Skip to main content

Full text of "Opera omnia, iussu impensaque Leonis XIII. P.M. edita"

See other formats 


SANCTI 


THOMAE  AQUINATIS 

ORDINIS    PRAEDICATORUM 

OPERA  OMNIA 


Digitized  by  the  Internet  Archive 

in  2009  with  funding  from 

University  of  Toronto 


http://www.archive.org/details/operaoniniaiussui12thom 


^ 


r 


SANCTI 

THOMAE    AOUINATIS 


DOCTORIS  ANGELICI 

OPERA    OMNIA 

lUSSU  IMPENSAQUE 

LEONIS  XIII  P.  M, 

EDITA 


TOMUS   DUODECIMUS 
TERTIA   PARS   SUMMAE   THEOLOGIAE 

A  QUAESTIONE  LX  AD  QUAESTIONEM  XC 

AD  CODICES  MANUSCRIPTOS  VATICANOS  EXACTA 

CUM  COMMENTARIIS 

THOMAE  DE  YIO  CAIETANI  ORDINIS  PRAEDICATORUM 

S.   R.  E.    CARDINALIS 

ET  SUPPLEMENTO  EIUSDEM  TERTIAE  PARTIS 

FKATRUM  EIUSDEM  ORDINIS 


ROMAE 

EX   TYPOGRAPHIA   POLYGLOTTA 

S.  C.  DE  PROPAGANDA  FIDE 

MCMVI 


Proprietas  litteraria. 


8 
l(o5 

T5" 


PRAEFATIO 


,LTERAM  portionem  Quaestionum  Tertiae  Partis  introducturis  aliqua  pauca 
.nobis  tractare  libet,  maxime  in  confirmationem  eorum  quae  circa  necessitu- 
idinem  codicum  inter  se  in  superiori  Volumine  praefati  sumus.  Ibi  diximus 
textum  traditionis  in  maiori  et  antiquiori  parte  codicum  multis  locis  una- 
nimiter  contaminatum  esse  lectionibus  erroneis ,  quas,  ob  testium  concor- 
diam,  statim  autographo  tribuere  propterea  iam  non  deceat,  quod  certo  et  evidenter  ad 
multiplex  genus  erratae  transcriptionis  pertinere  cognoscantur,  ideoque  exemplaris  male 
lecti  vel  intellecti  existentiam  praesupponant.  Concors  ergo  testimonium  referri  debere 
ad  aliquam  primam  transcriptionem,  in  qua  textus  autographi  aliquibus  locis  detrimentum 
passus  sit,  et  quae  deinceps  mehorem  traditionis  partem  vitiaverit.  Nec  hic  sistere  dixi- 
mus  influxum  illius  primi  apographi.  Nullum  enim  codicem  inveniri  e  cuius  textu  errores 
eius  omnino  disparuerint,  et  totam  fere  lectionum  varietatem,  quam  traditio  subministret, 
a  deliberata  errorum  correctione  natam  esse  et  crevisse.  Ex  hoc  autem  legitime  conclu- 
dendum  esse  quod  tota  traditio  autographi  ab  una  eius  transcriptione  incoeperit.  Ista  ergo, 
et  quaedam  alia  anterius  discussa,  hic  pluribus  locis  adductis  Lectori  persuadere  intendi- 
mus.  Commodi  gratia  ex  praecedenti  Praefatione  numeros  citabimus,  ad  quos  dicenda 
reportari  debent.  Textum  primi  apographi ,  quem  sciHcet  omnes  fere  codices  veteres 
attestantur,  nomine   «  textus  antiqui  >   distinguimus  a  textu  autographi. 


Ad  n""  3.  et  8.  —  Quaestio  lx,  huius  Voluminis  prima, 
de  earum  numero  est,  quarum  textus  cum  omnibus  anti- 
quis  codicibus  collatus  est.  Hac  ergo  Quaestione  utimur 
ut  specimine  omnium,  et  incipimus  a  sex  locis,  ex  quibus 
clare  et  indubie  pateat ,  primo  ,  lectionem  antiqui  textus 
erroneSm  esse ;  secundo,  quid  legerit  autographum ;  tertio, 
variantes  principium    sumpsisse    ab    errore  textus  antiqui. 

Art.  1 .  corp.  y ;  Autooraphum  :  «  Omnia  quae  habent 
ordinem  ad  aliquid  unum,  licet  diversimode,  ab  illo  no- 
minari  possunt  ». 

Textus    antiquus  :  possint ;  Varians  :  possit. 

Clarum  est  ni  fallor  scriptorem  primi  apographi  ideo 
pro  possunt  vidisse  et  scripsisse  possint ,  quia  mente  illud 
ad  licet  trahebat;  sic  sensum  et  structuram  orationis  cor- 
rupit,  quod  contextum  conferenti  patebit.  Lectio  falsa  pos- 
sit  in  quatuor  codicibus  obtinet ;  vera  lectio  possunt  in  edi- 
tionibus  et  in  paucis  eisque  recentibus  codicibus  reapparet, 
ita  ut  tota  ferme  traditio  manuscripta  vitiata  sit  vel  per  er- 
rorem  originalem  possint  vel  ab  errata   correctione  possit. 

Art.  3.  arg.  i.  a;  Autographum  :  «  Ne  quis  vos  seducat 
per  philosophiam  et  inanem  fallaciam  ». 

Textus  antiquus  :  per  prophetiam. 

Non  est  dubium  quin  textus  antiquus  erraverit  per  ditto- 
graphiam :  p  pphiam  scripto  pro  p  phiam  autographi.  Error 
in  -nulla  editione  et  in  paucis  codicibus  extra  fideles  primi 
apographi  testes  superest ;  obvenit  tamen  in  EF  et  G,  qui 
textum  antiquum  multoties  corrigere  attentant,  et  in  codice 
Patavino  tralucet  sub  falsa  correctione  per  inanem  prophe- 

SuMMAE  Thkol.  D.  Thomae  T.  IX. 


tiam  et  fallaciam.  Erroris  dittographiae  et  oppositi  vitii  ha- 
plographiae  in  textu  antiquo  infra  plures  casus  citabimus. 

Art.  4.  arg.  2.  p  ;  Autographum  :  «  Spiritus  est  Deus, 
et  eos  qui  adorant  eum  in  spiritu  et  veritate  adorare 
oportet  ». 

Textus  antiquus  :  eum  qui  adorant  eum  (adorant,  eum) 
Variantes :  eum  qui  adorat  eum 

omnes  qui  adorant  eum 
eum  qui  adorant  ...  eum  adorare 
oportet. 
Lectionem  autographi   (in   quo    eos   fortasse   scriptum 
erat  •e-,  sicut  verba   sacrae    Scripturae    per  solas   initiales 
litteras  scribi  solebant)  invenimus  in  tribus    tantum  codi- 
cibus:  F,  Patavino  et  Vatic.  746,  et  in  editione  a;  ceterae 
editiones  saec.  XV.  adorat  cum  H  et  Oxoniensi. 

Art.  6.  corp.  [5  ;  Autographum  :  «  Possunt  considerari  sa- 
cramenta  ex  parte  hominis...  qui  componitur  ex  anima  et 
corpore :  cui  proportionatur  sacramentalis  medicina,  quae 
per  rem  visibilem  corpus  tangit,  et  per  verbum  ab  anima 
creditur  ». 

quae  partem  visibilem  corpus  tangit 
quae  per  partem   visibilem    corpus 

tangit 
quae  partem  visibilem,  scilicet  corpus 

tangit 
quae  partem  visibilem  corporis  tangit 
quae  per  rem  visibilem,  scilicet  cor- 
pus,  tangit. 


Textus  antiquus  ; 
Variantes : 


VI 


Scriptor  primi  apographi  vidit  t  ubi  autographum  r  habe- 
bat:  ptem  pro  p  retn.  Cum  autographo  legunt  Oxoniensis, 
Brixiensis  et  EGH,  et  editiones  praeter  a ;  ceterorum  qui 
a  textu  antiquo  discedere  solent,  nullus  rem  acu  tetigit. 
Ibid.  ad.  3.  i;  Autographum:  «  Utebantur  in  veteri  lege 
aliquibus  verbis...  tam  sacerdotes  qui  erant  sacramentorum 
illorum  ministri . . .  quam  etiam  illi  qui  illis  sacramentis 
imbuebantur  ». 

Textus  antiquus  :  qui  solis  sacris  induebantur 
Variantes :  qui  solis  sacris  imbuebantur 

qui  illis  sacris  imbuebantur 
qui  solum  sacris  imbuebantur 
qui  sacramentis  imbuebantur 
qui  solis  sacris  utebantur 
qui  illis  sacris  utebantur 
qui  illis  sacramentis  utebantur. 
Hoc  loco  lectio  quam  autographo  tribuimus  a  tota  tradi- 
tione  abest ;    ideo    nos    in    textu    adoptavimus    variantem 
ultimam  ex  G,  Oxoniensi,  Brixiensi,  Ambrosiano  et  editio- 
nibus  excepta  a ;  nunc  autem  omnibus  consideratis  imbue- 
bantur  adoptasse  mallemus,  quia  errori  induebantur  vici- 
nius  videtur  et  S.  Thomae  non  ignotum  est :  sacramentis 
imbuimur  dicit  in  QQ.  DD.  De  Veritate  qu.  xxvii.  art.  3. 
ad  6,  et  sacramentis  imbuti  in   Supplemento  qu.  lxxi.  art.  5 
(infra  i  54  a  40).  Utra  autem  lectio  autographi  fuisse  creda- 
tur,  certum  est  scriptorem  primi    apographi    errasse,  nec 
minus    constat    variantes   apud   errorem  originalem   caput 
habere. 

Art.  8.  corp.  r, ;  Autographum  :   «  Unde  Didymus . . .  Si 
quis  ita  bapti^are  conetur  ut  unum  de  praedictis  nomini- 
bus  praetermittat...  sine  perfectione  baptizat. 
Textus  antiquus  :  baptiiare  curetur 
Variantes:  bapti^^are  curet 

bapti^are  curaverit 
bapti^are  curatur 
bapti^etur 
bapti\etur  curetur 
bapti^aretur 
bapti^are  creditur. 
Lectio    autographi    in    duobus  codicibus    reassumpta    est. 
Error  primae  transcriptionis  perseverat  in  H  et  Oxoniensi 
et  erat  prima  manu  in  Patavino. 

Duobus  insuper  locis  eiusdem  Quaestionis  error  tran- 
scriptionis  consistit  in  verborum  ordine  perverso ;  quis  ordo 
in  autographo  fuerit  nescio  : 

Art.  6.  ad  1 .  y; ;  Textus  antiquus  :  «  in  sacramentis  rebus 
verba  visibilibus  adduntur  ». 

Variantes :  verba  ante  rebus,  post  visibilibus.  Error  pe- 
netravit  in  E,  et  primam  manum  Patavini. 

Art.  7.  ad  3.  s  ;  Textus  antiquus  :  «  Ille  qui  profert  verba 
corrupte  sacramentalia  ». 

Variantes :  corrupte  ante  profert,  post  sacramentalia , 
denique  corrupta,  quod  certe  falsum  est  et  tamen  prae- 
terquam  in  GHbc  invenitur  in  Oxoniensi  et  Brixiensi. 

In  eadem  Quaestione  aliae  erroneae  lectiones  a  prima 
autographi  transcriptione  in  tota  paene  traditione  perman- 
serunt :  art.  1 .  ^  sacrum  pro  sacramentum ;  art.  2.  S  ea 
( quod  referret  Quaedam )  pro  eam  (nempe  sanctitatem 
Christi) ;  art.  5.  h  et  v;  determinate  pro  determinare ;  ibid.  0 
sanctificandum  pro  significandum ;  art.  6.  e  principatus 
pro  principatum ;  art.  8.  P  virtutem  pro  veritatem ,  X,  9 
virtus  pro  veritas  (medio  corp.  art.,  tertia  linea  ante  9 , 
omnes  praeter  b  legunt  bene  veritatem). 

Sequentes  errores  in  multis  codicibus ,  etiam  ex  coetu 
eorum  qui  textui  antiquo  fideles  esse  solent,  verae  lectioni 
locum  cesserunt:  art.  3.  y  et  rememoratio  pro  rememora- 
tivum;  art.  5.  \j.  consulendum  pro  colendum;  art.  6.  ad  3. 
(notavimus  infra  in  Elencho  Errorum  pag.  viii)  quod  pro 
quod  sicut;  art.  7.  arg.  3.  corpus  pro  corruptio;  art.  8. 
corp.  unum  pro  utrum. 

Omnium  maxime  e  traditione  disparuit  crassus  error 
art.  2.  ad  2.  adventus  testium  codicum  ABC,  pro  ad  vetus 


testamentum;  I  legit  adunto  in  iine  lineae  et  ptestm  in 
principio  sequentis ,  idest  adventus  ptestamentum ,  sed  p 
expungitur.  Tota  ni  fallor  cetera  traditio  legit  cum  auto- 
grapho,  et  tamen  ob  antiquitatem  testimonii,  quam  signa- 
tura  «  ABC  »  habitualiter  secum  fert ,  libenter  credimus 
errorem  ita  signatum  iam  apud  distractum  scriptorem  primi 
apographi  incoepisse.  Quod  in  textu  I,  correctionis  aman- 
tissimi,  inverosimilis  error  ille  perdurat,  non  est  hic  unicus 
locus  ubi  I  nativitatem  suam  ex  patre  codicum  ABC  certis 
documentis  prodidit.  Idem  vero  phaenomenon,  praesentiam 
dico  aliquorum  errorum  antiqui  textus,  in  omnibus  mediis 
et  recentibus  codicibus  observavimus. 

Sicut  in  hac  Quaestione  oratio  S.  Thomae  falsis  ideo- 
que  ab  eo  alienis  locutionibus  interrumpitur,  quae  multam 
crisin  provocarunt,  ita  in  omnibus  Quaestionibus  Tertiae 
Partis,  immo  in  singulis  Articulis,  peregrinae  dictiones  et 
melius  dicendi  tentamina  obveniunt.  Et  sicut  in  hac  Quae- 
stione  pro  erroribus  antiqui  textus  vera  autographi  verba, 
vel  quae  ibi  fuisse  saltem  videntur,  fere  sempcr  ex  aliquo 
codice ,  saepe  etiam  ex  multis  codicibus  haurire  licuit , 
nullus  tamen  codex,  nulla  codicum  combinatio  erroribus 
veras  lectiones  constanter  opponebat,  ita  per  totum  opus 
lectiones  autographi  erroribus  obiiciendae  in  nuUa  parte 
traditionis  fixam  sedem  habent.  Tandem,  sicut  in  hac  Quae- 
stione  ab  aliquo  errore  antiqui  textus  nullus  codex  purus 
est,  ita  alibi  omnes  sua  quisque  vice  antiqua  vulnera  osten- 
dunt.  Traditio  igitur  Tertiae  Partis  non  ex  sobole  duarum 
vel  plurium  transcriptionum  autographi,  sed  ex  una  tran- 
scriptione  immediata,  et  ex  huius  correctionibus  inaequali- 
ter  applicatis  et  propagatis,  tota  consurgit. 

Ad  n™  9.  -  Sequentes  lectiones  antiqui  textus  per  dit- 
tographiam  erroneas  esse,  facile  credo  sibi  persuadebunt 
qui  verba  in  scriptura  codicum  imaginatione  rescribere 
possunt : 

Lxviii.  3.  a  papa  propter  pro  papa;  ibid.  5.  ^  glossa 
gratia  pro  gratia;  ibid.  12.  (^  ante  wativitatem  pro  a  nati- 
vitate  {ah  n—  pro  a  n—) ;  lxxv.  7.  x.  enim  recompletur  pro 
•  w-  completur;  lxxvi.  4.  S  sola  autem  pro  sola;  lxxvii.  4.  « 
post  hostias  pro  hostieis;  lxxx.  5.  x  ibidew  est  pro  ibide; 
Lxxxii.  5.  i  ideo  non  pro  non;  lxxxiii.  3.  p  de  dedica- 
tione  pro  liedicatione ;  ibid.  6.  n  alteriws  consecrationem 
pro  alteri  consecrationem  {()  bis  pro  semel) ;  lxxxiv.  introd. 
(Quarto  utrum)  in  ipso  pro  impositio  {in  ipo  pro  inpo) ; 
ibid.  5.  arg.  2.  per  poenitentiam  pro  per  misericordiam 
(p  /jniam  pro  p  rniam) ;  lxxxviii.   1.  y  nec  non  pro  non. 

A  contrario  vitio  sive  ab  haplographia  laesae  videntur 
sequentes : 

Lxiv.  5.  0.  enim  pro  enim  novae  (•n-no-);  ibid.  arg.  2., 
et  alibi  saepe,  /o(annis)  pro  /.  /;  lxix.  3.  P  zwnata  pro  et 
znnata;  lxxi.  1.  [3  potest  pro  potest  puer;  lxxiv.  4.  X, 
Registro  pro  Registro  ro(mana;  cf.  lxxx.  8.  ^  sero  pro 
secundum  romanos);  lx.xv.  4.  arg.  2.  init.  materia  pro  in 
wateria;  Lxxxn.   5.  ad  2  papa  mittit  pro  papa  praem\XXii. 

Ad  n"*  10.  —  Casus  scriptoris  post  errorem  se  corri- 
gentis  obtinet  qu.  lxxxiv.  art.  1 .  corp.  y :  «  (in  confes- 
sione)  peccator  poenitens  per  ea  quae  agit  et  dicit  circa 
poenitentem  significat  cor  suum  a  peccato  recessisse  ;  simi- 
liter  etiam  sacerdos  per  ea  quae  agit  et  dicit  circa  poeni- 
tentem  significat  opus  Dei  remittentis  peccatum  ».  Quasi 
scriptori  assistas  clarum  tibi  est  quid  ei  accidat :  scripto 
per  ea  quae  agit  et  dicit  primo  loco,  omittit  homoteleuton 
significat...  per  ea  quae  agit  et  dicit,  pergit  transcribendo 
verba  cii-ca  poenitentem,  et  statim  advertit  se  aliqua  verba 
praeteriisse ;  resumit  ea,  sed  verba  redundantia  circa  poe- 
nitentem  punctis  delere  obliviscitur. 

Ad  n"'  n.  et  12.  —  A  sequentibus  lectionibus  textus 
antiqui  deduci  posse  videtur,  quod  scriptor  primi  apogra- 
phi  interdum  se  ipse  correxerit,  aut  correctus  sit. 

Lxxxn.  1 .  ad  1 .  Y :  «  in  potestate  tradita  sacerdoti  in  sua 
consecratione  vel  ordinatione  ».  Ita  et  nos;  sed  suspica- 
mur  legendum  esse  ordinatione  solum,  cum  codice  I,  quia 
vel  ordinatione  hoc  loco  prae  se  fert  speciem  correctionis, 


vn 


ac  si  pro  ordinatione  prius  inconsiderate  scriptum  esset 
consecratione.  Sed  huic  loco  non  insistimus :  quatuor  le- 
ctiones  nunc  citandae  indubium  est  quin  errores  sint  et 
maneant,  etiam  si  nostrae  speculationes  circa  earum  nati- 
vitatem  non  probabiles  alicui  videantur. 

Lxxiv.  7.  Y :  «  Ad  tertium  dicendum  quod  admixtio 
aquae  ad  vinum  non  est  de  necessitate  sacramenti;  non 
enim  refert  quantum  ad  necessitatem  sacramenti  quaecum- 
que  aqua  admisceatur  vino,  sive  naturalis  sive  artificialis  ». 
Particula  enim  ad  rem  non  est :  requireretur  potius  ergo ; 
nulla  vero  hoc  loco  opus  est,  si  legatur  quod  qiiia...  non  \ 
refert.  Copula  enim  intrusa  est,  sed  qui  intrudit  non  erra- 
vit  in  hoc  quod  credidit  S.  Thomam  orationem  suam  sem- 
per  particulis  ligare  et  continere. 

Lxxix.  4.  corp.  Y :  «  Nutrimentum  autem  cibi  necessa- 
rium  est  corpori  ad  restaurandum  id  quod  quotidie  deper- 
ditur  ex  caloris  naturalis  concupiscentia.  SpirituaUter  au- 
tem  quotidie  in  nobis  aliquid  deperditur  ex  calore  con- 
cupiscentiae  per  peccata  venialia  ».  Lectio  non  bona  est: 
nusquam  S.  Thomas  calori  physico  imponit  concupiscen- 
tiam,  quae  semper  ad  rem  moralem  pertinet.  Credimus 
scriptorem  primi  apographi  omisisse  homoteleuton  Spiri- 
tualiter  ...  ex  calore  et  se  correxisse  postquam  scripserat 
concupiscentiae,  ita  ut  resultaret  lectio  «  ...  deperditur  ex 
calore  concupiscentiae  Spiritualiter  autem  »  etc. ;  quod 
deinceps  falsa  correctione  mutatum  fuerit  in  ex  caloris 
naturalis  concupiscentia. 

Lxxxrv.  4.  arg.  3.  a.  Obiiciens  studet  probare  sacerdotem 
in  confessione  poenitenti  absolvendo  manus  imponere 
debere;  argumentum  huius  in  textu  antiquo  sic  audit: 
♦  Verba  sacerdotis  in  hoc  sacramento  non  sunt  maioris 
ef&caciae  quam  in  aliis  sacramentis.  Non  enim  sufficiunt 
verba  ministri  nisi  aliquem  actum  exerceret;  sicut  in  ba- 
ptismo  simul  cum  hoc  quod  dicit  sacerdos  Ego  te  baptizo, 
requiritur  corporalis  ablutio.  Ergo  »  etc.  Supposito  quod 
inter  sacramentis  et  Non  scriptor  primi  apographi  omi- 
serit  homoteleuton  Sed  in  aliis  sacramentis  vel  simile, 
absurdum  istud  enim  malae  correctioni  attribuatur.  Hic 
iam  quartus  locus  est  ubi  copula  enim  correctionis  gratia 
male  adhibetur:  cf.  locum  penultimum  et  11.  2.  r,,  xvi.  1.  9. 

Ibid.  10.  corp.  7) :  «  Caritas  semel  habita  propter  Hberta- 
tem  arbitrii  potest  amitti  et  per  consequens  peccatum  et  per 
consequens  post  veram  poenitentiam  potest  aliquis  peccare 
mortaliter  ».  Videas  quam  spontanee  ad  verba  Caritas  ... 
potest  amitti  apud  scriptorem  nasci  potuerit  idea  «  per 
peccatum  »,  quam  pronus  ergo  fuerit  pro  post  scribere 
peccatum.  Quo  dato,  erronea  lectio  constitui  videtur  falsa 
transcriptione  eiusque  abundanti  simul  ac  insuf&cienti  cor- 
rectione :  scripto  et  non  expuncto  et  per  consequens  pec- 
catum,  «■escribitur  et  per  consequens  post. 

Ad  n™  35.  —  Character  horum  quatuor  errorum  minus 
clare  expressus  est,  quam  ut  cui  speciei  proprie  apperti- 
neant  manifestum  esset.  Adsunt  et  aliae  lectiones  in  textu 
antiquo  certe  erroneae,  quae  qua  via  erroneae  factae  sint 
nec  a  se  nec  contextu  adhibito  ostendunt.  Inde  earum 
correctio  dubia  fit  et  insecura,  etiam  praeter  et  super  in- 
certitudinem  quam  omnis  coniectura  secum  fert.  Si  inter 
codices  superstites  aliqui  inventi  essent  qui  a  patre  codi- 
cum  antiqui  textus  non  dependerent,  sed  ex  alia  transcri- 
ptione  autographi  pervenirent,  statim  et  illico  pro  errori- 
bus  antiqui  textus  authenticae  lectiones  praesto  fuissent, 
sicut  vice  versa  errores  illius  secundi  transcriptoris  (nam 
omnis  scriptor  errat,  et  ille  secundus  autographi  interpre- 
tator  peius  forte  errasset  quam  noster)  per  bonas  lectiones 
textus  antiqui  facilem  correctionem  habuissent.  Sed  tradi- 
tio  non  suppeditat  alium  testem  ocularem  autographi  prae- 
ter  scriptorem  primi  exemplaris  textus  antiqui.  Non  mirum 
si  correctionem  tentanti  interdum  aqua  haereat.  Duo  exem- 
pla  diversa  citamus: 

Lx.  7.  ad  3.  )c.  «  Quod  autem  dictum  est  de  differentia 
corruptionis  circa  principium  vel  finem  dictionis  (agitur  de 
corruptione  formae  sacramentorum)  rationem  habet :  quia 
apud  nos  variatio  dictionis  ex  parte  principii  mutat  si- 
gnificationem ,  variatio  autem  ex  fine   dictionis    ut   pluri- 


mum  mutat  signijicationem ,  quae  tamen  apud  graecos 
variatur  etiam  secundum  principium  dictionis  in  declina- 
tione  verborum  ».  Haec  falsa  lectio  textus  antiqui  (qui 
hoc  loco  etiam  testimonio  codicum  F  et  H  gaudet;  E  et 
Tetus  Cordubensis  lacunam  habent)  tribus  modis  corre- 
cta  invenitur.  Primo,  non  mutat  signijicationem  (ita  edi- 
tio  a  et  omnes  editiones  post  saec.  XVI),  bene  hucusque; 
sed  statim  quaestio  oritur,  quo  sensu  declinatio  verborum 
apud  graecos  significationem  mutare  dicatur:  per  decli- 
nationem  vel  coniugationem  tJittcj  TSTu^a,  caedo  cecidi, 
significatio  apud  latinos  eodem  modo  quo  apud  graecos 
mutata  et  non  mutata  esse  videtur.  Alia  correctio :  mutat 
consignificationem  (ita  GI,  Oxoniensis  Patavinus  Brixiensis 
Ambrosianus  et  editiones  saec.  XVI),  inspirata  fuit  et  valo- 
rem  habet  a  loco  Commentarii  in  IV.  Sent.,  quem  margine 
citamus,  ubi  dicitur :  «  ex  parte  finis  mutatio  variat  con- 
significationem,  non  autem  significationem,  ut  grammatici 
dicunt,  sed  mutatio  ex  parte  principii  variat  significatio- 
nem  ».  Manet  tamen  nobis  dubium  quare  S.  Thomas  scri- 
psisset  «  ut  plurimum  mutat  consignificationem  »,  et  quare, 
dum  de  mutatione  consignificationis  in  declinatione  ver- 
borum  expresse  sermonem  instituit,  graecorum  tantum 
reduplicationem  respiciat,  et  eam  omnino  taceat  quam 
latini  norunt  in  verbis  usus  frequentissimi.  Haec  tamen 
lectio  re  denuo  considerata  prohabilior  nobis  apparet.  Me- 
lius  tamen  fuisset  nobis,  testimonio  alterius  testis  autogra- 
phi  frui  potuisse.  -  Editiones  saec.  XV  legunt:  non  mutat 
consignificationem ;  antiqui  vulneris  cicatrix  est. 

Aliud  exemplum  praebet  differens  lectio  formae  bapti- 
smi  apud  graecos,  cuius  primum  verbum  est  (et  ut  videtur 
semper  fuit^  BaTTTt^eTai,  Bapti\atur,  modo  indicativo. 
Tribus  locis  citatur:  lx.  8.  S.  C.  S,  lxvi.  5.  ad  1.  t,  lxvii.  6. 
corp.  ^.  Secundum  textum  antiquum  S.  Thomas  primo 
et  tertio  loco  scripsisset  Bapti^atur,  medio  vero  Bapti^etur. 
Contextus  ansam  non  dat  qua  verum  autographi  verbum 
teneremus ;  in  traditione  extra  codices  antiqui  textus  inve- 
nimus  tribus  locis  Bapti^atur  in  GI,  Bapti^etur  autem  in 
editionibus  a  saeculo  XVI,  ceteroquin  omnes  quae  fieri 
possent  combinationes.  (Secundo  loco  Bapti^atur  habent 
EFHIpG  et  bc,  sed  primo  loco  Bapti\etur  YHbc;  ita  et  E  a 
correctore  coaevo;  prima  manu  lacunam).  Latini  scripto- 
res  ante  et  post  S.  Thomam  (Halensis ,  Albertus ,  Estius, 
Toletus)  vulgo  dicunt  actum  baptismi  apud  graecos  non 
significari  modo  indicativo,  sed  «  sub  alio  modo,  scilicet 
subiunctivo  vel  optativo,  ad  significandum  quod  actus  in- 
terior  expectatur  ab  extra  »,  ut  ipse  dicit  Comm.  in  IV.  Sent. 
dist.  III.  art.  2.  qu'"  2.  ad   1.  Fidenter  tamen  crederemus 

5.  Thomam  postea  rem  melius  doctum  fuisse,  si  scriptor 
primi  apographi  tribus  locis  scripsisset  Bapti\atur;  sed 
quia  fluctuat,  testimonium  eius  pro  neutra  lectione  sat 
fidum  evadit,  et  quia  insuper,  ut  iam  diximus,  auxilio  con- 
textus  destituimur,  nullo  criterio  scimus  utra  lectio  sit  ge- 
nuina,  ideoque  nos  textum  antiquum  adoptavimus  immu- 
tatum. 

Ad  n™  36.  —  Pro  textus  antiqui  erroribus  lectionem 
veram  vel  sufBcienter  bonam  fere  ubique  ex  libris  no- 
tris  mutuari  potuimus.  Cum  nullo  codice  aut  editione 
legimus  his  locis:  lx.  1.  r, ;  lxiv.  6.  f)  ;  lxvi.  5.  c),  v;  11.  6 
{quod  ex  baptismo  legimus  pro  quod  bapti^ato  antiqui 
textus ;  praepositio  ex  omissa  fuerit  per  haplographiam : 
ductus  signi  quod  et  verbi  ex  similes  sunt);  lxix.  1.  y 
(originalis  pro  originalium) ;  Lxxni.  4.  ^ ;  lxxiv.  1 .  oc  ; 
Lxxv.  1.  t;  Lxxvi.  2.  )c;  6.  !^  (sacrosanctum  pro  sacramen- 
tum);  Lxxvii.  5.  S  (et  pro  vel);  lxxx.  3.  s.;  lxxxiii.  4.  \j. 
(locus  reconstructu  difficilis,  quamvis  sensus  evidens  est); 

6.  0;  Lxxxiv.  6.  [i;  Lxxxvi.  1.  5;  lxxxviii.  1 .  ^.  J'  {induit 
pro  inducit  totus  locus  notabilis);  lxxxix.  2.  [x.. 

Ad  n™  39.  —  Circa  verba  ex  S.  Scriptura  adducta  in 
his  ultimis  Quaestionibus  Tertiae  Partis  idem  observavimus 
quod  in  prioribus ,  idest  observavimus  ad  citationem  ali- 
cuius  loci  S.  Scripturae  interdum  alterius  loci  verba  dari. 
Exempli  gratia  :  lxx.  2.  arg.  4  et  lxxii.  to.  ad  3  :  «  In  Chri- 
sto  lesu  non  est  masculus  neque  femina,  ut  dicitur  Col.  III » ; 


VIII 

haec  autem  pertinent  alibi,  nempe  Gal.  III  (v.  28),  ideoque 
credi  posset  scriptor  primi  apographi  erronee  scripsisse 
Col.  pro  Gal.  Tamen  conferenti  verba  Col.  III  ( v.  11.): 
«  ubi  non  est  gentilis  ct  ludaeus,  circumcisio  et  praepu- 
tium ,  barbarus  et  Scytha ,  servus  et  liber ,  sed  omnia  et 
in  omnibus  Christus  » ,  lectionem  Col.  authenticam  esse 
patet,  et  ipsum  S.  Thomam  pro  textu  quem  citatio  indi- 
cat  parallelum  scripsisse.  Idem  saepius  obtinet :  lxxiv.  5. 
corp.  citatur  «  Luc.  xxii  »  (v.  18)  pro  textu  Matth.  xxvi 
(v.  29) ;  Lxxvi.  2.  ad  2.  «  Exodi  xii  »  (v.  46)  pro  loan.  xix 
(v.  36);  Lxxviii.  3.  ad  3.  «  Exodi  xxrv  »  (vv.  7.  8)  pro 
Hebr.  tx  (vv.  19.  20).  NotabiHs  est  citatio  «  Matth.  xxvi  », 
quae  non  semel  intelligendum  est  quasi  «  in  institutione 
Sacramenti  »  ;  cf.  lxxiii.  5.  arg.  3   (oc) ,  ubi  cum  ista  cita- 


tione  allegantur  verba  Lucae  «  Hoc  facite  in  meam  com- 
memorationem  ». 

Ad  n™  40.  —  Difficile  crederemus  non  S.  Thomam 
ipsum  sed  scriptorem  primi  apographi  lxxv.  1 .  arg.  4  ( ^ ) 
centurio  scripsisse  pro  regulus.  Contextus  sine  ullo  dubio 
indicat  regulum,  loan.  rv.  46  seqq. ,  qui  «  quaerebat  cor- 
poralem  Christi  praesentiam  »,  non  centurionem,  qui  eam 
non  quaerebat:  «  dic  tantum  verbo  ».  Modo  non  absimili 
S.  Augustinus  In  loan.  tract.  cxiii  (Migne  35.  1935)  Barna- 
bara  pro  Sila  inducit :  «  quod  (cantare  et  psallere)  Paulus  et 
Barnabas  etiam  in  vinculis  durissimis  facere  potuerunt  » ; 
cf.  Act.  xvi.  19-25.  Nos  legimus  regulus,  intentioni  S.  Tho- 
mae  magis  quam  fortuitae  scripturae  obedientes. 


Postquam  Tertiae  Partis  traditionem  sat  integre  ad  examen  vocavimus,  laetantes 
confitemur  doctrinam  sancti  Auctoris  sub  lectionum  varietate  illibatam  conservatam  esse. 
Examini  variantium  a  parte  materialis  originis  eo  abundantius  tempus  dedicare  potui- 
mus,  quo  rarius  de  mente  S.  Thomae  dubitandum  et  deliberandum  erat.  Qui  autem 
fieri  potuit,  ut  autographum  Tertiae  Partis  (et  Secundae  Secundae,  et  fortasse  omnium 
Partium  Summae)  per  tramitem  unius  solius  immediatae  transcriptionis  in  publicum 
ederetur?  Ad  hoc  expHcandum  conducent  forte  quaedam  considerationes,  in  Praefationa 
Supplementi  quod  huic  Volumini  iungimus,  circa  methodum  publicandi  et  multipHcandi 
libros,  qua  aetas  S.  Thomae  utebatur. 

ELENCHUS  ERRORUM  ANTIQUI  TEXTUS  TACITE  CORRECTORUM 


QUAESTIO    LX. 

art.  2.  ad  2.  init.  quaedam  ad  vetus  testamentum  pertinentia  -  ad- 
ventus  testium  ABpC,  adventus  ptestm  {p  expungitur)  1. 

art.  4.  corp.  ult.     Caelestis  Hier.  -  Eccl.  ACDEGHIftc. 

art.  6.  ad  2.  ante  med.  Quae  perfectius  est  in  verhis  -  om.  ABCD. 
ad  3.  init.     sicut  Augustinus  —  om.  ABCDEGa. 

art.  7.     Praeterea,  corruptio  —  corpus  ABCDF. 

art.  8.  corp.  a  princ.  oportet  considerare  utrum  per  talem  —  unum 
ABCD. 

QUAESTIO    LXI. 

art.  1.  corp.  med.     animus  applicari  non  posset  -  possit  ABCD. 
art.  3.  arg.  1.  fin.     non  praecedit  causam  -  impedit  ABD ;  abrasa  pC. 
ad  3.  ult.     esse  ante   et   post   sacramenti  eiusdem   habent   ACDpG. 

altero  loco  solo  H  et  editiones,  ibi  esse  hic  et  F. 
art.  4.  ad  1 .  fin.     signa  in  spiritualia  -  etiam  in  ABCDpG  et  a,  et  H; 

totum  om.  I. 

QUAESTIO    LXII. 

art.  1.  corp.  init.  per  aliquem  modum  gratiam  causare  -  gratiae 
causari  ABC. 

ult.     Unde  et  Tit.  III  -  Tim.  ABCDpGH  et  a. 
ad  1 .  fin.     inquantum  ordinantur  -  ordinatur  ABCa ;  inquantum... 
sacrum  om.  GH. 
art.  3.  arg.  1.  fin.     esse    autem   in   loco  -  om.  ABCDHpG   et  a  6  (E 
deficit). 
ad  2.     non  ut  eodem  modo  -  post  modo  BD,  utroque  loco  AC  (E 
deficit). 
art.  4.  arg.  2.  med.     neque  enim  est  inter  -  etiam  omnes  praeter  PI 

(E  deficit). 
art.  5.  corp.  fin.     copulatur   per  susceptionem    sacramentorum  -  suc- 

cessionem  ABCa. 
art.  6.     Praelerea,  sanctificatio  non  fit  nisi  -  non  fit  ABpC,  fit  D. 
arg.  3.  princ.     Idem  salutiferae  -  Idemque  ABCDEa. 
ad  3.  princ.     Quidam  enim  —  autem  ABCDEa. 

QUAESTIO    LXIII. 

art.  1 .  arg.  l .     dicitur   enim    //  ad  Tim.  II  -  II  ad  Cor.  II II  b,  II 
ad  Cor.  III  ceteri  praeter  P  et  praeter  I  qui  ad  Cor.  XV  legit. 
Scriptor  codicis  I  regulariter,  ideoque  intentionaliter,  numeros  epi- 
stolarum  Apost.  loan.,  librorum  Reg.  Paralip.,  etc.  omittit. 
S.  C.     pignus  Spiritus  in  cordibus  -  speciem  ACpB,  spem  D. 
art.  2.  corp.  fin.     quod  est  quiddam  fluens  -  quidam  ABCEpG. 
art.  3.  arg.  1.     Nolite  contristare  Spiritum  -  contristari  ABCFGHdc; 
pE  om.  non...  sacramentalis. 
corp.  princ.     charactere    insignitur    -   character    ABC. 
charactere  insigniuntur  -  characterem  ABC. 
art.  5.  arg.  3.  med.     Cultus  autem  exterior  ad  quem  -  quam  ABCDE. 
ad  3.  ult.     qui  vicerunt  -  vincerunt  ABCDEHft. 


art.  6.  corp.  princ.     Non  autem  omnia  sacramenta  ordinantur  -  ordi- 
nant  ABCD. 
ante  med.     Pertinet  autem  aliquod  sacramentum  -  sacrificium  BCE 
FpD  et  a. 

QUAESTIO    LXIV. 

art.  1.  arg.  1.  fin.     Ergo  videtur  quod  non  solus  -  quod  etiam  ABCD. 
ad  2.  ult.     sed    impetrat    operandum    -   et   [etiam   B)    operandum 
ABCD,  ad  operandum  ed.  a;  I  legit  sed  operatur  impetrandum. 
art.  2.  arg.   2.     Illiciuntur  daemones  -  Alliciuntur  BCDa. 
art.  3.  corp.  post  princ.     passio  Christi  quae  competit  ei  -  eis  ACpBE. 
art.  4.  arg.  2.  princ.     Prorsus  maius  hoc  -  magis  ABCEGHIfcc. 
corp.  princ.     creaturae  potuit  communicari  -  communicare  ABCEH 
pG  et  b. 
art.  5.  arg.  2.     secundum  illud  /  loan.  iv  -  om.  ABCDEHIpF  et  a. 
ad  2.  med.     dummodo   sit   coniunctum   -   dum   non   ACpBG,   dum 
tamen  sB. 
art.  6.  ad  1.  fin.     ut  congruat   suo   ministerio  -  ministro   ABCDHpG 

et  a. 
art.  8.  S.  C.     sunt  casualia  -  carnalia  ABCD. 

QUAESTIO    LXV. 

art.  1.  ad  3.  ante  med,     Actiones  autem  sunt  purgatio,  illuminatio  — 
illuminatio  et  [et  om.  a)  purgatio  BCEa. 

QUAESTIO    LXVI. 

art.  1.  corp.  a  princ.     Quidam   erg-o  existimaverunt    -   autem   BCEa, 
vero  I. 

post  med.     fluens  in  hominem  -  homine  ABCDEF. 

fin.  character  baptismalis  qui  est  res  -  quae  BCEIa. 
art.  3.  arg.  1.  fin.     praesertim  cum  loannes  -  est  cum  ABC. 
art.  4.     Praeterea,  lixivium  -  lexivium  omnes  praeter  Pa.  Mox  lexivio 

et  lexivium    et   in   Solutione   lexivio   omnes  praeter   Pla.   Ad   2. 

tamen  lexatorum  soli  CG. 
art.  5.  corp.  med.     Est  autem  eius  duplex  -  enim  omnes  praeter  PI, 
art.  6.  arg.  3.  princ.     Bulgarorum    -   vulgarorum   .'^BCEGHI,  fulga- 

rorum  D,  fulganorum   ed.  a,   bulgatorum   b,   vulgatorum  c.  Qu, 

Lxvii.  5.  (3)   Vulgarorum  GHI. 
art.  7.  arg.  3.  init.     corporis  posset  fieri  -  possit  ABCDE,  potest  ed.  a. 
art.  8.  S.  C.  princ,     Reprehensibile  -  Reprehensibilem  ABCH, 

QUAESTIO   LXVIl. 

art.  1.  arg.  2.  init.     Eccl.  Hier.  -  Cael.  omnes  praeter  P. 

S.  C.     in  Decretis  Ixxxxiij  d.  —  Ixxxix  d.  iij  omnes   praeter  Pc. 
corp.  post  med.       et    aliorum    assistere    et    ministrare    -    existere 
ABCDF. 
art.  4.  ad  1.  fin.     sed  tamen  -  si  ABCE;  sed...  bapti^are  om.  D. 

ad  3.  med.     extra  casum  necessitatis  -  causam  ABCDE. 
art.  5.  corp.  post  med.     baptizare  potest.  Ut  sic  duo  -  possit  ABCD. 
et  postea  bapti\aretur  ab  eodem  -  bapti^etur  ABCE 


IX 


art.  7.  corp.  med.     curam  populi  occupati  -  occupanti  ABCpDE. 
art.  8.  arg.  2.  ult.     Decretis  xxx.   qu.  i.  cap.  Pervenit  -  om.   omnes. 
et  Dictum  est  -  ut  ABCDFHafrc  (E  deficit). 
S.  C.  ult.     quos  visi  estis   -   ubi  estis  ABCIpD,   venistis  ed.  a.  (E 

deficit). 
ad  1.  init.     ubi  immineret  -  nisi  BCHpG,  ita  potius  AD.  (E  deficit). 

QCAESTIO   HVIII. 

art.  2.  ad  2.  ante  med.     baptismi    et  in   martyrio   -   mrio  A,  matri- 

monio  CpB. 

dicitur  quod  in  martyrio  -  matrimonio  ACpB. 
art.  3.  ad  3.  post  med.     illud  /  loan.  -  om.  ABCDEIfr. 
art.  9.  corp.  ult.     Ecclesiasticae  Hier.  -  Cael.  omnes  praeter  Pa. 
art.   11.  arg.   1.  fin.     Quod  quidem  fit  -  quam  ACpB. 

corp.  ante  med.     ad  filium   in  ventre   exlstentem   -  existente  ABC 

DEHpG. 

QUAESTIO   LXK- 

art.  6.  S.  C.  ante  med.     ad  i7/os   etiam   pertinet  -  alios  ABC,  hoc  F. 

post  raed.     per  gloriam  Patris  -  gratiam  ABCDFa. 

corp.  med.  non  pervenirent  ad  vitam  -  pervenerunt  ABCDHpG  et  b. 
art.  7.  Ad  tertium  dicendum  quod  bapti^atus  -  baptismus  ABCpD. 
art.  8.  corp.  fin.     Non  hoc  praestatur  -  Nisi  hoc  ABCD,  Hoc  non  F, 

si  non  pG,  hec  H. 
art.  9.  S.  C.     dicitur  Sap.  I.  -  quod  sapientia  idest  ABCa. 

QCAESTIO   LXX. 

art.  4.  ad  2.  med.     coeperant   adunari  ad  cultum  -  adiuvari   ABCF. 
ad  3.  med.     Videtur  tamen  quod  nulli  -  enim  ABCDFHpG  et  abc, 
etiam  E. 

QnAESTlO    LXXI. 

art.  2.  corp.  princ.     Diabolus  autem  hostis  est  -  om.  ABCDEF. 
post  med.     praecludit    expulso    viam  ne    redire    possit   -    expulsio 

ACHpBD,  expulsio  (ne  redire)  b,  expulsioe  (redire)  c. 
ad  3.  ante  med.     quae  sunt  ab  interiori  -  qui  ABCD. 
art.  3.  S.  C.     quae  decepit  hominem  -  decipit  omnes. 

corp.  ante  fin.       ad  percipienda    salutis    mysteria   -  percipiendam 
ABCHpI  et  b,  percipiendum  E. 
art.  4.  ad  1.     f,upsr  immundos  ministri  habent  -  ministrabunt  kCDpB 
et  a. 
ad  2.  ult.     sed  sicut  in  his  -  sicut  ABCD. 

QUAESTIO    LXXII. 

art.  1.  arg.  2.  princ.     dicit  /  Cor.  -  om.  ABCDEF. 

ad  1.  princ.     Quidam  enim  -  ar.  (idest  Aristoteles)  ABCpD.  Cf.  in- 
fra  qu.  lxxxix.  art.  3.  corp.  med. 
art.  2.  ad  1.  med.     quod  significat  balsamum  -  quid  ABCD. 
art.  3.  S.  C.  med.     cum   tradunt  Paraclitum  -  cura  ApBCD. 
art.  4.  arg.  1.  med.     Usus  enim  sacramentorum  -  om.  ABCD. 
art.  7.  arg.  3.  ult.     non  exhibetur  nisi  bapti^ato  -  1«  bapti^ato  ABCD. 

QUAESTIO  Lxxm. 

art.  1.  ad  2.  med.     cum  Spiritus  Sanctus  susceperit  -  suscepit  ABCDa. 
art.  5.  corp.  ante  med.     necesse  erat  ut  die  coenae  —  dies  ABCDEFl. 

QtJAESTlO   LXXIV. 

art.  1.  corp.  princ.     Artotyritae  -  artoclinite  AEHl,  (arriani  expuncto) 

artoclinite  B,   artocluute   CG,   artodonite  D,   arodomite  F,   arto- 

clivite  ed.  a,  arcodivite  b,  arcodinite  c. 
terrae  et  ovium  -  oim  (idest  omnium)  ABC,  6i  vel  di  pE. 
Pepu^iani  -  percutiani  D,  pecucid  E,  petutivu  F,  pethuciani  ed.  a, 

pecuciani  ceteri. 
art.  2.  ad  1.  init.     materia  accipit  determinatam  -  materiam  ABC. 
art.  3.  arg.  1.  med.     consonum  dominicae  passioni  -  passionis  ABC 

pGH ;  Sed...  passioni  om.  D. 
ad  4.  med.     quod  declarat  aliqualis  -  declinat  ABCa.  Cf.  qu.  lxxvii. 

art.  8.  corp.  med. 
art.  5.  ad  2.     de  vino  acescenti  -  acrescenti  CE,  accrescenti  A. 
art.  6.  corp.  med.     in  passione    sua  projluxisse    legitur   -   profluisse 

ABCpD. 
art.  7.  S.  C.  med.     potest  simplicitati  eius  -  simplici  ABCD. 
art.  8.  ad  2.     excluderetur  significatio  -  signo  ACDpB. 

QUAESTIO   LXXV. 

art.  I.  S.  C.  init.     in   VIII  de   Trin.  -  1«  libro  de  Trin.  K/// ABCD 

EFGHtc,  in  libro  VIII  de  Trin.  ed.  a. 
corp.  a  princ.     Hebr.  x.   Umbram  -  Umbra  ABCDE. 
fin.     Berengarius  -  Belangarius  ABCF,  Beringarius  D,  Belegarius 

pG,  Belegarius  sG,  Bellegarius  H,  Belldgarius  I,  Brelegarius  b, 


Belengarius  c.  -  Qu.  Lxxvii.  art.  7.  arg.  3.  Belangarrii  A,  Be- 
langarii  B,  Relangarii  I,  Belengarii  CEFGpD  et  bc,  Bellengarii 
H.  -  Ibid.  ad  3.  Belangarii  ABCEIpD,  Berangarii  sD,  Belengarii 
FsG  et  bc,  Bellengarii  HsG.  (Berengarius  et  utroque  loco  Be- 
rengarii  Pa). 

art.  2.  ad  2.     Et  ideo  in  sacramentis  -  ideo  sicut  ACpB. 

art.  3.  corp.  a  princ.     in  quam    corpora   raixta   resolvi   -   qua  omnes 
praeter  PsG. 
ante  med.     elementa  in  quae  resoluia  est  —  qua  ABCDEFHpG  et  b. 
ad  1.  fin.     ex  quo  generatus   est  ignis  -  generatur   est  CD,  gene- 
ratur  BF. 

art.  4.  arg.  2.  princ.     incipit   esse   in   materia  -  om.  CDFGpAB;   de 
novo...  convertitur  om.  I. 

art.  6.  arg.  2.  med.     potentia  vitam  habentis  —  habens  ABCD. 

art.  7.  corp.  fin.     non  suscipit  magis  neque  minus  -  maius  ABC. 
ad.  i.  init.     quaelibet  duo  instantia  sit  -  instantanea  ABCEpD. 

QUAESTIO   LXXVI. 

(art.  1.  ad  1.  ante  med.     Unde   in   Symbolo   Ephesino  -  ita   omnes; 

an  pro  Synodo?). 
art.  3.  ad  1.  ult.     in  quot  partes  dividitur  -  quod  ABCDpE,  vel  forte 

sic  orthographice,  sicut  scribuntur  relinquid,  inquid  velud;  cf.  etiam 

qu.  LXix.  art.  8.  -j. 
art.  4.  corp.  ante  med.     Ex  vi  enim  sacraraenti  -  autem  ABCDEa. 
art.  8.  corp.  init.     apparitio  qua  quandoque  -  quae  ABD. 

fin.     ad  ostendendum  per  hanc  miraculosam  -  ostendendam  ABCDEF. 

QUAESTIO    LXXVII. 

art.  I.  corp.  fin.     per  quem  conservabatur  in  esse  -  conservabantur 

ABCE. 

sicut  per  propriam  causam  -  primam  ABCDEFHpG  et  abc. 
art.  2.  corp.  post  raed.     individuationis  principium  omnibus  formis  — 

primum  ABC. 
paulo  inf.     iam  nec  ipsa  forma  sic  existens  -  nam  ABCDpE. 
art.  3.  arg.  1.     in  VII  Metaphys.  -  Physic.  omnes. 
art.  4.  corp.  med.     Alio  modo  poterant  corrumpi  -  poterat  ABCDEFI. 
art.  5.  corp.  princ.     manifeste  aliquid  sensibile  eis  succedit  —  ei  ABC 

DEHIpG. 
art.  6.  ad  1.  post  med.     accipit  ^anem  secundo  modo  —  coryus  ^aMcm 

ABHpG. 
art.  8.  ad  1.  princ.     appositum  videntur  aSicere  -  videtur  ABCDEHpG 

et  b. 

QUAESTIO   LXXVin. 

art.  1.  S.  C.  princ.     nam  per  reliqua  omnia  —  om.  ABCDIa. 

art.  3.  arg.  7.  med.     et  calicem  bibetis  -  biberitis  ABEFa,  bi.  D. 

ad  1.  init.     Hic  est  calix  -  om.  ACsB,  a  pB. 

ad   3.  med.     sanguis    testamenti    quod    mandavit   -    quem    ABCDE 
GHabc. 
art.  6.  S.  C.  fin.     Ergo  verba  -  haec  AC,  crg-o  haec  ed.  a. 

ad  1.  med.     et  sanguis  ex  reali  -  et  ex  ABCD. 

QUAESTIO    LXXIX. 

art.  4.  arg.    2.     quod    dicitur   /  loan.  i.    -    I  loan.  ABCDEFGH&c  , 
loan.  I.  la. 

art.  5.  corp.  versus  fin.     magis  attenditur  affectus  -  effectus  ACDpBE. 


QUAESTIO    LXXX. 


spiritualis 


art.  1.  ad  3.  fin.     adhibewr   sacramentalis    manducatio 

ABCDEFGHfrc. 
art.  6.  S.  C.     non  prohibeat  —  prohibebat  omnes. 
art.  7.  arg.  2.  ante  med.     iiberorum  gratia  utitur  ille  profecto —  utitur 

ille  ADE,  utitur  illo  CpB  et  a. 
art.  8.  ad  3.  princ.     apud  aliquos  observatam  -  alios  ABCDEa. 
art.  9.  arg.  2.     energumini  -  ergumini  ABCD,  exguriu  E,  enugimini 

F,  spat.   vac.  H,  emergumini   ed.  a,    energimini  b.  In  Solutione 

ergumini  ABCD,  argHi  E,  enugumini  F.   Supra  tamen,  qu.  lxxi. 

art.  2.  arg.  1.  et  ad   1.  nullus  non  bene  scripserat. 
art.  10.  ad  1.  post  med.     Unde   Dominus   Luc.  xi  docet  -    Dominus 

dicit  ABCD,  Dionysius  dicit  E. 
ad  2.  fin.     per  modum  cibi  qui  -  quae  ABCDE. 


QUAESTIO   LXXXI. 


art.  1.  S.  C.     Heldibiam  -  iespiam  ABCDEF,  selbiam  vid.  pG,  leibiam 

sG,  lelsbiam  H,  gespiam  ed.  a,  lestiam  b,  Lesbiam  Pc. 
art.  2.  S.  C.     utrinque  immanius  -  utrique  ABCDEpG  et  bc,  utique  F, 
utroque  ed.  a,  utriusque  H. 

adiens  -  audiens  ABCDEFa,  adicies  (idest  adiiciens)  I. 
ad  1 .  med.     ludas  se  separavit  non  autem  -  ideo  ABCDEa,  nam  F. 
ibid.  fin.     vinum  in  regno  Dei  bibit  -  regnum  ABCDE. 
art.  4.  corp.  fin.     conspui  -  et  spui  ABC,  et  spm  pD,  et  conspui  sD, 
et  sopni  E. 


QUAESTIO    LXXXII. 

art.  1.  ad  4.   post  med.     aliorum    quae    confecrantur   -   consecratur 

ABCDEpF. 
art.  2.  S.  C.     concelebrant  -   celebrant  ABDEpC.  (In  corp.  art.  cele- 

brant  Epl). 
art.  5.  S.  C.     minus  perficitur  sacerdote  -  perficiatur  ABCEpD. 

ad  2.  init.     Gelasius  Papa  praemittit  -  mittit  ACDE,  omittit  pB. 
art.  10.  corp.  princ.     celebrare  pro  populo  -  om.  omnes. 

QUAESTIO    LXXXIII. 

art.  1.  corp.  princ.     Simplicianum  -  Simplicem  E,  Simplicium  ceteri. 

ibid.  fin.     libro  vitae  agni  -  et  agni  ABCDErt,  agnus  pF. 
art.  3.  arg.  7.  init.     pretiosius  est  inter  materias  -  in  ABCE,  in  (ma- 

teriaj  ed.  a. 
arg.  8.  ante  med.     mysteriorum  Dei  -  ministrorum  A,  ministeriorum 

BCDEFGI. 

si  circa  dispensationem  -  contra  ABCDEGHadc. 
ad  1.  princ.     illud  /  Tim.  -  om.  ABCDEIa. 
med.     fundanda  ideo  passio  -  et  ideo  ABCEpF  et  a. 
ad  2.  princ.     quam  Ecclesia  consecuta  est  -  qua  ABCDEa. 
post  med.     in    locis    ab    episcopo    consecratis    -  episcopis   ACDEF 

GHabc. 
ad  6.  post  med.  quia  scilicet  lignum  porosum  est-si  ABCDE,  om.  a. 
art.  5.  ad  3.  parum  post  med.     Secundam   pro  liberatione  a  morte  - 

Secunda  ABCDEGHI. 
paulo  inf.     Sanctificas   vivificas  benedicis  -  Sanctificans   vivificans 

ABCE. 
ad  5.  ult.     non   dispergatur   -    ut    non    ABCDE;   vel   est   repetitio 

praecedentis  ut. 
ad  8.  ult.     significat  ceteros  -  tertios  ABCDEFa,  fnos  I. 
ad  9.  ante  med.     participes  passionum  Christi  -  passionem  ABCE, 

passionis  DFa. 
art.  6.  ad  2.  ult.     incoeptam  desereret  -  deseret  ABCDEF. 

QUAKSTIO    LXXXIV. 

Introd.     Quarto  utrum  impositio  manus  -  in  ipso  ABDl. 

Septimo  de  institutione  eius  -  instructione  ABC,  ministratione  E. 
art.  1.  corp.  princ.     quod   sancte   accipiendum  est  -   sane  ABCEFsG 

et  a,  a  sane  D. 
art.  2.  ad  3.  ante  med.     principaliter  autem  quia  ad  deletionem  -  enim 

ABCDEFGHatc. 
art.  3.  corp.  princ.     Unde  oportet  quod  ea  -  per  ea  ABCDEa. 

ibid.  fin.     et  funibus  peccatorum  suorum  -  finibus  ADEpB. 
art.  4.  corp.  ante  med.     sacramento   confirmationis   in   quo    -    quibus 

ABCE ;  confirmationis...  in  sacramento  om.  D. 
art.   5.  arg.  1.  med.     unde  raetitur  pax  -  pars  ABCDEGHic. 

arg.  2.  princ.  Per  misericordiam  et  ddem  - poenitentiam  ACDEFph. 
art.  6.  corp.  princ.  baptismus  qui.est  spiritualis  generatio  -  quae  ABC. 
art.  7.  arg.  1.  princ.     Ea  enim  quae  sunt  -  Om.  ABCDE. 

ad  3.     incarcerationem  —  incarnationem   primo   loco  BDpACEG  et 
bc,  altero  loco  ABDEpCG  et  bc;  in  H  ex  margine  rescisso  rema- 
nent  —  natd:(  et  ic. 
art.  8.  S.  C.     Si  vero   poenitenlia  -  ergo  ABCEFa;  D  om.  haec   tria 

verba. 
art.  9.     Praeterea  //  ad  Cor.  -  om.  \BCDEI,  I  FGHabc. 

corp.  post  med.     nunquam  aliquid  contrarium  faciat  -  aliud  ABCpG, 

om.  F. 
ad  2.  ante  med.     nisi  ex  parte  obiecti  puta  cum  -  subiecti  ABCDEF. 
ad  3.  med.     eius  superfiuitas  est  vitiosa  -  superfiui  ABCDE. 
art.  10.  arg.  3.  princ.     sanationes  -  sanationem  omnes  praeter  P. 
ibid.  ult.     veniam  largiatur  -  venia  ABCEa. 
corp.  post  med.     In  quo  quidem  errabant  -  errabat  ABCDE. 
ad  5.  ante  med.     Statutum  est  autem  hominibus  -  enim  ABCDEF. 

QUAESTIO    LXXXV. 

art.  I.  S.  C.  princ.     quia  legislator  -  quod  ACDEHIpBG  et  a. 
art.  2.  arg.  2.  princ.     habitus   distinguuntur  per  actus  -  distinguitur 
ABCDEFI. 


ad  1 .  post  med.     Si  ergo  in  actu  poenitentis  -  vero  ABCDEGHafcc. 
art.  3.  arg.  2.     Luctum  unigeniti  -  unigenitum  ABCDEH. 

ad  4.  fin.     Et  secundum  hoc  ad  iustitiam  -  et  ad  ABC. 
art.  5.  corp.  princ.     cooperantibus   per  aliquos  actus  -  alios  ABCDE. 

paulo  inf.     Thren.  ult.  -  IJII  omnes  praeter  P. 
art.  6.  corp.  ult.     dictum    est    circa    ordinem    sacramentorum  -  ora- 
tionem  ABCpEG. 

QUAESTIO  Lxxrvi. 

art.  1.  arg.  1.  init.     Dicit  enim  Apostolus  -  om.  ABCDE. 
art.  2.  princ.     cum  post  agnitionem  -  primo  ABD. 
post  med.     humilitatem   subire  non  possit  -  subvenire  ABsC  et  a ; 

cf.  solutionem. 
ad  3.  ante  med.     quae  penitus  irrem<ssibilis  est  -  irremissibile  AC, 
est  irremissibile  BDF ;  E  legit  quae  penites  remissibile. 
art.  3.  arg.  1.  med.     quod   exponens    —    exponit   .\Ba.    Pro   sequens 
dicit,  dixit  ABCDE,  dicens  ed.  a. 
arg.  5.  med.     et  sit  ei  ojfensus  -  sit  ei  fessus  ABDpC,  odiat  ed.  a. 
art.  4.  arg.  1.  med.     ideo  enim  est  aliquis  -  non  AIpBsC. 
S.  C.  fin.     quod  fuit  in  poenam  -  poena  ABCDEFa. 
ad  2.  ult.     secundum  ex  gratia  et  -  sed  secundum  ABCDE. 
art.  5.  corp.  med.     cum  hanc  contingat  esse  -  contingit  ABCDEF. 


QUAESTIO    LXXXVII. 

art.  3.  corp.  med.     novae  legis  in  quibus   confertur  -  offertur  ABCE. 
ad  3.  med.     quia  sic  qui  esset  -  sicut  ABCDpE. 

QUAESTIO   LXXXVIII. 

art.  1.  arg,  2.  med.     extinctam  credebamus  -  extincta  ABCE. 

arg.  4.  init.     per  gratiam  teguntur  -  reguntur  ABCIpE. 

corp.  a  princ.      Unde   manifestum  est  -  Ergo  unde  CpE  (et  veteres 
Escorialis  et  Corduhensis). 
art.  2.  S.  C.  fin.     specialiter  peccata  dimissa  -  propter  peccata  ACpE. 

ad  3.  ult.     praestatur  totaliter  indigno  -  indigne  ACDEpB. 
art.  4.  arg.  1.     ut  patet  per  Philosophum  —  quia  ut  ABCE. 

QUAESTIO    LXXXIX. 

art.  2.  arg.  1.  med.     devient  et  exorbitent  -   derivent  ACF,  dirivent 
BE. 

Deus  faciat  eis  —  faciet  ABCDE. 
corp.  ante  med.     recipere  magis  et  minus  -  maius   ABCEFGHfr. 
art.  3.  arg.  2.  med.     apud   Nicaeam  -  Nicenam  vel   Vicenam   omnes 
praeter  P. 
excludunt  -  excluduntur  ABCDEFa. 

corp.  med.     At  contra  hi  qui  -  ar.  (idest  Aristoteles)  contra  ABCDE, 
Et  contra  c,  argumentum  contrarium  ed.  a.  Cf.  supra  qu.  lxxii. 
art.  1.  ad  1. 
emendantur  -  emundantur  ABCDEc,  •«•  dantur  1. 
post  med.     Quod  si  irrepserit  deiiciatur  -  detineatur  ABCDEGHa. 
ad  2.  fin.     ut  credo  —  nec  ACDpBE. 
art.  4.     Respondeo  dicendum  quod  res  viva  —  mira  ABpCE. 
art.  5.  corp.  fin.     inquantum  per  eam  remittuntur  peccata  -  ea  ABCDE. 
art.  6.  corp.  fin.     comparationem  ad  principium  a  quo  -  a  principio 
ABCDEa. 
iterura  eadem  numero  -  eandem  ABCEpF. 

QUABSTIO  xc. 

art.  3.  ad  1.  ult.     in  his  tribus  perficitur  -  perficiuntur  ABCEa. 
ad  2.  init.     pars  integralis  potest  continere  totum  -  non  potest  ABCI. 
ad  3.  princ.     Sed  quaedam  habent  ordinem  -  quae  ABCDEF. 
fin.     ordinem  virtutis  et  temporis  -  om.  BC. 


ERRATA  IN  TEXTU  ET  IN  NOTIS  CORRIGE 


In  Qu.  Lx.  quatuor  locis  aliter  quam  legimus  legi!>se  mallemus: 
art.  1.  corp.  princ.  pro  denominari  quod  PI  soli  habent,  nominari; 
art.  8.  corp.  (6)  sacramenti  in  textum  ponendum  est;  porro,  ut  iam 
diximus,  art.  6.  ad  3.  (i)  imbuebantur  pro  utebantur  et  art.  7.  ad  3.  (x) 
mutat  consignificationem  pro  non  mutat  significationem. 

In  notis  corrigenda  sunt  (praesertim  ob  mutationes  raodo  dictas): 
Lx.  1.  S  PIsG  -  PFIsG. 

6.  notam  i  lege:  qui  illis  sacramentis  imbuebantur.  -  qui  solis 
sacris  induebantur  ABCpE  et  a,  sacris  induebantur  D,  qui  solum  sa- 
cramentis   imbuebantur  F,  qui  solis  sacris  imbuebantur  I,  qui  solis 


sacris  utebantur  sE,  qui  illis  sacris  utebantur  pH,  qui  illis  sacramen- 
tis  utebantur  GsH  et  editiones. 

7.  notam  x  lege :  mutat  consignificationem.  -  PGI;  non  mutat 
consignificationem  bc,  non  mutat  significationem  ed.  a,  mutat  signi- 
ficationem  ceteri. 

8.  notam  9  lege:  sacramenti.  -  Om.  Pc  (sic,  non  Pl). 
Lxvi.  5.  i  DFHsG  -  EFHpG 

Lxviii.  5.  p  gloria  tribus  locis  -  gratia. 
Lxxxix.  3.  £  tertia.  -  tertia, 
5.  3  P,  -  P; 


CITATIONES  IN  TRACTATU  DE  SACRAMENTIS 

In  praecedentis  voluminis  Praefatione  diximus,  S.  Thomam,  quando  Glossam  in 
Psalmos  et  in  Epistolas  Paulinas  citat,  Petri  Lombardi  Commentario  in  Psalmos,  eius- 
que  Collectaneis  in  D.  Pauli  Epistolas  uti.  Ad  confirmandum  quae  ibi  scripsimus,  inspi- 
cere  iuvat  citationes  nostras  in  tractatu  de  Sacramentis ;  inter  alias,  qu.  lxix,  art.  3,  in 
corp.  et  ad   i  ;  ibid.,  art.  4,  ad  2;  qu.  lxxx,  art.  5,  arg.  i. 

Quandoque  etiam  ex  Gratiano  D.  Thomas  citationes  excerpit.  Exempla  quaedam 
subiicimus. 

Qu.  LXix,  art.  5,  arg.  Sed  contra:  «  Augustinus  dicit,  in  libro  de  Baptismo  Parvu- 
lorum:  ad  hoc  valet  baptismus  ut  baptizati  Christo  incorporentur  >.  Augustinus  sic  habet: 

Ad  hanc  (sc.  Christi  dispensationem)  pertinet  baptismus ut  incorporentur  illi  mem- 

bra  eius.  Canon  Ad  hoc  baptismus  (143),  de  Consecr.  dist.  II:  Ad  hoc  baptismus  valet 
ut  baptizati  Christo  incorporentur . 

Qu.  Lxxii,  art.  3,  in  corp. :  «  Unde  Chrysostomus  dicit,  quod  nunquam  aquae  ba- 
ptismi  purgare  peccata  credentium  possettt,  nisi  tactu  Dominici  corporis  sanctificatae 
fuissent  ».  Habetur  can.  (10)  Nunquam  aquae,  de  Consecr.  dist.  IV,  ubi  Chrysostomo 
adscribitur.  Est  autem  Chromatii  in  Matth.  cap.  iii,  vers.  i5. 

Qu.  Lxxx,  art.  3,  arg.  i :   «  Dicit  enim  Augustinus,  in  Hb.  de  Remedio  Poenitentiae : 

Ut  quid  paras  dentem  et  ventrem  ?  Crede,  et  manducasti:  credere  enim  in  eum,  hoc  est 

Panem  vivum  manducare  ».  Ad  verbum  invenitur  in  can.  (47)  Ut  quid  paras,  de  Consecr. 

dist.  II,  sub  titulo  Augustinus  de  Remedio  Poenitentiae.  Prima  pars,  sc.    Ut  quid  paras 

manducasti,  est  ex  tract.  XXV  iu  loan.  Evang.:  altera  ex  tract.  XXVI  desumitur. 

Editione  Piana,  Romae  iSyo,  Sententiarum  Lombardi  in  hoc  sicut  in  praecedenti 
volumine  usi  sumus.  Decreti  Gratiani  editionem  Friedberg,  Lipsiae  1889,  adhibuimus; 
Alexandri  Halensis  autem  illam  quae  Venetiis  prodiit,  an.  iSyS. 

Reliquum  est  ut  ddclaremus  quae  de  citationibus  quibusdam  D.  Thomae  et  Caie- 
tani  observanda  censuimus. 

Qu.  LXii,  art.  i,  in  corp.:  «  Quidam  tamen  dicunt  quod  (sacramenta)  non  sunt  causa 
gratiae  aliquid  operando,  sed  quia  Deus,  sacramentis  adhibitis,  in  anima  gratiam  operatur  ». 

In  margine  notavimus :  Cf.  Guillelm.  Paris. ,  de  Sacram.  Baptism. ,  cap.  i  ( non 
cap.  III,  ut  erronee  indicavimus),  ubi  sic  dicit:  «  Si  quis  autem  quaesierit  utrum  san- 
ctificatio  .ex  aqua  fit  (in  baptismo),  sciendum  quod  non,  sed  ex  solo  Deo  datore,  qui 
invocatus  ad  hoc,  adest  et  assistit,  et  operatur  intus  ad  similitudinem  et  proportionem 
eius  quod  aqua  habet  operari  exterius....  Et  si  ego  ministerium  adhibeam,  illud  est  quod 
solum  facio  ».  Durandus,  IV  Sent.,  dist.  i,  qu.  iv,  opinionem  a  S.  Thoma  relatam  anti- 
quam   nominat. 

Ibid.,  ad  I :  «  Sicut  communiter  dicitur,  (sacramenta  Novae  Legis)  efficiunt  quod 
figurant  ». 

Magister,  IV  Sent.,  dist.  iv,  cap.  i,  loquitur  de  illo  verbo  Augustini,  Sacramenta  in 
solis  electis  efficiunt  quodfigurant.  In  Augustino  tamen  hoc  non  invenimus.  Petrus  Picta- 
viensis,  V  Sent.,  dist.  xiii:  In  solis  electis  sacramenta  efficiunt  quod  figurant,  ut  dicit 
auctoritas.  Halensis,  Summae  p.  IV,  qu.  v,  memb.  3,  art.  5,  §  3 :  In  Glossa  multoties 
invenitur  quod  sacramenta  illud  efficiunt  quod  figurant. 

Ibid.,  art.  6,  ad  3:  «  Aiii  dixerunt,  quod  per  circumcisionem  conferebatur  gratia 
quantum  ad  effectus  remotivos  culpae,  sed  non  quantum  ad  effectus  positivos  ».  Est 
opinio  Gulielmi  Autissiodorensis,  Summ.  lib.  IV,  de  Circumcisione,  art.  2.  Cf.  not.  seq. 

Ibid.,  «  Alii  dicunt,  quod  circumcisio  conferebat  gratiam  etiam  quantum  ad  aliquem 
effectum  positivum,  qui  est  facere  dignum  vita  aeterna,  non  tamen  quantum  ad  hoc 
quod  est  reprimere  concupiscentiam  impellentem  ad  peccandum:  quod  et  aliquando 
mihi  visum  est  ».   Fuit  opinio  Alexandri  Halensis,  Summae  p,  IV,  memb.  7,  art.  4,  §  2; 


XII 


cui  assentit  S.  Bonaventura,  IV  Sent.,  dist.  i,  p.  ir,  art.  2,  qu.  3;  necnon  B.  Petrus  Tarant, 
IV  Sent.,  dist.  i,  qu.  iii,  art.  4.  In  margine  per  errorem  indicavimus  Gulielmum  Autissio- 
dorensem.  Cf.  not.  praeced. 

Qu.  Lxiii,  art.  2,  arg.  3:  «  A  quibusdam  character  sic  definitur:  Character  est  si- 
gnum  sanctum  communionis  fidei  et  sanctae  ordinationis  datum  a  hierarcha  » . 

Halensis,  Summae  p.  IV,  qu.  viii,  memb.  i,  art.  i,  §  i,  data  eadem  definitione  exce- 
pto  accedenti  ante  datum,  ipsam  Dionysio,  de  Ecclesiastica  Hierarchia,  adscribit.  B.  Pe- 
trus  Tarant.  dicit,  quod  ex  verbis  Dionysii  accipitur,  lib.  de  Eccles.  Hier.,  et  ponit,  tra- 
ditum  a  hierarcha  accedenti. 

B.  Albertus,  IV  Sent.,  dist.  vi,  art.  4,  Dicunt  autem  quidam,  inquit,  B.  Dionysium 
in  Eccles.  Hier.  ita  definire....  tamen  in  nulla  Dionysii  translatione  invenitur  haec  defi- 
nitio  nec  per  verba  nec  per  sensum:  et  allata  veteri  Dionysii  translatione  ioci  quem 
allegant,  dicit:  non  sumo  eam  (definitionem)  ut  a  Sancto,  sed  a  Doctoribus  approbatam. 

D.  Thomas,  IV  Sent.,  dist.  iv,  qu.  i,  art.  2,  dicit,  quod  illa  definitio  nusquam  inve- 
nitur  a  Dionysio  posita,  sed  potest  accipi  ex  verbis  eius  supra  (art.  praeced.)  inductis,  et 
acciperetur  adhuc  convenientius  si  sic  diceretur:  Character  est  signum  communionis 
potestatis  divinorum  et  sacrae  ordinationis fidelium,  datum  a  divina  beatitudine.  Locus 
Dionysii   unde    trahitur   definitio,   est  Cap.  11,  part.  iii,  §  4,  Eccles.  Hierarchiae. 

Qu.  Lxv,  art.  3,  Comment.  Caiet.  num.  11:  «  Usus  autem  postponendi  (Eucharistiae 
sumptioni)  extremam  unctionem  aHunde  sumitur:  de  quo  infra  ».  Nec  in  Commentariis 
sequentibus  super  Tertiam  Partem,  nec  in  quaestionibus  quas  ad  commentaria  complen- 
dum  scripsit,  de  hoc  usu  tractat    Caietanus. 

Qu.  Lxvii,  art.  7,  arg.  Sed  cont.:  «  Dionysius  dicit  11  cap.  Eccl.  Hier.  »  In  margine 
pro  part.  11,  §  7,  legendum  part.  i,  §  7. 

Qu.  Lxxii,  art.  6,  ad  i  :  «  Virtus  divina  non  est  alligata  sacramentis  >.  Ex  Magistro, 
IV  Sent.,  dist.  i,  cap.  Sunt  autem. 

Qu.  Lxxm,  art.  3,  ad  i  :  «  Unde  sicut  ipse  (Augustinus)  dicit  in  Epistola  ad  Bo- 
nifacium,  Nulli  est  aliqtiatenus  ambigendum  »  etc.  Non  est  Augustini,  etsi  ipsius  nomine 
habeatur,  de  Consecr.  dist.  II,  can.  36,  dist.  IV,  can.  i3i,  immo  et  a  Mag.  IV  Sent.,  dist.  ix, 
et  Auctore  Comment.  sub  nomine  Bedae,  I  ad  Cor.,  cap.  x,  vers.  16. 

Qu.  Lxxiv,  art.  4  in  corp. :  «  Dicit  enim  B.  Gregorius  in  Registro :  Romana  Eccle- 
sia  offert  azymos  panes,  propterea  quod  Dominus  sine  ulla  commixtione  suscepit  carnem. 
Sed  ceterae  Ecclesiae  offerunt  fermentatum,  pro  eo  quod  Verbum  Patris  indutum  est 
carne,  sicut  et  fermentum  miscetur  farinae  ».  Idem,  paucis  immutatis,  Cat.  Aur.  in  Matth., 
cap.  XXVI,  g,  et  Op.  Cont.  Error.  Graec.  Part.  II,  cap.  xxii  (Ed.  Uccelli,  Romae  1880). 
Praeter  auctorem  tractatus  Contra  Errores  Graecorum,  in  margine  citatum,  id  sub  Gre- 
gorii  Dialogi  nomine  habet  losephus  Methonensis  Episcopus  in  sua  Expositione  pro 
Sancta  et  CEcumenica  Synodo  Florentina,  cap.  11,  de  Azymo  et  Fermentato,  §  viii.  Cf. 
De  Rubeis,  Dissert.  Critic.  XXXII,  cap.  v,  num.  v. 

Qu.  Lxxv,  art.  6  in  corp. :  «  Quidam  posuerunt  quod,  facta  consecratione,  non  so- 
lum  remanent  accidentia  panis,  sed  etiam  forma  substantiaHs  eius  ».  De  hac  opinione 
tractat  Alexander  Halensis,  Summae,  p.  IV,  qu.  x,  memb.  5,  art.  3,  §  2:  item,  S.  Bona- 
ventura,  IV  Sent.,  dist.  xi,  p.  i,  qu.  2;  neuter  tamen  auctorem  designat. 

Qu.  Lxxvi,  art.  3,  arg.  Sed  cont.:  «  Augustinus  dicit  in  quodam  Sermone:  Singuli 
accipiunt  Christum  Dominum :  et  in  singulis  portiotiibus  totus  est,  nec  per  singulas  mi- 
nuitur,  sed  integrum  se  praebet  in  singulis  ». 

Haec  Magister,  IV  Sent.,  dist.  xii,  cap.  Sed  quia,  Hieronymo  attribuit.  Can.  Singuli 
autem  (77),  dist.  II  de  Consecr.,  eidem  in  Serm.  Dominicae  Vpost  Theophaniam.  Algerus, 
De  Sacram.  Corp.  et  Sang.  Dom.  Hb.  I,  cap.  xv,  dicit:  Item  Ambrosius,  Dominica  V post 
Epiphaniam:  «  Singuli  accipiunt  etc.  »  Guitmundus,  De  Verit.  Corp.  et  Sang.  Domini, 
Hb.  I,  citat  praefationem  in  ritu  Ambrosiano,  quae,  ut  dicit,  per  totum  Latinum  orbem 
inter  Epiphaniam  et  Septuagesimam,  in  quadam  die  Dominica  habetur.  Haec  praefatio  in 
Sacramentario  S.  Gregorii  Magni  invenitur  pro  Dom.  V  post  Epiphaniam.  Halensis, 
Summae  p.  IV,  qu.  x,  memb.  7,  art.  3,  §  5,  verba  allata  Damasceno  adiudicat. 


XIII 


Ibid.,  in  corp. :  «  Manifestum  est  quod  Christus  totus  est  sub  qualibet  parte  spe- 
cierum  panis,  etiam  hostia  integra  manente,  et  non  solum  cum  frangitur,  sicut  quidam 
dicunt,  ponentes  exemplum  de  imagine  quae  apparet  in  speculo,  quae  una  apparet  in 
speculo  integro,  infracto  autem  speculo  apparent  singulae  in  singulis  partibus  ». 

Guillelmus  Autissiodorensis  opinionem  hic  reiectam ,  exemplumque  imaginis  in 
speculo  propugnat,  Summae  Hb.  IV,  tract.  de  Sacram.  Eucharist. ,  cap.  de  Fractione 
Formae.  Ante  ipsum  aHos  idem  sensisse  scimus  ex  Innoc.  III,  qui  de  S.  Altaris  Myste- 
rio  Hb.  IV,  cap.  viii,  eos  refeHit. 

S.  Thomas,  IV  Sent.,  dist.  x,  art.  3,  qu^  3:  Et  ponunt  exempium  de  speculo,  inquit, 
quia  Augustinus  dicit  etc;  ubi  editores  Piani  in  margine  notant:  In  quodam  sermone 
de  Verbis  Evangelii.  Halensis,  Summae  p.  IV,  qu.  x,  memb.  7,  art.  3,  §  5,  scribit:  Qui- 
dam  dicentes,  ut  Augustinus  dicit,  quod  sicut  fracto  speculo  etc.  Et  infra:  iuxta  exem- 
plum  quod  Augustinus  ponit ,  ut  dicunt.  Nec  in  Serm.  de  Verb.  Evang.,  nec  aHbi  in 
Augustino  hoc  invenimus. 

Qu  Lxxvii,  art.  i,  in  corp. :  «  Manifestum  est  etiam  quod  huiusmodi  accidentia  non 
sunt  in  substantia  corporis  et  sanguinis  Christi  sicut  in  subiecto  ». 

Abaelardus,  Epitom.  Theol.  Christian.,  cap.  xxix:  De  specie  quoque  illa,  mo^yvX,  panis 
et  vini,  dubitatur  cuius  sit.  Ad  quod  sane  respondendum ,  quod  ipsum  corpus ,  propter 
horrorem  assumendi ,  eas  in  se  formas  recipiat.  In  margine  per  errorem  scripsimus : 
Cf.  Mag.,  IV  Sent.,  dist.  xii,  cap.  Sed  quia  corpus. 

Ibid. :  «  Dicunt  autem  quidam  quod  (accidentia)  sunt,  sicut  in  subiecto ,  in  aere 
circumstante  > 

AHquos  sic  sensisse  testatur  Mag.,  IV  Sent.,  dist.  xii,  cap.  Sed  quia  corpus.  S.  Ber- 
nardus,  Capitula  haeresum  Petri  Abelardi,  cap.  ix,  improperat  ipsi  dixisse  quod  verisi- 
tnilius  est  quod  sint  in  aere.  GuiHelmus  Abb.  S.  Theodorici,  Disput.  advers.  Abaelard., 
ad  Gaufridum,  cap.  ix :  Dicit  etiam  Magister  Petrus  (sc.  Abaelardus)  de  sacramento 
Altaris accidentia  prioris  substantiae  remanere  in  aere. 

Abaelardus,  Epitom.  Theol.  Christian. ,  cap.  xxix :  Si  enim  nolumus  dicere  quod 
illius  corporis  (sc.  Christi)  sit  haec  forma  (sc.  speciessacramentaHs^./c^j-i-?^;^?/.?  satis  dicere 
quod  in  aere  sit  illa  forma  ad  occultationem  propter  praedictam  causam  carnis  et  san- 
guinis  reservata. 

Vide  Gietl,  Die  Sentenzen  Rolands,  pag.  234,  in  not.,  ubi  aHos  indicat  accidentia 
in  aere  esse  posse   dicentes. 

Ibid.,  art.  5,  in  corp. :  «  Et  ideo  alii  dixerunt  quod  redit  substantia  panis  et  vini 
in  ipsa  corruptione  specierum  ». 

Pcaeter  adnotatos  in  margine,  quosdam  antiquos  hanc  sententiam  tenuisse  constat 
ex  Rolando.  Cf.  Gietl.  Die  Sentenzen  Rolands,  pag.  235. 

Ibid.,  art.  8,  ad  4 :  «  Quidam  posuerunt,  quod  quantumcumque  parva  fiat  extranei 
Hquoris  permixtio,  substantia  sanguinis  Christi  desinit  esse  sub  toto  ». 

Halensis,  Summae  p.  IV,  qu.  x,  memb.  7,  art.  2,  §  3:  Potest  dici  sine  praeiudicio 

melioris  sententiae quod  quocumque  humido  apposito  et  diviso  secundum  partes  spe- 

ciei  continentis,  non  est  ibi  sacramentum. 

Qu.  Lxxviii,  art.  i,  ad  i,  opiniones  varias  circa  modum  quo  Christus  consecravit 
videre  est  apud  Innoc.  III,  De  S.  Altaris  Mysterio,  Hb.  IV,  cap.  vi. 

Ibid.,  art.  5,  in  corp. :  «  Et  ideo  aHi  dixerunt  quod  haec  dictio  hoc  in  hac  locu- 
tione  facit  demonstrationem,  non  ad  sensum,  sed  ad  inteUectum,  ut  sit  sensus,  Hoc  est 
corpus  meum,  idest,  Significatum  per  hoc  est  corpus  meum  ». 

Halensis,  Summae  p.  IV,  qu.  x,  memb.  4,  art.  2,  §  3,  dicit  hanc  orationem,  Hoc  est 
corpus  meum,  esse  significativam  et  operativam :  significativam  ex  prima  sui  institutione, 
operativam  ex  formae  sacramentaHs  institutione.  Ratione  ergo,  inquit,  qua  est  signifi- 
catiya  hoc  demonstrat  signatum  per  signum;  ratione  qua  est  operativa  insimiatur  ali- 
quid  in  aliud  convertenduni.  Unde  cum  dicitur ,  Hoc  est  corpus  meum,  hic  est  intel- 
ligibilis  de^nonstratio  signatiper  signum  convertendum  in  signatum.  —  Vide  B.  Albertum, 
IV  Sent.,  dist.  vm,  art.  6. 

SuMMAE  Theol.  D.  Thomak  T.  IX.  * 


XIV 


Ibid,,  art.  6,  in  corp.:  «  Quidam  antiqui  doctores  dixerunt  quod  hae  duae  formae, 
scilicet  consecrationis  panis  et  vini,  se  invicem  expectant  in  agendo;  ita  scilicet  quod 
prima  non  perficit  suum  effectum  antequam  secunda  proferatur  >. 

Innoc.  III,  lib.  IV  de  S.  Altaris  Mysterio,  cap.  xxii,  de  hac  opinione  tractat,  nihil 
determinando,  nec  eius  defensores  nominando.  B.  Albertus,  IV  Sent.,  dist.  viii,  art.  9, 
docet  formas  illas  divisim  explere  effectus  suos,  et  unam  non  exspectare  aliam. 

Qu.  Lxxx,  art.  3,  in  corp. :  «  Circa  hoc  quidam  antiqui  erraverunt ,  dicentes  quod 
corpus  Christi  nec  etiam  a  peccatoribus  sacramentaHter  sumitur  >.  Contra  hos  invehit 
Guitmundus,  de  Corp.  et  Sang.  Christi  verit.  in  Eucharistia,  lib.  III. 

Ibid.,  art.  5,  arg.  2:  «  Hieronymus  dicit  in  quadam  epistola:  *Quid  tibi  cum  femi- 
nis,  qui  ad  altare  cum  Domino  fabularis?  Dic,  sacerdos;  dic,  clerice,  qualiter  cum  eis- 
dem  labiis  Filium  Dei  oscularis,  quibus  osculatus  es  filiam  meretricis.  O  luda,  osculo 
FiHum  hominis  tradis!'  », 

Prima  pars,  sc.  Quid  tibi....  fabularis,  est  ex  Hieronymo,  epist.  XLII,  ad  Oceanum. 
Totum  sub  nomine  Hieronymi  invenies  apud  S.  Thomam,  IV  Sent.,  dist.  ix,  art,  3,  q^  5, 
arg.  2  :  et  apud  Halensem,  Sumniae  p.  IV,  qu.  xi,  memb.  2,  art.  2,  §  2,  quaest.  conseq.  ult. 
Thomas  Hibernicus,  Flores  Doctorum,  Lugduni  1678,  ut  ex  Bernardo  in  epistola:  Quid 
tibi  cum  feminis  qui  ad  altare  cum  Domino  familiaris  es?  Qualiter  eisdem  labiis  oscu- 
laris  in  altari  Filium  Virginis,  quibus  oscularis  in  lupanari filiam  meretricis?  Innoc.  III, 
Serm.  de  Temp.  XII,  etsi  non  ad  verbum,  sententialiter  tamen  idem  habet:  Quidam, 
inquit,  nocte  filiam  Veneris  agitant  in  cubili;  mane  Filium  Virginis  ojferunt  in  altari. 
Nocte  Venerem  ampiexantur ;  mane  Virginem  venerantur. 

Ibid.,  art.  12,  Comment.  Caiet,  qu.  i,  num.  11:  «  Nestorius  et  Pelagius  cum  sequa- 
cibus  adstruxerunt  universaliter  servandam  communionem  sub  utraque  specie,  diversa 
tamen  ratione  moti  etc.  ».  B.  loannes  de  Ragusio  Ord.  Praed. ,  in  oratione  habita  in 
Concilio  Basileensi  (Mansi,  XXIX,  768,  769),  eadem  dixerat  de  Nestorio  et  Pelagio. 

Qu.  Lxxxi,  art.  2,  in  fine  corp. :  «  Et  ideo  dicendum  est,  quod  ludas  cum  aliis  discipu- 
lis  corpus  Domini  et  sanguinem  suscepit:  ut  dicit  Dionysius,  in  lib.  Eccles.  Hierarchiae  ». 

En  verba  Dionysii  huc  spectantia,  secundum  antiquam  Scoti  Erigenae  translatio- 
nem :  luxta  quod  et  symbolorum  ipse  conditor  partitur  sanctissime,  non  sancte  ei  et 
unimode  sacra  concaenantem ,  docens  facile  simul  et  deiformiter  quomodo  ipsa  iuxta 
habitum  vera  in  divina  assumptio  ad  similitudinem  eorum  communionem  ipsis  adve- 
nientibus  donat.  Cf.  B.  Albert.  Comment.  in  Dionys.  de  Eccles.  Hierarch.,  cap.  iii,  §  8, 
qui  eodem  sensu  quo  D.  Thomas  haec  Dionysii  verba  interpretatur. 

Qu.  Lxxxii,  art.  10,  in  corp. :  «  Quidam  dixerunt  quod  sacerdos  potest  omnino  licite 
a  consecratione  abstinere,  nisi  teneatur,  ex  cura  sibi  commissa,  celebrare  pro  populo , 
et  sacramenta  praebere  >. 

Alexander  Halensis,  Summae  p.  IV,  qu.  xi,  memb.  2,  art.  4,  §  i,  ^^  Cessatione  ab 
actu  manducandi:  «  Existimo,  inquit,  quod  si  quis  sacerdos  non  habens  curam  anima- 
rum,  nec  officium,  nec  beneficium,  propter  quod  haberet  necesse  celebrare,  et  ob  reveren- 
tiam  sacramenti  et  timorem  suae  indignitatis  cessaret  sem^er,  nisi  iniungeretur  sibi 
contrarium  a  superiore,  quod  non  peccaret  mortaliter  >.  S.  Bonaventura,  IV  Sent.,  dist.  xii, 
p.  II,  art.  2,  qu.  i,  ad  5:  «  Dicejidum,  quod  officium  sacerdotale  non  iniponitur,  ut  homo 
necessario  exequatur,  sed  pro  loco  et  tempore ,  ut  sibi  videbitur  expedire ;  et  ideo ,  si 
conscientia  dictat,  quod  sit  abstinendum  ob  sui  indignitatem  et  reverentiam  sacramenti, 
non  peccat  >. 

Qu.  Lxxxiii,  art.  2,  ad  2  :  «  Quidam  dicunt,  quod  per  immissionem  particulae  cor- 
poris  (Christi)  in  vinum,  convertatur  vinum  in  sanguinem  >. 

In  margine  indicavimus :  De  Divin.  Ojfic.  part.  IX,  cap.  xviii.  —  inter  Opp.  Alcuini. 
Addendum,  quod  S.  Bernardus,  Ep.  LXIX,  ad  Guidonem  Abbat. ,  dicit:  Deinde,  quod 
comperta,  sero  licet,  negligentia ,  vinum  fudisti  in  calicem  su^er  hostiae  sacratae  parti- 
culam,  laudamus,  nec  sub  tanto  articulo  melius  fieri  potuisse  putamus,  arbitrantes  liquo- 
rem ,  etsi  non  ex  consecratione  propria  atque  solemni  in  Sanguinem  Christi  mutatum, 
sacrum  tamen  fuisse  ex  contactu   Coporis  sacri. 


XV 


Qu.  Lxxxiv,  post  art.  2,  Comment.  Caiet.  num.  m.  In  margine,  pro  de  Verb.  Dom. 
legendum :  de  Verb.  Apost. 

Qu.  Lxxxvii,  art.  i,  Comment.  Caiet,,  num.  11:  «  iuxta  illud  Ezech.,  In  quacumque 
hora  ingemuerit  peccator  etc.  >. 

Nonnisi  sententialiter  in  Ezechiele  habetur ;  sc.  cap.  xxxiii ,  vers.  1 2 :  Impietas 
impii  non  nocebit  ei  in  quacumque  die  conversus  fuerit  ab  impietate  sua:  Cf.  vers.  14,  i5 
et  cap.  xviii,  vers.  21.  Isaiae  cap.  xxx,  vers.  i5,  versio  Latina  LXX  Interp.  (Cf.  S.  Hieron. 
in  Isaiam):   Cum  reversus  ingemueris  (al.  cum  reversus  fueris  et  ingemueris),  salvus  eris. 

In  libro  de  Vera  et  falsa  Poenit.,  inter  Opp.  Aug.,  cap.  xvii,  legimus:  Credo  quod 
ille  (al.  quidetn  illi),  qui  dixit:  «  Quacumque  hora  peccator  ingetnuerit  et  conversus 
fuerit,  vita  vivet  >.  Hugo  a  S.  Vict.,  Summ.  Sentent.,  tr.  VI,  cap.  xi,  dicit :  «  luxta  quod 
alibi  dictum :  '  Quoties  ingemuerit  homo,  omnium  iniquitatum  eius  non  recordabor '  » . 
Item,  de  Sacram.  lib.  II,  p.  xiv,  cap.  v  :  Ego  Scripturam  audio  dicentem:  «  Quia  in  qua- 
cumque  hora  ingemuerit  >  etc.  Item,  ibid.,  cap.  \'iii :  prophetico  illo  testimonio  probare 
volunt  quod  dicitur :  «  Quacumque  hora  ingemuerit  >  etc.  Cf.  Mag.,  IV  Sent.,  dist.  xvii, 
cap.  Hic  oritur ;  Gratian.,  dist.  XX,  can.  Sciendum  est ;  item,  Append.  ad  can.  Facilius , 
de  Poenit.,  dist.  I ;  item,  can.  Nullus  expectet,  de  Poenit.,  dist.  VII.  Rolandus  (Gietl,  Die 
Sentenzen  Rolands ,  p.  248)  inducit  Dominum  dicentem  per  prophetam :  '^  In  quacum- 
que  hora  peccator  conversus  fuerit  et  ingemuerit,  omnium  iniquitatum  eius  non  recor- 
dabor\  et  alibi:  "^ peccator,  quacumque  hora  conversus  fuerit,  vita  vivet  et  non  morieHir\ 
Guillelmus  Autissiod.,  Summ.  lib.  IV,  tr.  de  Poenit.,  cap.  Utrum  de  omni peccato  iteranda 
sit  poenitentia :  Dicit  Dominus  per  Ezechielem :  «  Quacumque  hora  ingemuerit  pec- 
cator  >  etc.  Halensis  quoque,  Summae  p.  IV,  qu.  xx,  memb.  3 ,  art.  2 :  /;/  Ezechiele 
habetur,  inquit,  «  Quacunique  hora  ingemuerit  peccator ,  salvus  erit  >.  Unde  quod  a 
Caietano  exhibetur,  conflatum  videtur  ex  Isaia  et  Ezechiele. 

Qu.  Lxxxvm,  art.  i,  arg.  2.  In  margine ,  pro  can.  Quemcumque ,  legendum:  can. 
Revertar. 

Ibid.,  in  corp.  :  «  In  quaestionem  vertitur,  utrum  macula  et  reatus  poenae  aeternae, 
secundum  quod  causabantur  ex  actibus  peccatorum  prius  dimissorum,  redeant  per  pec- 
catum  mortale  sequens.   Quibusdam  igitur  visum  est,  quod  simpliciter  hoc  modo  redeant  ». 

Hugo  de  S.  Victore,  de  Sacrament.  Hb.  II,  p.  xiv,  cap.  9  in  fine,  dicit:  Quando  venit 
culpa  ,  secuta  est  poena :  quando  correcta  est  culpa,  subtracta  est  poena.  Quando  reversa 
est  cuipa,  reversa  est  et  poena.  Unum  contra  unum,  et  duo  contra  duo ;  nec  duo  contra 
unum.  Attamen  in  Summa  Sentent.,  tract.  VI,  cap.  xiii,  ahter  sensisse  videtur.  Dicit  enim: 
Alii,  quibus  magis  videtur  consentiendum,  dicunt  quod pro  illis  peccatis,  pro  quibus  Deo 
per  poenitentiam  satisfecit  (peccator),  non  sit  amplius  puniendus,  etiam  si postea  vel  simi- 
lia  vel  graviora  committat.....  sed  pro  ingratitudine. 

Qu.  xc,  art.  3,  in  corp. :  «  Quidam  dixerunt  haec  tria  (sc.  contritionem,  confessio- 
nem  et  satisfactionem)  esse  partes  subiectivas  poenitentiae  >. 

Guillelmus  Autissiod.  Summae  Hb.  IV,  de  Sacram.  Poenit.,  cap.  11,  dicit:  Poe- 
nitentia  duobus  tnodis  potest  sumi :  uno  modo,  secundum  quod  poenitentia  est  punitio 
pro  peccatis ;  et  hoc  modo  contritio,  confessio  et  satisfactio  sunt  partes  subiectivae  poe- 
nitentiae :  alio  modo,  secundum  quod poenitentia  est  sufficiens  punitio  pro  peccatis  ;  suffi- 
ciens,  dico,  secundum  omne  forum ;  et  sic  contritio,  confessio  et  satisfactio  sunt  partes 
integrales  poenitentiae. 

COMMENTARIA  CARDINALIS  CAIETANI 

De  his  sufficienter  dictum  est  in  Praefatione  superioris  voluminis  a  pag.  xlii: 
ubi  etiam  legi  possunt  ea  quae  spectant  ad  quaestiones  quas  Tertiae  Parti  a  sancto 
Thomae  incompletae  reHctae  idem  CardinaHs  adiunxit.  IHas  iuxta  primam  editionem 
anni  i523,  post  Quaestionem  XC  exhibemus.  Addidimus  per  modum  Appendicis,  Septi- 
mam  Quaestionem  ex  ipsius  opusculo  Vigintiseptem  Quaestionum,  ad  quam  se  refert 
in  Quaestionibus  de  Contritione,  Quaesit.  iii  (pag.  344). 


XVI 


luvat  hic  repetere  Pianae  editionis  Monitum  ad  Pium  Lectorem.  «  Curavimus 
itaque  ut  quam  emendatissime  imprimerentur  omnia  amotis  etiam,  ex  eisdem  commen- 
tariis,  atque  expunctis  omnibus  locis,  iuxta  nostri  ordinis  sanctiones,  qui  post  decreta 
Tridentinae  Synodi,  lectorem  poterant  detinere  dubium,  vel  suspensum ;  quos  videlicet, 
vel  ipsemet  Commentator  vivens  emendaverat,  et  si  viveret,  emendasset :  vel,  uti  dixi- 
mus,  falsariorum  et  impiorum  perfidia  temeraverat.  Et  quibusdam  aliis  de  mandato 
Sanctissimi  D.  N.  D.  Pii  divina  Providentia  Papae  Quinti  sublatis  ».  Sicut  in  dicta  prae- 
fatione  scripsimus,  Piani  editores  non  indicant  ea  quae  sustulerunt.  Quae  omissa  inve- 
nimus  asterisco  notavimus,  et  eorum  elenchum  subiungimus.  Qu.  lx,  art.  7,  n.  iii, 
l  12-17,  ^^  audeo...  chrismatis ;  Qu.  lxiii,  art.  i,  n.  11,  1.  i  -  col.  2,  1.  i,  duo...  Secundum  est ; 
Qu.  Lxvi,  art.  6,  integri  numeri  iv-x;  Qu.  lxviii,  art.  2,  et  art.  1 1,  integrum  Commentum; 
Qu.  Lxxiv,  art.  3,  n.  iii,  col.  2,  Quocirca  ...  conflatum  unius  ponitur  speciei;  Qu.  lxxv, 
art.  i,  n.  11, 1.  i5-37,  Dico ...  Eucharistia ;  Qu.  lxxviii,  art.  i,  integri  numeri  i-v  ;  Qu.  lxxx, 
art.  4,  integrum  Commentum;  ibid.  art.  12,  quaest.  i,  n.  vi,  1.  29-33,  Et  hinc ...  habendam ; 
n.  VII,  1.  27-41,  In  cuius  ...  sacramentalibus  sed;  ut  ex ...  sacramentalem  sed;  non  ut ... 
sanguinis  sed ;  col.  2,  1.  ii,solum  modo ;  1.  14,  iS ,  et  non  ...  manducatione ;  n.  viii, 
1.  5-p.  248,  1.  23,  Et  quod ...  sectis  aut  opinionibus;  quaest.  2,  n.  vi,  1.  28-3o,  ita  ...  biben- 
tis ;  Qu.  Lxxxi,  art.  2,  integer  numerus  iv;  ibid.  art.  10,  1.  i,  2,  Pd  legunt,  scito  hanc  esse 
difficultatem  an,  et  integrum  numerum  11  omittunt. 

VARIAE  LECTIONES  COMMENTARIORUM  CARDINALIS  CAIETANI 

A  editio   Veneta  i523;  b  editio  Bononiensis  iS^S;  P  editio  Piana,  Romae  iSjo;   d  Patavina  i6g8. 


QUAESTIO    LX. 

Art.   1,  num.  i,  lin.  3,  reliqua  P. 

»  »  1.  6,  huius  om.  P. 

Art.  2,  col.  2,  1.  3,  hominis  P. 
Art.   5,  n.  ir,  fin.,  substantiale  Pd. 
Art.  6,  n.  II,  pag.    lo,  1.  6,  signijicandum  Pd. 
Art.  7,  n.  III,  1.   12-17,  Et  audeo  ...  chrismatis  om.  Pd; 
et  statim  pro  tamen  leg.  enim. 

»  »       1.  5   a  fin.  coL,  lo  vi  absolvo  Pd. 

»  »      1.  3  »         perfecte  P. 

»     n.  VI,  I.  antepenult.,  pro  in  corrupte,  incon-upte  P. 
Art.  8,  n.  I,  I.  9,  qui  est  Pd. 

Quaestio  lxi. 

Art.  2,  n.  IV,  1.   11,  indiguisset  Pd. 

Quaestio  lxii. 


Art.   1, 

» 
» 
» 
» 
Art.  2, 

» 
» 

Art.  4, 
» 

Art.  5, 


I,  1.  7  a  fin.,  pro  creatur,  creator  Pd. 

iii,  1.  ult.,  pro  praepositione,  propositione  Pd. 

v,  1.   1,  primum  P. 

VII,  1.  penult.  col.,  vel  hab.  Pabd. 

IX,  1.  ult.,  movendam  Pd. 

I,  1.  penult.,   gratiae  sacramentalis  P,  gratia 
sacramentalis  d. 
n.  n,  1.   18  a  fin.,  pro  nunc  nunc,  nunc  Pd. 

»     1.  1 1  a  fin.,  diversorum  ab  ;  statim  rationis  d. 
n.  III,  1.  2,  pro  nunc  nunc,  nunc  Pd. 
n.  IV,  1.  penult.,  pro  varia,  vana  Pabd. 
1.   14,  probetur  Pd. 


Quaestio  lxiii. 


Art.   1 , 

» 
Art.  2, 


n.  II,  1. 


1    sqq. ,    duo    usque    ad    Secundum    est 
om.  Pd. 
1.   11   a  fin.,  est  militia  Pd. 
n.  I,    1.  7,  in  om.  Pd. 
»     n.  VI,  1.  ult.,  in  eandem  personam  Pd. 
»     n.  VIII,  1.  penult.,  sunt  Pd. 
»     n.  IX,  1.  8  a  fin.,  geometricae  Pd. 
»     n.  XI,  1.  5,  indifferenter  Pd. 
Art.  4,  n.  m,  1.  4  a  fin.,  pro  det,  de  P. 


Art.  4,  n.  V,  1.   i5,  pro  secundam  (ad),  secundum  Pb. 
»     n.  vin,  1.  7  a  fin.,  pro  apposita,  opposita  Pd. 
Art.  5,  n.  i,  1.   5,  pro  hic,  sic  Pd. 

Art.  6,  n.  i,  1.   1,  Pd  add.  e^^  post  clarus,  et  om.  post 
una.  -  1.  9,  pro   cultum ,   occultum  a. 

QuAESTIO    Lxrv. 

Art.   1,  n.  IV,  1.   5,  arctetur  Pd. 

Art.  3,  1.   1,  una  est  Pd. 

Art.  6,  n.  iii,  1.  penult.,  pro  audentis,  audientis  Pd. 

»     n.  VI,  1.  antepen.,  pro  qua,  quia  Pd. 

»     n.  VIII,  1.  6,  proprie  P. 

»     n.  XI,  1.  penult.,  pro  minister,  ministret  P. 
Art.  8,  n.  I,  1.    1,  clarus  est  Pd. 

»     n.  III,  1.  3,  pro  qui,  quae  Pd. 

»  »      1.   12,  Homo  om.  Pd. 

»  »      1.  6  a  fin.  art.,  est  om.  Pd. 

Art.  9,  n.  I,  1.   1,  clarus  est...  una  est  Pd. 
Art.   10,  n.  I,  1.   2,  pro  cum,  in  Pabd. 

»     n.  II,  col.  2,  1.   2,  propter  om.  Pabd. 

»  »  »      1.  6,  b  om.  aliquos  bapti^aret,  a  ha- 

bet  in  margine. 

QUAESTIO   Lxvr. 

Art.  2,  1.  5  a  fin.,  pro  tunc,  nunc  Pd. 
Art.  5,  n.  n,  1.  ult.,  post  te  Pd  add.  etc. 
»     n.  III,  1.  7,  ut  om.  Pabd. 
»  »1.   17,  pro  uti,  ut  Pd. 

»     n.  VI,  1.   5   a  fin.  col.,  primum  et  om.  Pd. 
«  »     p.  70,  1.   1,  Paracleti  P. 

Art.  6,  n.  II,  1.  4,  pro  vocaliter,  totaliter  Pd. 

»     n.  III,  1.  3,  relata  (om.  etiam)  a  P,  relatas  an; 

in  om.  Pd. 
»     n.  iv-x:   hos   numeros   integros  omittunt.  Pd.  - 
Num.  V. 

1.  2,  pro  Quod  (b),  Quia  a  ;  num.  vin, 
col.  2,  1.  1,  pro  primum  (A),premium  b. 
Art.  8,  n.  I,  1.  1,  clarus  est  Pd. 

QUAESTIO   Lxvn. 

Art.  1,  n.  I,  1.   1,  clarus  est  Pd. 


AsT.  1,  n.  I,  1.   11   a  fin.  n. ,  ignoratttis  se   bene   Pabd; 
an  corrigendum  per  credentis,  an  vero 
per  male? 
Art.  5,  n.  II,  1.  penult.  col.,  pro  ut,  et  P. 
Art.  6,  n.  I,    1.  7,  primam  P. 

»     n.  II,  1.   11,  ministri  hab.  Pabd. 

>     n.  vni,  1.   12,  pro  ministeriis,  misteriis  b. 

»     n.  XX,  col.  2,  1.  10,  pro  in  aqua,  in  qua  P. 

»     n.  X,  1.  11  a  fin.,  necessitatis  Pabd. 

»     n.  XI,  1.  7,  debite  P. 

»  »     P-  88,  1.  7,  integratur  P. 

»     n.  XIV,  1.   i8,  secundum  P;  et  lin.  20,  allatam. 

»     n.  XV,  1.  6  a  fin.  col.,  tertium  Pd. 

»     n.  XVI,  1.   1,  proprie  Pd. 

»     n.  xvm,  1.  2,  pro   philosophicam ,  physicam   Pd 
{ph'cam  ab). 

»     n.  XIX,  1.  5,  pluralem  Pd. 

»     n.  XX,  1.  32,  utraque  P. 

»         »       1.  7  a  fin.,  baptiiando  Pbd. 

QuAESTIO    LXVIII. 

Art.  2,  integrum  Comment.  om.  Pd.   —  Num.  1,  1.  9  a 

fin.,  Abrae  b. 
Art.  3,  1.  4,  pro  negotio  (Pd),  negatio  ab. 
»     col.  2,  1.  3,  pro  qu.  4,  qu.  i  Pabd. 
Art.  6,  1.   2,  confitente  P. 
Art.  7,  n.  I,  1.  2,  responsione  P. 

»         »     1.  9,  ^u.  //  Pabd  ;  tenet  P.  -  Lin.  6  a  fin., 

^M.  //  Pabd. 
»     n.  IX,  1.  7,  pro  secundum  ea  (b),  secundum  se  Pad. 
Art.  11,  integrum  Comment.  om.  Pd.  -  Lin.  penult.  pro 
incuria,  iniuria  ab. 

Quaestio  lxix. 

Art,  7,  1.  7,  aperitionem  P. 

AST.  8,  L  1,  pro  argumento,  art.  P,  ar.  d;  pro  quarto, 

tertio  Pabd. 
Art.  10,  n.  III,  1.  8  a  fin.  num.,  essentia  P. 

»        n.  IV,  1.  8  a  fin.  col.,  forma  Pd. 

»  »1.  antepen.,  mentes  a,  b  ? 

QUAESTIO    LXXII. 

Art.  2,  1.  7,  Extra  om.  P,  ab  in  marg.  habent. 

»     1.  7  a  fin.,  procedenti  Pd. 
Art.  3,  n.  rv,  1.  7,  pro  superaddita,  supra  dicta  P. 
Art.   11,  n.  I,  1.   1,  articulo  P  {ar.  abd). 

»     n.  Ji,  1.  3,  in  om.  Pd. 

Quaestio  lxxiii. 
Art.  2,  1.  5,  vel  om.  b;  an  legendum  velut? 
Quaestio  Lxxrv. 

Art.  3,  n.  m,  nullam  cogentem  inveniuntur  Pd. 

»  »       col.  2,  Quocirca...  conflatum  unius  ponitur 

speciei  (ad  fin.  num.)  om.  Pd.  -  Lin.  14 
a  fin.  pag.    148,  et  multo  b. 

»     n.  V,  1.   1,  proposito  modo  Pad. 

»         »     1.  8,  pro  primo  aquae,  aqua  P. 

»-         »     1.   16,  ante  ex  Pd  add.  et. 

Quaestio  lxxv. 

Art.  1,  n.  II,  1.  i5,  Dico...  1.  37,  Eucharistia  om.  Pd. 

»  n.  III,  1.  antepen.,  latissimae  Pd. 

»  n.  rv,  L  4,  siquidem  Pbd. 

»  n.  VII,  1.  ult.,  consectationem  P. 

»  n.  vra,  1.  3,  praesentia  P. 
»'  »       1.  9,  fundarem  Pd. 

»  n.  IX,  1.   12,  pro  quid,  quod  Pd. 

»  n.  XI,  col.  2,  1.  5,  dupliciter  Pd. 
»         »  »         1.   1 1 ,  a  ante  doctoribus  ponit  P. 

»  n.  xn,  1.  i5,  neutram  P. 


XVII 

Art.  2,  n.  I,  1.  7,  pro  adducuntur ,  afferuntur  Pd;  post 

quod  P  repetit :  In  corpore  recitat  opi- 

nionem  ajfirmativam  et  reprobat  eam 

quatuor  rationibus. 
»     n.  n,  1.  6,  et  om.  Pd. 
»     n.  VII,  L   10  a  fin.  col.,  ad  ante  praeteritam  om. 

Pd. 
»     n.  vm,  L  9  a  fin.,  substantiam  Pabd. 
»     n.  IX,  1.   10  a  fin.,  molestis  P. 
»     n.  XI,  coL  2,  1.   1,  esse  de  eis  Pd. 
»     n.  xin,  1.  9  a  fin.,  corpus  Pd. 
»     n.  XV,  1.  6  a  fin.,  sequeretur  Pd. 
Art.  3,  n.  n,  coL  2,  1.  8,  ordinatam  P. 

»     n.  V,  1.  7,  8,  consecrationem  om.  Pd,  ab  in  marg. 

habent. 
»  »     L  i5,  pro  Aoc,  haec  Pd. 

»         »     1.  19,  pro  viam,  vim  Pabd. 
Art.  4,  n.  rv,  1.  3,  forte  scribendum  Physicis. 
»     n.  VII,  L  7,  exprimendum  P. 
»     n.  vm,  L  9,  acfor  Pabd. 
»     n.  IX,  col.  2,  1.  26,  disparatas  Pabd. 
»  »  »         1.  28,  pro  subit,  subdit  Pd. 

»         »         »         1.   11   a  fin.,  altera  P. 
»     n.  xn,  L  4,  g^MOii  ante  conversio  addit  P  et  post 

hoc  omittit. 
»     n.  xrv,  L  5,  pro  noiii,  mo^i  P;  lin.  seq.  om.  se- 

cundum  in ;  et  post  pauca  om.  a  ante 

Durando. 
»         »        L  i3  a  fin.,  creatura  P. 
»     n.  XVI,  p.  172,  L  4,  e«m  Pd. 
»         »        L  penult.  col.,  pro  et,  est  Pd. 
»  »         col.  2,  1.  9  a  fin.,  materiarum  Pd. 

Art.  6.  Hoc  Comment.  Pabd  articulo  quinto  subiungunt. 
»     n.  rv,  L  2,  in  vii  qu.  Pabd. 

Quaestio  lxxvi. 

Art.  1,  n.  V,  1.  19,  absolutae  P. 

Art.  2,  n.  II,  1.  5  a  fin.,  pro  scilicet,  sed  Pd. 

»     n.  rv,  1.  3,  pro    intrinseca   (Pd),    extrinseca  ab. 
(Scotus  bis  non  intrinseca). 

»     n.  V,  1.  17,  pro  ubicalis,  localis  Pd. 

»         »     1.  7  a  fin.,  pro  solus,  solius  Pd. 

»     n.  VI,  1.  5,  pro   sacramentalem ,    supernaturalem 
Pabd. 

»     n.  VII,  1.  3,  pro  lib.,  5/  P. 

»     n.  vm,  L  9,   12,  signata  Pd. 
Art.  3,  n.  VI,  col.  2,  1.  2,  pro  argumentum,  arguens  Pd. 
Art,  6,  n.  VI,  col.  2,  L  2,  volitam  Pabd. 

»  »  »  1.  4  a  fin.,  dormitet  P. 

»     n.  vn,  L  4,  pro  quando,  quoniam  (qfh)  Pad. 
Art,  7,  n.  vn,  1.  35,  ipsum  Pd. 

»     n.  IX,  col.  2,  1.  2,  perfectionis  P. 

»     n.  X,  1.  antepen.,  intellectum  P. 
Art.  8,  L  1,  vera  P;  1.  7  a  fin.,  extensivae  Pd. 

QUAESTIO    LXXVII. 

Art.  1,  n.  II,  L  6  a  fin.,  pro  passionem,  positionem  Pd. 

»     n.  III,  1.   14  a  fin.,  pro  vice  materiae,  vicemate- 
ria  ab. 

»     n.  IV,  1.  i5  a  fin.,  sicut  om.  Pd. 
Art.  5,  n.  I,  1.  2,  pro  responsione,  ratione  Pd. 

»         »     L  5,  per  ante  conversionem  om.  Pd. 

»     n.  n,  col,  2,  1.  4,  pro  :«  quantum,  inquantum  Pd. 

»     n,  V,  L  4,  pro  sif,  fit  P. 

QUAESTIO    LXXVin. 

Art,  1,  n.  i-v  om.  Pd.   -  Num.  11,  1.  7,  possint  b;    et 
1.  4  a  fin.,  om.  beati. 
»     n.  11   bis,    1.    18-20.,    loquens...    Christi   om.    P 
(hab.  abd). 
Art.  4,  n.  I,  1.  1,  pro  virtute,  veritate  Pabd. 
»     n.  n,  1.  6,  Hoc  esse  Pad  {Hoc  est  b). 


xvin 

Art.  5,  n.  m,  1.  5,  pro  sit,  fit  Pd. 

»     n.  V,  1.  4  a  fin.,  pro  ideo,  in  Deo  Pabd. 

QUAESTIO    LXXIX. 

Art.   1,  n.  n,  1.  6  a  fin.,  deligente  Pb  (diligente  ad). 

»     n.  III,  1.  i3  a  fin.  coL,  si  om.  Pd. 

»         »      1.  4  a  fin.  num.,  Tum  om.  Pd. 

»     n.  IV,  1.   1 1   a  fin.,  requirere  Pbd. 

»     n.  IX,  1.  7,  8,  rationabiter  P,  rationabiliter  d. 

»         »     p.  221,  col.  2,  lin.  ult.,  gratiae  P. 
Art.  5,  n.  I,  1.  4,  pro  fit,  sit  Pd. 

QUAKSTIO    LXXX. 

Art.  4,  integrum   Comment.   om.  Pd.    -    Num.  i,   1.  6, 

contritum  ab. 
Art.  5,  n.  n,  1.  lo,  pro  maius,  magis  P. 
Art.  6,  n.  I,  non  om.  Pabd. 

»     n.  V,  1.  3,  ordinarent  Pd.  -  Lin.  4,  particulari- 
ter  Pd,  participare  b. 
Art.  11,  n.  I,  1.  penult.,  ex  iis  Pd. 
Art.  12,  Quaest.  i,  n.  i,  1.  5,  enim  om.  Pd. 

»  »     n.  rv,  1.  32,  pro    insensibiliter ,  sensibi- 

liter  P. 
»  »        »      1.  38,  pro  infantibus,  in  factibus  P. 

»  »     n.  V,  1.  17,  quid  P. 

»  »        »      1.  9  a  fin.  col.,  et  om.  P. 

»  »     n.  VI,  1.  7,  Evangelico  Pd. 

»  »         »       1.  24,  hoc  Pbd  ;  1.  27,  infantum  a. 

»  »         »       1.  29-33,  Et  hinc...  habendam  om. 

Pd. 
»  »        »       1.  20  a  fin.  col.,  subdit  Pd. 

».  »     n.  VII,  1.  27-29,   Pd  om.  In  cuius...  sa- 

cramentalibus  sed,  et  post  mate- 
riales  inserunt  enim;  1.  35,  36, 
eaedem  om.  ut  ex...  sacramenta- 
lem  sed;  et  1.  39-41  ,  om.  non 
ut...  sanguinis  sed. 
»  »        »         col.  2,  1.  1 1 ,  P  om.  solummodo, 

quod   abd   habent;  1.   i3, 
morte   Pd;    1.   14,   i5,   et 
non...  manducatione  om. 
Pd. 
»  »         »  »         I.  1 9,  pro  Christum,  ipsum 

Pd. 
»  »        »  »        1.   12  a  fin.  num.,  et  om. 

Pd,  et  pro  alia  iiab.  alias. 
»  »     n.  vin,  1.  2,  primum  P. 

»  »         »        1.  5,  usque  ad  pag.  248,  1.  23,  Et 

quod...  sectis  aut  opinionibus  om.  Pd.  — 
Lin.  10  a  fin.  pag.  247,  ad  verbum  aut, 
margo  ab  vel  an ;  I.  penult.  pag.  247, 
pro  habetur,  dicitur  A(dr). 
»  »     n.  xn,  col.  2,  1.  3,  memoria  Pabd. 

»  »         »  »        1.  10,  servandam  Pd;  quae 

1.  12  om.  a;  et  1.  14  pa- 
teat  legunt. 
»  »  »  »1.21  a  fin.  col.,factumPT>. 

»       Quaest.  n,  n.  11,  1.  24,  laetificandam  Pd. 
»  »  n.  VI,  1.  28-3o,  ita...  bibentis  om.  P. 

»  »  »       1.  10  a  fin.,  pro  sacri,  sacra- 

menti  Pd. 
»  »  n.  vn,  1.   1 ,  pro  et,  ut  Pd. 

»  »  n.  VIII,  1.  7,  tertium  nec  om.  P. 

»  »  »         1.  8  a  fin.,  hoc  om.  P. 

»  »  n.  XV,  1.  6  a  fin.  coL,  pro  qui,  quia  Pd. 

»  »  »1.  penult.  coL,  pro  subiunctum, 

subiectum  Pd. 
»  »  »        p.  253,  1.  18,  conferendi  om. 

Pd,  ab  in  marg.  lia- 
bent. 
»  »  »  »         L  29,  approbationes  a. 

»       Quaest.  ui,  n.   1,  L   \o,  ^gxo  prosecutionis  (abd), 
persecutionis  P. 


Art. 


Art. 

Art. 
Art. 

Art. 


Art. 
Art. 
Art. 
Art. 


Art, 
Art. 


Art. 


Art. 
Art. 


Art, 


Art, 
Art, 


Art. 


12,  quaest.  iii,  n.  11,  L  antepen.,  post  communionem 

marg.  ab  addit  hanc. 
»  »  n.  ni,  coL  2,  1.  5,  communicaruntPn. 

»  »  n.  V,  L  6,  pro  quo,  qui  Pd. 

QUAESTIO    LXXXII. 

2,  n.  IV,  integrum  num.  om.  Pd.   —  Lin.  ult.,  sive 

defendendo  om.  b. 
6,  n.  I,  L  6,  pro  innuitur,  invenitur  Pd. 

9,  L  1,  post  disputationes.  P  add.  et ;  d  Comment. 

omittit. 

10,  L  1,  2.  Pd  leg. :  scito  hanc  esse  difficultatem,  an, 

et  om.  integrum  num.  n. 

QUAESTIO  Lxxxni. 

3,  n.  in,  col.  2,  L  6,  et  om.  Pd;  L  8,  aqua  P. 

QuAESTIO    LXXXIV. 

2,  n.  III,  L  6,  pro  fit,  sit  b. 
»  »       1.   16,  utrique  ab. 
»     n.  rv,  1.   1,  doctor  a. 

3,  n.  III,  p.  291,  L  9,  pro  quoniam,  qui  Pd. 

QUAESTIO    LXXXV. 

2,  n.  I,  L  1 ,  ante  secundi  P  addit  huius, 
»     n.    rv,  coL   2,  1.   9,  inferior  a. 

»  »     L  1 1   a  fin.,  pro  revelationis,  relationis  Pd. 

»     n.  VI,  L  ult.,  pro  commutativa,  communicativa  P. 

3,  n.  I,  1.  ult.,  pro  per,  propter  Pd. 

6,  n.  rv,  L  3,  post  nunquam,  Pd  add.  tamen. 

Quaestio    lxxxvi. 

2,  n.  in,  L  12,  pro  sil,fit  b.  -  Lin.  14,  pro  qu.  cxiii, 
c.  i3  P ,  q.  i3  v>  { AB  art.  2  in  marg. 
habent). 

4,  1.  9,  in  ordinationem  P. 

6,  n.  I,  L  6,  virt^  P;  et  n.  n,  L  2i,passiva;  d  Com- 
ment.  omittit. 

QUAESTIO   Lxxxvn. 

1,  n.  v,  L  4,  ivisset  Pd. 

»     n.  vn,  L  14,  pro  hinc,  hic  Pd. 

»  »       L  4  a  fin.  coL,  pro  obiicitur,  dicitur  Pd. 

2,  n.  II,  L  5,  pro   Tum,  tunc  P. 

4,  n.  n,  L   10  a  fin.,  ante  peccatum  Pd  add.  et. 

QUAESTIO    xc. 

1,  n.  n,  L  antepen.,  est  om.  P. 


QuAESTIONES    DE     CONTRJTIONE. 

Loca  ubi  textus  editionis  a  (an.   i523)  relictus  fuit 

QuAESiT.  I,  n.  II,  coL  2,  L  4,  pro  LXXXV,  84  a. 

»  n.  ra,  p.  342,  L  34,  distinguat  a. 

»  n.  v,  p.  343,  1.  7  a  fin.  num.,  directionem  a. 

QuAESiT.  IV,  n.  v,  1.  39,  ad  vocem  hoc,  Alias  hoc  enim  a. 

Quaestiones  de   confessione. 

Quaesit.  n,  n.  vii,  L  9,  poenitentialem  a. 
QuAESiT.  III,  n.  vn,  L  20,  numerum...  circumstantiam  a. 
Quaesit.  V,  n.  ra,  L  22,  23,  offendisset...  doleret...  inten- 
deret  a. 

Quaestiones  de  suscipientibus  indulqentias. 

Quaesit.  i,  n.  VII,  L  16,  ad  vocem  excedat,  Alias  exten- 
dat  margo  a. 

Appendix. 
(Ex  ed.  Lugd.  i54i) 

NuM.  VI,  L   14  a    fin.  coL,    in    correximus    in    sine;    et 
num.  vni,  L  4  a    fin. ,  in  poenitentia  in   impoenitentia. 


Siglonim  interpretatio. 


A    . 

.     .     Cod 

.  Par.  Nat.  fonds  Latin   i58oo. 

B     . 

* 

Vat.  748. 

C     . 

» 

»     ySo. 

D     . 

» 

»      10157. 

E     . 

•         .                » 

»     Ottob.  207. 

F     . 

» 

»     747. 

G     . 

» 

»     749. 

H     . 

» 

Neapol.  Nat.  VII.  B.  7. 

I      . 

» 

»          »        »     »     i5. 

P     . 

.      Ed. 

Piana. 

a     .     . 

■        * 

princeps. 

*     . 

» 

Tarvisii  anni   1476. 

c     .     . 

» 

s.  1.  anni  1478. 

prima  . 

. 

ABCDa. 

tertia   . 

. 

PGHlbc. 

edition( 

;s  . 

Pbc. 

ceteri 

sigla  omnium  codicum,  manuum 

et  ec 

itionum  ex  deductione  omnium  in  nota  prae- 

cedei 

itium  siglorum  remanentia  repraesentant. 

Edd.  Comment.  Card.  Caiet. 


p   . 

.     Editio  Piana.  1570. 

A 

»       Venet.  iSaS 

B 

»       Bonon.   i52i 

D        . 

»       Patav.  1698. 

\ 


TERTIA  PARS 

SUMMAE  THEOLOGIAE 

SANCTI   THOMAE  AQUINATIS 


A  QUAESTIONE  LX 

CUM    COMMENTARIIS 

CARDINALIS  CAIETANI 


SuMMAK  Thkoi,.  D.  Tho.mae  T.  IX. 


TERTIA  PARS 


SUMMAE  THEOLOGIAE 


ANGELICI  DOCTORIS 


SANCTI  THOMAE  AQUINATIS 


ORDINIS    PRAEDIGATORUM 


CUM   COMMENTARIIS 

THOMAE   DE   VIO   CAIETANI 


EIUSDEM    ORDINIS 

S.  R.  E.  CARDINALIS 


Cf.  Prolog. 

'  Qu.  LXVI. 
Qu.  LXI. 


Qu. 
*  Qu 


2u.  LXII, 
JU.   LIIV. 
Qu.  LXV. 


QUAESTIO  SEXAGESIMA 

QUID  SIT  SACRAMENTUM 


IN    OCTO    ARTICULOS    DIVISA 


PosT  considerationem  eorum  quae  pertinent 
ad  mysteria  Verbi  incarnati,  considerandum 
est  de  Ecclesiae  sacramentis,  quae  ab  ipso  Verbo 
incarnato  efftcaciam  habent  *.  Et  prima  conside- 
ratio  erit  de  sacramentis  in  communi;  secunda 
de  unoquoque  sacramentorum  in  speciali  *. 

Circa    primum    quinque    consideranda    sunt: 
primo,  quid   sit  sacramentum;  secundo,  de  ne 
cessitate   sacramentorum  " 
sacramentorum  *;  quarto 
quinto,  de  numero  *. 
Circa  primum  quaeruntur  octo. 

Primo :  utrum  sacramentum  sit  in  genere  signi 


';   tertio,  de   effectibus 
,  de  causa  eorum  **; 


Secundo:  utrum  omne   signum  rei  sacrae  sit 

sacramentum. 
Tertio :  utrum  sacramentum  sit  signum  unius 

rei  tantum,  vel  plurium. 
Quarto :  utrum  sacramentum  sit  signum  quod 

est  res  sensibilis. 
Quinto:   utrum    ad   sacramentum    requiratur 

determinata  res  sensibilis. 
Sexto:  utrum  ad  sacramentum  requiratur  si- 

gnificatio  quae  est  per  verba. 
Septimo :  utrum  requirantur  determinata  verba. 
Octavo :  utrum  illis  verbis  possit  aliquid  addi 

vel  subtrahi. 


ARTICULUS  PRIMUS 

UTRUM  SACRAMENTUM  SIT  IN  GENERE  SIGNI 

IV  Sent.,  dist.  i,  qu.  i,  art.  i,  qu*  i;  art.  4,  qu"  1,  ad  i ;  dist.  iii,  qu.  i,  art.  1,  ad  3. 


•  D  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
sacramentum  non  sit  in  genere  signi. 
'Videtur  enim  sacramentum  dici  a  sa- 
%crando:  sicut  medicamentum  a  medi- 
cando.  Sed  hoc  magis  videtur  pertinere  ad  ra- 
tionem  causae  quam  ad  rationem  signi.  Ergo 
sacramentum  magis  est  in  genere  causae  quam 
iri  genere  signi. 


2.  Praeterea,  sacramentum  videtur  occultum 
aliquid  "  significare :  secundum  illud  Tob.  xii  * : 
Sacramentum  regis  abscondere  bonum  est ;  et 
Ephes.  iii  * :  Quae  sit  dispensatio  sacramenti  abs- 
conditi  a  saeculis  in  Deo.  Sed  id  quod  est  abs- 
conditum,  videtur  esse  contra  rafionem  signi: 
nam  signum  est  quod,  praeter  P  speciem  quam 
sensibus  ingerit,  facit  aliquid  aliud  in  cognitioriem 


a 
Ver».  7. 

Vers.  9. 


ct)  occultum  aliquid.  -  aliquid  occultum  P. 


p)  praeter.  -  per  HpG  et  bc;  Alias  per  margo  P. 


QUAESTIO  LX,  ARTICULUS  II 


ijui  sine. 


'  Cap. 


venire,  ut  patet  per  Augustinum,  in  II  de  Doct. 
cap.  I.  Christ.  *  Ergo  videtur  quod  sacramentum  non 

sit  in  genere  sigtti. 

3.  Praeterea,  iuramentum  quandoque  sacra- 
mentum  nominatur:  dicitur  enim  in  Decretis, 
..F??:.  ^'"■'"'''  XXII  caus.,  qu.  v  *:  Parviili  qiti  sine  aetate  ratio- 
nabili  sunt,  non  cogantur  iurare :  et  qui  semel  per- 
iuratus  fiierit,  nec  testis  sit  post  hoc,  nec  ad  sacra- 
mentum,  idest  ad  iuramentum ,  accedat.  Sed  iu- 
ramentum  non  pertinet  ad  rationem  signi.  Ergo 
videtur  quod  sacramentum  non  sit  in  genere 
signi. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  in  X 
de  Civ.  Dei  * :  Sacrificium  visibile  invisibilis  sacri- 
ficii  sacramentum,  idest  sacrum  signum,  est. 

Respondeo  dicendum  quod  omnia  quae  habent 
ordinem  ad  unum  aliquid,  licet  diversimode,  ab 
illo  denominari  possunt  f :  sicut  a  sanitate  quae 
est  in  animali,  denominatur  sanum  non  solum 
animal,  quod  est  sanitatis  subiectum,  sed  dicitur 
medicina  sana  inquantum  est  sanitatis  effectiva, 
diaeta  vero  inquantum  est  conservativa  eiusdem, 
et  urina  inquantum  est  significativa  ipsius.  Sic 
igitur  sacramentum  potest  aliquid  dici  vel  quia 
in  se  habet  aliquam  sanctitatem  occultam,  et  se- 
cundum  hoc  sacramentum  idem  est  quod  sa- 
crum  secretum :  vel  quia  habet  aliquem  ordinem 
ad  hanc  sanctitatem,  vel  causae  vel  signi  vel  se- 
cundum  quamcumque  aliam  habitudinem.  Spe- 
cialiter  autem  nunc  loquimur  de  sacramentis  se- 
cundum  quod  important  habitudinem  signi.   Et 


secundum  hoc  sacramentum  ponitur  in  genere 
signi. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  quia  medicina 
se  habet  ut  causa  effectiva  sanitatis,  inde  est  quod 
omnia  denominata  a  medicina  dicuntur  per  or- 
dinem  ad  unum  primum  agens :  et  per  hoc,  me- 
dicamentum  importat  causalitatem  quandam.  Sed 
sanctitas,  a  qua  denominatur  sacramentum  °,  non 
significatur  per  modum  causae  efficientis,  sed 
magis  per  modum  causae  formalis  vel  finalis. 
Et  ideo  non  oportet  quod  sacramentum  semper 
importet  causalitatem. 

Ad  secundum  dicendum  quod  ratio  illa  procedit 
secundum  quod  sacramentum  idem  est  quod  sa- 
crum  secretum.  Dicitur  autem  non  solum  Dei  se- 
cretum,  sed  etiam  regis,  esse  sacrum  et  sacramen- 
tum  \  Quia  secundum  antiquos  sancta  vel  sacro- 
sancta  dicebantur  quaecumque  violari  non  lice- 
bat  *:  sicut  etiam  muri  civitatis  **,  et  personae  in 
dignitatibus  constitutae.  Et  ideo  illa  secreta,  sive 
divina  sive  humana,  quae  non  licet  violari  quibus- 
libet  publicando,  dicuntur  sacra  vel  sacramenta. 

Ad  tertium  dicendum  quod  etiam  ^-  iuramen- 
tum  habet  quandam  habitudinem  ad  res  sacras : 
inquantum  scilicet  est  quaedam  contestatio  facta 
per  aliquod  sacrum.  Et  secundum  hoc  dicitur 
esse  sacramentum  '^:  non  eadem  ratione  qua 
nunc  loquimur  de  sacramentis;  non  tamen  ae- 
quivoce  sumpto  nomine  sacramenti,  sed  analo- 
gice,  scilicet  secundum  diversam  habitudinem  ad 
aliquid  unum,  quod  est  res  sacra. 


f )  possunt.  -  IpC  a  et  editiones ;  possint  ABGsC,  possit  DEFH. 
3)  sacramentum.  -  PIsG ;  sacrum. 

t)  sacrum  et  sacramentum.  —  sacrum  et  sacratum  F,  secretum  et 
sacrum  G,  sacramentum  H,  sacrum  ed.  a,  et  sacramentum  b. 
C)  etiam.  -  Ora.  DGHfcc. 


r,)  esse  sacramentum.  —  esse  iuramentum  sacramentum  E,  iura- 
mentum  pG,  iuramentum  sacramcntum  H,  iuramentum  est  sacra- 
mentum  I,  iuramentum  esse  sacramentum  sG  et  editiones,  esse  iura- 
mentum  ceteri. 


Oommentaria  Cardinalis  Caietani 


PosT  coNSiDERATioNEM  ctc.  Hic  iiicipit  sccunda  pars 
principalis  huius  Libri  * ,  distincta  in  partes  octo : 
aiet.  in  ro  og  p^jfj^j^jj^^  ^^  sacramentis  in  communi ;  et  reliquas  septem 
secundum  singula  septem  sacramenta.  Prima  igitur  haec 
pars,  durans  usque  ad  quaestionem  sexagesimamsextam, 
inchoat  a  sacramenti  genere,  in  primo  articulo  huius  quae- 
stionis  sexagesimae,  ut  clare  titulus  monstrat.  Ita  quod  in 
titulo  huius  articuli  sacramenti  nomen  sumitur  secundum 
eam  significationem  qua  praedicatur  de  septem  Ecclesiae 
sacramentis.  Et  est  intentio  inquirendi  an ,  secundum  il- 
lam  significationem,  sit  in  genere  signi :  quamvis  absque 
additione  aUqua  quaestio  proponatur,  et  propterea  argu- 
menta  absolute  de  sacramento  arguant. 

II.  In  corpore  articuli  una  est  conclusio  :  Sacratnentum 
de  quo  est  sermo,  est  in  genere  signi.    Probatur.    Nunc 


"  Cf.  Dig.  1,  VIII, 
de  Divis.  Rerum 
et  Qualit.,  i. 
"  Ibid.,  1,  8. 


loquimur  de  sacramentis  secundum  quod  important  habi- 
tudinem  signi.  Ergo. 

Antecedens  manifestatur  ex  hoc  quod  sacramenti  no- 
men  est  multiplex,  et  dicitur  tam  habens,  quam  causa, 
quam  signum ,  et  respectu  sanctitatis  occultae.  Et  rur- 
sus  hoc  manifestatur  ex  communi  regula :  quia  omnia 
habentia  ordinem  ad  unum,  possunt  diversimode  ab  illo 
nominari,  ut  patet  in  sanitate  et  sanis. 

Haec  satis  clara  sunt  ex  communibus  regulis  nominum 
multiplicium  ad  unum,  vel  in  uno,  vel  ab  uno,  quae 
abusive  vocantur  analoga.  Unde  etiam  Auctor,  in  calce 
responsionis  ad  tcrtium,  hanc  abusionem  corrigendo,  cum 
dixisset,  sed  analogice,  statim  declaravit  quid  intendit, 
subdens :  scilicet  secundum  diversam  habitudinem  ad 
unum,  etc. 


*  Vers.  20. 


ARTICULUS  SECUNDUS 

UTRUM  OMNE  SIGNUM  REI  SACRAE  SIT  SACRAMENTUM 

IV  Sent.,  dist.  :,  qu.  i,  art.  l,  qu*  i. 


iD  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod 
I  non  omne  signum  rei  sacrae  sit  sacra- 
'mentum.  Omnes  enim  creaturae  sensi- 
^biles  sunt  signa  rerum  sacrarum :  secun- 
dum  illud  Rom.  i  *:  Invisibilia  Dei  per  ea  quaefa- 


cta  sunt  intellecta  conspiciuntur.  Nec  tamen  omnes 
res  sensibiles  possunt  dici  sacramenta.  Non  ergo 
omne  signum  rei  sacrae  est  sacramentum. 

2.  Praeterea,  omnia  quae  in  veteri  lege  fie- 
bant,  Ghristum  figurabant,  qui  est  Sanctus  San- 


QUAESTIO  LX,  ARTIGULUS  III 


■  Dan.   cap.  ix, 
vers.  24. 
•'  Vers.  11. 
*  Vers.  17. 


•  I»  II» 

art.  4. 


qu.  ci, 


*  Cf.  Lanfranc, 
deCorp.etSang. 
Dom.,  cap.  xii ; 
Hug.  a  S.  V.,  de 
Sacr.  lib.I,p.  ix, 
cap.  II :  Mag.  IV 
Sent.,  dist.  1,  cap. 
Sacramentum. 

*  Art.  I,  irg.SeJ 
£ont. 

T 


ctorum  * :  secundum  illud  I  Cor.  x  ** :  Omnia  in 
figura  contingebant  illis ;  et  Coloss.  ii  * :  Quae  sunt 
umbra  futurorum,  corpus  autem  Christi.  Nec  ta- 
men  omnia  gesta  Patrum  veteris  Testamenti,  vel 
etiam  omnes  caeremoniae  legis,  sunt  sacramenta, 
sed  quaedam  specialiter :  sicut  in  Secunda  Parte  * 
habitum  est.  Ergo  videtur  quod  non  omne  si- 
gnum  sacrae  rei  sit  sacramentum. 

3.  Praeterea,  etiam  in  novo  Testamento  multa 
geruntur  in  signum  alicuius  rei  sacrae,  quae  ta- 
men  non  dicuntur  sacramenta:  sicut  aspersio 
aquae  benedictae,  consecratio  altaris,  et  consimi- 
lia  *.  Non  ergo  omne  signum  rei  sacrae  est  sa- 
cramentum. 

Sed  contra  est  quod  definitio  convertitur 
cum  definito.  Sed  quidam  *  definiunt  sacramen- 
tum  per  hoc  quod  est  sacrae  rei  signum:  et 
hoc  etiam  videtur  ex  ?  auctoritate  Augustini  su- 
pra  *  inducta.  Ergo  videtur  quod  omne  signum 
rei  sacrae  sit  sacramentum. 

Respondeo  dicendum  quod  signa  dantur  f  ho- 
minibus,  quorum  est  per  nota  ad  ignota  perve- 
nire.  Et  ideo  proprie  dicitur  sacramentum  quod 
est  signum  alicuius  rei  sacrae  ad  homines  per- 
tinentis :  ut  scilicet  proprie  dicatur  sacramentum. 


secundum  quod  nunc  de  sacramentis  loquimur, 
quod  est  signum  rei  sacrae  inquantum  est  san- 
ctificans  homines. 

Ad  primu.m  ergo  dicendum  quod  creaturae  sen- 
sibiles  significant  aliquid  sacrum,  scilicet  sapien- 
tiam  et  bonitatem  divinam,  inquantum  sunt  in 
seipsis  sacra:  non  autem  inquantum  nos  per  ea 
sanctificamur.  Et  ideo  non  possunt  dici  sacra- 
menta  secundum  quod  nunc  loquimur  de  sacra- 
mentis. 

Ad  secundum  dicendum  quod  quaedam  ad  vetus 
Testamentum  pertinentia  significabant  sanctitatem 
Christi  secundum  quod  in  se  sanctus  est.  Quae- 
dam  vero  significabant  sanctitatem  eius  inquan- 
tum  per  eam  ^  nos  sanctificamur:  sicut  immo- 
latio  agni  paschalis  significabat  immolationem 
Christi,  qua  sanctificati  sumus.  Et  talia  dicuntur 
proprie  veteris  legis  sacramenta. 

Ad  tertium  dicendum  quod  res  denominantur  ^ 
a  fine  *  et  complemento.  Dispositio  autem  non 
est  finis,  sed  perfectio.  Et  ideo  ea  quae  signifi- 
cant  dispositionem  ad  sanctitatem,  non  dicuntur 
sacramenta,  de  quibus  procedit  obiectio;  sed  so- 
lum  ea  quae  significant  perfectionem  sanctitatis 
humanae. 


a)  consimilia.  -  similia  tertia  praeter  I. 

[J)  ex.  -  Om.  tenia  praeter  P. 

f)  dantur.  —  proprie  dantiir  PIsG. 


5)  eam.  —  EsG ;  ea. 

e)  denominantur.  —  denominatur  tertia  praeter  H. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


TrruLus  clarus.  -  In  corpore  Auctor  accommodat  defini- 
tionem  hanc,  scilicet,  signum  rei  sacrae ,  ad  hoc  ut 
sit  convertibilis  cum  sacramento  :  ut  quod  ex  proprietate 
significationis  non  habet,  ex  accommodatione  intelHgatur 
habere.  Hinc  enim  duas  subintelligi  vult  conditiones  rei 
sacrae  :  scilicet,  sanctijicantis  homines.  Quod  non  aliunde 
deducitur  quam  ex  hoc  quod  signum  proprie  datur  ho- 
mini,  cuius  est  per  notum  ad  ignotum  discurrere. 

Et  scito  duo.    Primum,  quod   Auctor  non  solum  pro 


*  Aristot.  de  A- 
nima  lib.  II.  cap. 
IV,  n.  15.  -  S.  Th. 
lect.  IX. 


reverentia  sic  definientium  sacramentum,  sed  etiam  pro 
firmando  usu  Ecclesiae,  quo  sacramentum  dicimus  non 
cuiusque  rei  sacrae  signum,  sed  homines  sanctificantis, 
descriptionem  hanc  in  definitionem  erexit. 

Secundum  est  quod  ly  sanctificantis  intelligitur  in  actu 
exercito ,  hoc  est  quod  est  signum  rei  sacrae  ut  actua- 
liter  exercet  sanctificationem  hominis :  quia  ad  hoc  ad- 
hibetur  ut  signum,  ut  sanctificetur  homo  per  illius  signi- 
ficatum. 


ARTICULUS  TERTIUS 

UTRUM  SACRAMENTUM  SIT  SIGNUM  UNIUS  REI  TANTUM 

IV  Sent.,  dist.  i,  qu.  i,  art.  1,  qu"  1,  ad  4. 


Vers.  8. 
a 


Art.  2. 


►d  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod 
sacramentum  non  sit  signum  nisi  unius 
'rei.  Id  enim  quo  multa  significantur, 
s^est  signum  ambiguum,  et  per  conse- 
quens  fallendi  occasio :  sicut  patet  de  nominibus 
aequivocis.  Sed  omnis  fallacia  debet  removeri  a 
Christiana  religione :  secundum  illud  Coloss.  ii  * : 
Videte  ne  quis  vos  seducat  per  philosophiam  *  et 
inanem  fallaciam,  Ergo  videtur  quod  sacramen- 
tum  non  sit  signum  plurium  rerum. 

2.  Praeterea,  sicut  dictum  est  *,  sacramentum 
significat  rem  sacram  inquantum  est  humanae 
sanctificationis   causa.    Sed   una    sola   est   causa 


sanctificationis  humanae,  scilicet  sanguis  Christi : 
secundum  illud  Heb.  ult.  * :  lesus,  ut  sanctificaret 
per  smmi  sanguinem  populum,  extra  portam  pas- 
sus  est.  Ergo  videtur  quod  sacramentum  non  si- 
gnificet  plura. 

3.  Praeterea,  dictum  est  *  quod  sacramentum 
proprie  significat  ipsum  finem  sanctificationis. 
Sed  finis  sanctificationis  est  vita  aeterna :  secun- 
dum  illud  Rom.  vi  *:  Habetis  fructum  vestrum  in 
sanctificatione,  finem  vero  vitam  aeternam.  Ergo 
videtur  quod  sacramenta  non  significent  P  nisi 
unam  rem,  scilicet  vitam  aeternam. 

Sed  contra  est   quod   in   sacramento   Altaris 


Vers.  12. 


'  Art.  2,  ad  3. 


Vers.  2». 


a)  philosophiam.  -  a  et  tertia  praeter  pG ;  prophetiam. 


P)  saeramenta  non  significent. 
editiones. 


sacramentum  non  significet  H  et 


QUAESTIO  LX,  ARTICULUS  IV 


*  Cf.  can.  Hoc 
estquoddicimus, 
deConsecr, ,dist. 
II;  Lanfranc.  de 
Corp.  et  Sanff. 
Dom.,  cap.  xiv. 
'  Art.  pracced. 


*Cf.HaIens..y«m. 
Theol.  p.  IV,  qu. 
I,  memt).  t. 


est  duplex  res  significata,  scilicet  corpus  Christi 
verum  et  mysticum :  ut  Augustinus  .dicit,  in  libro 
Sententiarum  Prosperi  *. 

Respondeo  dicendum  quod ,  sicut  dictum  est  *, 
sacramentum  proprie  dicitur  quod  ordinatur  ad 
significandam  nostram  sanctificationem.  In  qua 
tria  possunt  considerari :  videlicet  ipsa  causa  san- 
cfificationis  nostrae,  quae  est  passio  Christi;  et 
forma  nostrae  sanctificationis ,  quae  consistit  in 
grafia  et  virtutibus ;  et  ultimus  finis  nostrae  san- 
ctificationis,  qui  est  vita  aeterna.  Et  haec  omnia 
per  sacramenta  significantur.  Unde  sacramentum 
est  et  signum  rememorativum  f  eius  quod  prae- 
cessit,  scilicet  passionis  Christi;  et  demonstrati- 
vum  eius  quod  in  nobis  efficitur  per  Christi  pas- 
sionem,  scilicet  gratiae;  et  prognosticum,  *  idest 
praenuntiativum,  futurae  gloriae  *. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  tunc  est  signum 


ambiguum,  praebens  occasionem  fallendi,  quando 
significat  multa  quorum  unum  non  ordinatur  ad 
aliud.  Sed  quando  significat  multa  secundum 
quod  ex  eis  quodam  ordine  efficitur  unum,  tunc 
non  est  signum  ambiguum,  sed  cejrtum:  sicut 
hoc  nomen  homo  significat  animam  et  corpus 
prout  ex  eis  constituitur  humana  natura.  Et  hoc 
modo  sacramentum  significat  tria  praedicta  se- 
cundum  quod  quodam  ordine  sunt  unum. 

Ad  secundum  dicendum  quod  sacramentum,  in 
hoc  quod  significat  rem  sanctificantem ,  oportet 
quod  significet  effectum,  qui  intelligitur  in  ipsa 
causa  ^  sanctificante  prout  est  causa  sanctifi- 
cans. 

Ad  tertium  dicendum  quod  suf&cit  ad  rationem 
sacramenti  quod  significet  perfectionem  quae  est 
forma:  nec  oportet  quod  solum  significet  perfe- 
ctionem  quae  est  finis. 


f)  et  signum   rememorativum.  -  PH ;   et  (om.  \bc)  signum  et  re- 
memorativum  Glbc,  et  signum  et  rememoratio  ceteri. 


3)  prognosticum.—  P;  praenosticum  HpG  et  ab,  pronosticum  ceteri. 
z)  ipsa  causa.  -  ipso  E.  -  causa  ante  sanctificans  om.  PI. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


TiTULUs  clarus.  -  In  corpore  una  conclusio,  cum  uno 
corollario.  Conclusio :  Sacramentum  est  signum  trium 
rerum.  Declaratur.  Sacramentum  est  signum  nostrae  san- 
ctificationis,  in  qua  considerantur  tria.  Et  haec  per  sacra- 
menta  significantur.  Ergo. 

Corollarium  est :  Sacramentum  est  signum  rememora- 


tivum ,  demonstrativum ,  et  prognosticum.   Declaratur  ex 
tribus  praemissis. 

Adverte  iiic  quod  Auctor  gratia  materiae  absque  pro- 
batione  procedit,  declarando  quae  absque  controversia 
acceptantur  de  sacramentis  in  communi. 


ARTICULUS  Q.UARTUS 

UTRUM  SACRAMENTUM  SEMPER  SIT  ALIQUA  RES  SENSIBILIS 

Infra,  qu.  Lxi,  art.  i;  IV  Sent.,  dist.  i,  qu.  i,  art.  2,  qu*  l;  art.  3;  dist.  xiv,  qu.  i,  art.  i,  qu''  i; 
IV  Cont.  Gent.,  cap.  lvi;  In  loan.,  cap.  iii,  lect.  i. 


•  Cf.  lib.  n,  cap 
XXIX,  n.  1. 


*  Art.  2. 


D  quartum  sic  proceditur.  Videtur  quod 

sacramentum  non  semper  sit  aliqua  res 

sensibilis.  Quia  secundum  Philosophum, 

in  libro  Prionim  *,  omnis  effectus  suae 

causae  signum  est.  Sed  sicut  sunt  quidam  effe- 

ctus   sensibiles,  ita   etiam  sunt   quidam  effectus 

intelligibiles :  sicut  scientia  est  effectus  demonstra- 

tionis.  Ergo  non  omne  signum  est  sensibile.  Suf- 

ficit  autem  ad  rationem  sacramenti  quod  sit  si- 

gnum  alicuius  rei  sacrae  inquantum  homo  per 

eam   sanctificatur ,  ut   supra  *  dictum  est.    Non 

ergo  requiritur  ad  sacramentum  quod  sit  aliqua 

res  sensibilis. 

3.  Praeterea,  sacramenta  pertinent  ad  regnum 
Dei  et  cultum  Dei  ".  Sed  res  sensibiles  non  vi- 
dentur  pertinere  ad  cultum  Dei:  dicitur  enim 
loan.  IV  *:  Spiritus  est  Deus:  et  eos  P  qui  adorant 
eum ,  in  spiritu  et  veritate  adorare  oportet;  et 
Rom.  XIV  *:  Non  est  regnum  Dei  esca  et  potus. 
Ergo  res  sensibiles  non  requiruntur  ad  sacramenta. 
3.  Praeterea,  Augustinus  dicit,  in  libro  de  Lib. 
*Lib.ii,cap.xix.  j^rbit.  *,  quod    res  sensibiles  sunt   minima  bona, 


Vers.  24. 
Vers.  17. 


sine  quibiis  homo  recte  vivere  potest.  Sed  sacra- 
menta  sunt  de  necessitate  salutis  humanae,  ut 
infra  *  patebit:  et  ita  sine  eis  homo  recte  vivere 
non  potest.  Non  ergo  res  sensibiles  requiruntur 
ad  sacramenta. 

Sed  contra  est  quod  Augusfinus  dicit,  super 
loan.  *:  Accedit  verbum  ad  elementiim,  et  Jit  sa- 
cramentum.  Et  loquitur  ibi  de  elemento  sensi- 
bili,  quod  est  aqua.  Ergo  res  sensibiles  requirun- 
tur  ad  sacramenta. 

Respondeo  dicendum  quod  divina  sapientia  uni- 
cuique  rei  providet  secundum  suum  modum : 
et  propter  hoc  dicitur,  Sap.  viii  *,  quod  suaviter 
disponit  omnia.  Unde  et  Matth.  xxv  *  dicitur  quod 
dividit  f  unicuique  secundum  propriam  virtutem. 
Est  autem  homini  connaturale  ut  per  sensibilia 
perveniat  in  cognitionem  intelligibilium.  Signum 
autem  est  per  quod  aliquis  devenit  in  cognitio- 
nem  alterius.  Unde,  cum  res  sacrae  quae  per 
sacramenta  significantur,  sint  quaedam  spiritualia 
et  intelligibilia  bona  quibus  homo  sanctificatur, 
consequens  est  ut  per   aliquas  res  sensibiles  si- 


a)  ad  regnum  Dei  et  cultum  Dei.  -  ad  regnum  Dei  B,  ad  cultum 
Dei  G,  ad  regnum  vel  cultum  Dei  Hbc,  ad  cultum  et  {vel  P)  regnum 
Dei  Pl. 


P)  eos.  -  PFa;  omnes  I,  eum  ceteri;  pro  adorant,  adorat  Hbc. 
v)  dividit,  —  dedit  E  et  tertia. 


'  Qu.  Lxi,art.  1. 


Tract.  LXXX. 


Vers.  1. 

Vers.  15. 


QUAESTIO  LX,  ARTIGULUS  V 


gnificatio  sacramenti  impleatur:  sicut  etiam  per 
similitudinem  sensibilium  rerum  in  divina  Scri- 
ptura  res  spirituales  nobis  describuntur.  Et  inde 
est  quod  ad  sacramenta  requiruntur  res  sensibi- 
les :  ut  etiam  Dionysius  probat,  in  i  cap.  Caele- 
stis  Hierarchiae. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  unumquodque 

praecipue    denominatur   et    definitur    secundum 

illud   quod    convenit   ei  primo   et   per   se:   non 

•ct  Arfstot  Me-  ^^^em  per  ^  id  quod  convenit  ei  per  aliud  *.  Ef- 

tapiiys.  lib.  VI,  fectus  autem  sensibilis  per  se  habet  quod  ducat 

cap.  IV,  n.  7.  -    ,  .  .  .      ^  .  .       ^ 

kct^^ni "'''        *^  cognitionem   altenus ,  quasi   primo  et  per  se 
homini  innotescens :  quia  omnis  nostra  cognitio 
'  a  sensu  initium   habet  ^  Effectus   autem  intelii- 

gibiles  non  habent  quod  possint  ducere  in  co- 
gnitionem  alterius  nisi  inquantum  sunt  per  aliud 
manifestati,  idest  per  aliqua  sensibiiia.  Et  inde 
est  quod  primo  et  principaliter  dicuntur  signa 
quae  sensibus  offeruntur:  sicut  Augustinus  dicit, 


in  II  de  Doct.  Christ.  *,  quod  '^  signum  est  quod,  '  cap-  '• 

praeter  speciem  quam  ingerit  sensibus ,  Jacit  ali- 

quid  aliud  in  cognitionem  venire.  Effectus  autem 

intelligibiles  non   habent   rationem  signi  nisi  se- 

cundum  quod  sunt  manifestati  per  aliqua  signa. 

Et  per  hunc  etiam  modum  quaedam  quae  non 

sunt  sensibilia,  dicuntur  quodammodo  sacramenta, 

inquantum  sunt  significata  per  aliqua  sensibilia : 

de  quibus  infra  *  agetur.  *  Q"-  •-"".  "'• 

^  C)  ^     ^  !.  ad  2;  art.  3,  ad 

Ad  secundum  dicendum,  quod  res  sensibiies,  pro-  6'.''qu'-"J^',t*J'- 
ut  in  sua  natura  considerantur,  non  pertinent  ad  »fj-  \-^^;'^^^ 
cultum  vel   regnum  Dei:    sed  solum   secundum  "=<.  an.  3,  id  3; 
quod  sunt  signa  spiritualium   rerum ,  in  quibus  ^^  5- 
regnum  Dei  consistit. 

Ad  tertium  dicendum  quod  Augustinus  ibi  lo- 
quitur  de  rebus  sensibilibus  secundum  quod  in 
sua  natura  considerantur  "^ :    non  autem    secun-  1 

dum  quod   assumuntur  ad  significandum   spiri- 
tualia,  quae  sunt  maxima  bona. 


0)1  per.  —  secundum  P;  primo...  ei  om.  I. 

£)  initium  habet.  -  suu    habet  H,  oritur  editiones. 

X)  quod.  -  Om.  c,  ubi  dicit  quod  P. 


T))  in  sua  natura  considerantur.  —  sunt  in  sua  natura  PH  (pG  ut 
videtur)  et  c,  {considerantur  super  ras.,  in  marg.)  sua  natura  sG. 


Commentaria  Gardinalis  Caietani 


TiTULus  clarus.  Res  sensibiles  :  puta  aqua ,  oleum,  vi- 
num,  panis. 

In  corpore  una  conclusio  :  Ad  sacramenta  requiruntur 
res  sensibiles.  Probatur  dupliciter.  Primo,  ratione.  Res 
sacrae  quae  per  sacramenta  significantur,  sunt  quaedam 
bona  intelligibilia  quibus  homo  sanctificatur.  Ergo  per 
aliquas  res  sensibiles  significatio  sacramenti  implenda  est. 
Ergo  ad  sacramenta  requiruntur  res  sensibiles. 

Prima  consequentia  probatur  ratione  :  ex  parte  quidem 
nostri,  quia  modus  naturaUs   cognitionis  humanae  est  ut 


per  sensibilia  ad  intelligibilia  deveniat,  signum  autem  est 
per  quod  in  alterius  cognitionem  devenimus ;  ex  parte 
vero  Dei,  quia  secundum  modum  nostrum  Deus  providet 
nobis.  Quod  in  littera  tripliciter  manifestatur.  Consequens 
est  igitur  quod  significatio  talis  signi  a  Deo  homini  dati, 
scilicet  sacramenti,  per  sensibilia  impleatur.  —  Et  similitu- 
dine :  quia  spiritualia  in  sacra  Scriptura  per  sensibiles 
similitudines  innotescunt. 

Secundo,  probatur  conclusio  auctoritate  Dionysii. 


•  Art.  4. 


■  II  Reg.  cap. 
XXII,  vers.  2 ;  Za- 
char.cap.iii.vers. 
9;  I  ad  Cor.  cap. 
X,  vers.  4;  Apoc. 
cap.  IV,  vers.  3. 
**  Isai.  cap.  XXXI, 
vers.  4;  Apoc. 
cap.  V,  vers.  5. 
*  Isai.  cap.  lx, 
vers.  19,  20;  Ma- 
lach.  cap.  iv , 
vers.  2. 


ARTICULUS  Q.UINTUS 

UTRUM  REQUIRANTUR  DETERMINATAE  RES  AD  SACRAMENTA 

Infra,  qu.  Lxiv,  art.  2,  ad   2. 


? 


d  quintum  sic  proceditur.  Videtur  quod 
non  requirantur  determinatae  res  ad 
sacramenta.  Res  enim  sensibiles  requi- 
^runtur  "  in  sacramentis  ad  significan- 
dum,  ut  dictum  est  *.  Sed  nihil  prohibet  diversis 
rebus  sensibilibus  idem  significari :  sicut  in  sacra 
Scriptura  Deus  aliquando  metaphorice  significa- 
tur  per  lapidem  * ,  quandoque  per  leonem  ** , 
quandoque  per  solem  *,  aut  aliquid  P  huiusmodi. 
Ergo  videtur  quod  diversae  res  possint  congruere 
eidem  sacramento.  Non  ergo  determinatae  res 
in  sacramentis  requiruntur. 

2.  Praeterea,  magis  necessaria  est  salus  ani- 
mae  quam  salus  corporis.  Sed  in  medicinis  cor- 
poralibus,  quae  ad  salutem  corporis  ordinantur, 
potest  una  res  pro  alia  poni  in  eius  defectu.  Ergo 
multo  magis  in  sacramentis,  quae  sunt  medicinae 
spirituales  ad  salutem  animae  ordinatae,  poterit 
una  res  assumi  pro  alia  quando  illa  defuerit. 


3.  Praeterea,  non  est  conveniens  ut  homi- 
num  Tf  salus  arctetur  per  legem  divinam :  et  prae- 
cipue  per  legem  Christi,  qui  venit  omnes  salvare. 
Sed  in  statu  legis  naturae  non  requirebantur  in 
sacramentis  aliquae  res  determinatae,  sed  ex  voto 
assumebantur :  ut  patet  Gen.  xxviii  *,  ubi  se  la- 
cob  vovit  Deo  decimas  et  hostias  pacificas  ob- 
laturum.  Ergo  videtur  quod  non  debuit  arctari 
homo,  et  praecipue  in  nova  lege,  ad  alicuius  rei 
determinatae  usum  in  sacramentis. 

Sed  contra  est  quod  Dominus  dicit,  loan.  iii  *: 
Nisi  quis  renatus  fuerit  ex  aqua  et  Spiritu  San- 
cto,  non  potest  introire  in  regnum  Dei. 

Respondeo  dicendum  quod  in  usu  sacramento- 
rum  duo  possunt  considerari,  scilicet  cultus  di- 
vinus,  et  sanctificatio  hominis :  quorum  primum 
pertinet  ad  hominem  per  comparationem  ad 
Deum,  secundum  autem  e  converso  pertinet  ad 
Deum  per  comparationem  ad   hominem.    Non 


Vers.  30  sqq. 


Vers.  5. 


a)  requiruntur.  -  assumuntur  PI. 
fl)  aliquid.  -  aliud  addunt  PI. 


f)  hominum.  -  homini  FH,  hominis  editiones. 


QUAESTIO  LX,  ARTICULUS  VI 


*  Vers.  II. 


autem  pertinet  ad  aliquem  determinare  ^  quod 
est  in  potestate  alterius,  sed  solum  illud  quod 
est  in  sua  potestate.  Quia  igitur  sanctificatio  ho- 
minis  est  in  potestate  Dei  sanctificantis,  non  per- 
tinet  ad  hominem  suo  iudicio  assumere  res  qui- 
bus  sanctificetur,  sed  hoc  debet  esse  ex  divina 
institutione  determinatum.  Et  ideo  ^  in  sacramen- 
tis  novae  legis,  quibus  homines  sanctificantur , 
secundum  illud  I  Cor.  vi  *,  Abliiti  estis,  sanctiji- 
cati  estis,  oportet  uti  rebus  ex  divina  institutione 
determinatis. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  si  idem  pos- 
sit  '^  per  diversa  signa  significari,  determinare  "^ 
tamen  quo  signo  sit  utendum  ad  significandum  ®, 
pertinet  ad  significantem.  Deus  autem  est  qui 
nobis  significat  spiritualia  per  res  sensibiles  in 
sacramentis,  et  per  verba  similitudinaria  in  Scri- 
pturis.  Et  ideo,  sicut  iudicio  Spiritus  Sancti  de- 
terminatum  est  quibus  similitudinibus  in  certis 
Scripturae  locis  res  spirituales  significentur ,  ita 
etiam  debet  esse  divina  institutione  determina- 
tum  quae  res  ad  significandum  assumantur  in 
hoc  vel  in  illo  sacramento. 

Ad  secundum  dicendum  quod  res  sensibiles  ha- 
bent  naturaliter  sibi  inditas  virtutes  conferentes 
ad  corporalem  salutem:    et   ideo  non   refert,  si 


duae  earum  eandem  virtutem  habeant,  qua  quis 
utatur.  Sed  ad  sanctificationem  non  ordinantur 
ex  aliqua  virtute  '  naturaliter  indita,  sed  solum 
ex  institutione  divina.  Et  ideo  oportuit  divinitus 
determinari  quibus  rebus  sensibilibus  sit  in  sa- 
cramentis  utendum. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  Augustinus  di- 
cit,  XIX  contra  Faiist.  *,  diversa  sacramenta  di- 
versis  temporibus  congruunt :  sicut  *  etiam  diver- 
sis  verbis  significantur  diversa  tempora,  scilicet 
praesens,  praeteritum  et  futurum.  Et  ideo,  sicut 
in  statu  legis  naturae  homines,  nulla  lege  exte- 
rius  data,  solo  ^  interiori  instinctu  movebantur 
ad  Deum  colendum  ^,  ita  etiam  ex  interiori  in- 
stinctu  determinabatur  eis  quibus  rebus  sensibi- 
libus  ad  Dei  cultum  uterentur.  Postmodum  vero 
necesse  fuit  etiam  exterius  legem  dari :  tum  pro- 
pter  obscurationem  legis  naturae  ex  peccatis  ho- 
minum ;  tum  etiam  ad  expressiorem  significatio- 
nem  gratiae  Christi,  per  quam  humanum  genus 
sanctificatur.  Et  ideo  etiam  "  necesse  fuit  res  de- 
terminari  quibus  homines  uterentur  in  sacramen- 
tis.  Nec  propter  hoc  arctatur  via  salutis:  quia 
res  quarum  usus  est  necessarius  in  sacramentis, 
vel  communiter  habentur,  vel  parvo  studio  ad- 
hibito  haberi  possunt. 


5)  determinare.  -  P ;  determinate. 

e)  Et  ideo.  -  PEHc;  Unde  D,  om.  O,  Ideo  b,  Et  ceteri ;  ante  oportet 
sG  et  a  addunt  ergo. 

X,)  si  idem  possit.  -  etsi  idem  possit  I,  etsi  idem  potest  P. 
Tj)  determinare.  —  PEIsH  et  a;  determinate. 

6)  signijicandum.  -   PDdc;  sanctificandum ;   margo  P  als'  sancti- 
Hcandum.    Pro  significantem,  sanctificantem  \c,  quo   expuncto   signi- 

ficantem  I. 


i)  virtute.  —  sibi  addunt  Pc. 

x)  sicut.  -  sic  PD.  -  Pro  diversis,  in  diversis  BC. 
X)  solo.  —  sed  solo  tertia  praeter  I. 

[i)  colendum.  -  HsG  et  editiones;  consulendum  ABCDEa;  move- 
bantur...  instinctu  om.  FIpG. 
v)  etiam.  -  Om.  GHfcc. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


TiTULus  clarus.  -  In  corpore  una  est  conclusio  respon- 
siva  quaesito  :  In  sacramentis  novae  legis  oportet  uti 
rebus  ex  divina  institutione  determinatis.  Probatur.  Non 
pertinet  ad  aliquem  determinare  quod  in  alterius,  sed 
quod  est  in  sua  potestate.  Sed  sanctificatio  est  in  potestate 
Dei,  non  hominis.  Ergo  non  pertinet  ad  hominem  insti- 
tuere  sanctificativa  hominis.  Sed  sacramenta  sunt  sancti- 
ficativa  hominis.  Ergo. 

Ultimo  subsumpta  propositio  et  probatur  auctoritate 
Apostoli.  Et  declaratur,  distinguendo  duo  quae  in  sacra- 
mentorum  usu  inveniuntur,  scilicet  cultus  divinus  et  san- 
ctificatio  hominis  ;  et  declarando  horum  diflferentiam,  quia 
primum  est  hominis  ad  Deum,  secundum  est  e  contra 
Dei  ad  hominem. 

II.  Ubi  videre  potes  quod  Auctor  duo  haec  conside- 
ravit  in  sacramentis,  ut,  quia  ex  primo  poterat  ratio  de- 
terminandi  res  ad  hominem  spectare,  cuius  est  colere 
Deum  hoc  vel  illo  modo ;  ex  secundo  necessitatem  mon- 


straret  divinae  institutionis,  cuius  est  sanctificare  hominem 
per  haec  vel  illa  signa,  et  sine  his  et  illis,  ut  placet.  Et 
quia  nullum  sacramentum  est  quod  non  sanctificet  homi- 
nem,  ideo  omnia  oportet  a  Deo  determinata  esse  quoad 
sibi  substantialia. 

III.  In  responsione  ad  primum,  adverte  quam  prae- 
sumptuosa,  iniuriosa  ac  sacrilega  sit  eorum  solertia  qui 
proprias  aut  poetarum  similitudines  tanquam  spiritualium 
simulacra  interpretantur,  scribunt  aut  praedicant.  Usurpant 
enim  officium  Spiritus  Sancti,  cuius  iudicio  res  aliquae 
institutae  sunt  in  figuram  aUorum ,  dicente  Apostolo  * : 
Omnia  in  Jiguram  contingebant  illis.  Vilificantque  sacram 
Scripturam,  dum  ex  tali  fictione  occasionem  dant  credendi 
quod  similiter  humano  spiritu  sunt  in  figuram  ea  quae 
sunt  in  sacris  Litteris,  quemadmodum  haec  quae  audiunt 
humani  dexteritate  ingenii  coaptata.  Et  sic  multum  aucto- 
ritatis  detrahitur  sacrae  Scripturae  figuris. 


Cap.  XVI. 


'l  ad  Cor.,  cap. 
X,  vers.  11. 


*  Cap.  XVI. 


ARTICULUS  SEXTUS 

UTRUM  IN  SIGNIFICATIONE  SACRAMENTORUM  REQUIRANTUP  VERBA 

IV  Sent.,  dist.  I,  qu.  i,  art.  3 ;  dist.  xiii,  qu.  i,  art.  2,  qu*  6,  ad  2 ;  De   Verit.,  qu.  xxvii,  art.  4,  ad  1 0. 


»D  SEXTUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
in  significatione  sacramentorum  non  re- 
quirantur  verba.  Dicit  enim  Augustinus, 

\contra  Faustum,  libro  XIX  * :  Quid  sunt 
aliud   quaeque   corporalia   sacramenta  nisi   quasi 


quaedam  verba  visibilia  ?  Et  sic  videtur  quod  ad- 
dere  verba  rebus  sensibilibus  in  sacramentis  sit 
addere  verba  verbis.  Sed  hoc  est  superfluum. 
Non  ergo  requiruntur  verba  cum  rebus  sensibi- 
libus  in  sacramentis. 


QUAESTIO  LX,  ARTICULUS  VI 


2.  Praeterea,  sacramentum  est  aliquid  unum. 
Ex  his  autem  quae  sunt  diversorum  generum, 
non  videtur  posse  aliquid  unum  fieri.  Cum  igi- 
tur  res  sensibiles  et  verba  sint  diversorum  gene- 
rum,  quia  res  sensibiles  sunt  a  natura,  verba  au- 
tem  a  ratione ;  videtur  quod  in  sacramentis  non 
requirantur  verba  cum  rebus  sensibilibus. 

3.  Praeterea,  sacramenta   novae    legis  succe- 
"           dunt  '  sacramentis  veteris  legis :  quia,  illis  ablatis, 

ista  simt  instituta,  ut  Augustinus  dicit,  XIX  contra 
'  cap.  XIII.        Faustum  *.  Sed  in  sacramentis  veteris  legis  non 
requirebatur  aliqua  forma  verborum.    Ergo  nec 
in  sacramentis  novae  legis. 

*  vers.  25, 26.         Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit,  Ephes.  v  * : 

Christus  dilexit  Ecdesiatn,  et  tradidit  semetipsum 
pro  ea,  ut  illam  sa^tctijicaret,  mundans  eam  lava- 
cro   aquae  in  verbo   pitae.    Et  Augustinus   dicit, 

♦  Tract.  Lxxx.  supcr  loau.*:  Accedit  verbum  ad  elementum,  et 

fit  sacramentum. 

Respondeo  dicendum  quod  sacramenta,  sicut  di- 

•  Art.  2, 3.        ctum  est  *,  adhibentur  ad  hominum  sanctificatio- 

nem  sicut  quaedam  signa.  Tripliciter  ergo  con- 
siderari  possunt:  et  quolibet  modo  congruit  eis 
quod  verba  rebus  sensibilibus  adiungantur.  Primo 
enim  possunt  considerari  ex  parte  causae  sancti- 
ficantis,  quae  est  Verbum  incarnatum :  cui  sacra- 
mentum  quodammodo  conformatur  in  hoc  quod 
rei  sensibili  verbum  adhibetur,  sicut  in  myste- 
rio  incarnationis  carni  sensibili  est  Verbum  Dei 
unitum. 

Secundo  possunt  considerari  sacramenta  ex 
parte  hominis  qui  sanctificatur,  qui  componitur 
ex  anima  et  corpore :  cui  proportionatur  sacra- 
?  mentalis  medicina,  quae  per  rem  P  visibilem  cor- 

pus  tangit ,  et  per  verbum  ab  anima  creditur. 
'tna.^LXxx.^''  Unde  Augustinus  dicit  *,  super  illud  loan.  xv  **, 
lam  vos  mundi  esiis  propter  sermonem  etc. :  Unde 
ista  est  tanta  virtus  aquae  ut  corpus  tangat  et 
cor  abluat,  nisi  faciente  verbo ,  non  quia  dicitur , 
sed  quia  creditur? 

Tertio  potest  f  considerari  ex  parte  ipsius  si- 
gnificatienis  sacramentalis.  Dicit  autem  ^  Augu- 
stinus,  in  II  de  Doct.  Christ.  *,  quod  verba  inter 
homines  obtinuerunt  principatum  "■  significandi : 
quia  verba  diversimode  formari  possunt  ad  si- 
gnificandos  diversos  conceptus  mentis,  et  propter 


*•  Vers.  3. 


T 
Cap.  III. 


hoc  per  verba  magis  distincte  possumus  expri- 
mere  quod  mente  concipimus.  Et  ideo  ad  per- 
fectionem  significationis  sacramentalis  necesse  fuit 
ut  significatio  rerum  sensibilium  per  aliqua  verba 
determinaretur.  Aqua  enim  significare  potest  et 
ablutionem  propter  suam  humiditatem,  et  refri- 
gerium  propter  suam  frigiditatem :  sed  cum  di- 
citur,  Ego  te  bapti\o  '•,  manifestatur  quod  aqua 
utimur  in  baptismo  ad  significandam  emunda- 
tionem  spiritualem. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  res  visibiles  sa- 
cramentorum  dicuntur  verba  per  similitudinem 
quandam,  inquantum  scilicet  participant  quandam 
vim  significandi,  quae  principaliter  est  in  ipsis 
verbis,  ut  dictum  est  *.  Et  ideo  non  est  super- 
flua  ingeminatio  verborum  cum  in  sacramentis 
rebus  visibilibus  verba  '^  adduntur :  quia  unum 
eorum  determinatur  per  aliud,  ut  dictum  est  *. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  quamvis  verba  et 
aliae  res  sensibiles  sint  in  diverso  genere  quan- 
tum  pertinet  ad  naturam  rei,  conveniunt  tamen 
ratione  significandi.  Quae  perfectius  est  in  verbis 
quam  in  aliis  rebus.  Et  ideo  ex  verbis  et  rebus 
fit  quodammodo  unum  in  sacramentis  sicut  ex 
forma  et  materia:  inquantum  scilicet  per  verba 
perficitur  significatio  rerum,  ut  dictum  est  *.  - 
Sub  rebus  autem  comprehenduntur  etiam  ipsi 
actus  sensibiles,  puta  ablutio  et  unctio*  et  alia 
huiusmodi:  quia  in  his  est  eadem  ratio  signifi- 
candi  et  in  rebus. 

Ad  tertium  dicendum  quod ,  sicut  Au^stinus 
dicit,  contra  Faustum  *,  alia  debent  esse  sacra- 
menta  rei  praesentis,  et  alia  rei  futurae.  Sacra- 
menta  autem  veteris  legis  praenuntia  erant  Chri- 
sti  venturi.  Et  ideo  non  ita  expresse  significabant 
Christum  sicut  sacramenta  novae  legis,  quae  ab 
ipso  Christo  effluunt,  et  quandam  similitudinem 
ipsius  in  se  habent,  ut  dictum  est  *.  -  Utebantur 
tamen  in  veteri  lege  aliquibus  verbis  in  his  quae 
ad  culturn  Dei  pertinent,  tam  sacerdotes,  qui  erant 
sacramentorum  illorum  ministri,  secundum  illud 
Num.w*,  Sic  benedicetis  filiis  Israel:  et  dicetis 
eis,  Benedicat  tibi  Dominus,  etc. ;  quam  etiam  illi 
qui  illis  sacramentis  utebantur  ',  secundum  illud 
Deut.  xxvi  *:  Profiteor  hodie  *  coram  Domino  Deo 
tuo,  etc. 


n)  succedunt.  -  succederunt  b,  successerunt  Pc. 
,;)  per  rem.  -  E  et  tertia  praeter  l;  per  partem  D,  partem  ceteri; 
pro  corpus,  scilicet  corpus  F. 
•[)  potest.  -  possunt  P. 
o)  autem.  —  enim  EFGHafcc,  om.  AI. 
t)  principatum.  -  Pla;  principaliter  F,  principatus  ceteri. 
J)  te  bapti:{0.  -  bapti^o  te  Bbc,  bapti^o  GH. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


TiTULUs  clarus.  -  In  corpore  una  conclusio :  Sacra- 
menta  tripliciter  considerantur :  et  quolibet  tnodo  con- 
gruunt  eis  verba.  Probatur  quoad  primam  partem  :  quia 
sacramenta  adhibentur  ut  signa  quaedam  ad  hominum 
sanctificationem.  -  Quoad  secundam,  singillatim  decla- 
rando  singula  membra  cum  suis  rationibus :  ut  clare  et 
ordinate  patet  in  littera. 

Adverte  quod  prima  pars  conclusionis  ex  assumpto 
facile  deducitur.  Nam  quia  sacramenta  ad  sanctificationem 
adhibentur,  oportet    primam    eorum    considerationem  se- 

SUMMAE  Thkol.  D.  Thomae  T.  IX. 


In  corpore. 


Ibid. 


In  corpore. 


■  Lib.  XIX,  cap. 

XVI. 


In  corpore. 


Vers.  23,  24. 


Vers.  3. 


rj)  verba.  -  <3  et  tertia;  ante  rebus  ponit  F,  post  rebus  ceteri. 

9)  et  unctio.  -  unctio  B,  inunctio  PIc. 

i)  qui  illis  sacramentis  utebantur.  -  GsH  et  editiones;  qui  solis 
sacris  induebantur  ABCpE  et  a,  sacris  induebantur  D,  qui  solis  sa- 
cris  utebantur  sE,  qui  solum  sacramentis  imbuebantur  F,  qui  solis 
sacris  imbuebantur  I,  qui  illis  sacris  utebantur  pH. 

•/.)  hodie.  -  Om.  tertia  praeter  I. 


cundum  sanctificationis  causam  fieri.  Et  quia  ad  sancti- 
ficandos  homines  sunt,  secunda  eorum  consideratio  ex 
parte  hominis  est.  Et  quia  ut  signa  adhibentur,  conse- 
quens  est  ut  tertia  eorum  consideratio  secundum  signifi- 
cationem  fiat. 

II.  In  responsione  ad  secundum,  perspice  quod  in  sa- 
cramentis  res  et  verba  coeunt  in  unum  signum :  quia 
constituunt  unum  sacramentum,  quod  non  nisi  signum 
unum  est.  Unde,  proprie  loquendo,  ablutio  in  aqua  in 
baptismo   non  est  unum    signum,  et  verba  sunt  aliud  si- 


lO 


QUAESTIO  LX,  ARTICULUS  VII 


gnum,  ut  tanquam  ex  duobus  partialibus  signis  fiat  unum 
totale  signum  :  sed  ipsa  applicatio  aquae,  quae  indetermi- 
nata  est  ad  significandam  spiritualem  ablutionem,  vel  spi- 
ritualem  claritatem  aut  simplicitatem,  aut  aliquid  huius- 
modi,  ex  coniunctione  ad  verba  abluentis  determinatur 
ad  significandam  spiritualem  ablutionem.  Ita  quod  non 
sunt  duae  relationes  signi  in  aqua  et  verbis :  sed  una 
tantum    relatio    signi  est  in  hoc  composito   ex  rebus  et 


verbis,  ut  sunt  determinabile  et  determinatio  in  ratione 
significandi  unum  spiritualem  effectum.  Sunt  enim  haec, 
ut  in  Httera  subtiliter  traditur  et  declaratur  in  tertia  ra- 
tione  in  corpore  articuH,  velut  materia  et  forma  in  genere 
signi  :  non  quod  relatio  talis  signi  sit  composita  ex  ma- 
teria  et  forma  ;  sed  quia  relatio  talis  signi  non  adest  nisi 
composito  ex  talibus  determinabili  et  determinante,  quae 
sunt  velut  materia  et  forma. 


ARTICULUS  SEPTIMUS 

UTRUM  REQUIRANTUR  DETERMINATA  VERBA  IN  SACRAMENTIS 


"  Peri  Herm., 
cap.  I,  n.  3.  - 
S.  Th.  lib.  I, 
lect.  II. 


Art.  6. 


Vers.  26. 


Vers.  19. 


*  Art.  6,  ad  2. 


•  Tract.  LXXX. 


»D  SEPTIMUM  sic  PRocEDiTUR.  Vidctur  quod 
non  requirantur  determinata  verba  in 
*sacramentis.  Ut  enim  Philosophus  di- 
j^cit  *,  voces  non  sunt  eaedem  apud  omnes. 
Sed  salus,  quae  per  sacramentum  quaeritur,  est 
eadem  apud  omnes.  Ergo  non  requiruntur  aliqua 
determinata  verba  in  sacramentis. 

2.  Praeterea,  verba  requiruntur  in  sacramen- 
tis  inquantum  sunt  principaliter  significativa,  sicut 
supra*  dictum  est.  Sed  contingit  per  diversa  verba 
idem  significari.  Ergo  non  requiruntur  determi- 
nata  verba  in  sacramentis. 

3.  Praeterea,  corruptio  cuiuslibet  rei  variat 
eius  speciem.  Sed  quidam  corrupte  verba  pro- 
ferunt,  nec  tamen  propter  hoc  impediri  creditur 
sacramentorum  effectus :  alioquin  illiterati  et  balbi 
qui  sacramenta  conferunt,  frequenter  defectum  in 
sacramentis  inducerent.  Ergo  videtur  quod  non 
requirantur  in  sacramentis  determinata  verba. 

Sed  contra  est  quod  Dominus  determinata 
verba  protulit  in  consecratione  sacramenti  Eu- 
charistiae,  dicens,  Matth.  xxvi  *:  Hoc  est  corpus 
meum.  Similiter  etiam  mandavit  discipulis  ut  sub 
determinata  forma  verborum  baptizarent,  dicens, 
Matth.  ult.  * :  Euntes,  docete  omnes  gentes,  baptiian- 
tes  eos  in  nomine  Patris  et  Filii  et  Spiritus  Sancti. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  *, 
in  sacramentis  verba  se  habent  per  modum  for- 
mae,  res  autem  sensibiles  per  modum  materiae. 
In  omnibus  autem  compositis  ex  materia  et  forma 
principium  determinationis  est  ex  parte  formae, 
quae  est  quodammodo  finis  et  terminus  mate- 
riae.  Et  ideo  principalius  requiritur  ad  esse  rei 
determinata  forma  quam  determinata  materia : 
materia  enim  determinata  quaeritur  "  ut  sit  pro- 
portionata  determinatae  formae.  Cum  igitur  in 
sacramentis  requirantur  determinatae  res  sensi- 
biles,  quae  se  habent  in  sacramentis  sicut  mate- 
ria,  multo  magis  requiritur  in  eis  determinata 
forma  verborum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  sicut  Augusti- 
nus  dicit,  super  loan.  *,  verbum  operatur  in  sa- 
cramentis,  non  quia  dicitur,  idest,  non  secundum 


exteriorem  sonum  vocis:  sed  quia  creditur,  se- 
cundum  P  sensum  verborum  qui  fide  tenetur. 
Et  hic  quidem  sensus  est  idem  apud  omnes, 
licet  non  eaedem  voces  ^  quantum  ad  sonum. 
Et  ideo,  cuiuscumque  linguae  verbis  proferatur  ^ 
talis  sensus,  perficitur  sacramentum. 

Ad  secundum  digendum  quod,  licet  in  qualibet 
lingua  contingat  diversis  vocibus  idem  significari, 
semper  tamen  aliqUa  illarum  vocum  est  qua  prin- 
cipalius  et  communius  homines  illius  linguae 
utuntur  ad  hoc  significandum.  Et  talis  vox  as- 
sumi  debet  in  significatione  sacramenti.  Sicut 
etiam  inter  res  sensibiles  illa  assumitur  ad  signi- 
ficationem  sacramenti  cuius  usus  est  communior 
ad  actum  per  quem  sacramenti  effectus  signifi- 
catur:  sicut  aqua  communius  utuntur  homines 
ad  ablutionem  corporalem,  per  quam  spiritualis 
ablutio  significatur;  et  ideo  aqua  assumitur  ut 
materia  in  baptismo. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ille  qui  corrupte  ^ 
profert  verba  sacramentalia,  si  hoc  ex  industria 
facit,  non  videtur  intendere  facere  quod  facit  Ec- 
clesia:  et  ita  non   videtur  perfici   sacramentum. 

Si  autem  hoc  '  faciat  ex  errore  vel  lapsu  lin- 
guae,  si  sit  tanta  corruptio  quae  omnino  auferat 
sensum  locutionis,  non  videtur  perfici  sacramen- 
tum.  Et  hoc  praecipue  contingit  quando  fit  cor- 
ruptio  ex  parte  principii  dictionis:  puta  si,  loco 
eius  quod  est  in  nomine  Patris,  dicat,  in  nomine 
matris.  -  Si  vero  non  totaliter  auferatur  sensus 
locutionis  per  huiusmodi  corruptelam,  nihilomi- 
nus  perficitur  sacramentum.  Et  hoc  praecipue 
contingit  quando  fit  corruptio  ex  parte  finis:  puta 
si  aliquis  dicat  patrias  '^  etfilias.  Quamvis  enim 
huiusmodi  "  verba  corrupte  prolata  nihil  signifi- 
cent  ex  virtute  impositionis,  accipiuntur  tamen  ut 
significantia  ex  accommodatione  usus.  Et  ideo, 
licet  mutetur  sonus  sensibilis,  remanet  tamen 
idem  sensus. 

Quod  autem  dictum  est  de  differentia  corru- 
ptionis  circa  principium  vel  finem  dictionis,  ra- 
tionem  habet  quia  apud  nos  variatio  dictionis 
ex  parte  principii  inutat  significationem,  variatio 


o)  quaeritur.  -  requiritur  editione.s  et  a. 

P)  secundum.  -  idest  secundum  PIsG. 

f)  eaedem  voces.  -  sint  eaedem  voces  I,  eaedem  voces  sint  edi- 
tiones.  -  quantum  ad  sonum  om.  GH. 

S)  verbis  proferatur.  —  PDIsH  et  a;  verbum  proferatur  ABCEF, 
verbis  proferantur  G,  verbis  proferuntur  pH  et  bc;  pro  perjicitur, 
perficit  YGHabc. 


i)  corrupte.  -  PI;   post   verba   ponunt  ABCD,  post   sacramentalia 
EFa,  corrupta  post  verba  GHbc. 
^)  hoc.  -  Om.  GHbc. 
r,)  patrias.  -  in  nomine  pairias  P. 
6)  huiusmodi.  -  Om.  GHbc. 


QUAESTIO  LX,  ARTICULUS  VII 


n 


autem  ex  fine '  dictionis  ut  plurimum  non  mutat 
significationem  ".  Quae  tamen  apud  Graecos  va- 
riatur  etiam  secundum  principium  dictionis  in 
declinatione  '  verborum. 

Magis  tamen  videtur  attendenda  quantitas  cor- 


ruptionis  ex  parte  dictionis  ^.  Quia  ex  utraque 
parte  potest  esse  tam  parva  quod  non  aufert  sen- 
sum  verborum :  et  tam  magna ,  quod  aufert  \ 
Sed  unum  horum  facilius  accidit  ex  parte  prin- 
cipii ,  aliud  ex  parte  finis  *. 


i)  /ne.  -  parte  finis  PIc.  E  om.  variatio...  significationem. 

X)  non  mutat  significationem.  —  Ed.  a;  non  mutat  consignifica- 
tionem  bc,  mutat  consignificationem  PGI,  mutat  significationem  ce- 
teri  (Pro  E  cf.  i). 


•  Cf.  IV  Sent., 
dist.  III,  art.  2, 
qii'  2,  ad  6. 


X)  in  declinatione.  —  et  declinationis  H,  iii   declinationibus  cetera 
tertia. 

fi)  ex  parte  dictionis.  -  Om.  PI.  -  Pro  Quia,  Quae  GHbc,  Quod  I. 
v)  aufert.  -  sensum  verborum  addit  F. 


Commentaria  Oardinalis  Caietani 


*  Cf.  num.  seq. 

*  Cf.  num.  IV. 


•  Et  audeo . . . 
chrismatis  om. 
P;  et  statim  pro 
tamen  legit  e- 
nim. 


*  Ct.  qu.  Lxvii, 
art.  6,  Comment. 
ad  4'«'»  obiect. 
Petri  de  PaludL- 
cont.  conclus. 


TiTULus  ut  sonat.  -  In  corpore  una  conclusio  :  In  sa- 
cramentis  requiritur  determinata  forma  verborum. 
Probatur.  In  .sacramentis  requiruntur  determinatae  res  sen- 
sibiles,  quae  se  habent  ut  materia.  Ergo  multo  magis  re- 
quiritur  determinatio  verborum,  quae  se  habet  ut  forma. 

Antecedens  quoad  primam  partem  patet  ex  articulo  j 
quinto.  Quoad  secundam,  e.x  se.\to  :  et  hic  repetitur.  —  | 
Consequentia  probatur.  Quia  principalius  requiritur  ad 
esse  rei  determinata  forma  quam  determinata  materia.  Pro- 
batur :  quia  in  omnibus  compositis  ex  matcria  et  forma 
principium  determinationis  est  ex  parte  formae,  quia  est 
finis  et  terminus  materiae  ;  et  materia  determinata  requi- 
ritur  ut  sit  proportionata  determinatae  formae. 

II.  In  responsione  ad  secundum,  adverte  quod  doctrina 
praesentis  Htterae,  scilicet  quod  in  qualibet  lingua  vpx 
illa  qua  principalius  et  communius  homines  illius  Hnguae 
utuntur  ad  illum  actum  significandum,  assumi  debet  in 
sacramentis,  vera  est  quantum  est  ex  parte  debiti  usus 
verborum  :  quoniam  ad  tantum  mysterium  non  nisi  prin- 
cipalia  communioraque  assumenda  sunt  verba.  Cum  hac 
tamen  doctrina  stat  quod  oppositum  fiat  vel  ex  accom- 
modatione  usus  *,  vel  quia  sacramenti  forma  non  urget 
ad  hoc  *. 

III.  Quantum  autem  valeat  contra  communitatem  et 
proprietatem  Hnguae  accommodatio  usus,  testatur  forma 
baptismi  apud  Latinos,  dum  dicitur  :  Ego  te  bapti^o,  etc. 
Bapti\are  enim  latina  lingua  neque  principaliter  neque 
communiter  significat  abluere,  ut  patet :  in  tantum  quod, 
si  quis  diceret  alteri,  Bapti^a  hoc  sudariolum,  aut  non, 
aut  vix  intelligeretur.  Et  procul  dubio  dicere  deberemus : 
Ego  te  abluo  in  nomine  Patris,  etc.  Quia  tamen  accom- 
modavit  Ecclesiae  latinae  usus  vocabulum  hoc  ad  signifi- 
candum  actum  abluendi  qui  in  sacramento  fit,  illo  uten- 
dum  est.  Unde  etiam  mulieres  in  vulgari  baptizantes  di- 
cunt :  lo  te  bapti^o.  Et  audeo  dicere  minoris  curae  fuisse 
introducere  haec  verba  ad  Latinos :  quoniam  hinc  fit  ut 
non  percipiat  populus,  sed  nec  sacerdos  aut  levita,  quid 
importat  bapti:{are.  Quod  optime  intelligerent  omnes  si 
diceretur :  Ego  te  abluo ,  aut  lavo.  Et  simile  accidit  in 
sacramento  confirmationis  in  verbo  chrismatis  *.  Providen- 
tia  tamen  divina  hinc  Ecclesiam  suam  doctam  esse  voluit 
quod,  quocumque  verbo  accommodato  ab  usu  ad  signifi- 
candum  illud  utamur,  etiam  si  alterius  sit  idiomatis,  sacra- 
mentum  perficitur :  ita  quod  nec  mixtio  idiomatum  in  ea- 
dem  numero  forma  sacramenti  tollit  perfectionem  sacra- 
menti. 

Habes  quoque  hinc  quod,  quia  usus  accommodatione 
personas  dignas  alloquimur  in  numero  plurali,  dicendo 
uni,  Vos,  etc. ;  ita  quod,  si  diceretur  illi,  Tu,  videretur 
inferri  sibi  iniuria :  ideo,  si  quis  in  forma  sacramenti  poe- 
nitentiae,  absolvendo  episcopum  vel  principem,  honoris 
consueti  gratia  dicat,  Absolvo  vos  a  peccatis  vestris,  etc, 
perfectum  est  sacramentum  *  :  non  minus  quam  si  in  vul- 
gari  dixisset,  lo  ve  absolvo  dalli  vostri  peccati.  Quia  per- 
fecta  est  significatio  orationis  ad  illam  personam  solam 
ex  accommodatione  usus,  non  minus  quam  perfectae  sint 
omnes  similes  orationes,  puta,  Do  vobis  hoc  munus,  Ve- 
nite  pos  ad  prandium  meciim,  et  similia. 


Et  eadem  ratione  perfecta  essent  sacramenta  si  persona 
recipiens  sacramentum  exprimeretur  in  nomine  honorabili 
abstracto  :  puta  si  quis  diceret,  Ego  absolvo  dominationem 
vestram  a  peccatis  suis.  Pro  regula  enim  generali  haben- 
dum  est  quod,  quando  oratio  habet  perfectam  significa- 
tionem  ex  accommodatione  usus  in  ceteris  locutionibus, 
sufficit  ad  sacramenti  perfectionem  similis  oratio  applicata 
ad  materiam  sacramenti.  Et  ratio  est  quia  operatio  spiri- 
tualis  in  sacramentis  sequitur  significationem  perfectam 
orationis  sacramentalis  :  ac  per  hoc,  ubi  oratio  habet  suam 
significationem  perfectam,  sacramentum  perficitur.  Constat 
autem  quod  oratio  quae  in  qualibet  materia  communiter 
habet  suam  significationem  perfectam,  non  perdit  perfe- 
ctionem  suae  significationis  ex  hoc  quod  appHcatur  ad 
materiam  sacramentalem.  Igitur,  sicut  sufficit  oratio  illa 
perfecta  in  aliis,  ita  et  in  sacramentis. 

IV.  Quia  autem  sacramenti  forma  non  urget  ad  prin- 
cipaliter  et  communiter  consueta  verba,  si  quis  ex  huius- 
modi  Hbertate  uteretur  aliis  verbis,  puta  dicendo,  Ego  te 
abluo  in  nomine  Patris,  etc,  aut,  in  sacramento  Eucha- 
ristiae,  Istud  est,  etc  :  perfecta  essent  sacramenta.  Non 
enim  de  necessitate  sacramenti  sunt  illae  voces  quibus 
communiter  Ecclesia  utitur:  sed  illae  vel  aliae  loco  illa- 
rum  idem  significantes  quod  illae.  Sic  enim  intelligendum 
est  determinatam  exigi  formam  verhorum  ad  sacramenta. 

Sed  sunt  voces  illae  quibus  Ecclesia  utitur,  de  neces- 
sitate  praecepti  Ecclesiae.  Ideo  peccaret  quisquis  adver- 
tenter  uteretur  alus  vocibus  ab  illis  quibus  Ecclesia  sua 
consuevit  uti  in  sacramentis.  Unde  haec  non  dbcimus  ut 
liceat  cuique  mutare  voces  in  sacramentis :  sed  ut,  si 
acciderit,  noverint  non  esse  iteranda  sacramenta  propter 
huiusmodi  mutationes. 

V.  Et  confirmatur  quod  dicimus  ex  forma  consecra- 
tionis  sanguinis  Christi  qua  utitur  Ecclesia  latina.  Dicit 
enim,  Hic  est  calix  sanguinis :  ubi  aut  metaphorice  su- 
mitur  calix ;  aut  ponitur  continens  pro  contento.  Ac  per 
hoc  ex  vi  verborum,  sectando  propriam  significationem, 
non  significatur  conversio  vini  in  sanguinem,  sed  in  ca- 
licem :  quod  est  ridiculum.  Attestatur  enim  per  hoc  Spi- 
ritus  Sanctus  quod  suf&ciunt  ad  sacramentorum  perfectio- 
nem  verba  vel  ex  proprietate,  vel  accommodatione  usus  si- 
gnificantia  veritatem  sacramenti,  quaecumque  sint  illa : 
nec  esse  de  necessitate  sacramenti  communiora  in  aliqua 
lingua  verba. 

VI.  In  responsione  ad  tertium,  adverte  quod,  ut  patet 
de  Consecr.,  dist.  IV,  cap.  Retulerunt,  Zacharias  Papa  de- 
terminavit  fuisse  baptizatum  illum  qui  ob  ignorantiam 
baptizantis  baptizatus  est  in  nomine  Patria  et  Filia  et 
Spiritua  Sancta.  Ubi  vides  quod  corruptio  fuit  tanta  quod 
variata  est  significatio  nominum  :  nam  patria  non  patrem, 
sed  locum  nativitatis  significat.  Sed  licet  patria  absolute 
aliud  significet  quam  Pater,  ut  tamen  est  pars  corrupte 
prolata  huius  orationis,  Ego  te  baptiio  in  nomine  Patria 
et  Filia  etc,  significasse  patrem  iudicatum  est :  et  sic 
oratio  tota  non  mutavit  significationem.  Et  hoc  valde 
notandum  est  pro  casibus  occurrentibus  in  corrupte  pro- 
latis  verbis  circa  afia  sacramenta,  vel  ex  festinatione,  vel 
ex  balbutiente  lingua,  vel  aliquo  alio  accidente. 


12 


QUAESTIO  LX,  ARTICULUS  VIII 


ARTICULUS   OCTAVUS 

UTRUM  ALIQUID  LICEAT  ADDERE  VERBIS  IN  QUIBUS  CONSISTIT  FORMA  SACRAMENTORUM 

IV  Sent.,  dist.  iii,  art.  2,  qu's  2,  3,  4. 


Vers.  2. 


Vers.  18,  19. 


•  Art. 

art.  7. 


6,  ad  2  ; 


*  S.  Th.  lcct.  III.  - 
Did.lib.VH,cap. 


•D  OCTAVUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 

nihil  liceat  addere  verbis  in  quibus  con- 

*sistit  forma  sacramentorum.  Non  enim 

jminoris  sunt  necessitatis  huiusmodi  ver- 

ba  sacramentalia  quam  verba  sacrae  Scripturae. 

Sed  verbis  sacrae    Scripturae   nihil   licet  addere 

vel  minuere :  dicitur   enim   Deui.  iv  * :    Non  ad- 

detis  ad  verbum  quod  vobis  loquor,  nec  auferetis 

ab  eo;   et  Apoc.  ult.  *:    Contestor  omni  audienti 

verba  prophetiae  libri  huius :  Si  quis  apposuerit  ad 

haec,  apponet  super  eum  Deus  plagas  scriptas  in 

libro  isto ;  et  si  quis  diminuerit,  auferet  Deus  par- 

tem  eius  de  libro  vitae.  Ergo  videtur  quod  neque 

in   formis    sacramentorum   liceat  aliquid    addere 

vel  minuere. 

2.  Praeterea,  verba  se  habent  in  sacramentis 
per  modum  formae,  ut  dictum  est  *.  Sed  in  for- 
mis  quaelibet  additio  vel  subtractio  variat  spe- 
ciem,  sicut  et  in  numeris:  ut  dicitur  in  VIII  Me- 
taphys.  *  Ergo  videtur  quod,  si  aliquid  addatur 
vel  subtrahatur  a  forma  sacramenti,  non  erit  idem 
sacramentum. 

3.  Praeterea,  sicut  ad  formam  sacramenti  " 
determinatus  numerus  dictionum  requiritur,  ita 
etiam  requiritur  determinatus  ordo  verborum,  et 
etiam  orationis  continuitas.  Si  ergo  additio  vel 
subtractio  non  aufert  sacramenti  veritatem  P,  vi- 
detur  quod  pari  ratione  nec  transpositio  verbo- 
rum,  aut  etiam  interpolatio  pronuntiationis. 

Sed  contra  est  quod  in  formis  sacramento- 
rum  quaedam  apponuntur  a  quibusdam  quae  ab 
aliis  non  ponuntur  ^ :  sicut  Latini  baptizant  sub 
hac  forma ,  Ego  te  bapti\o  in  nomine  Patris  et 
Filii  et  Spiritus  Sancti;  Graeci  autem  sub  ista,  Ba- 
pti\atur  ^  *  servus  Christi  N.  in  nomine  Patris,  etc. 
Et  tamen  utrique  verum  conferunt  ^  sacramen- 
tum.  Ergo  in  formis  sacramentorum  licet  aliquid 
addere  vel  minuere. 

Respondeo  dicendum  quod  circa  omnes  istas 
mutationes  quae  possunt  in  formis  sacramento- 
rum  contingere,  duo  videntur  esse  consideranda. 
Unum  quidem  ex  parte  eius  qui  profert  verba, 
cuius  intentio  requiritur  ad  sacramentum,  ut  in- 
*Qu.Lxiv,art.8.  fra  *  dicetur.  Et  ideo,  si  intendat  per  huiusmodi 
additionem  vel  diminutionem  alium  ritum  indu- 
cere  qui  non  sit  ab  Ecclesia  receptus,  non  vide- 
tur  perfici  sacramentum :  quia  non  videtur  quod 
intendat  facere  id  quod  facit  Ecclesia. 

Aliud   autem  est  considerandum  ex  parte  si- 


0 

*  Cf.  Goar,  Ri- 
tual.  Graec,  In 
Offic.  S.  Bapti- 
smat. 

E 


•  Lib.  II.  -  Inter 
Opp.  Hieron. 

1 


gnificationis   verborum.    Cum  enim   verba    ope- 

rentur  in  sacramentis  quantum  ad  sensum  quem 

faciunt,  ut  supra  *  dictum  est,  oportet  considerare  "  Art.  7,  ad  1. 

utrum  per  talem  mutationem  tollatur  debitus  sen- 

sus  verborum:    quia  sic  '^  manifestum    est  quod  ^ 

tollitur  veritas  sacramenti.  Manifestum  est  autem 

quod,  si  diminuatur  aliquid  eorum  quae  sunt  de 

substantia  formae  sacramentalis,  tollitur   debitus 

sensus  verborum :  et  ideo  non  perficitur   sacra- 

mentum.  Unde  Didymus  dicit,  in  libro  de  Spiritu 

Sancto  *:  Si  quis  ita  bapti^are  conetur  "^  ut  unum 

de  praedictis  notninibus  praetermittat,  scilicet  Pa- 

tris  et  Filii  et  Spiritus  Sancti,  sine  perfectione  ba- 

pti^abit.  -  Si  autem  subtrahatur  aliquid  quod  non 

sit  de  substantia  iormae,  talis  diminutio  non  tol- 

lit  debitum  sensum  verborum,  et  per  consequens 

nec  sacramenti  perfectionem.  Sicut  in  forma  Eu- 

charistiae,  quae  est,  Hoc  est  enim  corpus  meum, 

ly    enitn   sublatum   non    tollit    debitum    sensum 

verborum,  et  ideo  non  impedit  perfectionem  sa- 

cramenti:    quamvis   possit   contingere   quod   ille 

qui  praetermittit,  peccet  ex  negligentia  vel  con- 

temptu. 

Circa  additionem  etiam  contingit  aliquid  ap- 
poni  quod  est  corruptivum  debiti  sensus:  puta 
si  aliquis  dicat,  Ego  te  bapti-{0  in  nomine  Patris 
tnaioris  et  Filii  minoris,  sicut  Ariani  baptizabant. 
Et  ideo  talis  additio  tollit  veritatem  sacramenti.  - 
Si  vero  sit  talis  additio  quae  non  auferat  debi- 
tum   sensum  ^ ,  non   tollitur   sacramenti   veritas.  9 

Nec  refert  utrum  talis  additio  fiat  in  principio, 
medio  vel  fine.  Ut,  si  aliquis  dicat,  Ego  ie  ba- 
pti\o  iti  nomine  Dei  Patris  otnttipotetitis ,  et  Filii 
eius  utiigetiiti ,  et  Spiritus  Saticti  Paracleti ,  erit 
verum  baptisma.  Et  similiter,  si  quis  dicat,  Ego 
te  baptiio  in  nomitie  Patris  et  Filii  et  Spiritus 
Sattcti,  et  beata  Virgo  te  adiuvet,  erit  verum  ba- 
ptisma. 

Forte  autem  si  diceret,  Ego  te  bapti^o  in  tio- 
mitte  Patris  et  Filii  et  Spiritus  Sancti  et  Beatae 
Virginis  Mariae,  non  esset  baptismus:  quia  di- 
citur  I  Cor.  i  * :  Nunquid  Paulus  pro  vobis  cruci-  '  ^'"^-  '3- 
fixus  est?  aut  in  tiotnitie  Pauli  bapti{ati  estis?  - 
Sed  hoc  verum  est  si  sic  intelligatur  in  nomine 
Beatae  Virginis  baptizari  sicut  in  nomine  Trini- 
tatis,  quo  baptismus  consecratur:  talis  enim  sen- 
sus  esset  contrarius  verae  fidei,  et  per  consequens 
tolleret  veritatem  sacramenti.  Si  vero  sic  intelli- 
gatur  quod  '  additur,  et  iti  nomitie  Beatae  Virgitiis,  ' 


o)  sacramenti.  -~  Om.  HpG  et  bc. 

fl)  veritatem.  -  P;  virtutem.  Cf.  C,  6. 

f)  ponuntur.  -  apponuntur  P. 

S)  Bapti\atur.  -  Bapti:{entur  pH,  Bapti^etur  FsEH  et  editiones; 
Graeci...  etc.  om.  pE ;  cf.  qu.  lxvi  art.  5.  i  et  lxvii  art.   (5.  3. 

e)  utrique  verum  conferunt.  -  PEFI;  utrique  verum  confertur 
BGc,  utrisque  verum  confertur  C,  utrique  confertur  D,  uterque  verum 
confert  Ha,  uterque  verum  confertur  Ab. 

K)  sic.  -  si  sic  sG.  -  Pro  veritas,  virtus  omnes  praeter  P,  sed  l 
om.  quia...  verborum. 


T,)  bapti^are  conetur.  -  PE;  bapti^are  curetur  ABCHpG,  bapti- 
:{etur  F,  bapti^etur  curetur  D,  bapti^are  curaverit  sG,  bapti^^are  cu- 
ratur  1,  bapti^aretur  ed.  a,  baptiT^^are  creditur  bc. 

6)  sensum.  -  Pl;  sensum  sacramenti.  -  Pro  veritas,  virtus  omnes 
praeter  P. 

i)  sic  intelligatur  quod.  -  intelligatur  quod  illud  quod  GHbc, 
intelligatur  quod  l.  -  non  quasi  nomen  Beatae  Virginis  om.  GHI; 
pro  operetur,  non  operetur  GH ;  pro  baptismo,  baptismum  G. 


QUAESTIO  LX,  ARTICULUS  VIII 


i3 


'  Art.  7,   Com- 
jnent.  num.  iii. 


non  quasi  nomen  Beatae  Virginis  aliquid  opere- 
tur  in  baptismo ,  sed  ut  eius  intercessio  prosit 
baptizato  ad  conservandam  gratiam  baptismalem, 
non  tollitur  perfectio  sacramenti. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  verbis  "  sacrae 
Scripturae  non  licet  aliquid  apponere  quantum 
ad  sensum:  sed  quantum  ad  expositionem  sa- 
crae  Scripturae,  multa  verba  eis  a  doctoribus  ap- 
ponuntur.  Non  tamen  licet  etiam  verba  sacrae 
Scripturae  apponere  ita  quod  dicantur  esse  de 
integritate  sacrae  Scripturae:  quia  hoc  esset  vi- 
tium  falsitatis.  Et  similiter  si  quis  diceret  aliquid 
esse  de  necessitate  forrpae  quod  non  est. 

Ad  secundum  dicendum  quod  verba  pertinent 
ad  formam  sacramenti  ratione  sensus  significati. 
Et  ideo,  quaecumque  fiat  additio  vel   subtractio 


vocum  ^  quae  non  addat  aliquid   aut   subtrahat 
debito  sensui,  non  tollitur  species  sacramenti. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  si  sit  tanta  inter- 
ruptio  verborum  quod  intercipiatur  intentio  pro- 
nuntiantis,  toUitur  sensus  sacramenti,  et  per  con- 
sequens  veritas  eius.  Non  autem  toliitur  quando 
est  parva  interruptio  proferentis  ^,  quae  intentio- 
nem  et  intellectum  non  aufert. 

Et  idem  etiam  dicendum  est  de  transpositione 
verborum.  Quia,  si  tollit  sensum  locutionis,  non 
perficitur  sacramentum :  sicut  patet  de  negatione 
praeposita  vel  postposita  signo.  Si  autem  sit  talis 
transpositio  quae  sensum  locutionis  non  variat, 
non  tollitur  veritas  sacramenti :  secundum  quod  gp-,;^'  ^„^n,; 
Philosophus  dicit  *  quod  "  nomina  et  verba  trans-  fecJJv.  ''''•  "- 
posita  idem  signijicant.  " 


Peri   Herm., 


x)  verbis.  -  verbum  E,  verba  IpH,  ad  verba  editiones. 
X)  vocum.  -  verborum  tertia  praeter  l. 


(i)  proferentis.  -  Post  intentionem   ponunt  PIsG.  Post  intellectum 
I  et  editiones  addunt  verborum. 

v)  secundum...  dicit  quod.  —  quia  secundum...  dicit  P. 


Commentaria  Cardinalis  Caietanl 


TiTULus  clarus.  -  In  corpore  tria  £unt :  primo ,  po- 
nuntur  duae  communissimae  regulae  circa  huiusmodi 
varietates ;  secundo,  descenditur  specialiter  ad  diminutio- 
nem  et  additionem ;  tertio,  movetur  quaedam  difficultas 
circa  additionem,  et  solvitur.  Prima  regula  se  tenet  ex 
parte  intentionis  ministrantis  sacramentum.  -  Secunda  vero 
se  tenet  ex  parte  significationis  verborum.  Quod  intellige, 
non  secundum  se,  sed  in  ordine  ad  totam  orationem : 
oportet  enim  mutari  sensum  ipsius  orationis,  quae  est  for- 
ma  sacramenti,  ad  hoc  ut  sacramentum  sit  nullum,  ut 
praedictum  est  *.  -  De  diminutione  autem  aut  additione 
in  speciali  in  singulis  sacramentis,  sermo  erit  in  propriis 
locis.  Hic  in  communi  est  sermo. 

II.  Ubi  nota,  pro  solutione  difficultatis  motae,  quod 
additio  ad  formam,  ultra  duos  modos  qui  in  littera  po- 
nuntur,  scilicet  vel  tanquam  aliquid  intrinsecum  ad  for- 
mam  vel  tanquam  extrinsecum,  tertius   invenitur  omnino 


per  accidens,  quando  scilicet  interponitur  aliquod  verbum, 
non  ut  sit  aliquid  intrinsecum  vel  adiacens  formae,  sed 
impertinens  omnino  interpositio  ad  aliud  propositum  di- 
citur  verbum :  ut  si  inter  baptizandum,  postquam  dixit, 
Ego  te  bapti^o ,  dicat  alicui,  Recede  hinc ,  scu  aliquid 
eiusmodi,  et  prosequatur,  in  nomine  Patris  et  Filii,  etc. 
Hoc  enim  non  est  proprie  addere  ad  verba  formae :  sed 
interponere  verba  interrumpendo  formam.  Potest  siquidem 
interruptio  de  qua  in  responsione  ad  tertium  est  sermo, 
dupliciter  fieri :  vel  sine  interpositione  verborum,  vel  cum 
interpositione  verborum. 

Utraque  autem  interruptio  non  debet  esse  tanta  quod, 
iuxta  communem  morem  hominum,  continuitas  solvatur 
orationis.  Si  enim,  postquam  minister  dixit,  Ego  te  bapti^o, 
iret  pransum,  et  postea  subderet,  in  nomine  Patris  et 
Filii,  etc. :  sive  interim  tacuisset  sive  non,  soluta  esset 
orationis  unitas. 


k 


14 


QUAESTIO  LXI,  ARTICULUS  I 


9UAESTIO  SEXAGESIMAPRIMA 

DE  NECESSITATE  SACRAMENTORUM 


IN    QUATUOR   ARTICULOS   DIVISA 


*  Cf.  qu.  Lx,  In- 
trod. 


D 


EiNDE   considerandum   est  de   necessitate  sa- 
cramentorum  *. 
Et  circa  hoc  quaeruntur  quatuor. 

Primo:    utrum   sacramenta  sint  necessaria  ad 
saiutem  humanam. 


Secundo :  utrum  ftierint  necessaria  in  statu  ante 

peccatum. 
Tertio:  utrum  iuerint  necessaria  in  statu  post 

peccatum  ante  Christum. 
Quarto :  utrum  fuerint  necessaria  post  Christi 

adventum. 


ARTICULUS  PRIMUS 

UTRUM  SACRAMENTA  FUERINT  NECESSARIA  AD  HUMANAM  SALUTEM 

IV   Sent.,  dist.  i,  qu.  i,  art.   2,  qu'   1;  III   Cont.   Gent.,  cap.  cxix;  IV,  cap,  LV,  LVi. 


•  Vers.  8. 


>D  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
sacramenta  non  fuerint  "  necessaria  ad 
'humanam  salutem.  Dicit  enim  Aposto- 
^lus,  I  ad  Tim.  iv  *:  Corporalis  exercita- 
tio  ad  modicinn  iitilis  est.  Sed  usus  sacramento- 
rum  pertinet  ad  corporalem  exercitationem :  eo 
quod    sacramenta  perficiuntur   in    significatione 

•  Qu.  Lx,  art.  6.  sensibilium  rerum  et  verborum,  ut  dictum  est  *. 

Ergo  sacramenta  non  sunt  necessaria  ad  huma- 
nam  salutem. 
•vers.  9.  2.  Praeterea,  II  Cor.  XII*,  Apostolo  dicitur: 

Siifjicit  tibi  gratia  mea.  Non  autem  sufficeret  si 
sacramenta  essent  necessaria  ad  salutem.  Non 
sunt  ergo  sacramenta  saluti  humanae  neces- 
saria. 

3.  Praeterea,  posita  causa  sufftcienti,  nihil  aliud 
videtur  esse  necessarium  ad  effectum.  Sed  passio 
Christi  est  sufficiens  causa  nostrae   salutis:  dicit 

•  vers.  10.        enim  Apostolus,  ad  Rom.  v  *:  Si,  cum  inimici  es- 

semus,  reconciliati  siimus  Deo  per  mortem  Filii 
eius,  multo  magis,  reconciliati,  salvi  erimus  in  vita 
ipsius.  Non  ergo  requimntur  sacramenta  ad  sa- 
lutem  humanam. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  XIX  con- 

•  cap.  XI.         ira  Faust.  *:  In  nullum  nomen  religionis,  seu  ve- 

rum  seu  falsiim,  coadunari  homines  possunt,  nisi 
aliquo  signaculorum  vel  sacramentoriim  visibilium 
consortio  colligentur.  Sed  necessarium  est  ad  hu- 
manam  salutem  homines  adunari  in  unum  ve- 
rae  religionis  nomen.  Ergo  sacramenta  sunt  ne- 
cessaria  ad  humanam  salutem. 

Respondeo  dicendum  quod  sacramenta  sunt  ne- 
cessaria  ad  humanam  salutem  triplici  ratione. 
Quarum  prima  sumenda  est  ex  conditione  hu- 
manae  naturae,  cuius  proprium  est  ut  per  cor- 
poralia  et  sensibilia  in  spiritualia  et  intelligibilia 


deducatur.  Pertinet  autem  ad  divinam  providen- 
tiam  ut  unicuique  rei  provideat  secundum  mo- 
dum  suae  conditionis.  Et  ideo  convenienter  di- 
vina  sapientia  homini  auxilia  salutis  confert  sub 
quibusdam  corporalibus  et  sensibilibus  signis, 
quae  sacramenta  dicuntur. 

Secunda  ratio  sumenda  est  ex  statu  hominis, 
qui  peccando  se  subdidit  per  affectum  corpora- 
libus  rebus.  Ibi  autem  debet  medicinaie  reme- 
dium  homini  adhiberi  ubi  patitur  morbum.  Et 
ideo  conveniens  fuit  ut  Deus  per  quaedam  cor- 
poraiia  signa  hominibus  P  spiritualem  medicinam 
adhiberet:  nam,  si  spiritualia  nuda  ei  propone- 
rentur,  eius  animus  applicari  non  posset,  corpo- 
ralibus  deditus. 

Tertia  ratio  sumenda  est  ex  studio  actionis 
humanae,  quae  praecipue  circa  corporalia  versa- 
tur.  Ne  igitur  esset  homini  durum  si  totaliter  a 
corporalibus  actibus  abstraheretur,  proposita  sunt 
ei  corporalia  exercitia  in  sacramentis,  quibus  sa- 
lubriter  exerceretur  ^f ,  ad  evitanda  superstitiosa 
exercitia,  quae  consistunt  in  cultu  daemonum, 
vel  qualitercumque  noxia,  quae  consistunt  in  acti- 
bus  peccatorum. 

Sic  igitur  per  sacramentorum  institutionem 
homo  convenienter  suae  naturae  eruditur  per 
sensibilia;  humiliatur,  se  corporalibus  subiectum 
recognoscens  ',  dum  sibi  per  corporalia  subveni- 
tur;  praeservatur  etiam  a  noxiis  corporalibus  - 
per  salubria  exercitia  sacramentorum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  corporalis  exer- 
citatio,  inquantum  est  corporalis,  non  multum 
utilis  est.  Sed  exercitatio  per  usum  sacramento- 
rum  non  est  pure  corporalis,  sed  quodammodo 
est  spiritualis :  scilicet  per  significationem  et  cau- 
salitatem. 


1)  fuerint.  -  sint  PI. 
p)  hominibus.  -  homini  P. 

f)  exerceretur.  -  GHI;   (proposita   sunt   eis   b...J   exercentur  bc, 
exerceatur  P,  exercetur  ceteri. 


8)  recognoscens.  —  cognoscens  tertia  praeter  I. 
e)  corporalibus.  -  Om.    H,  actionibus  corporalibus  I,  actionibus 
editiones. 


D.  982. 


QUAESTIO  LXI,  ARTICULUS  II 


i5 


Ad  secundum  '^  DicENDUM  quod  gratia  Dei  est  suf- 
ficiens  causa  humanae  salutis.  Sed  Deus  dat  ho- 
minibus  gratiam  secundum  modum  eis  conve- 
nientem.  Et  ideo  necessaria  sunt  hominibus  sa- 
cramenta  ad  gratiam  consequendam  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod  passio  Christi  est 
causa  suf&ciens   humanae   salutis.    Nec   propter 


hoc  sequitur  quod  sacramenta  non  sint  necessa- 
ria  ad  humanam  salutem:  quia  operantur  in  vir- 
tute  passionis  Christi,  et  passio  Christi  quodam- 
modo  applicatur  hominibus  per  sacramenta,  se- 
cundum  illud  Apostoli  1,  Rom.  vi  * :  Quicumque 
bapti{ati  sumus  in  Christo  lesu ,  in  morte  ipsius 
baptiiati  sumus. 


X)  Ad  secundum.  -  Ordinem  solutionum  Ad  secundum  et  Ad  ter- 
tium  invertunt  omnes  praeter  P. 


rj)  Apostoli.  -  Om.  Ha  et  editiones. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


TiTULus    clarus.   -   In   corpore    una    conclusio :    Sacra- 
menta  sunt  necessaria  ad  humanam  salutem.    Et  pro- 
batur  tripliciter. 

Ubi  nota  duo.  Primum,  quod  non  est  hic  sermo  de 
necessario  ad  humanam  salutem  sine  quo  non  potuisset 
homo  salvari :  sed  de  necessario  sine  quo  non  conve- 
nienter  humana   salus   fuisset.    In  cuius   signum,  Auctor, 


tam  in  prima  quam  secunda  ratione,  convenientiam  infert 
sacramentorum. 

Secundo,  nota  differentiam  inter  Auctorem  et  Magi- 
strum  Sententiarum ,  in  i  distinctione  *  Quarti ,  circa  has 
tres  rationes,  ex  eruditione,  humiliatione  et  exercitatione. 
Nam  altius  tractantur  ab  Auctore,  ut  patet  conferendo. 


»1 

Vers.  3. 


*  Cap.    Triplici 

autem. 


Art.  1,  ad  3. 


*  Qu.  xcv,  art.  4, 
ad  1.  -  Cf.  1»'" 
11"',  qu.  cix,  art. 
2;  qu.cxiv,art.2. 


Art.  1. 


*  Vers.  32. 


■  Vers.  22  sqq.  - 
Cf.  Matth.  cap. 
XIX,  vers.  4  sqq. ; 
Marc.  cap.x,vcrs. 
6  sqq. 

"  Vers.  12.  -  Cf. 
Marc.cap.n,vers. 
17;  Luc.  cap.  V, 
vers.  3t. 


ARTICULUS  SECUNDUS 

UTRUM  ANTE  PECCATUM  FUERINT  HOMINI  NECESSARIA  SACRAMENTA 
II  Sent.,  dist.  xxiii,  qu.  11,  art.  1,  ad  1  ;  IV,  dist.  i,  qu.  i,  art.  2,  qu*  3. 


iD  SECUNDUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
ante  "  peccatum  fuerint  homini  neces- 
'saria  sacramenta.  Quia,  sicut  dictum 
,est  *,  sacramenta  sunt  necessaria  homini 
ad  gratiam  consequendam.  Sed  etiam  in  statu 
innocentiae  homo  indigebat  gratia :  sicut  in  Prima 
Parte  *  habitum  est.  Ergo  etiam  in  statu  illo  erant 
necessaria  sacramenta. 

2.  Praeterea,  sacramenta  sunt  convenientia  P 
homini  secundum  conditionem  humanae  natu- 
rae,  sicut  dictum  est  *.  Sed  eadem  est  natura 
hominis  ante  peccatum  et  post  peccatum.  Ergo 
videtur  quod  ante  peccatum  homo  indiguerit  sa- 
cramentis. 

3.  Praeterea,  matrimonium  est  quoddam  sa- 
cramentum :  secundum  illud  Ephes.  v  * :  Sacramen- 
tum  hoc  magnum  est:  ego  autem  dico  in  Christo 
et  Ecclesia.  Sed  matrimonium  fuit  institutum  ante 
peccatum,  ut  dicitur  Gen.  ii  *.  Ergo  sacramenta 
erant  necessaria  homini  ante  peccatum. 

Sed  contra  est  quod  medicina  non  est  neces- 
saria  nisi  aegroto:  secundum  illud  Matth.  ix  *: 
Non  est  opus  sanis  medicus.  Sed  sacramenta  sunt 
quaedam  spirituales  medicinae,  quae  adhibentur 
contra  vulnera  peccati.  Ergo  non  fuerunt  neces- 
saria  ante  peccatum. 

Respondeo  dicendum  quod  in  statu  innocentiae  ^f 
sacramenta  necessaria  non  fuerunt.  Cuius  ratio 
accipi  potest  ex  rectitudine  status  illius,  in  quo 


superiora  inferioribus  dominabantur ,  et  nullo 
modo  dependebant  ab  eis :  sicut  enim  mens  sub- 
erat  Deo,  ita  menti  suberant  inferiores  animae 
vires,  et  ipsi  animae  corpus.  Contra  hunc  autem 
ordinem  esset  si  anima  perficeretur,  vel  quantum 
ad  scientiam  vel  quantum  ad  gratiam ,  per  ali- 
quid  corporale  * :  quod  fit  in  sacramentis.  Et  ideo 
in  statu  innocentiae  homo  sacramentis  non  indi- 
gebat,  non  solum  inquantum  sacramenta  ordinan- 
tur  in  remedium  peccati,  sed  etiam  inquantum 
ordinantur  ad  animae  perfectionem  *. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  homo  in  statu 
innocentiae  gratia  indigebat  *:  non  tamen  ut  con- 
sequeretur  gratiam  per  aliqua  sensibilia  signa, 
sed  spiritualiter  et  invisibiliter. 

Ad  secundum  dicendum  quod  eadem  est  natura 
hominis  ante  peccatum  et  post  peccatum,  non 
tamen  est  idem  naturae  status.  Nam  post  pec- 
catum  anima,  etiam  quantum  ad  superiorem  par- 
tem,  indiget  accipere  aliquid  a  corporalibus  rebus 
ad  sui  perfectionem :  quod  in  ilio  statu  homini 
necesse  non  erat. 

Ad  tertium  dicendum  quod  matrimonium  fuit 
institutum  in  statu  innocentiae ,  non  secundum 
quod  est  sacramentum,  sed  secundum  quod  est 
in  officium  naturae.  Ex  consequenti  tamen  ali- 
quid  significabat  futurum  circa  Christum  et  Ec- 
clesiam:  sicut  et  omnia  alia  in  figura  Christi 
praecesserunt  *. 


a)  ante.  -  etiam  ante  tertia. 

^)  convenientia.  -  necessaria  tertia  praeter  I. 


f )  innocentiae.  —  ante  peccatum  addit  P. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


TiTULus   clarus.  -  In   corpore  una  conclusio :   In  statu 
innocentiae  homo  sacramentis  non  indigebat ,  nec  pro 
remedio  peccati,  nec  pro  perfectione  animae.    Probatur. 


In  statu  illo  superiora  inferioribus  dominabantur,  et  nuUo 
modo  dependebant  ab  eis.  Sed  contra  hunc  ordinem  esset 
si    anima    a    corporalibus    sacramentis    perficeretur ,    sive 


D.  9,  1107. 


D.  740. 


D.  74. 


•  Cf.  I  ad  Cor. , 
cap.  X,  vers.  ti. 


i6 


QUAESTIO  LXI,  ARTICULUS  III 


*  Art.  1. 


Maior  decla- 


quoad  scientiam  sive  quoad  gratiam.  Ergo. 
ratur.  Quia  sicut  mens  sub  Deo,  ita  etc. 

II.  Circa  hanc  doctrinam,  simul  cum  ea  quae  expri- 
mitur  in  responsione  ad  secundum,  dubium  occurrit,  an 
haec  dicta,  sciHcet  quod  in  statu  innocentiae  superiora 
nuUo  modo  dependebant  ab  inferioribus,  et  similiter  quod 
anima  quantum  ad  superiorem  partem  non  indiguisset 
accipere  aliquid  a  corporalibus  rebus  ad  sui  perfectionem, 
intelligenda  sint  de  ipso  statu  innocentiae  communi  primo 
homini  et  filiis  qui  fuissent  innocentes :  an  de  primo  ho- 
mine  solum,  qui  solus  fuit  ante  peccatum.  Et  est  ratio 
dubii  quia  in  statu  innocentiae  fiUi  Adae  acquisivissent 
scientiam  ex  sensibiHbus,  ut  Auctor  dicit  in  Prima  Parte, 
qu.  ci  *:  ac  per  hoc,  superiora  aliquo  modo  dependebant 
ab  inferioribus,  et  superior  pars  animae  indigebat  ad  sui 
perfectionem  accipere  a  corporaHbus  rebus.  Cuius  oppo- 
situm  hic  dicitur.  Et  propterea  haec  verba  non  pertinent 
ad  statum  innocentiae  communem  patri  et  filns. 

Sed  nec  de  ipso  Adam  verificantur.  Quia  animae  primi 
hominis  competebat  modus  intelHgendi  per  conversionem 
ad  phantasmata :  ut  Auctor  dixit  in  Prima  Parte,  qu.  xciv, 
art.  2.  Intellectio  enim  per  conversionem  ad  phantasmata 
dependet  a  phantasmatibus.  Ac  per  hoc,  superiora  depen- 
debant  aliquo  modo  ab  inferioribus.  Cuius  oppositum  hic 
dicitur. 

III.  Ad  hoc  dicitur  quod  praesens  doctrina  intelligenda 
est  de  statu   innocentiae  ut  fuit  in  Adam.   Tum   quia  in 


ipso  solo  fuit  sine  dependentia  superiorum  ab  inferioribus 
quoad  scientiam.  -  Tum  quia  Auctor  non  quaerit  abso- 
lute  de  statu  innocentiae,  sed  de  homine  ante  peccatum : 
ut  per  ly  ante  peccatum  determinet  quod  de  homine  se- 
cundum  tempus  illud  quo  fuit  antequam  peccaret  quaerit, 
et  non  simpliciter  de  homine  si  perseverasset  cum  poste- 
ritate  in  innocentia. 

Ad  obiectionem  autem  in  oppositum  dicitur  quod  in- 
tellectio  Adae,  quia  ex  speciebus  non  acquisitis  ex  sen- 
sibus,  sed  infusis  a  Deo  procedebat,  non  dependebat  a 
phantasmatibus :  sed  utebatur  phantasmatibus  ut  inferio- 
ribus,  sicut  anima  utebatur  corpore  subdito. 

IV.  Et  si  quaeratur  quid  respondendum  secundum 
Auctoris  doctrinam  sit  quaerenti  an  filii  innocentes  indi- 
guissent  sacramentis :  dicitur  quod  non  fuissent  eis  ne- 
cessaria  sacramenta.  Quia  principalis  perfectio  hominis  per 
sacramenta  est  per  gratiam.  Homines  autem  fuissent  geniti 
cum  gratia:  ut  in  Prima  Parte,  qu.  c,  art.  1,  Auctor  dixit. 
Non  indiguissent  igitur  ex  conditione  sui  status  sacra- 
mentis  perfectivis  hominis  quantum  ad  gratiam.  Et  quia 
gratiam  comitantur  dona  intellectus  perfectiva,  consequens 
est  ut  nec  quoad  perfectionem  scientiae  de  supernatura- 
libus  indiguissent  sacramentis.  Eodem  enim  modo  divina 
sapientia  providet  de  principali  et  accessorio :  ut  patet  ex 
opposito  nostro  statu,  in  quo  perfectionem  scientiae  su- 
pernaturalis  ex  sacramentis  accipimus,  quia  per  illa  tantum 
gratiam  a  Deo  habemus. 


Art.  ),  ad  3. 


ARTICULUS  TERTIUS 

UTRUM  POST  PECCATUM,  ANTE  CHRISTUM,  SACRAMENTA  DEBUERINT  ESSE 

IV  Sent.,  dist.  i,  qu.  i,  art.  2,  quis  3,  4. 


D  TERTiuM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
post  peccatum,  ante  Christum,  sacra- 
menta  non  debuerunt  esse.  Dictum  est 
*   quod    per    sacramenta    passio 


enim 


Christi  hominibus  applicatur :  et  sic  passio  Chri- 
sti  comparatur  ad  sacramenta  sicut  causa  ad  ef- 
fectum.  Sed  effectus  non  praecedit  causam.  Ergo 
sacramenta  non  debuerunt  esse  ante  Christi  ad- 
ventum. 

2.  Praeterea,  sacramenta  debent  esse  conve- 
nientia  statui  humani  generis:  ut  patet  per  Au- 

"  cap.  XVI,  XVII.  gustinum,  XIX  contra  Faustum  *.  Sed  status  hu- 
mani  generis  non  fuit  mutatus  post  peccatum 
usque  ad  reparationem  factam  per  Christum. 
Ergo  nec  sacramenta  debuerunt  immutari,  ut, 
praeter  sacramenta  legis  naturae,  alia  statueren- 
tur  in  lege  Moysi. 

3.  Praeterea,  quanto  magis   est  aliquid  pro- 
pinquum  perfecto,  tanto  magis   debet  ei   assimi- 

"  lari.  Sed  perfectio   salutis  "  humanae   per  Chri- 

stum  facta  est,  cui  propinquiora  fuerunt  sacra- 
menta  veteris  legis  quam  ea  quae  fuerunt  ante 
legem.  Ergo  debuerunt  esse  similiora  sacramen- 
tis  Christi.  Cuius  tamen  contrarium  apparet,  ex 
eo  quod  sacerdotium  Christi  praedicitur  esse  fli- 
turum  secundiim  ordinem  Melchisedech ,  et  non 
•  vers.  1 1.  -  cf.  secundum  ordinem  Aaron.Ml  habetur  Heb.vn*. 

Ps   cix   vcrs.  4.t 

Non    ergo    convenienter    fuerunt   disposita   ante 
Christum  sacramenta. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  XIX  con- 


tra  Faust.  *,  quod  prima  sacramenta ,  qiiae  cele-  '  ^»p-  "■"' 
brabantur  et  observabantur  ex  lege,  praemintia 
erant  Christi  venturi.  Sed  necessarium  erat  ad 
humanam  salutem  ut  adventus  Christi  praenun- 
tiaretur.  Ergo  necessarium  erat  ante  Christum 
sacramenta  quaedam  disponi. 

Respondeo  dicendum  quod  sacramenta  neces- 
saria  sunt  ad  humanam  salutem  inquantum  sunt 
quaedam  sensibilia  signa  invisibilium  rerum  qui- 
bus  homo  sanctificatur.  NuUus  autem  sanctifi- 
cari  potest  post  peccatum  nisi  per  Christum , 
quem  proposuit  Deus  propitiatorem  per  fidem  in 
sanguine  ipsius,  ad  ostensionem  iustitiae  suae ,  tit 
sit  ipse  iustus  P  et  iustificans  eum  qui  ex  fide  est 
lesu  Christi  *.  Et  ideo  oportebat  ante  Christi  ad- 
ventum  esse  quaedam  signa  visibilia  quibus  homo 
fidem  suam  protestaretur  de  fiituro  Salvatoris 
adventu.  Et  huiusmodi  signa  sacramenta  dicun- 
tur.  Et  sic  patet  quod  ante  Christi  adventum 
necesse  fiiit  quaedam  sacramenta  institui. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  passio  Christi 
est  causa  finalis  veterum  sacramentorum :  quae 
scilicet  ad  ipsam  significandam  sunt  instituta. 
Causa  autem  finalis  non  praecedit  tempore,  sed 
solum  in  intentione  agentis.  Et  ideo  non  est  in- 
conveniens  aliqua  sacramenta  ante  Christi  pas- 
sionem  flaisse. 

Ad  secundum  dicendum  quod  status  humani  ge- 
neris  post  peccatum  et  ante  Christum  dupliciter 
potest  considerari.    Uno  modo,  secundum  fidei 


*  Ad  Rom.,  cap, 
III,  vers.  25,  26. 


«)  salutis.  -  EF  et  tertia  praeter  pG;  legis  salutis. 


P)  iustus. 
tpc  I. 


PG;    Christus   iustus   Hbc,  Christus   ceteri,  nisi   forte 


QUAESTIO  LXI,  ARTICULUS  IV 


17 


•Homil.  XVI.al. 
lib.  II,  homil.  iv, 
in  E^echiel. 


rationem.  Et  sic  semper  unus  et  idem  perman- 
sit:  quia  scilicet  iustificabantur  homines  per  fi- 
dem  futuri  Christi  adventus. 

Alio  modo  potest  considerari  secundum  inten- 
sionem  et  remissionem  peccati,  et  expressae  co- 
gnitionis  de  Christo.  Nam  per  incrementa  tem- 
porum  et  peccatum  coepit  in  homine  magis  do- 
minari,  in  tantum  quod,  ratione  hominis  per  pec- 
catum  obtenebrata,  non  sufftcerent  homini  ad 
recte  vivendum  praecepta  legis  naturae,  sed  ne- 
cesse  fuit  determinari  praecepta  in  lege  scripta; 
et  cum  his  quaedam  fidei  sacramenta.  Oporte- 
bat  etiam  ut  per  incrementa  temporum  magis 
explicaretur  cognitio  fidei :  quia,  ut  Gregorius  ^di- 
cit  *,  per  incrementa  temporum  crevit  divinae  co- 
gnitionis  augmentum.  Et  ideo  etiam  necesse  fuit 
quod  in  veteri  lege  etiam  ^f  quaedam  sacramenta 
fidei  quam  habebant  de  Christo  venturo,  deter- 
minarentur;    quae  quidem   comparantur   ad   sa- 


cramenta  quae  fuerunt  ante  legem  sicut  deter- 
minatum  ad  indeterminatum ;  quia  scilicet  ante 
legem  non  fuit  determinate  praefixum  homini 
quibus  sacramentis  uteretur,  sicut  fuit  per  legem. 
Quod  erat  necessarium  et  propter  obtenebratio- 
nem  legis  naturalis ;  et  ut  esset  determinatior  fi- 
dei  significatio  ^. 

Ad  tertium  DicENDUM  quod  sacramentum  Mel- 
chisedech,  quod  fuit  ante  legem,  magis  assimila- 
tur  sacramento  novae  legis  in  materia :  inquantum 
scilicet  obtulit  panem  et  vinum,  ut  habetur  Gen. 
XIV  *,  sicut  etiam  sacrificium  novi  Testamenti  ob- 
latione  panis  et  vini  perficitur.  Sacramenta  tamen 
legis  Mosaicae  magis  assimilantur  rei  significatae 
per  sacramentum,  scilicet  passioni  Christi:  ut  pa- 
tet  de  agno  paschali  et  aliis  huiusmodi.  Et  hoc 
ideo  ne,  propter  continuitatem  temporis,  si  per- 
maneret  eadem  sacramentorum  species,  videre- 
tur  esse   sacramenti   eiusdem    continuatio. 


Y)  etiam.  —  Om.  PFI. 

5)  determinatior  fidei  significatio. 


I   pE,  determinatio  fidei  GHb,  determinatio  fldei  signo  (sigo  AD,  signatio 
PsE ;  determinatior  fidei  signo  \  FI)  ceteri. 

Commentaria  Cardinalis  Caietani 


TiTULus  clarus.  —  In  corpore  una  conclusio  :  Ante  Chri- 
sti  adventum,  post  peccatum ,  necesse  fuit  quaedam 
sacramenta  institui.  Probatur.  Sacramenta  sunt  necessaria 
ad  humanam  salutem  ut  signa  sensibilia  invisibilium  rerum 
quibus  homo  post  peccatum  sanctificatur.  Ergo  ante  Christi 
adventum,  post  peccatum,  oportuit  esse  quaedam  sensi- 


bilia  signa  quibus  fidem  suam  de  Christo  futuro  homo  pro- 
testaretur.  Ergo  oportuit  tunc  esse  sacramenta  quaedam. 
Prima  consequentia  probatur.  Quia  nullus  post  pecca- 
tum  sanctificatur  nisi  per  Christum,  etc.  -  Secunda  con- 
sequentia  probatur.  Quia  huiusmodi  signa  dicuntur  esse 
sacramenta. 


Vers.  18. 


Vers.  17. 


Qu.  Lx,  art.  4. 
Vers.  3,  4,  7. 


Vers.  17 


ARTICULUS  QUARTUS 

UTRUM  POST  CHRISTUM  DEBUERINT  ESSE  ALIQUA  SACRAMENTA 

IV  Sent.,  dist.  1,  qu.  i,  art.  2,  qu*  5;  dist.  n,  qu.  i,  art.  4,  qu*  1;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  lvii. 


Cap.  xm. 


►D  QUARTUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
post  Christum  non  debuerint  esse  ali- 
'qua  sacramenta.  Veniente  enim  veritate, 
jjdebet  cessare  figura.  Sed  gratia  et  ve- 
ritas  per^  lesum  Christum  facta  est ,  ut  dicitur 
loan.  I  *.  Cum  igitur  sacramenta  sint  veritatis 
signa  sive  figurae,  videtur  quod  post  Christi  pas- 
sionem  sacramenta  esse  non  debuerint. 

2.  Praeterea,  sacramenta  in  quibusdam  ele- 
mentis  consistunt,  ut  ex  supra  *  dictis  patet.  Sed 
Apostolus  dicit,  Galat.  w  *,  quod,  cum  essemus 
parvuli,  sub  elementis  mundi  eramus  servientes: 
nunc  autem.  temporis  plenitiidine  veniente ,  iam 
non  sumus  parvuli.  Ergo  videtur  quod  non  de- 
beamus  Deo  servire  sub  elementis  huius  mundi, 
corporalibus  sacramentis  utendo. 

3.  Praeterea,  apud  Deiim  non  est  transmuta- 
tio  nec  vicissitudinis  obumbratio,  ut  dicitur  lac.  i  *. 
Sed  hoc  videtur  ad  quandam  mutationem  divi- 
nae  voluntatis  pertinere,  quod  alia  sacramenta 
nunc  exhibeat  hominibus  ad  sanctificationem  tem- 
pore  gratiae,  et  alia  ante  Christum.  Ergo  videtur 
quod  post  Christum  non  debuerunt  institui  alia 
sacramenta. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  contra 
Faust.  XIX  *,  quod  sacramenta  veteris  legis  sunt 

StJMMAK  Thkol.  D.  Thomae  T.  IX. 


I  ablata,  quia  impleta:  et  alia  sunt  instituta  virtute 
I  maiora,  utilitate  meliora ,  actu  faciliora ,  ntimero 
'  pauciora. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  antiqui  Patres 

'•■  salvati  sunt  per  fidem  Christi  venturi,  ita  et  nos 

■  salvamur  per   fidem   Christi    iam    nati  et  passi. 

Sunt   autem   sacramenta   quaedam   signa   prote- 

stantia  fidem  qua  homo  iustificatur.  Oportet  au- 

tem  aliis  signis   significari  futura,  praeterita  seu 

praesentia:  ut  enim  Augustinus  dicit,  XIX  contra 

Faust.  *,  eadem  res   aliter  annuntiatur  facienda, 

aliter  facta :  sicut  ipsa  verba  «  passurus  »  et  «  pas- 

sus  »  non  similiter  sonant.  Et  ideo  oportet  quae- 

dani  alia  sacramenta  in  nova   lege  esse,  quibus 

I  significentur   ea   quae   praecesserunt  in  Christo, 

praeter  sacramenta  veteris  legis,  quibus  praenun- 

tiabantur  futura. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  sicut  Dionysius 
;  dicit,  in  v  cap.  Eccl.  Hier.,  status  novae  legis 
medius  est  inter  statum  veteris  legis,  cuius  fi- 
gurae  implentur  in  nova  lege;  et  inter  statum 
I  gloriae,  in  qua  omnis  nude  et  perfecte  manife- 
I  stabitur  veritas.  Et  ideo  tunc  nulla  erunt  sacra- 
i  menta.  Nunc  autem,  quandiu  per  speculum  in 
j  aenigmate  cognoscimus ,  ut  dicitur  I  Cor.  xiii  *, 
1  oportet  nos  per  aliqua  sensibilia  signa  in  spiri- 

3 


Cap.  XVI. 


Vers.  12. 


» 


i8 


QUAESTIO  LXI,  ARTICULUS  IV 


•Loc.cit.in  arg. 
vers.  9. 


tualia  devenire.  Quod  pertinet  ad  rationem  sa- 
cramentorum. 

Ad  secundum  dicendum  quod  sacramenta  veteris 
legis  Apostolus  *  vocat  egena  et  infirma  elementa, 
quia  gratiam  nec  continebant,  nec  causabant.  Et 
ideo  utentes  iliis  sacramentis  dicit  Apostolus  sub 
elementis  mundi  Deo  servisse:  quia  scilicet  nihil 
erant  aliud  quam  elementa  huius  mundi.  Nostra 
autem  sacramenta  gratiam  continent  et  causant. 
Et  ideo  non  est  de  eis  similis  ratio. 


Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  paterfamilias 
non  ex  hoc  habere  monstratur  mutabilem  volun- 
tatem  quod  diversa  praecepta  familiae  suae  pro- 
ponit  pro  temporum  varietate,  non  eadem  prae- 
cipiens  hieme  et  aestate;  ita  non  ostenditur  ali- 
qua  mutatio  esse  circa  Deum  ex  hoc  quod  alia 
sacramenta  instituit  post  Christi  adventum,  et  alia 
tempore  legis;  quia  illa  fuerunt  congrua  gratiae 
praefigurandae,  haec  autem  sunt  congrua  gratiae 
praesentialiter  demonstrandae. 


Commen.taria  Cardinalis  Caietani 


TiTULus  clarus.  -  In  corpore  una  conclusio :  Oportet 
in  nova  lege  esse  quaedam  alia  sacramenta.  Probatur. 
Sacramenta  sunt  signa  protestantia  fidem  qua  homo  iusti- 
ficatur.  Ergo  oportet  esse  alia  sacramenta  quibus  prae- 
terita  credita  significentur. 

Consequentia,  quoad  id  quod  supponit,  scilicet  diver- 


sitatem  significabilium,  probatur :  quia  antiqui  salvabantur 
per  fidem  Christi  nascituri,  nos  per  fidem  Christi  nati. 
Et  quoad  ipsa  signa  probatur:  quia  ahis  signis  oportet 
significari  praeterita  et  futura.  Probatur  hoc  auctoritate 
Augustini :  et  ex  ipsis  verbis  praeteriti  et  futuri  temporis. 


QUAESTIO  LXII,  ARTICULUS  I 


19 


QUAESTIO  SEXAGESIMASECUNDA 

DE  EFFECTU  PRINCIPALI  SACRAMENTORUM,  QUI  EST  GRATIA 


IN    SEX   ARTICULOS   DIVISA 


I  Cf.  qu.  Lx,  In- 
od. 


'  Qu.  LXIII. 


DEiNDE   considerandum   est   de   effectu  Sacra- 
mentorum  *.    Et  primo,  de   effectu   eius  " 
principali,  qui  est  gratia;  secundo  de  effectu  se- 
cundario ,  qui  est  character  *. 
Circa  primum  quaeruntur  sex. 

Primo :    utrum    sacramenta   novae    legis    sint 

causa  gratiae. 
Secundo :    utrum   gratia  sacramentalis  aliquid 
addat  super  gratiam  virtutum  et  donorum. 


gra- 


Tertio:     utrum    sacramenta    contineant 

tiam. 
Quarto :  utrum  sit  in  eis  aliqua  virtus  ad  cau- 

sandum  gratiam. 
Quinto :  utrum  talis  virtus  in  sacramentis  de- 

rivetur  a  passione  Christi. 
Sexto :  utrum  sacramenta  veteris  legis  gratiam 

causarent. 


ARTICULUS  PRIMUS 

UTRUM  SACRAMENTA  SINT  CAUSA  GRATIAE 

Infra,  art.  6;  I*  II",  qu.  cxii,  art.  1,  ad  2;  IV  Sent.,  dist.  1,  qu.  i,  art.  4,  qu'  1  ;  dist.  xviii,  qu.  i,  art.  3,  qu"  1,  ad  1; 
IV  Cont.  Gent.,  cap.  lvii;  De  Verit.,  qu.  xxvii,  art.  4;  Quodl.  XII,  qu.  x;  De  Eccles.  Sacram.; 

Ad  Galat.,  cap.  11,  lect.  iv. 


"    Ps.     LXXXIII 

vers.  12. 


D  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
sacramenta  non  sint  causa  gratiae.  Non 
enim  idem  videtur  esse  signum  et  causa : 
jCO  quod  ratio  signi  videtur  magis  effe- 

ctui  competere.  Sed  sacramentum  est  signum  gra- 

tiae.  Non  igitur  est  causa  eius. 

2.  Praeterea,  nullum  corporale  agere  potest 
in  rem  spiritualem :  eO  quod  agens  est  honorabi- 
liiis  patiente,  ut  Augustinus  dicit,  XII  siiper  Gen. 

•cap.  xvi-ct.  ^^  ////.*    Sed  subiectum  gratiae  est  mens  homi- 

Anstot.ae/lni?)!.  .    .  .  ^ 

''^■'"'Th''!^^  ^i^'  quae  est  res  spiritualis.  Non  ergo  sacramenta 
"•  possunt  gratiam  causare. 

3.  Praeterea,  illud  quod  est  proprium  Dei, 
non  debet  alicui  creaturae  attribui.  Sed  causare 
gratiam  est  proprium  Dei:  secundum  illud  Psal- 
mi  *:  Gratiam  et  gloriam  dabit  Dominus.  Cum 
ergo  sacramenta  consistant  in  quibusdam  verbis 
et  rebus  creatis,  non  videtur  quod  possint  gra- 
tiam  causare. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  siiper 

•  Tract.  Lxxx.  joan.  *,  quod  aqua   baptismalis    corpus  tangit  et 

cor  abluit.  Sed  cor  non  abluitur  nisi  per  gratiam. 

Ergo  causat  gratiam :  et  pari  ratione  alia  Eccle- 

siae  sacramenta. 

Respondeo  dicendum  quod  necesse  est  dicere 
sacramenta  novae  legis  per  aliquem  modum  gra- 
tiam  causare.  Manifestum  est  enim  quod  per  sa- 
cramenta  novae  legis  homo  Christo  incorpora- 
tur:  sicut  de  baptismo  dicit  Apostolus,  Galat.  iii*: 
Quotquot  in  Christo  bapti^ati  estis,  Christum  indui- 
stis.  Non  autem  efficitur  homo  membrum  Chri- 
sti  nisi  per  gratiam. 

Quidam  *  tamen  dicunt  quod  non  sunt  causa 
gratiae  aliquid  operando :  sed  quia  Deus,  sacra- 
mentis  adhibitis,  in  anima  gratiam  operatur.    Et 


•  Vers.  27. 


*Ct.  Gulidm.Pa- 
ris.  de  Sacram. 
Baptism.  cap.  iii. 


ponunt  exemplum  de  illo  qui,  afferens  denarium 
plumbeum,  accipit  centum  libras  ex  regis  ordi- 
natione :  non  quod  denarius  ille  aliquid  operetur 
ad  habendum  praedictae  pecuniae  quantitatem; 
sed  hoc  operatur  sola  voluntas  regis.  Unde  et 
Bernardus  dicit,  in  quodam  sermone  in  Cena 
Domini  * :  Sicut  im>estitur  canonicus  per  librum, 
abbas  per  baculum,  episcopus  per  anulum,  sic  di- 
visiones  gratiarum  diversae  siint  traditae  sacra- 
mentis. 

Sed  si  quis  recte  consideret,  iste  modus  non 
transcendit  rationem  signi.  Nam  denarius  plum- 
beus  non  est  nisi  quoddam  signum  regiae  ordi- 
nationis  de  hoc  quod  pecunia  recipiatur  ab  isto. 
Similiter  liber  est  quoddam  signum  quo  designa- 
tur  traditio  canonicatus.  Secundum  hoc  igitur 
sacramenta  novae  legis  nihil  plus  essent  quam 
signa  gratiae :  cum  tamen  ex  multis  Sanctorum 
auctoritatibus  habeatur  quod  sacramenta  novae 
legis  non  solum  significant,  sed  causant  gratiam. 

Et  ideo  aliter  dicendum :  quod  duplex  est  causa 
agens,  principalis  et  instrumentalis.  Principalis 
quidem  operatur  per  virtutem  suae  formae,  cui 
assimilatur  eftectus :  sicut  ignis  suo  calore  cale- 
facit.  Et  hoc  modo  non  potest  causare  gratiam 
nisi  Deus  * :  quia  gratia  nihil  est  aliud  quam  quae- 
dam  participata  similitudo  divinae  naturae,  secun- 
dum  illud  II  Pet.  i  *:  Magna  nobis  et  pretiosa 
promissa  donavit,  ut  divinae  simus  consortes  na- 
turae.  -  Causa  vero  instrumentalis  non  agit  per 
virtutem  suae  formae,  sed  solum  per  motum  quo 
movetur  a  principali  agente.  Unde  effectus  non 
assimilatur  instrumento,  sed  principali  agenti: 
sicut  lectus  non  assimilatur  securi,  sed  arti  quae 
est  in  mente  artificis.  Et  hoc  modo  sacramenta 


*  .K\.  de  Bapti- 
smo  etc,  n.  2. 


D.  680. 


Vers.  4. 


a)  eius.  -  Om.  ADEa,  eorunt  P. 


20 


QUAESTIO  LXII,  ARTICULUS  I 


Cap.  XVI . 


Vers.  5. 


novae  legis  gratiam  causant:  adhibentur  enim  ^ 
ex  divina  ordinatione  ad  gratiam  in  eis  causan- 
dam.  Unde  Augustinus  dicit,  XIX  contra  Faust.  * : 
Haec  omnia,  scilicet  sacramentalia,7?w«/  et  trans- 
eunt :  virtus  tamen,  scilicet  Dei,  quae  per  ista  ope- 
ratur,  iugiter  manet.  Hoc  autem  proprie  dicitur 
instrumentum,  per  quod  aliquis  operatur.  Unde 
et  Tit.  III  *  dicitur :  Salvos  nos  fecit  per  lavacrum 
regenerationis. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  causa  princi- 
palis  non  proprie  potest  dici  signum  effectus, 
licet  occulti,  etiam  si  ipsa  sit  sensibilis  et  mani- 
festa.  Sed  causa  instrumentalis ,  si  sit  manifesta, 
potest  dici  signum  effectus  occulti :  eo  quod  non 
solum  est  causa,  sed  quodammodo  effectus,  in- 
quantum  movetur  a  principali  agente.  Et  secun- 
dum  hoc,  sacramenta  novae  legis  simul  sunt 
causa  "f  et  signa.  Et  inde  est  quod ,  sicut  com- 
muniter  dicitur,  efficiunt  quod  Jigurant.  Ex  quo 
etiam  patet  quod  habent  perfecte  rationem  sa- 
cramenti:  inquantum  ordinantur  ad  aliquid  sa- 
crum  non  solum  per  modum  signi ,  sed  etiam 
per  modum  causae. 


*  In  lioc  art.  et 
art.  4. 


Ad  secundum  dicendum  quod  instrumentum  ha- 
bet  duas  actiones :  unam  instrumentalem,  secun- 
dum  quam  operatur  non  in  virtute  propria,  sed 
in  virtute  principalis  agentis;  aliam  autem  habet 
actionem  propriam,  quae  competit  sibi  secundum 
propriam  formam;  sicut  securi  competit  scindere 
ratione  suae  acuitatis,  facere  autem  lectum  in- 
quantum  est  instrumentum  artis.  Non  autem  per- 
ficit  actionem  instrumentalem  nisi  exercendo 
actionem  propriam ;  scindendo  enim  facit  lectum. 
Et  similiter  sacramenta  corporalia  per  propriam 
operationem  quam  exercent  circa  corpus,  quod 
tangunt,  efficiunt  operationem  instrumentalem 
ex  virtute  divina  ^  circa  animam:  sicut  aqua  ba- 
ptismi,  abluendo  corpus  secundum  propriam  vir- 
tutem,  abluit  animam  inquantum  est  instrumen- 
tum  virtutis  divinae;  nam  ex  anima  et  corpore 
unum  fit.  Et  hoc  est  quod  Augustinus  dicit  * , 
quod  corpus  tangit  et  cor  abluit. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ratio  illa  procedit 
de  eo  quod  est  causa  gratiae  per  modum  prin- 
cipalis  agentis:  hoc  enim  est  proprium  Dei,  ut 
dictum  est  *. 


P)  enim.  —  hominibtis  addit  E,  idem  P  post  ordinatione. 
IC)  causa.  -  causae  tertia  et  a. 


3)  divina.  —  DEI  et  editiones;  ante  virtute  ponit  F,  om.  ceteri. 


Comraentaria  Cardinalis  Caietani 


IN  titulo  nota  terminos.  Non  enim  quaeritur,  an  sacra- 
menta  dicantur  causa :  sed,  an  sint  causa.  Et  hoc  ideo 
quia  non  satisfit  quaestioni  vocando  causam  id  quod  vera 
non  est  causa. 

De  gratia  autem  in  praesenti  titulo  sermo  est  indis- 
tincte.  Reservatur  enira  sequenti  articulo  quae  sit  illa 
gratia  quae  per  sacramenta  confertur.  Unde  non  spectat 
ad  praesentem  quaestionem  discutere  in  speciali  de  gratia 
quae  causatur.  -  Rursus,  si  principium  non  articuli  huius, 
sed  introductae  quaestionis  huius,  perspexeris,  ubi  haec 
quaestio  sexagesimasecunda  a  quaestione  sexagesimatertia 
distinguitur,  dicendo,  Et  primo,  de  effectu  eius  principati, 
qui  est  gratia;  secundo,  de  effectu  secundario ,  qui  est 
character:  videbis  quod  sub  gratiae  nomine  hoc  in  lofo 
non  comprehenditur  character,  cum  distinguatur  contra 
characterem ;  sed  communiter  sumitur,  prout  a  Sanctis 
dicitur  quod  sacramenta  conferunt  gratiam. 

Et  hoc  manda  memoriae :  et  reminiscere,  cum  postea  * 
dicetur  sacramenta  causare  instrumentaliter  gratiam,  ut 
non  recurras  ad  characterem,  volens  fugere  quod  bapti- 
smus  non  causet  gratiam  gratum  facientem,  quia  creatur, 
et  creatura  non  potest  etiam  instrumentaHter  creare.  Hic 
enim,  de  effectu  principaH  sacramentorum,  qui  est  gratia 
distincta  contra  characterem,  tractando,  quaeritur  an  sa- 
cramentum  sit  causa  gratiae  :  et  in  sequenti  articulo  quid 
addat  haec  gratia  supra  gratiam  gratum  facientem  discu- 
titur. 

II.  In  corpore  articuli  tria  fiunt :  primo,  ponitur  id  in 
quo  oportet  omnes  convenire ;  secundo ,  recitatur  quo- 
rundam  opinio ;  tertio ,  respondetur  quaesito  secundum 
propriam  opinionem.  Quoad  primum,  conclusio  est:  Ne- 
cesse  est  dicere  sacramenta  novae  legis  aliquo  modo 
causare  gratiam.  Probatur.  Per  sacramenta  homo  Christo 
incorporatur.  Ergo  acquirit  gratiam.  -  Antecedens  est  Apo- 
stoli.  -  Consequentia  patet :  quia  non  fit  homo  membrum 
Christi  nisi  per  gratiam. 

Quoad  secundum,  primo  ponitur  opinio  quod  sacra- 
menta  causant  non  operando  ad  gratiam ,  sed  quia  Deus 
assistit ;  cum  exempHs,  et  auctoritate  Bernardi.  -  Secundo, 
exponitur  quid  importet  haec  opinio,  scilicet  quod  non 
ponit   sacramenta   supra   genera   signorum :   et  declaratur 


exemplis.  -  Tertio,  improbatur  hacc  opinio  auctoritate 
Sanctorum  addentium  signo  causam. 

Quoad  tertium ,  ponitur  primo  distinctio  bimembris 
de  causa  agente :  scilicet  principali ,  et  instrumentali.  — 
Secundo,  ponitur  causae  principalis  conditio,  qua  distin- 
guitur  ab  mstrumentaH,  sciHcet :  PrincipaHs  causa  est  quae 
agit  virtute  suae  formae,  cui  assimilatur  effectus.  Et  iuxta 
hoc  membrum  ponitur  una  conclusio :  Solus  Deus  est 
causa  principalis  gratiae.  Probatur.  Solus  Deus  est  cuius 
est  participata  similitudo  gratia.  Ergo  solus  Deus  est  gra- 
tiae  causa  principalis.  Antecedens  est  Petri  Apostoli.  Con- 
sequentia  patet  ex  conditione  causae  principaHs.  -  Tertio, 
ponitur  conditio  causae  instrumentalis.  Et  iuxta  hoc  mem- 
brum  ponitur  alia  conclusio ,  scilicet :  Sacramenta  sunt 
causae  agentes  instrumentaliter  ad  gratiam.  Probatur. 
Causa  instrumentaHs  est  quae  non  agit  virtute  suae  for- 
mae,  sed  -per  solum  motum  quo  ab  agente  principaH  mo- 
vetur.  Sed  sacramenta  Deus  adhibet  ut  per  ea  causet  gra- 
tiam.  Ergo  sunt  causae  instrumentales.  Maior  patet  ex 
signo,  quia  effectus  non  assimilatur  instrumento :  et  ex 
exemplo  de  lectulo  respectu  serrae  et  artis.  Minor  pro- 
batur  auctoritate  Augustini,  et  Apostoli,  et  modi  loquendi : 
quia  hoc  vocatur  instrumentum  per  quod  principale  agens 
operari  dicitur. 

III.  Hoc  in  loco  advertendum  est  quod  Scotus,  in 
IV  Sent.,  dist.  i,  qu.  iv  et  v,  etsi  videatur  tertiam  ponere 
opinionem,  secundum  tamen  rem  positio  sua  incidit  in 
opinionem  praerecitatam  ac  improbatam  in  Httera :  soHs 
enim  verbis  ab  illa  differt  *.  Ponit  enim  tria  in  sacramento. 
Primo ,  efifectum  quem  sensibile  signum  habet  a  Deo : 
puta  quod  adhibctur  ex  institutione  divina  tale  ut  a  nobis 
suscipiatur  ut  sacramentum.  Secundum,  quod  est  neces- 
sitas  necessitate  infaUibilitatis  respectu  effectus  significati 
per  sacramentum.  Tertium,  quod  habet  rationcm  dispo- 
sitionis :  pro  quanto  suscipiens  sacramentum  ex  ipsa  su- 
sceptione  disponitur  ad  suscipiendum  effectum  significatum 
per  sacramentum,  a  Deo  immediate  causante  illum.  Ex 
quorum  trium  concursu  infert  quod  sacramcntum,  licet 
non  sit  secundum  rem  causa  gratiae,  potest  tamen  appel- 
lari  causa  instrumentalis  gratiae  :  ut  sic  salventur  auctori- 
tates  Sanctorum. 


•  Loc.  cit.  in  arg. 
Sed  cont. 


In  corpore. 


Cf.  num.  V. 


QUAESTIO  LXII,  ARTICULUS  I 


21 


Cf.  num.  VI. 


Cf.  num.  VII. 


Num.  III. 


*  Dist.  I,  cdp.  Sa- 
cramentum.  -  Cf. 
s.  Th.  ibid.  qu.  i, 
art.  4,  qu'  i. 


*  Num.   m,  De- 
clarat. 


Num.  IV. 


*  Dist.  I,  qu.  I, 
art.  4 ,  qu*  i  ; 
dist.  XVIII,  qu.  i, 
art.  3 ,  qu"  i , 
ad  I. 


Declarat  autem  hoc,  scilicet  quod  sine  vera  causalitate 
possit  dici  causa  instrumentalis.  Tum  quia  meritum  dicitur 
causa  praemii:  et  tamen  non  efficit  illud.  -  Tum  quia 
motus  dicitur  causa  termini :  et  tamen  non  efficit  illum.  - 
Tum  quia  vere  dicimus  quod  per  motum  acquiritur  ter- 
minus,  et  per  meritum  acquiritur  praemium :  et  tamen 
neutrum  est  causa  vere  instrumentalis.  Et  hoc  directe  mi- 
litat  contra  rationem  litterae  sumptam  ex  modo  loquendi 
cum  illa  praepositione  per. 

IV.  Arguit  praeterea  contra  conclusionem  principalem 
huius  litterae,  scilicet,  Sacramentum  est  vere  causa  imtru- 
mentaliter  agens  ad  gratiam  *.  Et  argumentum  suum  est 
ex  parte  effectus.  Aut  sacramentum  attingit  instrumenta- 
liter  agendo  ipsam  gratiam  gratum  facientem,  aut  aHquam 
dispositionem  praeviam.  Non  potest  dici  primum :  quia 
gratia  creatur,  et  nulla  creatura  potest  etiam  instrumen- 
taliter  creare. 

Nec  potest  dici  secundum.  Tum  quia  dispositio  illa, 
cum  sit  forma  supernaturalis ,  est  aeque  creabiHs  sicut 
gratia.  —  Tum  quia  subiectum  est  aeque  in  potentia 
obedientiah  ad  illam  dispositionem.  -  Tum  quia  dispo- 
sitio  illa  producitur  in  instanti :  sacramenta  autem  non 
possunt  agere  in  instanti.  Et  si  ponatur  produci  in  tem- 
pore,  Deum  agere  in  tempore  inconvenit. 

Arguit  praeterea  contra  idem  descendendo  specialiter 
ad  sacramentum  Eucharistiae.  Quia  transubstantiatio  fit 
sola  infinita  virtute :  non  minus  quam  creatio.  Nec  potest 
fingi  in  pane  dispositio  necessitans  ad  transubstantiatio- 
nem  :  quoniam  dispositio  necessitans  est  in  eodem  instanti 
cum  termino. 

Praeterea,  in  aliis  sacramcntis  oporteret  assignare  quae 
sit  ista  dispositio  quae  instrumentaliter  causatur  a  sacra- 
mentis. 

Demum  arguit  quod  superflue  ponitur  ista  causalitas 
in  sacramentis  *.  Quia  sine  ipsa,  ex  assistentia  divina  Eccle- 
siae  revelata  in  operationibus  sacramentalibus,  omnia  sal- 
vantur  ad  sacramenta  et  eorum  effectus  requisita. 

V.  Ad  primo  obiecta  Scoti  *  breviter  respondendo,  di- 
citur  quod,  cum  ipse  non  salvet  sacramentum  causam  esse, 
sed  causam  dici ;  et  in  veritate  non  nisi  signum  infallibile 
praeceptum  suscipi  ponatur  ad  effectum  sacramenti:  non 
satisfit  auctoritatibus  Sanctorum  dicentibus  sacramentum 
esse  signum  et  causam  efficientem  signatum,  ut  patet  in 
IV  Sententiarum  *. 

Cum  ergo  obiicitur  primo  quod  sacramentum  habet 
rationem  dispositionis,  respondetur  quod  non  esset  dispo- 
sitio  nisi  ratione  obedientiae  qua  praeceptum  suscipitur 
signum.  Et  propterea  falsum  est  quod  ipsum  sacramentum, 
seu  illius  susceptio,  secundum.se  esset  dispositio  in  esse 
reali,  nisi  ponatur  realiter  causa. 

Ad  secundum  vero,  de  merito  *,  dicitur  quod,  licet  me- 
ritum  sit  causa  ut  ratio  qua  operanti  est  debitum  prae- 
mium,  et  propterea  dicitur  causa  praemii,  constat  tamen 
meritum  non  efficere  praemium :  quoniam  aliunde  est 
mereri,  et  aliunde  praemiare.  Et  propterea  non  obstat  hoc 
proposito,  ubi  de  causa  efficiente  secundum  rem  est 
quaestio. 

Ad  tertium,  de  motu,  dicitur  quod,  quia  motus  potest 
sumi  active  vel  passive  vel  absolute ;  et  per  motionem 
activam  procul  dubio  effective  fit  terminus;  per  motum 
autem  simpliciter  vel  passive  non  effective,  sed  tanquam 
per  viam  acquiritur  terminus :  ideo  argumentum  non 
obstat  propositioni  qua  utitur  Auctor  in  hoc  proposito, 
sciHcet:  Illud  proprie  dicitur  instrumentum ,  per  quod 
agens  effective  operatur. 

Et  per  hoc  patet  responsio  ad  ultimum,  contra  ratio- 
nem  de  modo  loquendi.  Quoniam  non  sumit  argumentum 
Auctor  ex  ly  per  absolute,  sed  applicato  ad  id  per  quod 
efficiens  operatur. 

VI.  Ad  argumenta  secundo  loco  inducta,  contra  con- 
clusionem  principalem  *,  dicitur  quod  sacramentum  instru- 
mentaliter  attingit  gratiam  sacramentalem ;  et  non  oportet 
recurrere  ad  dispositionem  praeviam  ad  gratiam.  Quidquid 
enim,  secundum  aHorum  opinionem  ut  probabiliorem , 
dixerit  Auctor  in  IV  Sent.  *,  hoc  in  loco,  secundum  pro- 


priam  sententiam,  longe  altius  sensit,  expresse  ponens 
gratiam  gratum  facientem,  qua  sciHcet  homo  fit  membrum 
Christi,  et  qua  sumus  divinae  naturae  consortes,  a  Deo 
principaliter  et  a  sacramento  instrumentaliter  effici.  -  Et 
confirmatur  clare  hanc  esse  suam  intentionem  ex  titulo 
quaestionis,  ubi  distinguit  hanc  quaestionem  a  sequenti 
per  hoc  quod  nunc  quaeritur  de  sacramenti  effectu  prin- 
cipali ,  qui  est  gratia ,  tunc  autem  quaeretur  de  effectu 
secundario,  qui  est  character,  de  quo  et  ornatu  simile 
dicitur  esse  iudicium  in  IV  Sent.  *,  quoad  praesentem 
quaestionem.  -  Et  confirmatur  hoc  idem  ex  sequenti  arti- 
culo  huius  quaestionis,  ubi  gratia  sacramentaHs  non  po- 
nitur  dispositio,  sed ,  ut  patebit  *,  nullum  habituale  do- 
num  addit  supra  gratiam  gratum  facientem. 

Ad  obiectionem  autem  quod  nuHa  creatura  potest  etiam 
instrumentaliter  creare,  respondetur  hoc  concedendo :  sed 
negando  quod  gratia  proprie  creetur.  Quod  patet  ex  eo 
quod,  cum  desinit  esse,  non  annihilatur:  nam,  si  crearetur, 
quia  creatio  est  ex  nihilo,  cum  desineret  conservari,  opor- 
teret  quod  eius  desitio  esset  annihilatio.  Deum  autem 
credimus  nunquam  aliquid  annihilare. 

Et  licet  hoc  sufficiat  argumento,  pro  reverentia  tamen 
communis  dicti,  sane  intelHgendi,  de  creatione  gratiae, 
distinguere  potes  quod  causatio  gratiae  dupHciter  sumi 
potest.  Vel  quatenus  est  mutatio  animae  de  non-grata 
in  gratam  Deo :  et  sic  attingitur  instrumentaliter  a  sacra- 
mento.  Vel  quatenus  creatio  ibi  aHquo  modo  immiscetur: 
et  sic  fit  gratia  immediate  a  Deo.  Probatur  autem  conve- 
nienter  sic  dici,  quia  Christus ,  caput  Ecclesiae  ut  homo 
(alioquin  non  esset  eiusdem  naturae  cum  membris),  influit 
vitam,  procul  dubio  gratiae  gratum  facientis,  membris  suis. 
Constat  autem  humanitatem  Christi  infra  latitudinem  con- 
tineri  creaturarum.  Non  inconvenit  ergo  Deum  per  huma- 
nitatem  Christi  ut  instrumentum  coniunctum,  et  per  sa- 
cramentum  ut  instrumentum  separatum,  gratiam  gratum 
facientem  in  homine  causare :  ut  clare  habes  hic  in  re- 
sponsione  ad  tertium  bene  perspecta  ac  collata  cum  argu- 
mento  et  corpore  articuli,  ad  quod  se  remittit. 

Et  per  hoc  patet  responsio  ad  obiecta  reliqua  contra 
dispositiones  praevias  causabiles  per  sacramenta  in  speciali. 
De  singulorum  enim  propriis  effectibus  in  tractatu  singu- 
lorum  patere  poterit.  Nunc  enim  sat  est  proposito  de 
effectu  qui  est  gratia  sacramentalis ,  tractare  :  quam  dixi- 
mus,  et  manifestabimus,  non  oportere  esse  dispositionem 
aliquam  praeviam  ad  gratiam.  Quare  falsum  est  sacra- 
mentum  non  posse  causare  in  instanti.  Quoniam  in  ter- 
mino  temporis  prolationis  verborum  sacramentum  causare 
effectum  suum  potest.  -  Nec  etiam  inconvenit  Deum , 
voluntarie  utendo  motu  creaturae,  agere  in  tempore  :  cum 
nuUus  adeo  desipiat  qui  neget  Deum  posse  localiter  mo- 
vere,  quod  est  agere  in  tempore. 

VII.  Ad  demum  obiecta  quod  superflue  ponitur  ista 
causalitas  in  sacramentis  *,  respondetur  quod  non  super- 
flue,  sed  necessario  ponitur.  Tum  necessitate  reverentiae 
ad  auctoritates  Sanctorum :  quas  ipsemet  Scotus  volens 
salvare ,  glossat :  «  causa  » ,  idest  «  signum  infallibile  » ,* 
ubi  patet  manifestus  error  in  glossando.  -  Tum  necessitate 
dignitatis  sacramentorum  novae  legis.  Longe  enim  digniora 
sunt  si  locantur  in  genere  causae,  quam  si  infra  latitudi- 
nem  signorum  concludantur,  ut  sacramenta  veteris  legis. 
Fateri  enim  oportet  sacramenta  novae  legis  digniora  esse 
sacramentis  veteris  legis :  et  excedere  vetera  in  hoc  quod 
nova  efficiunt  quod  figurant,  vetera  autem  non,  ut  patet 
in  IV  Sent.,  dist.   i  *. 

A  glossante  autem  Scoto,  aut  quocumque  altero,  in 
extraneum  sensum,  quaerendum  est  quibus  verbis,  aut 
quibus  articuHs,  aut  quo  sermone,  Sancti,  aut  quicumque 
alii,  debuissent  aut  potuissent  expHcare  hoc,  scilicet  quod 
sacramenta  sint  causa  effectiva  gratiae,  si  non  expHcatur 
per  ista,  EJficiunt  quod  figurant ,  et  rursus  per  ista,  Ita 
ut  imaginem  gerat  et  causa  existat :  quae  omnia  expli- 
cantur  in  Quarto  Sententiarum  *.  Doceant  nos,  quaeso, 
quibus  vocabuHs  expHcandum  fuerat:  et  sic  cognoscant 
se  vel  non  sequi  doctrinam  Sanctorum  in  hac  parte,  col- 
lectam  a  Magistro  Sententiarum. 


*  Dist.  1,  qu. 
art.  4,  qu^  i. 


•  Comment. 
num.  II. 


•  Num.  iv, 
mum. 


De- 


'  Cap.  fam  vi- 
dere.  -  Cf.  ibid. 
8.  Th.  qu.  I,  art. 
4.  qu*  i. 


"Dist.i,  cap.  Sa- 
cramentum;  dist. 
IV.  cap.  Hjc  di- 
cendum  est. 


22 


QUAESTIO  LXII,  ARTICULUS  II 


Armen 


Num.  111. 


Et  scito  quod  hodie  minus  libera  apparet  opinio  haec. 

in  Decrct.  pro  Quoniam  in  concilio  Florentino,  sub  Eugenio  IV  *,  legimus 

differentiam  inter  sacramenta  veteris  et  novae  legis  in  hoc 

quod  illa  non  causabant  gratiam,  ista  vero  continent  gra- 

tiam  et  conferunt  eam.  Haec  ibi. 

VIII.  In  responsione  ad  secundum,  adverte  Scotum,  ubi 
supra  *,  nec  exempla  praeterire.  Unde  contra  exemplum 
de  efficientia  instrumentorum  artificum  arguit,  probando 
serram  non  esse  effectivam  causam  instrumentalem.  Tum 
quia  nec  figura,  nec  quantitas,  nec  motus  localis  est  forma 
activa.  -  Tum  quia,  sicut  albedo  expellit  ab  eodem  nigre- 
dinem  non  effective  sed  formaliter,  ita  corpus  expellit 
corpus  ab  eodem  loco  non  effective,  sed  quasi  formaliter. 

IX.  Ad  haec  facile  est  et  respondere,  et  monstrare  ino- 
pinabilem  hanc  Scoti  novam  phantasiam  esse  falsam.  Cum 
enim  movens  proximum  et  motum  oporteat  esse  simul ; 
et  constet  ligni  partes,  quae  secando  moventur  localiter, 
non  esse  simul  cum  artifice  (non  enim  oportet  se  tangi 
artificem  et  lignum  quod  secatur) :  consequens  est  quod 
movens  proximum  partes  illas  oportet  quod  sit  serra,  quae 


est  corpus  movens  motum.  -  Et  confirmatur  auctoritate 
Aristotelis,  II  de  Anima  *,  ponentis  nautam  movere  navem 
et  manu  et  temone,  altera  ut  instrumento  coniuncto,  altero 
ut  instrumento  separato.  Constat  autem  effective  esse 
huiusmodi  movere. 

Ad  primam  ergo  obiectionem  dicitur  quod,  licet  motus 
localis  absolute  non  sit  forma  activa  aut  actio ,  movere 
tamen  localiter  est  agere,  ut  patet.  Et  sic,  sicut  artifex 
movendo  serram  agit,  ita  serra,  movendo  partes  Hgni,  agit. 

Ad  secundam  dicitur  quod  aliud  est  loqui  de  modo 
quo  corpus  expellit  corpus  ab  eodem  loco ,  et  aliud  est 
loqui  de  modo  quo  corpus  movens  motum  expellit  aliud 
corpus  a  suo  loco :  sicut  aliud  est  loqui  quomodo  calor 
expellit  frigus,  et  aliud  quomodo  corpus  calefaciens  cale- 
factum  expellit  frigus.  Ad  propositum  siquidem  quaestio- 
nis  huius  non  spectat  primum ,  sed  secundum :  quoniam 
instrumentum  artificis  est  movens  motum.  Ex .  quo  patet 
quod  exemplum  Auctoris  deservit  proposito,  dum  sacra- 
mentum  ponitur  instrumentum  divinae  misericordiae  mo- 
tum  a  Deo  ad  movendum  animam  in  sanctitatem  sui. 


'  Cap.  iv,  n.  16. ■ 
S.  1  h.  lect.  IX. 


ARTICULUS  SECUNDUS 


*  I>  11^"",  qu.  cx, 
art.  3,  4. 


*S.Th.  lect.m.- 
t)id.lib.Vn,cap. 
III,  n.  8. 


*  Arist.  de  Cael. 
et  Mund.  lib.  1, 
cap.  IV,  n.  8.  - 
S.  Th.  lect.  VIII. 


•  I»  11",  qu.  cx 
art.  3,  4. 


UTRUM  GRATIA  SACRAMENTALIS  ADDAT  ALIQUID  SUPRA  GRATIAM  VIRTUTUM  ET  DONORUM 

Infra,  qu.  Lxxii,  art.  7,  ad  ?;  H  Sent.,  dist.  xxvi,  art.  6,  ad  5 ;  IV,  dist.  i,  qu.  i,  art.  4,  qu*  5;  dist.  vii,  qu.  11,  art.  2,  qu*  3; 

De   Verit,,  qu.  xxvii,  art.  5,  ad  12. 


iD  SECUNDUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
•atia  sacramentalis  non  addat  aliquid 

supra   gratiam   virtutum   et    donorum. 

iPer  gratiam  enim  virtutum  et  donorum 
perficitur  anima  sufficienter  et  quantum  ad  es- 
sentiam  animae,  et  quantum  ad  eius  potentias: 
ut  patet  ex  his  quae  in  Secunda  Parte  *  dicta 
sunt.  Sed  gratia  ordinatur  ad  animae  perfectio- 
nem.  Ergo  gratia  sacramentalis  non  potest  ali- 
quid  addere  super  gratiam  virtutum  et  donorum. 

2.  Praeterea,  defectus  animae  ex  peccatis  cau- 
santur.  Sed  omnia  peccata  sufficienter  excludun- 
tur  per  gratiam  virtutum  et  doiiorum :  quia  nul- 
lum  est  peccatum  quod  non  contrarietur  alicui 
virtuti.  Gratia  ergo  sacramentalis,  cum  ordinetur 
ad  defectus  animae  tollendos,  non  potest  aliquid 
addere  super  gratiam  virtutum  et  donorum. 

3.  Praeterea,  omnis  additio  vel  subtractio  in 
formis  variat  speciem,  ut  dicitur  in  VIII  Meta- 
phys.  *  Si  igitur  gratia  sacramentalis  addat  ali- 
quid  super  gratiam  virtutum  et  donorum,  sequi- 
tur  quod  aequivoce  dicatur  gratia.  Et  sic  nihil 
certum  ostenditur  "  ex  hoc  quod  sacramenta  di- 
cuntur  gratiam  causare. 

Sed  contra  est  quod,  si  gratia  sacramentalis 
non  addit  aliquid  super  gratiam  donorum  et  vir- 
tutum,  frustra  sacramenta  habentibus  et  dona  et 
virtutes  conferrentur.  In  operibus  autem  Dei  ni- 
hil  est  frustra  *.  Ergo  videtur  quod  gratia  sacra- 
mentalis  aliquid  addat  super  gratiam  virtutum 
et  donorum. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  in  Secunda 
Parte  *  dictum  est,  gratia,  secundum  se  conside- 
rata,  perficit  essentiam  animae,  inquantum  parti- 
cipat  quandam  similitudinem  divini  esse.  Et  sicut 


ab  essentia  animae  fluunt  eius  potentiae,  ita  a 
gratia  fluunt  quaedam  perfectiones  ad  potentias 
animae,  quae  dicuntur  virtutes  et  dona,  quibus 
potentiae  perficiuntur  in  ordine  ad  suos  actus. 
Ordinantur  autem  sacramenta  ad  quosdam  spe- 
ciales  effectus  necessarios  in  vita  Christiana:  si- 
cut  baptismus  ordinatur  ad  quandam  spiritualem 
regenerationem ,  qua  homo  moritur  vitiis  et  fit 
membrum  Christi;  qui  quidem  effectus  est  ali- 
quid  speciale  praeter  actus  potentiarum  animae. 
Et  eadem  ratio  est  in  aliis  sacramentis.  Sicut  igi- 
tur  virtutes  et  dona  addunt  super  gratiam  com- 
muniter  dictam  quandam  perfectionein  determi- 
nate  ordinatam  ad  proprios  actus  potentiarum  *, 
ita  gratia  sacramentalis  addit  super  gratiam  com- 
muniter  dictam,  et  super  virtutes  et  dona,  quod- 
dam  divinum  auxilium  ad  consequendum  sacra- 
menti  finem.  Et  per  hunc  modum  gratia  sacra- 
mentalis  addit  super  gratiam  virtutum  et  do- 
norum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  gratia  virtutum 
et  donorum  suf&cienter  perficit  essentiam  et  po- 
tentias  animae  quantum  ad  generalem  ordinatio- 
nem  actuum  P.  Sed  quantum  ad  quosdam  effe- 
ctus  speciales  qui  requiruntur  in  Christiana  vita, 
requiritur  sacramentalis  gratia. 

Ad  secundum  dicendum  quod  per  virtutes  et 
dona  sufhcienter  excluduntur  vitia  et  peccata 
quantum  ad  praesens  et  futurum:  inquantum 
scilicet  impeditur  homo  per  virtutes  et  dona  a 
peccando.  Sed  quantum  ad  praeterita  peccata, 
quae  transeunt  actu  et  permanent  reatu  ^f,  adhi- 
betur  homini  remedium  specialiter  per  sacra- 
menta. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ratio  sacramenta- 


a)  ostenditur.  -  nobis  ostenditiir  PIc. 

P)  actuum.  -  animae  addunt  I  et  editiones. 


D.  677. 


Y)  reattt...  instrumento  ex  (art.  4.  ad  3).  -  Om.  E ;  antiquus  cor- 
rector  reliqua  secundi  articuli  super  marginem  superiorem  scripsit  et  e 
regione  reatu  notat  hic  deficiimt  due  qoes. 


QUAESTIO  LXII,  ARTICULUS  III  23 

lis  gratiae  se  habet  ad  gratiam  communiter  di-  [  et  pro  homine  sumptum,  ita  non  aequivoce  di- 
ctam  sicut  ratio  speciei  ad  genus.  Unde,  sicut  citur  gratia  communiter  sumpta  et  gratia  sacra- 
non  aequivoce  dicitur  animal  communiter  dictum  1  mentalis. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


Ix  titulo  per  gratiatn  virtutum  et  donorum  intellige  ha- 
bitus  gratiae  gratum  facientis,  et  virtutum  tam  theolo- 
galium  quam  moralium,  et  donorum  Spiritus  Sancti. 

In  corpore  unica  est  conclusio  :  Gratia  sacramentalis 
addit  super  gratiam  virtutum  et  donorum.  Et  prohatur 
conclusio  haec  ex  diversitate  effectuum  :  quia  scilicet  alius 
est  effectus  gratiae  sacramentalis,  et  alius  est  eflfectus  gra- 
tiae  virtutum  et  donorum.  Et  quia  in  conclusione  et  titulo 
non  de  sola  distinctione,  sed  de  distinctione  per  modum 
addentis  fit  mentio,  ideo  probatio  utrumque  includit,  sci- 
licet  distinctionem  et  additionem,  assumens  non  solum 
effectus  gratiae  virtutum  et  donorum  ex  una  parte  et 
effectus  gratiae  sacramentalis  ex  altera  parte,  sed  etiam 
proportionem  virtutum  et  donorum  ad  gratiam,  ac  per  hoc 
implicite  proportionem  gratiae  sacramentalis ,  seu  ipsius 
effectus,  ad  gratiam. 

Est  ergo  probatio  ista.  Gratia  absolute  perficit  essen- 
tiam  animae ;  et,  sicut  ab  essentia  fluunt  potentiae,  ita  a 
gratia  fluunt  perfectiones  potentiarum,  dona  scilicet  et 
virtutes.  Sacramenta  autem  ordinantur  ad  quosdam  spe- 
ciales  effectus  nccessarios  in  vita  Christiana,  praeter  actus 
potentiarum  animae.  Ergo,  sicut  virtutes  et  dona  addunt 
super  gratiam  communiter  dictam  perfectionem  ordinatam 
ad  actus  potentiarum,  ita  gratia  sacramentalis  addit  super 
gratiam  communiter  dictam  et  virtutes  at  dona  quoddam 
divinum  auxilium  ad  consequendum  finem.  Ergo  gratia 
sacramentalis  addit  super  gratiam  donorum  et  virtutum. 

Antecedens  quoad  priraam  partem  declaratur.  Gratia 
est  similitudo  divini  esse  :  -  seu,  Quia  anima,  inquantum 
participat  quandam  similitudinem  divini  esse,  perficitur  a 
gratia.  Quantum  vero  ad  secundam  partem,  declaratur 
quoad  hoc,  quod  potentiae  perficiuntur  per  dona  et  vir- 
tutes  in  ordine  ad  actus  ipsarum  potentiarum.  Quoad  ter- 
tiam  vero  partem,  declaratur  ex  effectu  baptismali,  qui 
est  spiritualis  regeneratio  non  qualitercumque,  sed  ita  ut 
homo  moriatur  vitiis,  membrumque  Christi  fiat.  -  Ubi 
scito  quod  efifectus  baptismi  proprius  non  est  gratia  gra- 
tum  faciens  absolute :  sed  sic  renasci  secundum  gratiam 
in  membrum  Christi  ac  si  ipse  passus  fuisset  patiente 
Christo ;  et  hoc  importat  remissionem  omnis  culpae  et 
omnis  poenae.  Constat  enim  hoc  effectum  quendam  esse 
necessarium  in  vita  Christiana,  ultra  bonam  dispositionem 
actuum  potentiarum  animae.  Et  quod  dicitur  de  baptismo, 
idem  intelligi  vult  Auctor  de  effectibus  aliorum  sacramen- 
torum.  Quod  si  praeveniendo  intelligere  cupis,  vide  infe- 
rius  articulum  primum  quaestionis  sexagesimaequintae :  ibi 
enim  invenies  proprium  cuiusque  sacramenti  effectum,  tam 
quoad   bonum    datum   quam   quoad   defectum    expulsum. 

Consequentia  autem  ut  consona  rationi  relinquitur. 
Quoniam  utraeque,  scilicet  perfectiones  potentiarum  et  gra- 
tiae  sacramentales,  de  genere  spiritualium  sunt,  et  depen- 
dentium  a  gratia,  et  necessariorum  in  vita  Christiana,  etc. 

II.  Circa  hanc  doctrinam,  adverte  dupliciter  posse  intel- 
ligi  gratiam  sacramentalem  addere  super  gratiam  donorum 


*  Qu.  cix,  art.  10 
sqq. ;  qu.  cx,  aru 

2. 


et  virtutum.  Primo,  ut  addat  donum  aliquod  habituale. 
Et  hic  sensus  licet  forte  multis  placeat,  et  ab  Auctore 
sumptus  credatur,  quia  ponit  diflferentiam  specificam  inter 
gratias  sacramentales  et  gratiam  donorum  et  virtutum,  tam 
hic  in  responsione  ad  ultimum,  quam  in  Quaestionibus 
de  Veritate,  qu.  xxvn,  art.  5,  ad  12:  mihi  tamen,  etiamsi 
alibi,  hoc    est  in  libris  Sententiarum  *  aut  Quaestionibus  '  "  ^"'h/^^h 

'  ^  .  XXVI.  art.  0,   ad 

Disputatis  *,  Auctor  expressisset  oppositum,  aliter  sentien-  5;iv,  dist.i,  qu. 
dum  videtur  ex  hoc  loco.  Et  est  secundus  sensus,  ut  gratia  dis*t"'vii',  qu.  \i', 
sacramentalis  addat  supra  gratiam  donorum  et  virtutum,  V\^^  ^,"*  3- 
non  habituale  aliquod  donum,  sed  actuale  divinum  auxi- 
lium  extensivum  gratiae  virtutum  et  donorum  ad  effectum 
proprium  sacramenti. 

Moveor  autem  ad  hoc,  quoniam  in  Prima  Secundae  * 
Auctor,  dividendo  gratiam,  distinxit  contra  habituale  do- 
num  gratiae,  gratuitum  divinum  auxilium.  Ac  per  hoc, 
sub  genere  gratiae  communiter  dictae  locavit  duo  genera 
seu  species  gratiarum,  scilicet  gratiam  habitualis  doni,  et 
gratiam  divini  auxilii.  Et  propterea,  cvim  hoc  in  loco 
expresse  dicat  gratiam  sacramentalem  addere  divinum  au- 
xilium,  non  est  ad  aliud  genus  gratiae  e  regione  positum, 
scilicet  donum  habituale,  divertendum :  sed,  planum  litte- 
rae  sensum  sectando,  sentiendum  est  quod  gratia  sacra- 
mentalis  distinguitur  specie  a  gratia  virtutum  et  donorum, 
non  sicut  habitus  ab  habitu,  sed  sicut  gratuitum  divinum 
auxilium  a  gratuito  habituali  dono  ;  et  per  hoc,  esse  speciem 
gratiae  communiter  dictae ,  ut  in  responsione  ad  tertium 
dicitur ;  et  dividi  in  plures  species,  iuxta  specificam  plura- 
litatem  effectuum,  ut  inferius  qu.  Lxxn,  art.  7,  ad  3,  dicitur. 

Et  confirmatur  hoc  ex  nunc  nunc  allegato  loco,  ubi  Au- 
ctor  gratiam  in  sacramento  confirmationis  collatam,  ad  hic 
dicta  se  referens :  -  non  dicit  diversam  esse  gratiam  gratum 
facientem  et  sacramentalem  baptismi  et  confirmationis :  sed 
dicit  gratiam  utrobique  collatam  habere  aliquid  commune, 
et  aliquid  proprium ;  et  quoad  commune,  quod  est  gratia 
gratum  faciens ,  esse  unius  speciei ;  si  vero  consideretur 
quoad  propria  superaddita,  sic  diversarum  sunt  rationum 
collata  in  baptismo  et  confirmatione.  Ex  hoc  enim  quod 
ad  diversum  modum  considerandi  gratiam  se  resolvit,  insi- 
nuat  non  esse  ibi  diversos  habitus :  sed,  ut  diximus,  esse 
unum  habitum  relatum  seu  extensum  ex  novo  divino 
auxilio  per  sacramentum  exhibito,  ad  diversos  secundum 
speciem  effectus. 

Et  confirmatur  hic  sensus.  Quia  hoc  sufl&cit  ad  salvan- 
dum  et  dignitatem  sacramentorum  in  causando,  et  gratias 
sacramentales,  et  eftectus  earum:  nec  multiplicantur  tot 
habitus  in  anima. 

III.  In  responsionibus  ad  primum  et  secundum,  si  vis 
in  speciali  videre  differentiam  utriusque  effectus,  scilicet 
perfectionis  ad  quam  ordinatur  sacramentum ,  et  de  qua 
tractatur  in  responsione  ad  primum;  et  similiter  defectus 
contra  quem  ordinatur  sacramentum,  de  quo  in  respon- 
sione  ad  secundum  tractatur :  lege  dictum  articulum  pri- 
mum  quaestionis  sexagesimaequintae  inferius. 


ARTICULUS  TERTIUS 

UTRUM  SACRAMENTA  NOVAE  LEGIS  CONTINEANT  GRATIAM 

Part.  I,  qu.  xuii,  art.  6,  ad  4;  I  Sent.,  dist.  xv,  qu.  v,  art.  1,  qu*  1,  ad  2;  IV,  dist.  i,  qu.  i,  art.  4,  qu»  4; 

De   Verit.,  qu.  xxvii,  art.  7. 


D  TERTiuM  sic  PROCEDnTUR.  Videtur  quod 
sacramenta  novae  legis  non  contineant 
gratiam.  Contentum  enim  videtur  esse 
in  continente.  Sed  gratia  non  est  in  sa- 


cramento :  neque  sicut  in  subiecto ,  quia  subie- 
ctum  gratiae  non  est  corpus  sed  spiritus ;  neque 
sicut  in  vase,  quia  vas  est  locus  mobilis,  ut  dici- 
tur  in  IV  Physic.  *,  esse  autem  in  loco  non  con-  s.  /h.' lec":  \ 


"DeSacramJib, 
I,  part.  IX,  cap.  2. 


Art.  1. 


24  QUAESTIO  LXII, 

venit  accidenti.    Ergo  videtur  quod  sacramenta 
novae  legis  non  contineant  gratiam. 

2.  Praeterea,  sacramenta  ordinantur  ad  hoc 
quod  homines  per  ea  gratiam  consequantur.  Sed 
gratia,  cum  sit  accidens,  non  potest  transire  de 
subiecto  in  subiectum.  Ergo  pro  nihilo  esset  gra- 
tia  in  sacramentis. 

3.  Praeterea,  spirituale  non  continetur  a  cor- 
porali,  etiam  si  in  eo  sit :  non  enim  anima  con- 
tinetur  a  corpore,  sed  potius  continet  corpus. 
Ergo  videtur  quod  gratia,  cum  sit  quoddam  spi- 
rituale,  non  contineatur  in  sacramento  corporali. 

Sed  contra  est  quod  Hugo  de  Sancto  Victore 
dicit  *,  quod  sacramentum  ex  sanctijicatione  invi- 
sibilem  gratiam  continet. 

Respondeo  dicendum  quod  multipliciter  dicitur 
aliquid  esse  in  alio :  inter  quos  duplici  modo 
gratia  est  in  sacramentis.  Uno  modo ,  sicut  in 
signis  " :  nam  sacramentum  est  signum  gratiae. 
-  Alio  modo,  sicut  in  causa.  Nam,  sicut  dictum 
est  *,  sacramentum  novae  legis  est  instrumentalis 
gratiae  causa.  Unde  gratia  est  in  sacramento  no- 
vae  legis,  non  quidem  secundum  similitudinem 


ARTICULUS  IV 

speciei,  sicut  effectus  est  in  causa  univoca;  ne- 
que  etiam  secundum  aliquam  formam  propriam 
et  permanentem  proportionatam  ad  talem  effe- 
ctum,  sicut  sunt  effectus  in  causis  non  univocis, 
puta  res  generatae  in  sole ;  sed  secundum  quan- 
dam  iustrumentalem  virtutem,  quae  est  fluens 
et  P  incompleta  in  esse  naturae,  ut  infra  *  dicetur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  gratia  non  di- 
citur  esse  in  sacramento  sicut  in  subiecto;  ne- 
que  sicut  in  vase  prout  vas  est  locus  quidam : 
sed  prout  vas  dicitur  instrumentum  alicuius  ope- 
ris  faciendi,  secundum  quod  dicitur  Ezech.  ix  *: 
Unusquisque  vas  interfectionis  habet  in  manu  sua. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  quamvis  accidens 
non  transeat  a  subiecto  in  subiectum,  transit  ta- 
men  a  causa  per  instrumentum  aliqualiter  in 
subiectum :  non  ut  eodem  modo  sit  in  eis,  sed 
in  unoquoque  secundum  propriam  rationem. 

Ad  tertium  dicendum  quod  spirituale  existens 
perfecte  in  aliquo,  continet  ipsum,  et  non  contine- 
tur  ab  eo.  Sed  gratia  est  in  sacramento  secundum 
esse  fluens  et  incompletum.  Et  ideo  non  inconve- 
nienter  sacramentum  dicitur  gratiam  continere. 


o)  signis.  -  signo  PI. 


I         [i)  et.  -  PsH ;  om.  Cf.  ad  3.  et  qu.  lxhi  art.  2.  corp.  fin. 
Commentaria  Cardinalis  Caietani 


TiTDLus  accipiendus  est  ut  sonat.  -  In  corpore  sunt 
duae  conclusiones.  Altera  est :  Gratia  est  in  sacra- 
mentis  sicut  in  signis.  Et  probatur.  Quia  sacramentum  est 
signum  gratiae. 

Altera  est:  Gratia  est  in  sacramentis  sicut  in  causa, 
non  univoca  nec  aequivoca,  sed  instrumentali.  Et  probatur 
quoad  secundam  partem :  quia  non  est  secundum  simili- 


tudinem  speciei,  sicut  homo  genitus  erat  in  homine  gene- 
rante.  Quoad  tertiam  vero :  quia  non  est  secundum  ali- 
quam  formam  propriam  et  permanentem  proportionatam 
ad  talem  effectum,  sicut  res  generatae  sunt  in  sole.  Quoad 
quartam  demum  partem :  quia  est  secundum  quandam 
virtutem  fluentem  et  incompletam  in  ipsa  natura. 


Art.  4. 


Vers. 


ARTICULUS  QUARTUS 

UTRUM  IN  SACRAMENTIS  SIT  ALIQUA  VIRTUS  GRATIAE  CAUSATIVA 

Infra,  qu.  Lxxvin,  art.  4 ;  IV  Sent.,  dist.  i,  qu.  i,  art.  4,  qu*  2 ;  dist.  viii,  qu.  11,  art.  3 ; 
De   Verit.,  qu.  xxvii,  art.  4,  ad  4;  Quodl.  XII,  qu.  x. 


iD  quartum  sic  proceditur;  Videtur  quod 
in  sacramentis  non  sit  aliqua  virtus  gra- 
*tiae  causativa,  Virtus  enim  gratiae  cau- 
jsativa  est  virtus  spiritualis.  Sed  in  cor- 
pore  non  potest  esse  "  virtus  spiritualis:  neque 
ita  quod  sit  propria  ei,  quia  virtus  fluit  ab  es- 
sentia  rei,  et  ita  non  potest  eam  transcendere ; 
neque  ita  quod  recipiat  eam  ab  alio,  quia  quod 
recipitur  ab  aliquo,  est  in  eo  per  modum  reci- 
pientis.  Ergo  in  sacramentis  ^  non  potest  esse 
aliqua  virtus  gratiae  causativa. 

2.  Praeterea,  omne  quod  est,  reducitur  ad  ali- 
quod  genus  entis,  et  ad  aliquem  gradum  boni. 
Sed  non  est  dare  in  quo  genere  entis  sit  talis 
virtus :  ut  patet  discurrenti  per  singula.  Nec  etiam 
potest  reduci  ad  aliquem  gradum  bonorum:  ne- 
que  enim  est  inter  minima  bona,  quia  sacramenta 


sunt  de  necessitate  salutis ;  neque  etiam  inter  me- 
dia  bona,  cuiusmodi  sunt  potentiae  animae,  quae 
sunt  quaedam  potentiae  naturales ;  neque  f  inter 
maxima  bona,  quia  nec  est  gratia  nec  virtus  men- 
tis.  Ergo  videtur  quod  in  sacramentis  nulla  sit 
virtus  gratiae  causativa. 

3.  Praeterea,  si  talis  virtus  est  in  sacramen- 
tis,  non  causatur  in  eis  nisi  per  creationem  a  Deo. 
Sed  inconveniens  videtur  quod  tam  nobilis  crea- 
tura  statim  esse  desinat  sacramento  perfecto.  Ergo 
videtur  quod  nulla  virtus  sit  in  sacramentis  ad 
gratiam  causandam. 

4.  Praeterea,  idem  non  potest  esse  in  diver- 
sis.  Sed  ad  sacramenta  concurrunt  diversa,  sci- 
licet  verba  et  res:  unius  autem  sacramenti  non 
potest  *  esse  nisi  una  virtus.  Ergo  videtur  quod 
in  sacramentis  nulla  sit  virtus. 


a)  potest  esse.  -  est  editiones;  Sed...  spiritualis  om.  I. 
[J)  sacrdtnentis.  -  sacramento  CFGHI. 


1')  neque.  -  neque  etiam  PFI.  -  quia  PFIsG  et  c;  quae. 
5)  potest.  —  Tertia  praeter  G ;  habet. 


QUAESTIO  LXII,  ARTICULUS  IV 


25 


*  Tract.  I.XXX. 

E 

•  Mag.  IV  Sent., 
dist.  III,  cap.  Si 
vero. 


*  Cf.  ort.  I. 


Ibid. 


Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  super 
loan.  * :  Qitae  '  tanta  vis  aquae  ut  corpus  tangat 
et  cor  abluat?  Et  Beda  *  dicit  quod  Doniinus 
tactu  suae  mundissimae  carnis  vim  regenerativam 
cotttulit  aquis. 

Respondeo  dicendum  quod  illi  qui  ponunt  quod 
sacramenta  non  causant  gratiam  nisi  per  quan- 
dam  concomitantiam  * ,  ponunt  quod  in  sacra- 
mento  non  sit  aliqua  virtus  quae  operetur  ad 
sacramenti  effectum :  est  tamen  virtus  divina  sa- 
cramento  co-assistens  '^,  quae  sacramentalem  effe- 
ctum  operatur.  Sed  ponendo  quod  sacramen- 
tum  est  instrumentalis  causa  gratiae,  necesse  est 
simul  ponere  quod  in  sacramento  sit  quaedam 
virtus  instrumentalis  ad  inducendum  sacramen- 
talem  effectum.  Et  haec  quidem  virtus  propor- 
tionatur  instrumento.  Unde  comparatur  ad  vir- 
tutem  absolutam  et  perfectam  alicuius  rei  sicut 
comparatur  instrumentum  ad  agens  principale. 
Instrumentum  enim,  ut  dictum  est  *,  non  opera- 
tur  nisi  inquantum  est  motum  a  principali  agente, 
quod  per  se  operatur.  Et  ideo  virtus  principalis 
agentis  habet  permanens  et  completum  esse  in 
natura :  virtus  autem  instrumentalis  habet  esse 
transiens  ex  uno  in  aliud,  et  incompletum ;  sicut  et 
motus  est  actus  imperfectus  ab  agente  in  patiens. 

Ad  primum  ergo  dicendu.m  quod  virtus  spiritua- 
lis  non  potest  esse  in  re  corporea  per  modum 
virtutis  permanentis  et  completae,  sicut  ratio  pro- 
bat.  Nihil  tamen  prohibet  in  corpore  esse  vir- 
tutem  spiritualem  instrumentalem  '^:  inquantum 
scilicet  corpus  potest  moveri  ab  aliqua  substan- 
tia  spirituali  ad  aliquem  effectum  spiritualem  in- 


ducendum ;  sicut  etiam  in  ipsa  voce  sensibili  est 
quaedam  vis  spiritualis  ad  excitandum  intellectum- 
hominis,  inquanturfi  procedit  a  conceptione  men- 
tis.  Et  hoc  modo  vis  spiritualis  est  in  sacramen- 
tis,  inquantum  ordinantur  a  Deo  ad  effectum 
spiritualem. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  sicut  motus,  eo 
quod  est  actus  imperfectus,  non  proprie  est  in 
aliquo  genere,  sed  reducitur  ad  genus  actus  per- 
fecti,  sicut  alteratio  ad  qualitatem :  ita  virtus  in- 
strumentalis  non  est,  proprie  loquendo,  in  aliquo 
genere,  sed  reducitur  ad  genus  et  speciem  virtu- 
tis  perfectae. 

Ad  tertium  dicendum  quod ,  sicut  virtus  instru- 
mentalis  acquiritur  instrumento  ex  hoc  ipso  quod 
movetur  ab  agente  principali,  ita  et  sacramentum 
consequitur  spiritualem  virtutem  ex  benedictione 
Christi  et  applicatione  ministri  ad  usum  sacra- 
menti  *.  Unde  Augustinus  dicit,  in  quodam  ser-  '  c.  683. 
mone  de  Epiphania  * :  Nec  mirum  quod  ^  aquam, 
hoc  est  substantiam  corporalem,  ad  purijicandam 
animam  dicimus  pervenire.  Pervenit  plane,  et  pene- 
trat  conscientiae  imiversa  latibula.  Quamvis  enim 
ipsa  sit  subtilis  et  tenuis,  benedictione  tamen  Chri- 
sti  subtilior,  occultas  vitae  caiisas  ad  secreta  men- 
tis  subtili  rore  pertransit. 

Ad  quartum  dicendum  quod,  sicut  eadem  vis 
principalis  agentis  instrumentaliter  invenitur  in 
omnibus  instrumentis  ordinatis  ad  effectum,  pro- 
ut  sunt  quodam  ordine  unum;  ita  etiam  eadem 
vis  sacramentalis  invenitur  in  verbis  et  rebus, 
prout  ex  verbis  et  rebus  perficitur  unum  sacra- 
mentum. 


•  S.Maxim.  Tau- 
rin.  Serm.  Xn, 
al.de  Bapt.  Chri- 
A//Serm.  11. -Cf. 
Caten.  Aur.  in 
Matth., cif.m,t. 


i)  Quae.  -  Quod  BFG,  Unde  P. 

I)  co-assistens.  -  consistens  AD,  assistens  HpG  et  editiones. 
r,)  instrumentalem.  —   Ora.  pG,  et   instrumentalem  H,  instrumen- 
taliter  PI. 


6)  quod.  -  EFiJ  et  tertia  praeter  1;  quam.  -  Ante  subtilior  PEFIsG 
addunt  facta.  Pro  occuUas,  occultans  P. 


Comraen.taria  Cardiaalis  Caietani 


TiTULus  ut  sonat  sumendus  est,  de  virtute  causativa 
effective. 

In  corpore  referuntur  duae  viae.  Altera  ponentium  sa- 
cramenta  non  causare  gratiam  nisi  concomitanter.  Et  se- 
cundum  hanc  respondetur  quaestioni  negative  :  quia  sola 
virtus  divina  assistens  est  quae  causat  gratiam. 

Altera,  quam  sequitur  Auctor,  ponentium  quod  sacra- 
mentum  est  instrumentalis  causa  gratiae.  Et  secundum 
hanc  respondetur  quaesito ,  dicendo  duo.  Primo.  Necesse 
est  simul  ponere  quod  in  sacramento  sit  quaedam  virtus 
instrumentalis  ad  inducendum  sacramentalem  effectum.  — 
Secundo ,  qualis  est  ista  virtus.  Et  dicitur :  Haec  virtus 
proportionatur  instrumento.  Et  probatur.  Virtus  haec  se 
habet  ad  alicuius  rei  perfectionem  et  virtutem  absolute , 
sicut  instrumentum  se  habet  ad  agens  principale.  Sed  in- 
strumentum  non  operatur  nisi  inquantum  est  motum  a 
principaH  agente :  principale  autem  agens  operatur  per  se. 
Et  propterea  virtus  principalis  habet  completum  et  perma- 
nens  esse  in  natura :  virtus  autem  instrumentalis  incomple- 
tum  et  transiens.  Ergo  virtus  haec  proportionatur  instru- 
mento.  Et  probatur  hoc  ultimum :  quia  motus  est  actus 
imperfectus  ab  agente  in  patiens. 

II.  Adverte  hic  maximam  hoc  in  loco  difficultatem  in- 
veniri,  eo  quod  uno  sensu  intellecta  communiter  viden- 
tur,  tam  a  sequacibus  quam  ab  adversariis,  verba  Aucto- 
ris,  cum  tamen  dupliciter  possint  intelligi.  Primo,  ut  sit 
sensus  quod  in  sacramentis  novae  legis  est  aliqua  virtus 
SuMMAE  Theol.  D.  Thomak  T.  IX. 


superaddita,  non  solum  propriae  operationi  sensibiUs  ele- 
menti,  sed  etiam  superaddita  motui  quo  movetur  a  prin- 
cipali  agente ;  et  haec  virtus  est  quaedam  qualitas  habens 
esse  fiuens  per  modum  motus ;  et  est  spiritualis ;  immo 
est  ipsa  gratia  secundum  esse  fluens  et  incompletum,  ut  in 
calce  praecedentis  articuli  hoc  ultimum  Auctor  expressit. 
Et  hic  est  sensus  communis ,  contra  quem  Scotus ,  ubi 
supra  *,  et  Durandus  **  et  Aureolus  ***  arguunt. 

III.  Sed  quoniam  hic  sensus  non  est  intentus  ab  Aucto- 
re,  nec  verus,  ut  nunc  nunc  conabor  ostendere ;  ideo,  argu- 
mentationibus  istorum  omissis,  ad  secundum  venio  sensum: 
ut  scilicet  virtus  ista  nihil  aliud  sit  quam  motus  quo  instru- 
mentum  a  principali  agente  movetur  ad  proprium  princi- 
palis  agentis  effectum  inducendum.  Moveor  autem  ad  hoc 
ex  communibus,  et  ex  propriis.  Apertissime  enim  Auctot, 
in  hac  httera  ex  communibus  omni  instrumentaH  causae 
procedit,  dicens :  Sed  ponendo  quod  sacramentum  est  in- 
strumentalis  causa  gratiae,  necesse  est  simul  ponere  quod 
in  sacramento  sit  quaedam  virtus ,  etc.  Ubi  patet  quod 
secundum  eum  simile  est  iudicium  de  sacramento  et  de 
aUis  causis  instrumentalibus,  quantum  ad  virtutem  instru- 
mentalem  per  modum  transeuntis,  etc.  Sed  de  causa  instru- 
mentali  expressit  Auctor,  in  primo  huius  quaestionis  arti- 
culo ,  haec  verba :  Causa  vero  instrumentalis  non  agit 
per  virtutem  suae  formae,  sed  solum  per  motum  quo 
movetur  a  principali  agente.  Ubi  dictio  exclusiva  mani- 
festat  quod  ab  instrumento  excludit  Auctor  omnem  agendi 


"  Art.   1,  Com- 
mcnt.  num.  iii. 
"IV  Sent.,  dist. 
I.  qu.  IV. 
•"IV5en/.,  dist. 
I,  qu.  I,  art.  i. 


26 


QUAESTIO  LXII,  ARTICULUS  V 


sqq, 


rationem   superadditam  motui   quo   movetur  a  principali 
agente. 

Et  hoc  ipsum,  in  speciali  de  sacramentis  loquendo, 
in  calce  responsionis  ad  primum  huius  articuli  replicat, 
dicens :  Et  hoc  inodo  vis  spiritualis  est  in  sacramentis, 
inquantum  ordinantur  a  Deo  ad  effectutn  spiritualem. 
Ubi  vides  vim  spiritualem  consistere  in  hoc  quod  sacra- 
menta  ordinantur  a  Deo  ad  effectum  spiritualem. 

Et  confirmatur  hic  sensus  ex  eo  quod,  secundum  Au- 
•  Qu.  Lxvi,  art.  1 ;  ctorem  *,  sacramentum  baptismi  virtutem  hanc  inchoative 
art.  5,  qu»  2.  acccpit  m  sui  mstitutione,  scilicet  quando  Christus  est  ba-  | 
ptizatus.  Tunc  enim  aqua  sanctificata  est,  accipiendo  in-  j 
choative  vim  regenerativam.  Sed  constat  nihil  tunc  aquam  | 
accepisse  nisi  habilitatem  ut  sit  materia  baptismi:  factum 
est  enim  tunc  ut  non  oleum,  non  vinum,  etc,  sed  aqua 
idonea  esset  ad  regenerandum.  Et  si  his  adiungas  quod  i 
vis  quaelibet  eiusdem  rationis  est  in  sui  inchoatione  et 
perfectione,  opinaberis  quod  vis  regenerativa  quae,  in  aqua 
inchoative  posita,  contenta  est  sola  idoneitate,  in  ablutione 
sacramentali  consummate  posita,  contenta  est  solo  usu 
quo  Deus  actualiter  ablutione  illa  utitur  ad  regenerandum. 
Usus  siquidem,  seu  motus  ille  quo  Deus  movet  illam,  seu 
utitur  actione  nostra  sensibili ,  sacramentum  constituit  in 
esse  eftectivo  gratiae  sacramentalis :  quia  est  quo  est  mo- 
vens  motum  a  principali  agente.  Et  est  vis  spiritualis : 
quia  est  quo  respectu  effectus  spiritualis.  Et  est  ipsa  gratia 
secundum  esse  incompletum  et  transiens :  quia  est  me- 
diatio  et  motio  quaedam  ad  gratiam.  -  Et  multa  alia  pos- 
sent  hic  dici:  nisi  diffuse  de  hac  virtute  instrumentali 
Comm.  num.  v  scripsissem  superius  in  articulo  secundo  *  quaestionis  ter- 
tiaedecimae. 

Et  confirmantur  haec  omnia,  quia  sic  absque  multi- 
plicatione  entium  salvantur  causalitates  effectivae  instru- 
mentorum,  et  dicta  Auctoris.  Ait  enim,  in  responsione  ad 
primum,  quod  in  ipsa  voce  sensibili  est  vis  quaedam  spi- 
ritualis  ad  excitandum  intellectum  hominis ,  inquantum 
procedit  a  conceptione  mentis.  Nihil  est  enim  in  voce 
sensibili  inquantum  procedit  a  mente,  praeter  significa- 
tionem,  nisi  usus  quo  mens  illa  utitur  significativa  voce 
ad  excitandam  mentem  auditoris.  Et  propterea  non  mo- 
vetur  Graecus  a  Latino ,  quia  significativa  vox  qua  lo- 
quens  utitur,  non  pervenit  ad  intellectum  Graeci.  Et  hoc 
subdit  modo  Auctor,  vis  spiritualis  est  in  sacramentis.       ■ 

IV.  Nec  te  moveat  quod  Auctor  iungit  motui  instru- 
menti  virtutem  seu  vim,  ex  ipsa  adiunctione  insinuans 
dilTerentiam  inter  instrumenti  motum,  et  virtutem  de  qua 
est  quaestio.  Quoniam  sermo  Auctoris  est  formalis  tam 
de  virtute  quam  de  motu.  Quod  ut  melius  intelligas,  di- 
stingue  motum  quo  potest  instrumentum  moveri,  in  mo- 
tum  simplicem,  et  motum  virtuosum.  Est  siquidem  instru- 
menti  simplex  motus  ille  ad  quem  ex  parte  moventis 
sufficit  potentia  motiva ;  ex  parte  vero  termini ,  naturalis 
effectus  instrumenti.  Motus  autem  virtuosus  est  ille  qui 
ex  parte  moventis,  ultra  potentiam  motivam,  exigit  artem, 
seu  aliquid  proportionale  arti ;  ex  parte  vero  termini,  ducit 
ad  eftectum  principalis  agentis,  puta  artis,  seu  alicuius 
proportionaliter  se  habentis   sicut   ars  se  habet  ad  instru- 


menta  sua.  Exemplum  utriusque  motus  perspice  in  cithara: 
cuius  fides  si  moveantur  a  non-musico,  sonabunt  tantum ; 
si  vero  moveantur  a  musico,  efficient  non  solum  sonum, 
sed  sonum  musicum,  qui  est  effectus  proprius  artis  mu- 
sicae.  Ubi  patet  quod  simplex  motus  fidium  citharae  non 
ducit  nisi  ad  naturalem  effectum  percussionis  illarum : 
motus  vero  qui  ab  arte  procedit,  ad  effectum  artis  ducit, 
utpote  vim  artis  in  se  habens ;  et  propterea  motus  vir- 
tuosus  appellatur. 

Tria  ergo  cum  hic  considerentur,  scilicet  motus,  et  vis 
seu  virtus,  et  motus  virtuosus;  ratione  diversitatis  quae 
est  inter  motum  et  vim  seu  virtutem,  dispares  valde  con- 
ditiones  assignantur  utriusque,  puta  quod  vis  seu  virtus 
est  de  genere  qualitatis  (reductive  tamen),  quod  habet 
esse  intentionale ,  quod  est  spiritualis ,  etc. ,  quae  non 
conveniunt  motui ;  ratione  vero  coincidentiae  seu  iden- 
titatis  motus  et  virtutis  in  tertio,  hoc  est  in  motu  virtuoso 
instrumenti,  ut  dictum  est,  quod  instrumentum  agit  per 
solum  motum  quo  movetur  a  principali  agente.  Ratione 
autem  solius  formalis  distinctionis  inventae  inter  motum 
et  virtutem  in  motu  virtuoso  instrumenti,  apponitur  mo- 
tui  instrumenti  vis  seu  virtus :  et  non  ad  denotandum 
quod  sint  duae  res;  sed  quod  haec  duo  coeuntia  in 
instrumento ,  inveniuntur  constituentia  illius  motum  vir- 
tuosum.  Et  hic  est  quem  sacramentalia  signa  a  Deo 
sortiuntur,  cum  sacramenta  conferuntur.  Nam  si  quis  ali- 
quem  ablueret  aqua,  etc,  non  animo  faciendi  quod  facit 
Ecclesia,  tunc  sacramentalia  signa  et  verba  moverentur 
simplici  motu  tantum,  utpote  a  solo  homine,  et  nihil  aliud 
effccerent  nisi  corporalem  ablutionem.  Cum  vero  quis  ho- 
minem  abluit  servatis  servandis  iuxta  institutionem  Christi, 
moventur  tunc  sacramentalia  signa  motu  virtuoso,  utpote 
a  lesu  Christo  (ipse  est  enim  qui  bapti^at  *),  et  corpus  '  loan.  cap.  i, 
tangendo  abluunt  cor,  ut  Augustinus  dicit  *.  )n}oan'.  Evang. 

Ex  quibus  omnibus  habere  potes,  diligens  Lector,  unde   '.""j  ^'-     ^^^ 
et  quomodo  varia  seu  dissona,  ut  apparet,  dicta  de  instru-  cont. 
mentorum  motu  et  virtute,  sane  intelligere  potes. 

V.  In  responsione  ad  ultimum,  perspice  quam  bene 
definita  sit  vis  sacramentalis ,  et  universaliter  instrumen- 
talis.  Nam  sicut  diversa  instrumenta  nihil  aliud  habent  ab 
arte  una  nisi  suos  motus  virtuosos  ad  effectum  artis ;  et 
omnes  illi  motus,  quia  sunt  motus  partiales,  sunt  unus 
motus  totalis,  ac  per  hoc  una  vis  principalis  agentis  inventa 
instrumentaliter  in  diversis  instrumentis :  ita  in  ministro, 
verbis  et  elemento  sunt  passivi  motus  virtuosi  partiales 
multi,  nam  et  ministri  operatione,  puta  ablutione,  et  verbis 
et  aqua  utitur  Christus  movendo  singula  ut  agens  princi- 
pale ;  et  sicut  ex  omnibus  non  consurgit  nisi  unum  numero 
sacramentum,  ita  ex  omnibus  partialibus  motibus  virtuosis, 
hoc  est  passive  et  active  sumptis,  non  constat  nisi  una 
numero  vis  sacramentalis ;  quemadmodum  omnes  motus 
singulorum  trahentium  navem  non  sunt  nisi  unus  numero 
tractus,  una  numero  totalis  actio,  unam  inferens  passionem 
unumque  effectum.  Nec  oportet  laborare  ad  inveniendum 
quomodo  ex  diversis  formis  intentionalibus  fit  una  forma 
simplex  aut  composita  vel  per  aggregationem,  ut  contra 
tenentes  huiusmodi  virtutes  intentionales  arguitur. 


*  Tract.  XIX,  n. 
15,  i6. 


ARTICULUS  QUINTUS 

UTRUM  SACRAMENTA  NOVAE  LEGIS  HABEANT  VIRTUTEM  EX  PASSIGNE  CHRISTI 

Infra,  qu.  i.xiv,  art.  2,  ad  2 ;  IV  Sent.,  dist.  i,  qu.  i,  art.  4,  qu*   3. 


»D  QuiNTUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
sacramenta  novae  legis  non  habeant 
'virtutem  ex  passione  Christi.  Virtus 
i^enim  sacramentorum  est  ad  gratiam 
causandam  in  anima,  per  quam  spiritualiter  vi- 
vit.  Sed ,  sicut  Augustinus  dicit ,  super  loan.  * : 
Verbiim  proiit  erat  in  principio  apiid  Deitm,  vi- 
vificat  animas :  secundum  autem  quod  est  caro  fa- 


ctum,  viviflcat  corpora.  Cum  igitur  passio  Christi 
pertineat  ad  Verbum  secundum  quod  est  caro 
factum,  videtur  quod  non  possit  causare  virtu- 
tem  sacramentorum. 

2.  Praeterea,  virtus  sacramentorum  videtur  ex 
fide  dependere :  quia,  sicut  Augustinus  dicit,  su- 
per  loan.  *,  verbum  Dei  perficit   sacramentum ,  •  Tract.  i,xxx. 
non  quia  dicitur,  sed  quia  creditur.  Sed  fides  no- 


QUAESTIO  LXII,  ARTICULUS  V 


27 


Vers.  11. 


Vers.  25. 


Vers.  14. 


Ord.  et  I,omb. 

a 


'  Art. 


D.  680. 


stra  non  solum  respicit  passionem  Christi,  sed 
etiam  alia  mysteria  humanitatis  ipsius,  et  princi- 
palius  etiam  divinitatem  eius.  Ergo  videtur  quod 
sacramenta  non  habeant  specialiter  virtutem  a 
passione  Christi. 

3.  Praeterea,  sacramenta  ordinantur  ad  homi- 
num  iustificationem :  secundum  illud  I  Cpr.  vi  * : 
Abluti  estis,  et  iustijicati  estis.  Sed  iustificatio  attri- 
buitur  resurrectioni :  secundum  illud  Roni.  iv  * : 
Resurrexit  propter  iustijicationetn  nostram.  Ergo 
videtur  quod  sacramenta  magis  habeant  virtutem 
a  resurrectione    Christi    quam  ab  eius  passione. 

Sed  contra  est  quod ,  super  illud  Rom.  v  * , 
In  similitudineni  praemricaiionis  Adae  etc,  dicit 
Glossa  * :  Ex  latere  Christi  dormientis  *  fluxerunt 
sacramenta,  per  quae  salvata  est  Ecclesia.  Sic  ergo 
videntur  sacramenta  virtutem  habere  ex  passione 
Christi. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  *, 
sacramentum  operatur  ad  gratiam  causandam  per 
modum  instrumenti.  Est  autem  duplex  instru- 
mentum:  unum  quidem  separatum,  ut  baculus; 
aliud  autem  coniunctum,  ut  manus.  Per  instru- 
mentum  autem  coniunctum  movetur  instrumen- 
tum  separatum :  sicut  baculus  per  manum.  Prin- 
cipalis  autem  causa  efficiens  gratiae  est  ipseDeus*, 
ad  quem  comparatur  humanitas  Christi  sicut  in- 
strumentum  coniunctum,  sacramentum  autem  si- 
cut  instrumentum  separatum.  Et  ideo  oportet 
quod  virtus  salutifera  derivetur  a  divinitate  Chri- 
sti  per  eius  humanitatem  in  ipsa  sacramenta. 

Gratia  autem  sacramentalis  ad  duo  praecipue 
ordinari  videtur :  videlicet  ad  tollendos  defectus 
praeteritorum  peccatorum,  inquantum  transeunt 
actu  et  remanent  reatu;  et  iterum  ad  perficien- 
dum  animam  in  his  quae  pertinent  ad  cultum 
Dei  secundum  religionem  Christianae  vitae.  Ma- 


Qu.  XLviii,  art. 
1,  2,  6;  qu.  XLix, 
3- 


Vers.  2. 


D.  98S. 


loan.  cap.  xix, 
.  34;  I  loan. 


nifestum  est  autem  ex  his  quae  supra  *  dicta  sunt, 
quod  Christus  liberavit  nos  a  peccatis  nostris  "' 
praecipue  per  suam  passionem,  non  solum  effi- 
cienter  et  meritorie,  sed  etiam  satisfactorie.  Simi- 
liter  etiam  per  suam  passionem  initiavit  ritum 
Christianae  religionis,  offerens  seipsum  oblationem 
et  hostiam  Deo,  ut  dicitur  Ephes.  v  *.  Unde  mani- 
festum  est  quod  sacramenta  Ecclesiae  specialiter 
habent  virtutem  ex  passione  Christi,  cuius  virtus 
quodammodo  nobis  copulatur  per  susceptionem 
sacramentorum  *.  In  cuius  signum,  de  latere  Chri- 
sti  pendentis  in  cruce  flluxerunt  aqua  et  sanguis  *, 
quorum  unum  pertinet  ad  baptismum,  aliud  ad  "^^p-  ">  ""'•  ^- 
Eucharistiam ,   quae   sunt  potissima   sacramenta. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  Verbum  prout 
erat  in  principio  apud  Deum,  vivificat  animas 
sicut  agens  principale:  caro  tamen  eius,  et  my- 
steria  in  ea  perpetrata,  operantur  instrumentaliter 
ad  animae  vitam.  Ad  vitam  autem  corporis  non 
solum  instrumentaliter,  sed  etiam  per  quandam 
exemplaritatem,  ut  supra  *  dictum  est. 

Ad  secundum  dicendum  quod  per  Jidem  Chri- 
stus  habitat  in  nobis ,  ut  dicitur  Ephes.  iii  *.  Et 
ideo  virtus  Christi  copulatur  nobis  per  fidem. 
Virtus  autem  remissiva  peccatorum  speciali  quo- 
dam  modo  pertinet  ad  passionem  ipsius.  Et  ideo 
per  fidem  passionis  eius  specialiter  homines  li- 
berantur  a  peccatis :  secundum  illud  Rom.  iii  * : 
Quem  proposuit  Deus  propitiatorem  per  fidem  in 
sanginne  eius.  Et  ideo  virtus  sacramentorum , 
quae  ordinatur  ad  tollendum  peccata,  praecipue 
est  ex  fide  passionis  Christi. 

Ad  tertium  dicendum  quod  iustificatio  attribui- 
tur  resurrectioni  ratione  termini  ad  quem,  qui 
est  novitas  vitae  per  gratiam.  Attribuitur  tamen 
passioni  ratione  termini  a  quo,  scilicet  quantum 
ad  dimissionem  culpae. 


*  Qu.  Lvi,  art.  1, 

ad  3. 


Vers.  17. 


Vers.  25. 


a)  dormientis.  -  in  cruce  addunt  FI  et  editiones. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


TITULOS  ut  sonat.  -  In  corpore  una  conclusio :  Sacra- 
tnenta  Ecclesiae  specialiter  habent  virtutem  ex  pas- 
sione  Christi.  Probatur  tripliciter.  Primo,  ex  communibus: 
quia  humanitas  Christi  est  instrumentum  coniunctum  dei- 
tatis ,  sacramentum  autem  instrumentum  separatum.  Et 
formatur  ratio.  Agens  principale  per  coniunctum  instru- 
mentum  movet  separatum.  Sed  Deus  est  agens  principale 
gratiae ;  et  humanitas  Christi  instrumentum  coniunctum ; 
et  sacramentum  instrumentum  separatum.  Ergo. 

Et  quia  haec  ratio  non  concludit  de  passione  Christi, 
sed  de  humanitate  Christi,  in  qua  Christus  mysteria  multa 
consummavit,  puta  nativitatem,  praedicationem,  passionem, 
resurrectionem,  ascensionem,  etc. :  ideo  secunda  subiun- 
gitur  ratio,  per  quam  probatur  specialiter  quod  a  passione 
Christi  virtus  sit  sacramentorum.  Et  procedit  ratio  ex 
effectu  proprio  gratiae  sacramentalis :  quia  scilicet  uterque 
talis   proprius    effectus    appropriatur    passioni    Christi.    Et 


formatur  ratio.  Tam  liberatio  a  peccatis  nostris,  quam 
initium  ritus  Christianae  rehgionis,  est  praecipue  a  pas- 
sione  Christi.  Sed  utrumque  fit  praecipue  per  gratiam 
sacramentalem.  Ergo  gratia  sacramentalis :  -  seu,  quod 
in  idem  redit,  Ergo  virtus  sacramentalis  gratiae  est  a 
passione  Christi.  -  Maior  declaratur  ex  dictis.  Quoad 
primam  partem  quidem:  quia  Christus  liberavit  nos  per 
passionem  a  peccatis,  non  solum  efficienter  et  meritorie, 
quod  convenit  aUis  eius  mysteriis,  sed  etiam  satisfacto- 
rie,  quod  appropriatur  passioni.  Quoad  secundam  vero : 
quia  per  passionem,  offerendo  seipsum,  initiavit  ritum 
Ghristianae  religionis.  -  Minor  autem  clara  ex  hoc  tra- 
ctatu. 

Tertio,  probatur  conclusio  ex  signo  fluxus  sanguinis 
et  aquae  de  latere  Christi,  per  quod  praecipua  sacramenta 
monstrantur  quod  copulantia  sunt  nobis  virtutem  passionis 
Christi. 


28  QUAESTIO  LXII,  ARTICULUS  VI 

ARTICULUS  SEXTUS 

UTRUM  SACRAMENTA  VETERIS  LEGIS  GRATIAM  CAUSARENT 

Infra,  qu.  lxxii,  art.  5,  ad  3 ;  I*  11*°,  qu.  ciii,  art.  2;  IV  Sent.,  dist.  i,  qu.  i,  art.  5,  qu*  i;  dist.  xviii,  art.  3,  qu'  i,  ad  1; 

IV  Cont.  Gent.,  cap.  lvii  ;  De   Verit.,  qu.  xxvii,  art.  3,  ad  20 ;  qu.  xxvm,  art.  2,  ad  12; 

De  Eccles.  Sacram.;  Ad  Galat.,  cap.  11,  lect.  iv. 


Art.  5,  ad  2. 


»D  SEXTUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
sacramenta  veteris  legis  gratiam  causa- 
rent.  Quia,  sicut  dictum  est  *,  sacra- 
i^menta  novae  legis  habent  efficaciam  ex 
fide  passionis  Christi.  Sed  fides  passionis  Christi 
fuit  in  veteri  iege,  sicut  et  in  nova:  habemus 
enim  eundem  Spiritum  fidei,  ut  habetur  II  Cor. 
vers.  13.  jy  *_  Sicut  crgo  sacrameuta  novae  legis  confe- 
runt  gratiam,  ita  etiam  sacramenta  veteris  legis 
gratiam  conferebant. 

2.  Praeterea,  sanctificatio  non  fit  nisi  per  gra- 
tiam.  Sed  per  sacramenta  veteris  legis  homines 
sanctificabantur :  dicitur  enim  Levit.  viii  * :  Cum- 
que  sanctificasset  eos,  Moyses  scilicet  "  Aaron  et 
filios  eius,  in  vestitu  suo,  etc.  Ergo  videtur  quod 
sacramenta  veteris  legis  gratiam  conferebant. 

3.  Praeterea,  Beda  dicit,  in  homilia  Circumci- 


*  Vers.  31. 


Homil.  X. 


*  Vers.  3. 


Vers.  9. 


sionis  *:  Idem  salutiferae  curationis  auxilium  cir- 
cumcisio  iti  lege  contra  originalis  peccati  vulnus 
agebat  quod  baptismus  agere  revelatae  tempore 
gratiae  consuevit.  Sed  baptismus  nunc  confert 
gratiam.  Ergo  circumcisio  gratiam  conferebat. 
Et  pari  ratione  alia  sacramenta  legalia :  quia  si- 
cut  baptismus  est  ianua  sacramentorum  novae 
legis,  ita  circumcisio  erat  ianua  sacramentorum 
veteris  legis;  propter  quod  Apostolus  dicit,  Ga- 
lat.  V  * :  Testificor  omni  circurHcidenti  se,  quoniam 
debitor  est  universae  legis  faciendae. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  Galat.  iv  *:  Con- 
vertimini  iterum   ad  infirma  et  egena   elementa? 

*ord.  etLomb.  Glossa  * :  idcst  ad  legem,  quae  dicitur  infirma, 
qiiia  perfecte  non  iustificat.  Sed  gratia  perfecte  iu- 
stificat.  Ergo  sacramenta  veteris  legis  gratiam  non 
conferebant. 

Respondeo  dicendum  quod  non  potest  dici  quod 
sacramenta  veteris  legis  conferrent  gratiam  iusti- 
ficantem  per  seipsa,  idest  propria  virtute:  quia 
sic  non  fuisset  necessaria  passio  Christi,  secun- 
duin  illud  Galat.  ii  * :  Si  ex  lege  est  iustitia,  Chri- 
stus  gratis  mortuus  est. 

Sed  nec  potest  dici  quod  ex  passione  Christi 
virtutem  haberent  conferendi  gratiam  iustificandi. 
Sicut  enim  ex  praedictis  *  patet,  virtus  passionis 

xux^an.  V,Td  Christi  copulatur  nobis  per  fidem  et  sacramenta  *, 
differenter  tamen :  nam  continuatio  quae  est  per 
fidem,  fit  per  actum  animae ;  continuatio  autem 
quae  est  per  sacramenta,  fit  per  usum  exterio- 
rum  rerum.  Nihil  autem  prohibet  id  quod  est 
posterius  tempore,  antequam  sit,  movere,  secun- 
dum  quod  praecedit  in  actu  animae :  sicut  finis, 
qui  est  posterior  tempore,  movet  agentem  secun- 
dum  quod  est  apprehensus  et  desideratus  ab  ipso. 
Sed  illud  quod  nondum  est  in  rerum  natura,  non 


*  Vers.  21. 


•  Art.  praeced 
Cf.    qu.    xLViii 


4>  5 

*  D.  982 


movet  secundum  usum  exteriorum  rerum.    Unde 
causa  ef&ciens  non  potest  esse  posterior  in  esse, 
ordine  durationis,  sicut  causa  finalis  *.  Sic  igitur  '  '>•  322- 
manifestum  est  quod  a  passione  Christi,  quae  est 
causa  humanae  iustificationis,  convenienter  P  de-  P 

livatur  virtus   iustificativa  ad   sacramenta  novae 
legis,  non  autem  ad  sacramenta  veteris  legis. 

Et  tamen  per  fidem  passionis  Christi  iustifica- 
bantur  antiqui  Patres,  sicut  et  nos.  Sacramenta 
autem  veteris  legis  erant  quaedam  illius  fidei 
protestationes,  inquantum  significabant  passionem 
Christi  et  effectus  eius.  Sic  ergo  patet  quod  sa- 
cramenta  veteris  legis  non  habebant  in  se  ali- 
quam  virtutem  qua  operarentur  ad  conferendam 
gratiam  iustificantem :  sed  solum  significabant 
fidem,  per  quam  iustificabantur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  antiqui  Patres 
habebant  fidem  de  passione  Christi  futura,  quae, 
secundum  quod  erat  in  apprehensione  animae, 
poterat  iustificare.  Sed  nos  habemus  fidem  de 
passione  Christi  praecedenti,  quae  potest  iustifi- 
care  etiam  secundum  realem  usum  sacramenta- 
lium  rerum,  ut  dictum  est  *.  * '"  «rpore. 

Ad  secundum  dicendum  quod  illa  sancfificatio 
erat  iiguralis :  per  hoc  enim  sanctificari  diceban- 
tur  quod  applicabantur  cultui  divino  secundum 
ritum  veteris  legis,  qui  totus  ordinabatur  ad  fi- 
gurandum  passionem  Christi. 

Ad  tertium  dicendum   quod   de   circumcisione 
multiplex  fuit  opinio.    Quidam  *  enim    dixerunt  JisJff 'y^^fj^^j 
quod  per  circumcisionem  non  conferebatur  gra-  ;^';.'f"-.:'  ^l^^- 
tia,  sed  solum  auferebatur  peccatum.  -  Sed  hoc  *"^r^''7,-  ''"p-  '"• 
non  potest  esse :   quia   homo  non   iustificatur  a 
peccato  nisi  per  gratiam,  secundum  illud Rom.  iii  * :  *  ^"s-  m- 
lustificali  gratis  per  gratiam  ipsius. 

Et  ideo  alii  dixerunt  quod  per  circumcisio- 
nem  conferebatur  gratia  quantum  ad  effectus  re- 
motivos  culpae,  sed  non  quantum  ad  effectus 
positivos  ^.  -  Sed  hoc  efiain  videtur  esse  falsum  *.  .  j,  „^J 
Quia  per  circumcisionem  dabatur  pueris  facultas 
perveniendi  ad  gloriam,  quae  est  ultimus  effectus 
positi^us  gratiae.  Et  praeterea,  secundum  ordi- 
nem  causae  formalis,  priores  sunt  naturaliter  ef- 
fectus  positivi  quam  privativi,  licet  secundum  or- 
dinem  causae  materialis  sit  e  converso :  forma 
enim  non  excludit  privationem  nisi  informando 
subiectum. 

Et  ideo  alii  *  dicunt  quod  circumcisio  confere-  •Aiiiissiod.5«m. 

,  .  .  ^  ,        ,.  -j.  .1«)-.  Iib.  IV,  cap. 

bat  gratiam  etiam  quantum  ad  aliquem  enectum  ^•^  circumc,  art. 
positivum,  qui  est  facere   dignum  vita   aeterna: 
non  tamen  quantum  ad  hoc  quod  est  reprimere 
concupiscentiam    impellentem     ad     peccandum.  •  iv  snt.,  dist. 
Quod  aliquando  ^  mihi  visum  est  *.  -  Sed  diligen-  gu '  3.  ' 


a)  eos,  Moyses  scilicet.  -  Moyses  P ;  scilicet...  eius  om.  I. 
[3)  convenienter.  -  consequenter  Hbc  et  margo  P  per  Alias. 


f )  positivos.  - 
3)  aliquando. 


gratiae  addunt  editiones. 
-  et  aliquando  PI. 


QUAESTIO  LXII,  ARTICULUS  VI 


29 


tius  consideranti  apparet  hoc  etiam  non  esse  ve- 
rum :  quia  minima  gratia  potest  resistere  cuilibet 
D.  684.  concupiscentiae  et  mereri  vitam  aeternam  *. 

Et  ideo   melius    dicendum   videtur  quod   cir- 
'  cumcisio   erat   signum  ^  fidei   iustificantis :    unde 


Vcrs.  n. 


Apostolus  dicit,  Rom.  i\  *,  quod   Abraham   acce- 

pit  signum  circumcisionis,  signaculiim   iustitiae  fi- 

dei.  Et  ideo  in  circumcisione   conferebatur  gra-  .  ^  j,^^ 

tia  *  inquantum   erat    signum   passionis    Christi  I.Qu^*J-^,art.4. 

fiiturae  *,  ut  infra  **  patebit  "•.  ? 


e)  circumcisio  erat  signum.  -  circumcisio  sicut  et  alia  sacramenta 
veteris  legis  erat  solum  (solum  om.  E)  signum  EIsG  et  editiones  (et 
codices  Ambrosianus  et  Brixiensis;  cf.  X)- 

X)  F.t  ideo  in  circumcisione...  patebit.  -  Et  ideo   non  habet  in  se 


virtutem  nec  conferendi  gratiam  nec  auferendi  peccatum,  sed  hoc 
fiebat  per  virtutem  passionis  Christi  quam  (quod  Brix.)  circumcisio 
designabat  codices  Ambr.  et  13ri.\.  Cf.  \'o\.  XI  Praef.  nos  16  et  27. 


Commentai'ia  Cardmalis  Caietani 


TiTULUs  clarus.  -  In  corpore  sunt  duae  conclusiones 
negativae.  Prima  est :  Sacramenta  veteris  legis  non 
conferebant  gratiam  virtute  propria.  Probatur  auctoritate 
Apostoli. 

Altera  est:  Sacramenta  veteris  legis  non  conferebant 
gratiam  virtute  in  eis  habita  a  passione  Christi.  Probatur 
ex  communi  differentia  coniunctionis  alicuius  causae  ad 
causandum  vel  per  usum  exteriorum  rerum,  vel  per  actum 
animae :  quia  prima  est  causae  effectivae ,  ac  per  hoc 
prioris  secundum  esse ;  secunda  autem  est  causae  finalis, 
ac  per  hoc  potest  esse  posterioris  secundum  esse.  Sub  hac 
enim  differentia  communi  subsumitur  in  speciali  differentia 
inter  passionem  Christi  coniungi  per  sacramenta,  vel  per 
fidem :  ita  quod  per  sacramenta  coniunctio  continetur  sub 
coniunctione  per  usum  exteriorum  rerum;  et  coniunctio 
per  fidem  continetur  sub  coniunctione  per  actum  animae. 
Et  sub  hoc  procedendo  descenditur,  et  quod  passio  Chri- 
sti  est  prior  secundum  esse  sacramentis  nostris  et  posterior 
sacramentis  veteris  legis,  ac  per  hoc  nostris  quidem  sa- 


cramentis  passio  Christi  coniungi  potest  ut  causa  activa 
operans  per  illa,  priscis  autem  non  potest  coniungi  ut 
causa  activa  operans  per  illa,  quod  est  intentum  conclu- 
sionis:  et  quod  passio  Christi  ut  finalis  causa  coniun- 
gitur  per  fidem  tam  nobis  quam  antiquis.  Et  propterea 
utrique  salvamur  per  fidem  passionis  Christi :  sed  non 
utrique  per  sacramenta  virtuosa  ex  passione  Christi.  Non 
tamen  superstitiosus  erat  usus  illorum  sacramentorum : 
quia  adhibebantur,  etsi  non  ut  virtuosa,  tamen  ut  signa 
fidei  virtuosae. 

Sta  igitur,  Lector,  in  formah  differentia  inter  coniun- 
ctionem  per  fidem  seu  actum  animae  ut  sic,  et  per  sa- 
cramenta  seu  usum  exteriorum  rerum  ut  sic:  et  videbis 
differentiam  in  littera  subtiliter  positam  inferre  sacramenta 
nostra  esse  virtuosa,  et  antiqua  non.  Et  memento,  Novi- 
tie,  quod  de  coniunctione  causali,  seu  causae  ut  sic,  est 
sermo :  ut  non  faUaris  ab  importunitate  digredientium  ad 
ea  quae  sunt  per  accidens. 


ao 


QUAESTIO  LXIII,  ARTICULUS  I 


QUAESTIO  SEXAGESIMATERTIA 

DE  ALIO  EFFECTU  SACRAMENTORUM,  QUI  EST  CHARACTER 


IN    SEX    ARTICULOS   DIVISA 


*  Cf.   qu. 
Introd. 


DEiNDE  considerandum  est  de  alio  -effectu  sa- 
cramentorum,  qui  est  character  *. 
Et  circa  hoc  quaeruntur  sex. 

Primo:    utrum  ex  sacramentis   causetur   cha- 

racter  aliquis  in  anima. 
Secundo:  quid  sit  ille  character. 


Tertio :  cuius  sit  character. 
Quarto:  in  quo  sit  sicut  in  subiecto. 
Quinto:  utrum  insit  indelebiliter. 
Sexto :    utrum   omnia   sacramenta   imprimant 
characterem. 


ARTICULUS  PRIMUS 

UTRUM  SACRAMENTUM  IMPRIMAT  ALIQUEM  CHARACTEREM  IN  ANIMA 

IV  Sent.,  dist.  iv,  qu.  i,  art.  i;  art.  4,  qu"  i,  3.A  \;  De  Eccles.  Sacram. 


Cap.  I. 


>D  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
sacramentum  non  imprimat  aliquem 
'characterem  in  anima.  Character  erHm 
^significare  videtur  quoddam  signum  dis- 
tinctivum.  Sed  distinctio  membrorum  Christi  ab 
aliis  fit  per  aeternam  praedestinationem ,  quae 
non  ponit  aliquid  in  praedestinato,  sed  solum  in 
•Qu.xxni,art.2.  £)gQ  praedcstinante,  ut  in  Prima  Parte  *  habitum 
"  vcrs.  19.  ggj^ .  dicitur  enim  II  ad  Tim.  ii  * :  Firnium  fimda- 
mentum  Dei  stat,  habens  signaculiim  hoc:  Novit 
Dominus  qui  siint  eius.  Ergo  sacramenta  non  im- 
primunt  characterem  in  anima. 

2.  Praeterea,  character  signum  est  distincti- 
vum.  Signum  autem,  ut  Augustinus  dicit,  in  II 
de  Doct.  Christ.  *,  est  quod,  praeter  speciem  quam 
ingerit  sensibus,  facit  aliquid  aliud  in  cognitio- 
nem  venire.  Nihil  autem  est  in  anima  quod  ali- 
quam  speciem  sensibus  ingerat.  Ergo  videtur 
quod  in  anima  non  imprimatur  aliquis  chara- 
cter  per  sacramenta. 

3.  Praeterea,  sicut  per  sacramenta  novae  legis 
distinguitur  fidelis  ab  infideli ,  ita  etiam  per  sa- 
cramenta  veteris  legis.  Sed  sacramenta  veteris 
legis  non  imprimebant  aliquem  characterem  " : 
unde  et  dicuntur  iustitiae  carnis,  secundum  Apo- 
stolum,  ad  Heb.  ix  *.  Ergo  videtur  quod  nec  sa- 
cramenta  novae  legis. 

Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit,  II  Cor.  i*: 
Qui  iinxit  nos,  Deus  est :  et  qui  signavit  nos,  et 
dedit  pignus  Spiriius  in  cordibus  nostris.  Sed  nihil 
aliud  importat  character  quam  quandam  signa- 
tionem  P.  Ergo  videtur  quod  Deus  per  sacra- 
menta  nobis  suum  characterem  imprimat. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  ex  praedictis  * 
patet,  sacramenta  novae  legis  ad  duo   ordinan- 


Vers.  10. 


Vers.  21,  22. 


? 


*  Qu.  Lxu,  art.  5. 


tur:  videlicet  ad  remedium  contra  peccata;  et 
ad  perficiendum  animam  in  his  quae  pertinent 
ad  cultum  Dei  secundum  ritum  Christianae  vi- 
tae.  Quicumque  autem  ad  aliquid  certum  depu- 
tatur,  consuevit  ad  illud  ^  consignari :  sicut  milites 
qui  adscribebantur  ad  militiam  antiquitus  solebant 
aliquibus  characteribus  corporalibus  insigniri,  eo 
quod  deputabantur  ad  aliquid  corporale.  Et  ideo, 
cum  homines  per  sacramenta  deputentur  ad  ali- 
quid  spirituale  pertinens  ad  cultum  Dei,  con- 
sequens  est  quod  per  ea  fideles  aliquo  spirituali 
charactere  insigniantur  *.  Unde  Augustinus  dicit, 
in  II  contra  Parmeniamim  *:  Si  militiae  chara- 
cterem  in  corpore  suo  non  militans  pavidus  ex- 
horruerit,  et  ad  clementiam  Imperatoris  confuge- 
rit,  ac,  prece  fusa  et  venia  impetrata,  militare  iam 
coeperit :  nunquid,  homine  liberato  atque  correcto, 
character  ille  repetitur,  ac  non  potius  agnitus  ap- 
probatur?  An  forte  minus  haerent  '  sacramenta 
Christiana  qitam  corporalis  haec  nota? 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  fideles  Christi 
ad  praemium  quidem  futurae  gloriae  deputan- 
tur  signaculo  praedestinationis  divinae.  Sed  ad 
actus  convenientes  praesenti  '^  Ecclesiae  deputan- 
tur  quodam  spirituali  signaculo  eis  insignito,  quod 
character  nuncupatur. 

Ad  secundum  dicendum  quod  character  animae 
impressus  habet  rationem  signi  inquantum  per 
sensibile  sacramentum  imprimitur:  per  hoc  enim 
scitur  aliquis  'i  baptismali  charactere  insignitus, 
quod  est  ablutus  aqua  sensibili.  Nihilominus  ta- 
men  character,  vel  signaculum,  dici  potest  per 
quandam  similitudinem  omne  quod  figurat  *  ali- 
cui,  vel  distinguit  ab  alio,  etiam  si  non  sit  sen- 
sibile:    sicut   Christus  dicitur  figura  vel  chara- 


a)  characterem.  —  in  anima  addunt  EIsG  et  editiones. 

^)  signationem.  -  P  (ADEF  f) ;  significationem  BCflfcc  (et  ADEF  r), 
consignationem  GI,  fig"'"  H. 

•{)  illud.  -  sE  a  et  tertia;  aliud.  -  Pro  consignari,  deputari  et 
consignari  (consignificari  b)  GWbc. 

5)  insigniantur.  -  insignantur  CDEHpB  et  bc,  insignentur  pGsB, 
signentur  sG. 


e)  haerent.  -  PsE;  habent;  ci.  art.  5  a.  et  qu.  lxvi.  art.  9.  »].  - 
quam  PsG ;  an. 

?)  praesenti.  -  praesentis  BCa.  Pro  deputantur,  deputatur  ACpB. 
Pro  quod,  qui  tertia. 

Tj)  aliquis.  -  esse  addunt  PI. 

0)  figurat.  -  configurat  PFGb,  consignatur  H. 


0 
Cap.  xm. 


QUAESTIO  LXIII,  ARTICULUS  II 


3t 


cter  paternae  siibstantiae ,  secundum  Apostolum, 

■  Vers.  3.  JJel^     I  * 

'Qu.Lxir.art.  G.  ^jj  tertium  dicendum  quod ,  sicut  supra  *  di- 
ctum  est,  sacramenta  veteris  legis  non  habe- 
bant  in  se  spiritualem  virtutem  ad  aliquem  spi- 


ritualem  effectum  operantem.  Et  ideo  in  illis 
sacramentis  non  requirebatur  aliquis  spiritualis 
character,  sed  sufftciebat  ibi  corporalis  circum- 
cisio ,  quam  Apostolus  signaculum  nominat . 
Rom.  IV  *. 


Vers. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


•  Maiores  Eccle- 
siae  caiisas. 


TiTULUs  ut  sonat,  de  sacramento  indefinite,  non  univer- 
saliter,  aut  particulariter  explicite.  Quaeretur  enim 
explicite  de  particulari  in  articulo  sexto. 

In  corpore  una  conclusio :  Fideles  per  sacramenta  aliquo 
spirituali  charactere  insigniuntur.  Probatur.  Quicumque 
ad  aliquod  certum  deputatur,  consuevit  consignari.  Sed 
homines  per  sacramenta  deputantur  ad  spirituale  aliquod 
spectans  ad  Dei  cultum.  Ergo  fideles  per  sacramenta  ali- 
quo  spirituali  charactere  insigniuntur.  -  Probatur  maior 
exemplo  militum.  -  Minor  vero :  quia  sacramenta  ad  duo 
ordinantur,  hoc  est,  ad  remedium  contra  peccatum,  et 
ad  perficiendum  hominem  in  his  quae  ad  cultum  divinum 
sunt. 

Et  confirmatur  tota  ratio,  cum  conclusione,  auctoritate 
Augustini,  unde  Auctor  sumpsit. 

II.  Adverte  hic  duo.  Primum,  quod  sacramenta  impri- 
mere  characterem  ex  sacra  Scriptura  non  habetur,  sed  ex 
Ecclesiae  auctoritate,  et  non  muhum  antiqua :  ut  patet  ex 
sacris  canonibus  et  priscis  quaestionibus  Patrum  de  reite- 
ratione  baptismi ;  quae  locum  non  habuissent  si  Ecclesia 
iam  determinasset  imprimi  in  anima  characterem  per  ba- 
ptismum ;  quod  Innocentius  III,  Extra,  de  Bapt.,  cap.  Ma- 
iores  causas  *,  determinavit. 


*  II  Cor.  cap.  X, 

vcrs.  3,  4, 

*Hs.  xxiii,  vers.8. 

•  Ad  Ephes.  cap. 
n.  vers.  2. 

I  loan.  cap.  v, 


Secundum  est  *  quod  Auctor  persuasibilem  hanc  veri-   *  '''"'•••  Secun- 
tatem  ecclesiasticam  reddere  studuit  ex  ratione  proportio-     '""  "   °'"'    ' 
nahs  simihtudinis  inter  homines  deputatos  ab  homine  ad 
mihtiam  corporalem,  et  deputatos  a  Deo  ad  cultum  Chri- 
stianae  religionis,  quae   utique   militia  *  est  illius  qui  est 
Dominus  fortis  et  potens  in  praelio  *,  ad  debellandas  ae- 
reas  potestates  *,  vincendumque  mundum  **,  sectatus  Au- 
gustini  vestigia.  Rationabile  siquidem  est  ut  homines,  qui 
a  principibus    mundi   huius    consueverunt    ad    corporaha  ^"*-  *■ 
corporah  nota  insigniri,  cum  a  Deo  ad  perennem  spiritua- 
lem  cultum  secundum  animam  deputantur,  spirituali  signo 
signentur  in  anima.    Sic  enim  divinam  providentiam   dis- 
ponere  homines  suaviter  *  invenitur:  ut  scihcet  proportio-  *  ^ap.  cap.  vni, 
nahter  insigniantur    secundum   animam   a  Deo ,  sicut  se- 
cundum  corpus  consueverunt  a  principe  humano. 

III.  In  responsione  ad  secundum,  vide,  Novitie,  quod 
iuxta  primam  ibidem  responsionem,'character  non  secun- 
dum  se,  sed  secundum  suam  causam,  hoc  est,  non  soli- 
tarie  sumptus,  sed  ut  ex  sua  causa  sensibih,  quae  est  sa- 
cramentum,  habet  rationem  signi.  Et  quia  haec  responsio 
multis  non  facit  satis,  apposita  est  ab  Auctore  altera  re- 
sponsio  de  ipso  charactere  in  seipso.  Ita  quod  prima  de 
charactere  causaliter;  secunda  de  eodem  formaliter  est. 


ARTICULUS  SECUNDUS 


UTRUM  CHARACTER  SIT  SPIRITUALIS  POTESTAS 

IV  Sent.,  dist.  iv,  qu.  i,  art.  1. 


Vers.  3. 


D  SECUNDUM  sic  PROCEDITUR.  Videtur  quod 

character   non    sit    spiritualis   potestas. 

Characier  enim  idem  videtur  esse  quod 

iira:  unde  ad  Heb.  i  *,  ubi  dicitur, 

figura  substantiae  eius ,  in  graeco   habetur  loco 

figurae   «  character  ».    Sed   figura  est  in  quarta 

Aristot.  categ.  spccie  qualitatis  * :  et  ita  differt  a  potestate,  quae 

Tbid.';  n.'  7.'*'     est  in  secunda  specie  qualitatis  *.  Character  ergo 

non  est  spiritualis  potestas. 

2.  Praeterea,  Dionysius  dicit,  ii  cap.  Eccles. 
part.  III,  §  4-    Hier.  *,  quod  divina  beatitudo  accedentem  ad  bea- 

«  titudinem  "  in  sui  participationem  recipit,  et  pro- 

prio  lumine,  qiiasi  quodam  signo,  ipsi  tradit  suam 
participationem.  Et  sic  videtur  quod  character  sit 
quoddam  lumen.  Sed  lumen  pertinet  magis  P  ad 
tertiam  speciem  qualitatis.  Non  ergo  character 
est  potestas,  quae  videtur  ad  secundam  speciem 
qualitatis  pertinere. 

3.  Praeterea,  a  quibusdam  character  sic  de- 
finitur :  Character  est  signum  sanctum  communio- 
nis  fidei  et  sanctae  ordinationis ,  datum  a  hierar- 
cha.  Signum  autem  est  in  genere  relationis,  non 
autem  in  genere  potestatis.  Non  ergo  character 
est  spiritualis  potestas. 


P 


4.  Praeterea,  potestas  habet  rationem  causae 
et  principii :  ut  patet  in  V  Metaphys.  *  Sed  si- 
gnum,  quod  ponitur  in  definitione  characteris  *, 
magis  pertinet  ad  rationem  eifectus.  Character 
ergo  non  est  spiritualis  potestas. 

Sed  contra,  Philosophus  dicit,  in  II  Ethic.  *: 
Tria  sunt  in  anima:  potentia ,  habitus  et  passio. 
Sed  character  non  est  passio :  quia  passio  cito 
transit,  character  autem  indelebilis  est,  ut  infra  * 
dicetur.  Similiter  etiam  non  est  habitus.  Quia 
nullus  habitus  est  qui  se  possit  ad  bene  et  male 
habere  *.  Character  autem  ad  utrumque  se  ha- 
bet:  utuntur  enim  eo  quidam  bene,  alii  vero 
male.  Quod  in  habitibus  non  contingit :  nam  ha- 
bitu  virtutis  ^nillus  utitiir  male  *,  habitu  malitiae 
nullus  bene  ^.  Ergo  relinquitur  quod  character 
sit  potentia. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  *, 
sacramenta  novae  legis  characterem  imprimunt 
inquantum  per  ea  deputamur  ^  ad  cultum  Dei 
secundum  ritum  Christianae  religionis.  Unde  Dio- 
nysius,  in  ii  cap.  Eccles.  Hier.  *,  cum  dixisset 
quod  Deus  quodam  signo  tradit  sui  participatio- 
nem  accedenti^,  subiungit:  perficiens  eum  divinum 


a)  beatitudinem.  -  habitudinein  G ;  (accedenti,  idest  ad  vitam  spi- 
ritualem  Auctor  dicit  1.  c.  ante  Articulum). 

fl)  pertinet  magis.  -  potius  pertinet  GH,  videtur  magis  (...  qua- 
litatis  pertinere)  1,  videtur  pertinere  post  qualitatis  editiones.  -  Pro 
Non  ergo...  pertinere,  Ergo  non  est  spiritualis  potestas  b,  om.  HIpG. 


f)  bene.  —  utitur  bene  BCa. 

3)  deputamur.  -  deputantur  I,  deputantur  homines  editiones. 

e)  accedenti.  -  ad  baptismum  addunt  EI  et  editiones. 


*S.Th.  lect.  XIV.- 
Did.  lib.  IV,  cap. 

XII. 

*  Cf.  arg.  praec. 


*  Cap.  v,  n.  2.  - 
S.  Th.  lect.  v. 


Art.  5. 


*  Cf.  .\ristot.  loc. 
prox.   cit.,  n.  2. 


'  Aug.    de  Lib., 
/Ir*//.  lib.  II,  cap. 

XIX. 


Art.  >. 


Loc.  cit. 


32 


QUAESTIO  LXIII,  ARTICULUS  II 


et  commiinicatorem  divinorum.  Divinus  autem  cul- 
'^  tus  consistit  vel  in  recipiendo  '^  aliqua  divina,  vel 

in  tradendo  aliis.  Ad  utrumque  autem  horum 
requiritur  quaedam  potentia :  nam  ad  traden- 
dum  aliquid  aliis,  requiritur  potentia  activa;  ad 
recipiendum  autem  requiritur  potentia  passiva. 
Et  ideo  character  importat  quandam  potentiam 
spiritualem  ordinatam  ad  ea  quae  sunt  divini 
cultus. 

Sciendum  tamen  quod  haec  spiritualis  poten- 

•Qu.Lxn,art.4.  tia  est  instrumcntalis :  sicut  supra  *  dictum  est 
de  virtute  quae  est  in  sacramentis.  Habere  enim 
sacramenti  characterem  competit  ministris  Dei: 
minister  autem  habet  se  per  modum  instrumenti, 

s.^ril".  "ec"'  *: "  "t  Philosophus  dicit ,  in  I  Polit.  *  Et  ideo,  sicut 
virtus  quae  est  in  sacramentis,  non  est  in  ge- 
nere  per  se,  sed  per  reductionem,  eo  quod  est 
quiddam  fluens  et  incompletum ;  ita  etiam  cha- 
racter  non  proprie  est  in  genere  vel  specie,  sed 
reducitur  ad  secundam  speciem  qualitatis. 
1  Ad  primum  ergo.  dicendum  quod  figuratio  ^  est 

^cf.Euciid.£fe-  quaedam  terminatio  quantitatis  *.  Unde,  proprie 
loquendo,  non  est  nisi  in  rebus  corporeis:  in 
spiritualibus  autem  dicitur  metaphorice.  Non  au- 


finit.  XIV. 


tem  ponitur  aliquid  in  genere  vel  specie  nisi  per 
id  quod  de  eo  proprie  praedicatur.  Et  ideo  cha- 
racter  non  potest  esse  in  quarta  specie  qualita- 
tis:  licet  hoc  quidam  posuerint. 

Ad  secundum  dicendum  quod  in  tertia  specie 
qualitatis  non  sunt  nisi  sensibiles  passiones,  vel 
sensibiles  qualitates.  Character  autem  non  est 
lumen  sensibile.  Et  ita  non  est  in  tertia  specie 
qualitatis,  ut  quidam  *  dixerunt. 

Ad  tertium  dicendum  quod  relatio  quae  im- 
portatur  in  nomine  signi,  oportet  quod  super 
aliquid  fundetur.  Non  autem  relatio  huius  signi 
quod  est  character,  potest  ^  fundari  immediate 
super  essentiam  animae:  quia  sic  conveniret  omni 
animae  naturaliter.  Et  ideo  oportet  aliquid  poni 
in  anima  super  quod  fundetur  talis  relatio.  Et 
hoc  est  essentia  characteris.  Unde  non  oportebit 
quod  sit  in  genere  relationis,  sicut  quidam  po- 
suerunt '. 

Ad  quartum  dicendum  quod  character  habet  ra- 
tionem  signi  per  comparationem  ad  sacramen- 
tum  sensibile  a  quo  imprimitur.  Sed  secundum 
se  consideratus ,  habet  rationem  principii,  per 
modum  iam  dictum  *. 


C)  recipiendo.  -  FsE  a  et  tertia;  retinendo  ABCpE,  reconciio  D; 
cf.  art.  3.  corp.  med. 

rj)  figuratio.  -  figura  F  et  tertia  praeter  H. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


Cf.  num.  IV. 


TITULUS  de  quidditate  characteris  manifeste  quaerit :  in 
quo  scilicet  genere  sit,  an  potestatis,  an  relationis,  etc. 

In  corpore  sunt  tres  conclusiones  *.  Prima  est :  Chara- 
cter  sacramentalis  est  spiritualis  potestas  ad  ea  quae  sunt 
divini  cultus.  Probatur.  Character  imprimitur  a  sacramentis 
inquantum  per  illa  homo  deputatur  ad  ea  quae  sunt  Chri- 
stiani  cultus,  consistentis  in  recipiendo  aliqua  vel  in  tra- 
dendo  aliis.  Ergo  character  sacramentalis  est  quaedam  spi- 
ritualis  potestas  ad  ea  quae  sunt  divini  cultus. 

Antecedens  quoad  primam  partem  probatur  auctoritate 
Dionysii  in  illis  verbis :  perjiciens  eum  divinum  et  com- 
municatorem  divinorum.  -  Consequentia  vero  probatur, 
quia  ad  utrumque  horum  requiritur  potentia  aliqua,  ad 
recipiendum  quidem  passiva,   ad  tradendum  vero   activa. 

II.  Circa  deductionem  conclusionis  huius  dubium  oc- 
currit.  Nam  invalida  apparet  consequentia :  Character  sa- 
cramentalis  est  deputativus  hominis  ad  cultum  consisten- 
tem  in  recipiendo  et  tradendo :  ergo  est  potentia.  Tum 
quia  similis  consequentia  nihil  valet:  Character  militaris 
est  deputativus  hominis  ad  militiam  consistentem  in  percu- 
tiendo :  et  ad  percutiendum  requiritur  potentia  percussiva. 
Ergo  character  militaris  est  potentia  ad  percutiendum. 

Et  si  instetur  quod  non  est  simile :  quia  potentia  per- 
cussiva  praesupponitur,  utpote  naturalis;  potentia  autem 
ad  cultum  non  est  naturalis,  sed  superaddita:  -  haec,  in- 
quam,  instantia  nihil  obstat  argumento.  Quia  ad  militarem 
percussionem,  ultra  naturalium  virium  potentiam,  requi- 
ritur  potentia  militaris :  sicut  ad  sanandum  requiritur  in 
medico  potentia  medicativa.  Stat  ergo  obiectio. 

Et  elevatur  instantia  ad  universalem  rationem.  Unde, 
scilicet,  licet  a  communissimis  inferre  determinate  speciale : 
hoc  est,  a  deputatione  ad  cultum  Christianae  religionis, 
ad  potentiam  respectu  eiusdem  cultus  descendere?  Depu- 
tatio  siquidem  ad  cultum  multipliciter  fieri  potest,  scilicet 
signo,  professione,  officio,  scientia,  voluntate,  potentia:  ut 
patet  inductive  in  militia  et  aliis  cultibus  et  artibus.  Unde 
inferre  characterem  esse  potentiam  quia  est  deputativus 
hominis  ad  cultum  Christianae  religionis,  fallacia  Conse- 
quentis  videtur. 


*  Cf.  Autissiod. 
Sum.  lib.  IV.  de 
Baptism.  Chri- 
sti,  cap.  Quid  sit 
Baptismus. 


6)  Non    autem    relatio...  potest.   -    Ideo   autem    relatio  (Relatio 
autem  P)...  non  potest  editiones. 

i)  Unde  non...  posuerunt.  -  Om.  HpG  et  bc. 


III.  Ad  hoc  dicitur  quod  Auctor  procedit  ex  determi- 
natis  in  praecedenti  articulo.  Et  propterea  non  procedit 
ex  hoc  solo  quod  character  est  deputativus  ad  cultum,  etc. : 
sed  ex  hoc  quod  character  sacramentalis  est  spiritualis 
perfectio  animae  ad  cultum  divinum  secundum  ritum  Chri- 
stianum.  Ita  quod  non  ex  quacumque  deputatione ,  sed 
ex  tali  deputativo,  scilicet  ut  perfectivo  animae  ad  talem 
cultum  impresso  a  Deo,  procedit  littera:  ut  ipsamet  littera 
de  seipsa  testimonium  perhibet,  auctoritatem  afferens  Dio- 
nysii  hoc  testantem.  Ex  huiusmodi  autem  assumpto  con- 
cludi  licuit  intentum,  si  perspicaciter  intuiti  fuerimus  cul- 
tum  Christianae  religionis  formaliter,  ut  Auctor  contem- 
platus  est.  Ex  hoc  enim  quod  character  est  perfectivus 
animae  ad  cultum  Christianae  religionis,  et  cultus  Chri- 
stianae  religionis  formaliter  consistit  in  recipere  vel  dare, 
formaliter  sequitur:  Ergo  character  perficit  animam  ad 
recipiendum  vel  dandum.  Sed  constat  liquido  quod  pro- 
prium  et  per  se  primo  perfectivum  ad  recipere  seu  dare 
est  posse  recipere  aut  dare.  Ergo  character  est  spiritualis 
potentia  qua  homo  secundum  animam  potest  recipere  vel 
tradere  ea  quae  sunt  Christianae  religioni  propria. 

Et  confirmatur  haec  ratio.  Quia  potentia  sola  est  qua 
subtracta  actus  nullus  redditur  apud  Deum  :  et  similiter 
qua  posita  actus  efficax  est,  quantumcumque  ab  homine 
prohibitus.  Nam,  subtracta  caritate  aut  scientia  aut  fide, 
si  potentia  remanet,  actus  non  est  nullus:  sed  e  contra, 
sola  potentia  deficiente,  alia  non  sunt  efficacia.  Sic  autem 
constat  esse  in  proposito:  quod,  subtracto  charactere,  vane 
omnia  recipiuntur;  et  similiter,  subtracto  charactere  or- 
dinis,  vane  omnia  traduntur  quae  propria  ordinis  sunt.  Est 
ergo  character  in  genere  potentiae. 

Ad  instantiam  autem  de  militari  charactere,  patet  re- 
sponsio :  quia  non  spectat  ad  animam. 

Ad  obiectionem  autem  universalem  patet  etiam  re- 
sponsio :  quod  falsum  assumit ,  scilicet  litteram  ex  sola 
deputatione  procedere;  cum  procedat  ex  tali  deputatione, 
scilicet  ut  perfectivo  hominis  spiritualiter  secundum  ani- 
mam  ad  cultum  spiritualem  consistentem  in  recipere  et 
tradere.   Manifestum    quippe  est  quod,  formaliter   proce- 


In  corpore. 


QUAESTIO  LXIII,  ARTICULUS  II 


33 


*  Cf.  num.  VII, 
Hinus  tamen. 


dendo ,  optime ,  absque  sophismatis  aliqua  specie ,  illatio 
tenet. 

IV.  Secunda  conclusio  est :  Haec  spiritualis  potentia 
est  instrumentalis.  Declaratur  a  simili:  sicut  virtus  quae 
est  in  sacramentis.  -  Et  probatur  ex  subiecto.  Quia  est 
potentia  ministri:  ergo  instrumenti.  Antecedens  probatur: 
quia  character  convenit  ministris  Christi  ut  sic.  Consequen- 
tia  probatur :  quia  minister,  ut  sic,  habet  rationem  instru- 
menti. 

Tertia  conclusio  est :  Character  non  est  per  se  in  ge- 
nere :  sed  reductive  in  secunda  specie  qualitatis.  Prima 
pars  probatur  a  simili:  sciHcet  ex  virtute  in  sacramentis; 
adiuncta  ratione  communi,  quia  est  quiddam  fluens  et 
incompletum.  -  Secunda  vero  pars  relinquitur  ut  evidens. 

•  cf.  num.  seq.        V.  Occurrunt   autem   hic  multa  dubia.    Primum  *  est 

de  genere  generalissimo  sub  quo  ponitur  character.  Quod 
circa  tertiam  conclusionem  versatur. 

*  Cf.  num.  IX.  Secundum  *,  de  specie.  Et  spectat  ad  eandem  conclu- 

sionem. 

Tertium  *  est  circa  responsionem  ad  tertium :  quantum 
valeat  ratio  litterae,  Si  relatio  characteris  fundaretur  im- 
mediate  super  essentia  animae,  conveniret  naturaliter  omni 
animae. 
•cf.num.ix.r^-  Quartum  *  est,  quantum  valeat  ratio  litterae  probans 
quod  character  non  est  habitus,  quia  omnis  habitus  est  bonus 
vel  malus:  ut  habes  in  littera,  argumento  ad  oppositum. 
Proptec  connexionem  tamen  materiae,  tractabitur  ter- 
tium  dubium  simul  cum  primo,  et  secundum  simul  cum 
quarto. 

VI.  Circa  primum  dubium,  in  quo  genere  sit  character 
sacramentalis,  scito  primo ,  quod  Durandus,  in  IV  Sent., 
dist.  IV,  qu.  1,  putavit  characterem  esse  relationem  rationis, 
per  quam  ahquis  ex  institutione  divina  deputatur  ad  sacras 
operationes,  sicut  nummus  sortitur  rationem  pretii.  Et  eius 
ratio  est  quia  ea  quae  sunt  tidei,  clarificanda  sunt,  et  non 
obscuriora  reddenda.  Per  characterem  autem,  si  ponitur 
relatio  rationis,  omnia  clara  sunt :  si  vero  ponitur  res  realis, 
obscuriora  introducuntur. 

Sed  positio  haec  seipsam  levem  monstrat,  dum  ex  com- 
munibus  tantum  et  extraneis  procedit.  Eiusque  falsitas 
patet  ex  auctoritate  Ecclesiae,  Extra,  de  Bapt.  et  eius  ef- 
fectu,  in  cap.  Maiores,  in  fine,  ubi  dicitur  quod  sacra- 
mentalis  operatio  imprimit  characterem :  certum  est  enim 
quod  relatio  rationis  non  imprimitur.  -  Et  confirmatur  ex 

•  Decret.  pro  Ar-  Concilio  Florentino  *,  sub  Eugenio  IV,  ubi  dicitur:   Tria 

sacramenta  characterem,  idest  spirituale  quoddam  signum 
a  ceteris  distinctivum,  imprimunt  in  anima  indelebile :  unde 
in  eadem  persona  non  reiterantur.  Haec  ibi. 

VII.  Scito  secundo,  quod  Scotus,  in  Quarto,  dist.  vi, 
qu.  10,  ad  *utramque  partem  disputat:  concludens  utrum- 
que  posse  probabiliter  sustineri ,  et  quod  character  sacra- 
mentaUs  sit  res  absoluta  in  genere  qualitatis,  et  quod  sit 
relatio  extrinsecus  adveniens.  Et  hanc  ultimam  opinio- 
nem    ipse  tenet. 

Minus  tamen  probabilis  monstratur  ista  via  discutiendo 

*  Num.  V.  tertium  dubium  *.  Ubi  scito  consequentiam  factam  in  lit- 

tera  destrui  ex  Scotica  opinione,  distinguente  de  relatione 
vel  intrinsece  adveniente,  vel  extrinsece.  Et  vocat  relatio- 
nem  intrinsecus  advenientem  illam  quae  consequitur  fun- 
damentum  posito  termino :  illam  autem  quae,  positis  fun- 
damento  et  termino,  non  necessario  ponitur,  vocat  rela- 
tionem  extrinsecus  advenientem.  Exemplum  primi :  ut  du- 
plum,  simile,  aequale.  Exemplum  secundi :  ut  relatio  agen- 
tis  ad  patiens,  relatio  locati  ad  locum,  et  huiusmodi.  Ad 
primum  genus  dicit  non  esse  motum,  sed  ad  secundum : 
ac  per  hoc,  posse  a  Deo  de  novo  imprimi  in  animam  re- 
lationem  characteris  absque  aliquo  absoluto  novo  fundante 
illam.  Et  propterea  non  sequitur:  Si  relatio  characteris 
poneretur  immediate  in  anima,  conveniret  naturaliter  omni 
animae. 

VIII.  Tu  autem  patienter  sustineto  pertranseuntem  me 
de  respectibus  his  in  communi:  quia  theologiam  practicam 
tracto,  non  metaphysicam.  Nec  videtur  digrediendum  hoc 
in  loco,  quidquid  sit  de  respectibus  istis  extrinsecis :  qui 
forte   non  sunt  intelligibiles.    Quoniam  omnis  respectus, 

SuMMAE  Theol.  D.  Thohae  T.  IX. 


formaliter  sumptus,  hoc  ipsum  quod  est,  est  ad  aliud  se 
habere  *.  Et  si  est  ad  aliud  se  habere,  est  in  genere  ad  ali-  '  Aristot.  Catrg. 
quid,  quod  est  quartum  praedicamentum  *.  Et  rursus,  si  ""fbid'.  °cap.  n, 
est  ad  aliud  se  habere,  necesse  est  ut  consequatur  funda-  "i  *• " '^  ■"^''f,' 
mentum  ex  sola  nova  positione  alterius:  alioquin  non  esset  n.  ^Ts.  Th.  lib! 
ad  aliud.  Et  propterea,  si  est  ad  aliud  se  habere,  ad  illud  '  '"'  "' 
non  est  motus:  ut  ex  hac  ratione  probatur  V  Physicorum  *  \^^  ','■  "•  '•" 
ab  Aristotele. 

Et  super  hoc,  scilicet  super  ipsa  relatione  formaliter 
inquantum  relatio  est,  fundavit  Auctor  hic  rationem  suam. 
Relatio  enim  formaliter  sumpta,  quia  hoc  ipsum  quod  est, 
est  ad  aliud,  si  realis  est,  nascitur  cum  fundamento,  non 
simpliciter  in  actu,  sed  sic  quod  ex  sola  appositione  ter- 
mini  fit  actu :  similitudo  enim  nascitur  cum  albo  sic  quod, 
posito  co-albo,  statim  similitudo  in  primo  albo  consurgit; 
et  sic  de  aliis.  Ac  per  hoc,  si  relatio  characteris  imme- 
diate  fundaretur  in  anima,  nasceretur  simul  cum  anima, 
sic  quod,  posito  illius  termino ,  statim  in  anima  consur- 
geret  relatio  characteris.  Et  si  sic  connasceretur  cum  ani- 
ma,  clare  patet  quod  naturaliter  conveniret  omni  animae. 

Quocirca ,  aut  character  non  est  in  genere  ad  aliquid 
nisi  aequivoce.  Et  tunc,  si  est  respectus,  quaeratur  illius 
genus.  Nec  erit  facile  fingere  aliud  genus :  cum  ponatur 
res  spiritualis,  et  non  sit  formaliter  passio.  -  Aut,  si  est 
in  genere  ad  aliquid,  definitio  posita  ab  Aristotele  non  est 
communis  suo  generi:  et  exclusio  motus  ab  ad  aliquid, 
cum  illius  ratione,  V  Physic,  non  est  universalis  de  ipso 
genere  ad  aliquid,  sed  particularis,  hoc  est  de  aliqua  specie 
relationis,  scilicet  intrinsecae.  Quoniam  Aristoteles,  pro- 
bando  ad  relationem  non  esse  motum,  attulit  relationem 
quae  secundum  Scotum  vocatur  extrinsecus  adveniens,  sci- 
licet  dextri  et  sinistri.  Nam  relatio  dextri  inter  me  et  co- 
lumnam  non  sequitur  fundamentum  posito  termino  ,  lo- 
quendo  ut  Scotus  loquitur.  Nam,  posito  animaH  habente 
dextrum,  et  posita  columna,  non  sequitur  relatio  dextri 
inter  ipsa:  potest  enim  columna  poni  neutra.  Et  accidit 
huiusmodi  phantasia  quia  non  consideratur  fundamentum 
ut  fundamentum,  et  terminus  ut  terminus,  sed  remote. 
Verbi  gratia,  relatio  agentis  ad  patiens  non  habet  pro  ex- 
tremis  ignem  et  aquam,  sed  ignem  calefacientem  et  aquam  ' 

patientem  a  calefaciente :  et  sic  de  aliis.  Unde,  non  remote 
sed  propinque  sumendo  fundamentum  et  terminum,  hoc 
est  secundum  eas  dispositiones  secundum  quas  hoc  fundat 
et  illud  terminat,  nulla  est  relatio  realis  quae  non  con- 
surgat  in  fundamento,  posito  termino.  Sed  haec  pertrans- 
eundo  sint  dicta  pro  claritate  litterae,  quae  de  relatione 
loquitur  formaliter,   sicut  et  Philosophus  V  Physicorum. 

IX.  Circa  secundum  dubium  *,  scito  Scotum,  in  Quarto,  '  Num.  v. 
dist.  VI,  qu.  lo,  disputare  ad  omnem  partem.  Et,  tenendo 

quod  character  est  essentialiter  respectus,  sustinet  ipsum 
habere  rationem  potentiae  et  activae  et  passivae,  pro  quanto 
Deus  ordinavit  assistendo  agere  habenti  talem  respectum, 
puta  sacerdoti,  et  similiter  imprimere  in  patiens  habens 
talem  respectum,  puta  characterem  baptismi:  ita  quod  re- 
spectus  reddit  baptizatum  capacem  passionis  a  Deo  sic 
statuente ;  et  similiter  operationem  sacerdotis  eificacem. 
Et  concurrunt  hi  respectus  tanquam  dispositiones  in  ordine 
ad  agens  voluntarium. 

Tenendo  autem  quod  character  est  forma  absoluta,  sus- 
tinet  et  quod  potest  poni  in  prima  specie  quahtatis:  et 
quod  potest  poni  in  secunda.  Respondetque  ad  rationem 
litterae,  quae  in  quarto  dubio  *  proposita  est,  primo,  quod  *  '^»""-  ">• 
non  oportet  omnem  habitum  esse  bonum  vel  malum,  sed 
potest  aliquis  habitus  esse  indifferens.  Quod  probat  dupli- 
citer.  Tum  quia  ex  actibus  indifferentibus  frequentatis 
causatur  habitus  indifferens.  Tum  quia  frequentans  con- 
siderationem  alicuius  conclusionis  geometriae ,  habet  ha- 
bitum  indifferentem.  -  Secundo,  quia  character  potest  poni 
habitus  supernaturalis  bonus  remote :  ita  quod  non  proxime 
seu  sufficienter  potest  esse  principium  actus  boni,  sed  re- 
mote;  sicut  fides,  spes,  caritas  infusa,  non  est  sufficiens 
principium  boni  actus,  sed  inclinat  ad  bonum  actum  con- 
currentibus  aliis  requisitis.  Multo  autem  remotius  character 
potest  disponere  ad  bonum  actum. 

X.  Ad  horum  clariorem  notitiam,  advertendum  est  quod, 


34 


QUAESTIO  LXIII,  ARTICULUS  III 


nisi  formaliter  consideremus ,  locemusque  res  in  suis  ge- 
neribus,  vagari  multipliciter  continget.  Quocirca,  cum  cha- 
racter  sacramentalis  sit  formaliter  potentia:  est  enim  ba- 
ptismalis  character  quo  per  se  primo  homo  potcst  recipere 
sacramenta  reliqua,  ut  patet ;  et  similiter  character  ordinis 
quo  primo  minister  Ecclesiae,  puta  sacerdos,  potest  con- 
ficere  Eucharistiam ,  etc. ,  -  et  sit  supernaturale  accidens 
impressum  animae,  consequens  est  ut  sub  illo  genere  ac- 
cidentium  formaliter  locetur  quod  potentias  activas  vel  pas- 
sivas  continet,  quod  constat  solum  qualitatis  genus  esse,  et 
unam  illius  speciem,  secundam  sciUcet.  Nec  obstat  quod 
non  sit  naturalis  potentia.  Quoniam,  sicut  sub  habitus  spe- 
cie  continentur  non  solum  naturales,  sed  supernaturales 
habitus,  ita  sub  potentiae  accidentalis  specie  continentur 
non  solum  naturales,  sed  supernaturales  potentiae.  Et  in 
hoc  debet  quiescere  intellectus  bene  dispositus. 

XI.  Ad  distractionem  autem  Scoticam  trahentem  rela- 
*  Num.  IX,  Te-  tionem  ad  rationem  potentiae  *,  patet  responsio  ex  hoc 
ipso  quod  distractio  abusiva  rerum  ac  rationum  forma- 
lium  est. 

Ad  id  vero  quod  primo  dicit  de  habitu  indifferente , 
dicendum  est  quod  nullus  est  actus  humanus  singularis 
indifferens  moraliter.  Quia  fit  vel  quando,  ubi,  sicut,  pro- 
pter,  etc,  debet,  et  sic  est  bonus  moraliter:  vel  non  quando, 
aut  ubi,  aut  sicut,  aut  propter,  aut  etc,  debet,  et  sic  est 
malus  moraliter.  Nec  est  inter  ista  duo  medium  in  actu 
exercito :  quia  distinguuntur  penes  af&rmationem  et  nega- 
tionem.  Ac  per  hoc,  nullus  potest  esse  habitus  indifferens 
ex  hoc  capite. 

Ad  id  vero  quod  de  consideratione  frequenti  conclu- 
sionis  geometricae  subditur ,  dicitur  quod,  si  consideratio 
est  scientifica,  generatur  habitus  bonus,  scilicet  scientiae, 
quae  est  virtus ,  ac  per  hoc  boni  tantum ,  puta  veri.  Si 
vero  consideratio  est  non  scientifica ,  generabitur  habitus 
opinativus :  qui  etiam  non  est  indifferens,  sed  declinat  ad 
bonum  vel  malum   prout  declinat  ad  verum  vel  falsum. 

Et  quia  character  est  forma  supematuralis  a  Deo  pro 


munere  impressa;  ac  per  hoc,  si  esset  habitus,  non  posset 
poni  indiiferens :  ideo  Scotus  ad  ultimam  responsionem 
confugit.  Quae  falsum  in  primis  affert,  dum  caritatem,  fi- 
dem  ac  spem  infusam  a  suf&cientibus  proximisque  prin- 
cipiis  elicitivis  bonorum  actuum  aufert.  Est  enim  infusa 
caritas  et  sufficientissimum  et  proximum  elicitivum  prin- 
cipium  dilectionis  Dei  super  omnia.  Sed  quod  iste  puer 
baptizatus  non  actu  diligat,  provenit  ex  conditione  ipsius 
habentis  caritatem ,  quia  scilicet  habet  organa  impedien- 
tia,  etc. ;  et  non  ex  insufficientia  aut  elongatione  habitus. 
Et  simile  est  de  dormiente  aut  ebrio :  non  enim  ex  parte 
habitus  infusi  aut  acquisiti  provenit  quod  dormiens  aut 
ebrius  non  considerat  geometricas  demonstrationes ,  aut 
non  credit  seu  sperat ;  sed  ex  impedimento  habentis  ha- 
bitum. 

Male  deinde  locat  characterem  in  specie,  dum  ex  his 
ad  quae  remote  se  habet ,  locat  ipsum.  Debet  siquidem 
iudicari  res  secundum  ea  quae  sibi  proxime  conveniunt, 
et  non  secundum  remota.  Ac  per  hoc,  non  debet  chara- 
cter  poni  sub  specie  habitus  boni,  quia  valde  remote  dis- 
ponit  ad  actum  bonum. 

XII.  Sed  haec  accidunt  Scoto  quia  difficile  est  operire 

falsum.  Quocirca  videto  omnia  consonare  vero  *,  et  abs-  •Cf.Arist.m/c. 

que  difficultate  ulla  characterem  poni,  non  habitum,  sed  n.  i.'-*^'.  Til! 

potentiam,  quae  ex  propria  ratione  indifferens  est  ad  bo-  '■-'"•  ""• 

num  et  malum:    character   enim  est  potentia   qua  potest 

quis  dare  vel   recipere,    et  non  est   quo  potest   bene  vel 

male  dare  vel  recipere:  -  ut  sic  perspicias  divinam  sapien- 

tiam,  disponentem  omnia  suaviter  *,  donando  nobis  super-   *  Sap.  cap.  vur, 

naturales  potentias,  dare  eas  suaviter,  hoc  est,  servata  con- 

ditione  potentiarum:  ut  scilicet  sint  quibus  possumus,  et 

non  quibus  bene  vel  male  possumus. 

XIII.  Argumenta  Petri  Aureoli ,  apud  Capreolum ,  in 
IV  dist.  Quarti ,  contra  hoc  quod  character  sit  potentia , 
quia  ad  specialia  descendunt  de  potestate  effectiva  tran- 
substantiationis  in  Eucharistia,  etc,  omittenda  censui:  quo- 
niam  suo  loco  quaelibet  servanda  est  quaestio. 


Vers.  30. 


•    PS.    LXXXIll, 

vers.  12. 


Cap,  XVIII. 


Vers.  16,  17. 


ARTICULUS  TERTIUS 

UTRUM  CHARACTER  SACRAMENTALIS  SIT  CHARACTER  CHRISTI 

IV  Sent.,  dist.  IV,  qu.  i,  art.  2;  art.  3,  qu"  5;  art.  4,  qu*  4, 


ro  TERTiuM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
1  character  sacramentalis  non  sit  chara- 
*cter  Christi.  Dicitur  enim  Ephes.  iv*: 
\Nolite  contristare  Spiritum  Sanctum  Dei, 
in  quo  signati  estis.  Sed  consignatio  importatur 
in  ratione  characteris.  Ergo  character  sacramen- 
talis  magis  debet  attribui  Spiritui  Sancto  quam 
Christo. 

2.  Praeterea,  character  habet  rationem  signi. 
Est  autem  signum  gratiae  quae  per  sacramen- 
tum  confertur.  Gratia  autem  infunditur  animae 
a  tota  Trinitate :  unde  dicitur  in  Psalmo  * :  Gra- 
tiam  et  gloriam  dabit  Dominus.  Ergo  videtur  quod 
character  sacramentalis  non  debeat  specialiter  at- 
tribui  Christo. 

3.  Praeterea,  ad  hoc  aliquis  characterem  ac- 
cipit  ut  eo  a  ceteris  distinguatur.  Sed  distinctio 
sanctorum  ab  aliis  fit  per  caritatem ,  quae  sola 
distinguit  inter  filios  Regjii  et  filios  perditionis,  ut 
Augustinus  dicit,  XV  de  Trin.  *:  unde  et  ipsi 
perditionis  filii  characterem  bestiae  habere  dicun- 
tur,  ut  patet  Apoc.  xiii  *.  Caritas  autem  non  at- 


tribuitur  Christo,  sed  magis  Spiritui  Sancto,  se- 
cundum  iilud  Rom.  v  * ,  Caritas  Dei  diffusa  est  '  '-'"^-  5- 
in  cordibus  nostris  per  Spiritum  Sanctum,  qui  da- 
tus  est  nobis;  vel  etiam  Patri,  secundum  iliud  II 
Cor.  ult.  *,  Gratia  Domini  nostri  lesu  Christi  et  '  ^'«"-  '3- 
caritas  Dei.  Ergo  videtur  quod  character  sacra- 
mentalis  non  sit  attribuendus  Christo. 

Sed  contra  est  quod  quidam  *  sic   definiunt  ^,roru"^"°"'S" 
characterem:  Character  est  distinctio  a  charactere  ^•Aibert.M.,iv 

^ent.,  dist.  VI,  C, 

aeterno  impressa  animae  rationali,  secundum  ima-  ^'^-  *■ 
gine^n  consignans  trinitc^tem  creatam  Trinitati  cre- 
anti  et  recreanti  ",  et  distinguens  a  non  configu-  « 

ratis,  secundum  statum  fidei.    Sed  character  ae- 
ternus  est  ipse  Christus :  secundum  illud  Heb.  i  *:  '  ^  ""*•  '• 
Qui  cum  sit  splendor  gloriae  et  figura,  vel  cha- 
racter,  substaixtiae  eius.  Ergo  videtur  quod  cha- 
racter  proprie  sit  attribuendus  Christo. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  ex  supra  *  di-  '  ^^-  '• 
ctis  patet,  character  proprie  est  signacuium  quod- 
dam  quo  aliquid  insignitur  ut  ordinandum  P  in  ? 

aliquem  finem :  sicut  charactere  insignitur  dena- 
rius  ad  usum   commutationum ,  et  milites  cha- 


a)  et  recreanti.  -  PFIsG  et  c;  om. 


P)  ordinandum.  -  ordinatum  Pc. 


QUAESTIO  LXIII,  ARTICULUS  III 


35 


T 
Vers.  4. 
Vers.  3. 


Vers.  4. 


ractere  insigniuntur  quasi  ad  militiam  deputati. 
Homo  autem  fidelis  ad  duo  deputatur.  Primo 
quidem,  et  principaliter ,  ad  fruitionem  gloriae. 
Et  ad  hoc  insigniuntur  "f  signaculo  gratiae :  se- 
cundum  illud  Ezech.  ix  *:  Signa  thau  siiper  fron- 
tes  virorum  gementium  et  dolentium ;  et  Apoc.  vii  * : 
Nolite  nocere  terrae  et  mari  neque  arboribus,  quo- 
adusque  signemus  serpos  Dei  nostri  in  frontibus 
eorum. 

Secundo  autem  deputatur  quisque  fidelis  ad 
recipiendum  vel  tradendum  aliis  ea  quae  perti- 
nent  ad  cultum  Dei.  Et  ad  hoc  proprie  deputatur 
character  sacramentalis.  Totus  autem  ritus  Chri- 
stianae  religionis  derivatur  a  sacerdotio  Christi. 
Et  ideo  manifestum  est  quod  character  sacra- 
mentalis  specialiter  est  character  Christi ,  cuius 
sacerdotio  configurantur  fideles  secundum  sacra- 
mentales  characteres,  qui  nihil  aliud  sunt  quam 
quaedam  participationes  sacerdotii  Christi,  ab  ipso 
Christo  derivatae. 

Ad  primiim  ergo  dicendum  quod  Apostolus  ibi 
loquitur  de  configuratione  ^  secundum  quam  ali- 
quis  deputatur  ad  futuram  gloriam,  quae  fit  per 
gratiam.  Quae  Spiritui  Sancto  attribuitur,  inquan- 
tum  ex  amore  procedit  quod  Deus  nobis  aliquid 
,  grafis  largiatur,  quod  ad  rationem  gratiae  perti- 
net:  Spiritus  autem  Sanctus  amor  est.  Unde  et 
I  ad  Cor.  xii  *  dicitur :  Divisiones  gratiarum  sunt, 
idem  autem  Spiritus. 

Ad  secundum   dicendum  quod    character  sacra- 


mentalis  est  res  respectu  sacramenti  exterioris: 
et  est  sacramentum  respectu  ukimi  effectus.  Et 
ideo  dupliciter  potest  aliquid  characteri  attribui. 
Uno  modo,  secundum  rationem  sacramenti.  Et 
hoc  modo  est  signum  invisibilis  gratiae,  quae  in 
sacramento  confertur.  -  Alio  modo,  secundum 
characteris  rationem  ^.  Et  hoc  modo  signum  est 
configurativum  alicui  principali,  apud  quem  re- 
sidet  auctoritas  eius  ad  quod  aUquis  deputatur: 
sicut  milites,  qui  deputantur  ad  pugnam,  insi- 
gniuntur  signo  ducis,  quo  quodammodo  ei  con- 
figurantur.  Et  hoc  modo  illi  qui  deputantur  ad 
cultum  Christianum,  cuius  auctor  est  Christus, 
characterem  accipiunt  quo  Christo  configurantur. 
Unde  proprie  est  character  Christi. 

Ad  tertium  dicendum  quod  charactere  distin- 
guitur  aliquis  ^  ab  alio  per  comparationem  ad 
aliquem  finem  in  quem  ordinatur  qui  characte- 
rem  accipit:  sicut  dictum  est  *  de  charactere  mi- 
litari,  quo  in  ordine  ad  pugnam  distinguitur  miles 
regis  a  milite  hostis.  Et  similiter  character  fide- 
lium  est  quo  distinguuntur  fideles  '^  Christi  a  ser- 
vis  diaboli,  vel  in  ordine  ad  vitam  aeternam,  vel 
in  ordine  ad  cultum  praesentis  Ecclesiae.  Quo- 
rum  primum  fit  per  caritatem  et  gratiam,  ut  ob- 
iectio  procedit:  secundum  autem  fit  per  chara- 
cterem  sacramentalem.  Unde  et  character  bestiae 
intelligi  potest,  per  oppositum,  vel  obstinata  ma- 
litia,  qua  aliqui  deputantur  ad  poenam  aeternam; 
vel  professio  illiciti  cultus. 


f )  insigniuntur.  -  insignitur  FsD  et  editiones,  homines  insigniun- 
tur  sG. 

o)  configuratione.  -  configuratione  vel  consignatione  F,  consigna- 
tione  GHtc. 


e)  charateris  rationem.  -  propriam  characteris  rationem  EI,  pro- 
priam  rationem  characteris  cetera  tertia. 

X,)  aliquis.  —  Tertia  praeter  I;  aliquid. 

»))  distinguuntur  fideles.  -FsB  et  tertia;  distinguitur  fides  ACDpB, 
distinguitur  fideles  E,  distinguitur  miles  ed.  a. 


Oommentaria  Cardinalis  Caietani 


Cf.  num.  m. 
Cf.  num.  IV. 


TiTULus  de  Christo  loquitur  ut  est  Verbum  incarnatum, 
ut  distinguitur  a  Patre  et  Spiritu  Sancto  ac  ipsa  Tri- 
nitate.  Denotat  autem  obliquus  casus  auctoritatem  in  ipso 
Christo.  Ita  quod  sensus  est:  An  character  sacramentaUs 
sit  character  Christo  ut  principi  configurans  seu  consi- 
gnans  characterem  ipsum  suscipientes :  sicut  character  Ro- 
manus  consignat  mihtes  Caesari,  et  GalHcus  regi  Fran- 
corum,  etc. 

In  corpore  tria  sunt :  primo,  distinguitur  character  fi- 
delium  in  duo  genera ;  secundo ,  respondetur  quaesito  * ; 
tertio,  ponitur  unum  corollarium  *. 

II.  Quoad  primum,  distinguitur  character  fideHum  in 
characterem  ad  caelestem  beatitudinem,  et  characterem  ad 
militantis  Ecclesiae  cultum.  Ille  est  caritas,  seu  gratia :  hic 
est  sacramentalis,  de  quo  est  sermo.  Communio  istorum 
ex  communi  ratione  characteris  declaratur.  Diversitas  au- 
tem  ex  diversitate  finium  ac  actuum  manifestatur  in  littera. 
Praelibavit  autem  Auctor  distinctionem  hanc  ut  clara  fieret 
doctrina  sacrae  Scripturae  quae  in  argumentis  discutitur: 
et  ne  novitium  ambiguum  relinqueret  aut  suspensum. 

III.  Quoad  secundum,  conclusio  responsiva  quaesito  est: 
Character  sacramentalis  est  character  Christi.   Probatur. 


Character  sacramentalis  est  ad  recipiendum  et  dandum  ea 
quae  sunt  cultus  Christiani.  Ergo  est  specialiter  character 
Christi.  -  Probatur  consequentia.  Quia  totus  ritus  Chri- 
stianae  religionis  derivatur  a  Christi  sacerdotio,  cui  confi- 
gurantur  fideles. 

Nota  hic  quam  formalis  sit  doctrina  Auctoris,  dum,  de 
cultu  Christianae  religionis  tractans,  in  Christum  caput, 
non  secundum  quamcumque  illius  conditionem,  sed  secun- 
dum  sacerdotium,  reducit  characterem  Christiani  cultus. 
Sacerdotis  enim  est  principatus  cuiusque  religionis ,  tam 
verae  quam  falsae. 

IV.  Quoad  tertium,  coroUarium  est:  Characteres  sacra- 
mentales  sunt  participationes  quaedam  sacerdotii  Christi. 
Ex  eo  enim  quod  character  sacramentalis  est  Christi  sa- 
cerdotis  character,  consequens  est  ut  sit  quaedam  diminuta 
imitatio  ordinata  ad  actus  spectantes  ad  Christi  sacerdo- 
tium  :  quod  est  esse  participationem  sacerdotii  Christi.  Ba- 
ptismali  siquidem  charactere  a  Christi  sacerdotio  habet 
homo  formaliter  et  esse  membrum  Christianae  religionis, 
et  esse  capacem  reliquorum  sacramentorum  a  Christi  sa- 
cerdotio  derivatorum.  Et  simile  proportionaliter  est  de  alio- 
rum  sacramentorum  characteribus. 


Art.  1. 


36 


QUAESTIO  LXIII,  ARTICULUS  IV 


ARTICULUS  QUARTUS 

UTRUM  CHARACTER  SIT  IN  POTENTIIS  ANIMAE  SICUT  IN  SUBIECTO 

IV  Sent.,  dist.  iv,  qu.  i,  art.  3,  qu^  i. 


*  Art.  2. 


D  QUARTUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
character  non  sit  in  potentiis  animae 
sicut  in  subiecto.  Character  enim  di- 
citur   esse  dispositio   ad  gratiam.    Sed 

gratia  est  in  essentia  animae  sicut  in  subiecto, 
'  Y  ii*°,  qu-  ">  ut  in  Secunda  Parte  *  dictum  est.  Ergo  videtur 

quod  character  sit  m  essentia  animae,  non  au- 

tem  in  potentiis. 

2.  Praeterea,  potentia  animae  non  videtur 
esse  subiectum  alicuius  nisi  habitus  vel  disposi- 
tionis.  Sed  character,  ut  supra  *  dictum  est,  non 
est  habitus  vel  dispositio ,  sed  magis  potentia : 
cuius  subiectum  non  est  nisi  essentia  animae. 
Ergo  videtur  quod  character  non  sit  sicut  in  sub- 
iecto  in  potentia  animae,  sed  magis  in  essentia 
ipsius. 

3.  Praeterea,  potentiae  animae  rationalis  di- 
stinguuntur  per  cognitivas  et  appetitivas.  Sed  non 
potest  dici  quod  character  sit  tantum  in  potentia 
cognoscitiva  *,  nec  etiam  tantum  in  potentia  ap- 
petitiva:  quia  non  ordinatur  neque  ad  cogno- 
scendum  tantum,  neque  ad  appetendum.  Simi- 
liter  etiam  non  potest  dici  quod  sit  in  utraque: 
quia  idem  accidens  non  potest  esse  in  diversis 
subiectis.  Ergo  videtur  quod  character  non  sit 
in  potentia  animae  sicut  in  subiecto,  sed  magis 
in  essentia. 

Sed  contra  est  quod,  sicut  in  praemissa  *  de- 
finitione  characteris  continetur,  character  ^  impri- 
mitur  animae  rationali  secundum  imaginem.  Sed 
imago  Trinitatis  in  anima  attenditur  secundum  po- 
tentias.  Ergo  character  in  potentiis  animae  existit. 

Respondeo  dicendum  quod ,  sicut  dictum  est  *, 
character  est  quoddam  signaculum  quo  anima 
insignitur  ad  suscipiendum  vel  aliis  tradendum 
ea  quae  sunt  divini  cultus.  Divinus  autem  cul- 
tus  in  quibusdam  actibus  consistit.  Ad  actus  au- 
tem  proprie  ordinantur  potentiae  animae,  sicut 


•Arg.  3,  arg.  Sed 
cont. 


'  Art.  3. 


essentia  ordinatur  ad  esse.  Et  ideo  character  non 
est  sicut  in  subiecto  in  essentia  animae,  sed  in 
eius  potentia. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  subiectum  ali- 
cui  accidenti  attribuitur  secundum  rationem  eius 
ad  quod  propinque  disponit :  non  autem  secun- 
dum  rationem  eius  ad  quod  disponit  remote  vel 
indirecte.  Character  autem  directe  quidem  et  pro- 
pinque  disponit  animam  ad  ea  quae  sunt  divini 
cultus   exequenda:    et    quia   haec   idonee  i^   non  t 

fiunt  sine  auxilio  gratiae,  quia,  ut  dicitur  loan.  iv*,  *  ^"^-  ^ 
eos  qui  adorant  Deum,  in  spiritu  et  veritate  ado- 
rare  oportet,  ex  consequenti  divina  largitas  reci- 
pientibus  characterem  gratiam  largitur,  per  quam 
digne  impleant  ea  ad  quae  deputantur.  Et  ideo 
characteri  magis  est  attribuendum  subiectum  se- 
cundum  rationem  actuum  ad  divinum  cultum 
pertinentium,  quam  secundum  rationem  gratiae. 

Ad  secundum  dicendum  quod  essentia  animae 
est  subiectum  potentiae  naturalis,  quae  ex  prin-^ 
cipiis  essentiae  procedit.  Talis  autem  potentia 
non  est  character:  sed  est  quaedam  spiritualis 
potentia  ab  extrinseco  adveniens.  Unde,  sicut  es- 
sentia  animae,  per  quam  est  naturalis  vita  ho- 
minis,  perficitur  per  gratiam,  qua  anima  spiri- 
ritualiter  vivit ;  ita  potentia  naturalis  animae  per- 
ficitur  per  spiritualem  potentiam,  quae  est  cha- 
racter.  Habitus  enim  et  dispositio  pertinent  ad 
potentiam  animae,  eo  quod  ordinantur  ad  actus, 
quorum  potentiae  sunt  principia.  Et  eadem  ra- 
tione  omne  quod  ad  actum  ordinatur,  est  po- 
tentiae  tribuendum. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  *,  " '"  corpore. 
character  ordinatur  ad  ea  quae  sunt  divini  cul- 
tus.  Qui  quidem  est  quaedam  fidei  protestatio 
per  exteriora  signa.  Et  ideo  oportet  quod  cha- 
racter  sit  in  cognitiva  potentia  animae,  in  qua 
est  fides. 


a)  cognoscitiva.  —  cognitiva  Va,  qgUiva  GI.  -  appetitiva  om.  A. 
|5)  character.  -  F  et  tertia  praeter  I;  sic  character  E,  character 
sic  ceteri. 


f)  idonee. 
ceteri. 


F  et  tertia;   (et  quia  hoc  homines)  idonei  E,  idonea 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


TiTULus  clarus.  -  In  corpore  una  conclusio:  Character 
est  subiective  in  potentia  animae.  Probatur.  Character 
est  signaculum  quo  anima  insignitur  ad  recipiendum  vel 
tradendum  ea  quae  sunt  cultus  Christiani.  Ergo  ordinatur 
ad  actus.  Ergo  est  in  potentia  animae. 

Prima  consequentia,  quae  non  nisi  implicite  in  littera 
habetur,  probatur  ex  eo  quod  cultus  divinus  in  actibus 
consistit.  -  Secunda  autem :  quia  potentia  animae  ordina- 
tur  ad  operari,  sicut  essentia  ad  esse. 

II.  In  responsione  ad  primum,  adverte  distinctionem  in 
littera  positam  de  eo  ad  quod  disponit  character,  sciUcet 
vel  propinque  vel  remote:  et  quod  proxime  disponit  ad 
actus  Christianae  rehgionis,  remote  autem  disponit  ad  gra- 
tiam.  Et  hoc  probatur  in  littera,  quia  ad  hoc  disponit  ex 
consequenti.  Et  tu  potes  addere,  quia  disponere  ad  gra- 


tiam  est  communis  conditio  sibi  et  multis  aliis,  multa  enim 
alia  disponunt  ad  gratiam,  ut  patet;  et  non  est  de  numero 
propriorum  sibi. 

Et  haec  si  retinueris,  videbis  vanum  esse  laborem  Scoti, 
in  ult.  qu.  dist.  vi  Quarti  Sent.,  procedentis  ex  eo  quod  dis- 
positio  ad  formam  nunquam  est  in  posteriori  naturaliter 
susceptivo.  Hoc  enim  falsum  esse  constat  de  dispositione, 
non  proxime,  sed  remotc.  Potest  enim  res  quae  non  nisi 
remote  et  ex  consequenti  est  dispositio  ad  gratiam,  quae 
in  essentia  animae  ponenda  est,  poni  in  quacumque  po- 
tentia  animae :  immo  etiam  in  membris  exterioribus.  Hu- 
iusmodi  enim  dispositiones,  ut  in  littera  dicitur,  non  vin- 
dicant  sibi  subiectum  ex  eo  ad  quod  remote  disponunt , 
sed  ex  eo  ad  quod  proxime  disponunt. 

III.  Cave  hic  ne  dicta  de  charactere  intelligas  dicta  de 


QUAESTIO  LXIII,  ARTICULUS  IV 


37 


sacramentis  characterem  imprimentibus,  et  incidas  in  fo- 
veam,  putans  quod  sacramenta  huiusmodi  conferant  gra- 
tiam  ex  consequenti,  sintque  principaliter  causae  chara- 
cterum  et  ex  consequenti  gratiae ,  quia  character ,  ut  in 
littera  dicitur,  non  proxime,  sed  ex  consequenti  dispositio 

*  Qu.  LJii  in-  est  ad  gratiam.  Recolito  superius  *  habitae  doctrinae,  quod 

trod.  -  Cf.  Com-        ...       °  .  .      .      \.  rr 

ment.  scuicet  gratia   est  principalis  sacramentorum  enectus ,   et 

character  est  effectus  secundarius:  et  perspice  non  licere 
attribuere  sacramento  conditionem  characteris.  Cum  hoc 
enim  quod  character  est  remote  et  ex  consequenti  dispo- 
sitio  ad  gratiam,  stat  quod  gratia  sit  principalis  effectus 
sacramenti.  Tunc  enim  gratia  non  esset  principalis  effectus 
sacramenti,  si  solum  daretur  per  sacramentum  ut  sequela 
ad  characterem.  Quae  phantasia  procul  sit  a  te.  Baptismus 

*  Ad  Tit.,  cap.   namque  est  principaliter  lavacrum  regenerationis  *  in  fi- 
'       ■   ■  lios  Dei ,  in   membra    Christi :    et   secundario   impressivus 

characteris.  Et  confert  gratiam  ex  primo  principaliter :  et 
praeter  hoc  habet  unde  conferat  gratiam  ex  consequenti, 
scilicet  propter  characterem.  Ita  quod  character  naturali 
ordine  est  effectus  gratiae  per  quam  aliquis  fit  Christianus 
formatus:  prius  enim  natura  est  esse,  quod  spectat  ad 
gratiam,  quam  posse,  quod  est  characteris.  Et  cum  hoc, 
est  dispositio  ex  consequenti  ad  gratiam :  pro  quanto  ad 
posse  donatum  a  Deo,  comitatur  antecedenter  vel  conse- 
quenter  largitio  bene  posse. 

Et  bene  nota  quod  character  non  ponitur  dispositio 
ad  gratiam  absolute :  sed  character  secundum  rationem  suae 
causae,  scilicet  divinae  largitatis,  ponitur  dispositio  ad  gra- 
tiam.  Divinae  siquidem  largitatis  ratio  habet  ut  cui  dat 
posse,  det  bene  posse.  Hac  enim  ratione  character  ponitur 
dispositio  ad  gratiam,  ut  patet  in  hac  littera. 

Et  cum  haec  servaveris,  Durandi  obiectiones,  in  Quarto, 
dist.  IV,  qu.  1,  spernes. 

IV.  In  responsionc  ad  tertium ,  dubium  ex  Scoto  oc- 

*  Num.  II.  currit,  in  praedicta  *  ultima  quaestione,  ponente  characte- 

rem  in  voluntate.  Tum  quia  est  dispositio  ad  gratiam, 
quae  est  in  voluntate,  quia  gratia  est  idem  quod  caritas. 
Tum  quia,  si  character  est  signum  vel  fundamentum 
obligationis  animae  ad  Deum,  rationabile  est  quod  ponatur 
in  illa  potentia  cuius  primo  est  obligare,  vel  esse  rationem 
obligandi.  Talis  autem  est  voluntas,  quia  praecise  per  actum 
eius  aliquis  se  obligat  principaliter :  reliqua  enim  concur- 
rentia  ad  obligationem  non  sunt  nisi  quaedam  praeambula 
aut  signa. 

V.  Ad  hoc  dicitur  quod  Auctor  et  inferius  in  sequenti 
articulo,  in  responsione  ad  secundum,  probat  characte- 
rem  non  esse  in  voluntate:  quia  character  est  vis  instru- 
mentalis,  ac  per  hoc  consistit  in  moveri  ab  alio ;  vo- 
luntatis  vero  est  movere  seipsam  ad  operandum ;  disso- 
nat  igitur  conditio  characteris  a  conditione  voluntatis.  Et 
hic  probat  characterem  esse  in  intellectu :  quia  actus  ad 
quos  proxime  disponit ,  scilicet  recipere  vel  tradere  ea 
quae  sunt  Christiani  cultus,  sunt  quaedam  fidei  protesta- 
tiones. 

Unde  ad  primam  Scoti  obiectionem  non  oportet  aliter 

*  ibid-  respondere :   quia  iam  dictum  est  *  quod  characteri   non 

assignatur  subiectum  ex  eo  quod  est  dispositio  ad  gratiam, 
quia  remote  ad  eam  disponit. 

Ad  secundam  autem  dicitur  primo,  quod  conditionalis 
assumpta  est  falsa :  quia  non  est  necessaria.  Quia  cum 
veritate  antecedentis  stat  quod  character  sit  in  illa  potentia 
cuius  sunt  primo  actus  operationes  ad  quas  character  ob- 
ligat :  et  non  in  potentia  quae  est  primo  obligativa. 

Dicitur  secundo,  quod  antecedens  potest  dupliciter  in- 
telligi :  quod  character  sit  obligativus  vcl  proxime,  vel  ex 
consequenti.  Et  quod  character  per  se  et  proxime  non  est 
quid  obligativum,  sed  professivum  Christiani  cultus  et  fidei : 
et  propter  huiusmodi  professionem  obligat,  quod  est  ex 
consequenti  obHgare.  Character  enim  in  anima  monstrat 
animam  Christianae  religionis,  ac  per  hoc  obligatam  Chri- 
sto,  et  non  e  contra:  sicut  character  militaris  monstrat 
militem  Romanum,  et  ideo  obligatum  Caesari.  Argumen- 
tum    autem   utitur  antecedente  in  primo  sensu.    In    quo 


etiam,  ut  prima  testatur  responsio,  falsam  constituit  con- 
ditionalem. 

■VI.  Circa  eandem  responsionem  dubium  aHud  occurrit, 
de  ratione  assignata  in  littera,  scilicet :  Quia  divinus  cul- 
tus  est  quaedam  fidei  protestatio  per  exteriora  signa,  ideo 
character  est  in  intellectu,  in  quo  est  fides.  Si  enim  cha- 
racteri  assignandum  est  subiectum  ex  cultu  divino,  ad 
quem  proxime  disponit,  consequens  est  ut  subiectum  eius 
sit  illudmet  quod  est  subiectum  proprii  et  proximi  prin- 
cipii  ipsius  cultus,  magis  quam  illud  quod  est  subiectum 
principii  corrununis  et  remoti  eiusdem  cultus.  Sed  proprium 
proximumque  cultus  Dei  principium  est  religionis  virtus, 
quae  est  in  voluntate.  Ergo  character,  qui  potentia  est  ad 
recipiendum  vel  tradendum  ea  quae  sunt  cultus,  est  in 
voluntate :  et  non  in  intellectu,  in  quo  est  fides,  quae  re- 
motum  est  principium  cultus,  quia  mediante  religione ;  et 
commune,  quia  fides  operatur  mediate  ea  quae  sunt  mul- 
tarum  virtutum,  puta  spei,  caritatis,  religionis,  etc. 

VII.  Ad  hoc  dicitur  quod  characterem  convenire  in 
subiecto  cum  fide  magis  quam  cum  religione,  ex  duobus 
sumi  potest.  Primo,  ex  eo  quod  tam  fides  quam  character 
inter  principia  religionis  computatur.  Universa  namque  re- 
ligio  filia  est  fidei,  et  quaedam  fidei  protestatio:  ex  reli- 
gione  namque  profitetur  quilibet  fidem  suam.  Character 
quoque,  cum  potentia  sit  activa  vel  passiva  actuum  reli- 
gionis,  principii  rationem  habet. 

Secundo,  ex  eo  quod  tam  fides  quam  character  respicit 
divinum  cultum  secundum  id  quqd  est:  religio  autem  re- 
spicit  divinum  cultum  secundum  rationem  boni.  Est  enim 
religio  virtus  moralis,  cuius  est  reddere  hominem  bonum 
et  eius  opus  bonum  efficere  *.    Fide    enim   et   charactere   '  Aristot.  Ethic. 
homo  potest  in  actus  religionis:    religione  autem   homo  n!''^"'.  "!''Th'; 
bene  se  habet  ad  illos.    Et  hinc  fit  ut  character  respiciat  '"'•  "• 
Christianum  cultum  ut  professio  quaedam  fidei  est,  et  non 
ut  bene  vel  male  fit.  Et  propterea  ad  fidei  subiectum  ac- 
cedit,  et  non  spectat  ad  subiectum  religionis. 

Ad  obiectionem  autem  in  oppositum,  dicitur  quod  pro- 
positio  illa :  Si  characteri  debetur  subiectum  ratione  cultus, 
debet  potius  poni  in  subiecto  principii  proximi  ipsius  cul- 
tus,  quam  principii  remoti  eiusdem,  vera  forte  est  ceteris 
paribus.  Sed  hic  non  sunt  cetera  paria :  quia  cultus  re- 
spicitur  a  principio  proximo  prout  bene  vel  male  fit,  a 
qua  ratione  longe  est  character;  a  principio  vero  remoto 
respicitur  secundum  id  quod  est,  in  qua  ratione  convenit 
character  cum  fide,  quae  est  principium  remotum  ct  com- 
mune.  Et  propterea  non  sequitur  characterem  esse  in  vo- 
luntate,  in  qua  est  religio:  sed  concluditur  oppositum, 
scilicet  esse  in  intellectu,  in  quo  est  fides. 

VIII.  Circa  eandem  responsionem  dubium  ex  Durando, 
in  IV  Sent.,  dist.  iv,  qu.  1 ,  occurrit  de  subiecto  characteris, 
quod  sit  potentia  executiva.  Quia  virtus  perficiens,  non 
ad  cognoscendum  nec  ad  appetendum,  sed  ad  exequen- 
dum,  debet  poni,  non  in  intellectu  nec  in  voluntate,  sed 
in  potentia  executiva.  Character  autem  est  huiusmodi,  ut 
patet.  Ergo. 

Ad  hoc  dicitur  quod  characterem  esse  in  alia  potentia 
quam  intellectus  vel  voluntatis,  est  impossibile  :  quia  quae- 
libet  alia  potentia  est  in  composito,  character  autem  est 
in  anima  intellectiva.  Quod  ex  eo  patet,  quod  est  perpe- 
tuus,  remanens  in  anima  separata.  In  cuius  signum ,  si 
baptizatus  aut  ordinatus  resurgeret,  non  rebaptizaretur  aut 
reordinaretur. 

Ad  obiectionem  autem  dicitur  quod,  licet  maior  sit  vera 
de  virtute  seu  habitu ,  non  tamen  est  vera  de  potentia. 
Character  autem  non  est  virtus  aut  habitus,  sed  potentia. 
Licet  enim  habitus  in  parte  intellectiva  sit  ad  cognoscen- 
dum  vel  appetendum,  potentia  tamen  apposita  ad  neutrum 
esse  potest,  immo  debet:  quoniam  intellectus  ipse  suf&cit 
pro  potentia  ad  intelligendum ,  et  voluntas  pro  potentia 
ad  appetendum.  Quocirca,  cum  character  sit  potentia  in 
parte  superiori  animae  ad  recipiendum  vel  tradendum  cul- 
tum  protestantem  fidem,  rationabiliter  ponitur  in  subiecto 
fidei,  ut  in  littera  dicitur. 


38 


QUAESTIO  LXIII,  ARTICULUS  V 


ARTICULUS  QUINTUS 

UTRUM  CHARACTER  INSIT  ANIMAE  INDELEBILITER 

Infra,  qu.  Lxvi,  art.  9;  qu.  lxxxii,  art.  8;  IV  Sent.,  dist.  iv,  qu.  i,  art.  3,  qu*  4;  Ad  Rom.,  cap.  vii,  lect.  i. 


*  Articnlis  prae- 
cedd. 


vers.  30. 


D  QuiNTUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 

character  non  insit   animae  indelebili- 

ter.  Quanto  enim  aliquod  accidens  est 

perfectius,  tanto  firmius  inhaeret.   Sed 

gratia  est  perfectior   quam  character:   quia  cha- 

racter  ordinatur  ad  gratiam  sicut  ad  ulteriorem 

finem.  Gratia  autem  amittitur  per  peccatum.  Ergo 

multo  magis  character. 

2.  Praeterea,  per  characterem  aliquis  depu- 
tatur  divino  cultui,  sicut  dictum  est  *.  Sed  ali- 
qui  a  cultu  divino  transeunt  ad  contrarium  cul- 
tum  per  apostasiam  a  fide.  Ergo  videtur  quod 
tales  amittant  characterem  sacramentalem. 

3.  Praeterea,  cessante  fine,  cessare  debet  et  id 
quod  est  ad  finem,  alioquin  frustra  remaneret :  si- 

•Matth.cap.xxii,  cut  Dost  resurrcctionem  non  erit  matrimonium  *, 
quia  cessabit  generatio,  ad  quam  matrimonmm 
ordinatur.  Cultus  autem  exterior,  ad  quem  cha- 
racter  ordinatur,  non  remanebit  in  patria,  in  qua 
nihil  agetur  in  figura,  sed  totum  in  nuda  veritate. 
Ergo  character  sacramentalis  non  remanet  in  per- 
petuum  in  anima.  Et  ita  non  inest  indelebiliter. 
Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  in  II 
contra  Parmenianum  * :  Non  minus  haerent  "  sa- 
cramenta  Christiana  quam  corporalis  nota  mili- 
tiae.  Sed  character  militaris  non  repetitur,  sed 
agnitus  approbatur,  in  eo  qui  veniam  meretur 
ab  imperatore  post  culpam.  Ergo  nec  character 
sacramentalis  deleri  potest. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  *, 
character  sacramentalis  est  quaedam  participatio 
sacerdotii  Christi  in  fidelibus  eius :  ut  scilicet, 
sicut  Christus  habet  plenam  spiritualis  sacerdotii 
potestatem,  ita  fideles  eius  ei  configurentur  ^  in 
hoc  quod  participant  aliquam  spiritualem  pote- 
statem  respectu  sacramentorum  et  eorum  quae 
pertinent  ad  divinum  cultum.  Et  propter  hoc 
etiam  Christo  non  competit  habere  characterem : 
sed  potestas  sacerdotii  eius  comparatur  ad  cha- 
T  racterem  "^  sicut  id  quod   est   plenum   et  perfe- 

ctum  ad  aliquam  sui  participationem.    Sacerdo- 
tium  autem  Christi  est  aeternum:  secundum  il- 
Ps.  cix,  vers.  4.  jud  Psalmi  *:   Tu  es  sacerdos  in  aeternum  secun- 
dum   ordinem   Melchisedech.    Et   inde   est   quod 


Cap.  XIII. 


Art.  3. 


P 


Art.  2. 


omnis  sanctificatio  quae  fit  per  sacerdofium  eius, 

est  ^  perpetua,  re  consecrata  manente.  Quod  patet  s 

etiam  in  rebus  inanimatis:  nam  ecclesiae  vel  al- 

taris  manet  consecratio  semper,  nisi  destruatur. 

Cum  igitur  anima  sit  subiectum  characteris  se- 

cundum  intellectivam  partem,  in  qua  est  fides, 

ut  dictum  est  * ;  manifestum  est  quod,  sicut  in-  ■  Art.  4,  ad  3. 

tellectus  perpetuus  est  et  incorruptibilis,  ita  cha- 

racter  indelebiliter  manet  in  anima. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  aliter  est  in 
anima  gratia,  et  aliter  character.  Nam  gratia  est 
in  anima  sicut  quaedam  forma  habens  esse  com- 
pletum  in  ea:  character  autem  est  in  anima  sicut 
quaedam  virtus  instrumentalis,  ut  supra  *  dictum 
est.  Forma  autem  completa  est  in  subiecto  se- 
cundum  conditionem  subiecti.  Et  quia  anima  est 
mutabilis  secundum  liberum  arbitrium  quandiu 
est  in  statu  viae,  consequens  est  quod  insit  -  ani- 
mae  mutabiliter.  Sed  virtus  instrumentalis  magis 
attenditur  secundum  conditionem  principalis  agen- 
tis.  Et  ideo  character  indelebiliter  inest  animae, 
non  propter  sui  perfectionem ,  sed  propter  per- 
fectionem  sacerdotii  Christi,  a  quo  derivatur  cha- 
racter  sicut  quaedam  instrumentalis  virtus. 

Ad  secundum  dicendum  quod ,  sicut  ibidem  * 
Augustinus  dicit ,  nec  ipsos  apostatas  videmus  ^ 
carere  baptismate ,  quibus  per  poenitentiam  rede- 
untibus  non  restiiuitur,  et  ideo  amitti  non  potuisse 
iudicatur.  Et  huius  ratio  est  quia  character  est 
virtus  instrumentalis,  ut  dictum  est  * :  ratio  au-  '  ^^ 
tem  instrumenti  consistit  in  hoc  quod  ab  alio 
moveatur,  non  autem  in  hoc  quod  ipsum  se 
moveat,  quod  pertinet  ad  voluntatem.  Et  ideo, 
quantumcumque  voluntas  moveatur  in  contra- 
rium,  character  non  removetur,  propter  immo- 
bilitatem  principalis  moventis. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  quamvis  post  hanc 
vitam  non  remaneat  exterior  cultus ,  remanet 
tamen  finis  illius  cultus.  Et  ideo  post  hanc  vi- 
tam  remanet  character,  et  in  bonis  ad  eorum 
gloriam,  et  in  malis  ad  eorum  ignominiam :  sicut 
etiam  militaris  character  remanet  in  militibus 
post  adeptam  victoriam ,  et  in  his  qui  vicerunt 
ad  gloriam,  et  in  his  qui  sunt  victi  ad  poenam. 


*  Loc.  cit.  \a  arg. 
Sed  cont.  -  Cf. 
deBaptism.cont. 
Donatist.  lib.  I, 
cap.  I. 


a)  haerent.  -  P;  habent;  cf.  art.  i   e. 
fi)  conflgurentur.  -  P;  conflgurantur. 

Y)  characterem.  -  PI;  addunt   sacerdotium  ABCD,  sacerdotum  E, 
sacerdotii  FGHaic. 


3)  eius,  est.  -  PFGIac;  est  D,  eius  quae  est  Hb,  est  eius  ceteri. 
e)  insit.  -  gratia  insit  PG. 

X)  videmus.  -  PFI;  vidimus.  Po,st  quibus  P  addit  utique.   Pro  po- 
tuisse,  posse  P. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


IN  titulo,  adverte  quod  ly  indelebiliter  potest  dupliciter 
accipi.  Vel  per  negationem  omnis  potentiae,  etiam  lo- 
gicae ,  ad  deletionem.  Et  sic  esset  sensus :  An  character 
insit  indelebiliter,  ita  quod  implicet  contradictionem  ipsura 
deleri.  Et  hic  sensus  procul  cst  ab  intento :  potest  enim 
a  Deo  deleri,  desinendo  conservare  ipsum.  -  Vel  per  ne- 
gationem   propriae   seu   proximae   naturalis  potentiae   ad 


deletionem.  Et  hic  sensus  est  intentus.  Non  enim  quae- 
rimus  quid  possit  Deus  facere:  sed  quid  suapte  natura 
conveniat  characteri. 

II.  In  corpore  est  una  conclusio :  Character  indelebiliter 
manet  in  anima.  Probatur.  Omnis  sanctificatio  quae  fit 
per  sacerdotium  Christi,  est  perpetua,  re  consecrata  ma- 
nente.  Sed  character  sacramentalis  est  quaedam  participatio 


QUAESTIO  LXIII,  ARTICULUS  VI 


39 


sacerdotii  Christi  aeterni  in  eius  fidelibus  secundum  ani- 
mae  partem  incorruptibilem.  Ergo  character  indelebiliter 
manet  in  anima. 

Maior  et  probatur,  et  declaratur.  Probatur  quidem,  quia 
sacerdotium  Christi  est  aetemum :  ut  patet  auctoritate  Scri- 
pturae.  —  Declaratur  vero,  ex  eo  quod  res  inanimatae  con- 
secratae  a  ministris  sacerdotii  Christi,  retinent  consecratio- 
nem  quandiu  sunt:  ut  patet  in  ecclesiis,  calicibus,  etc. 

Minor  vero,  quoad  primam  partem,  declaratur  ex  duo- 
bus.  Primo,  ex  proportionaHtate  Christi  secundum  plenam 
sacerdotii  potestatem,  et  fidelium  eius  secundum  aliquam 
potestatem  respectu  sacramentorum  et  cultus,  etc.  Secundo, 
ex  hoc  quod  Christo  non  convenit  habere  characterem.  - 
Quoad  secundam  autem  partem,  scilicet  aeterni,  non  opor- 
tet  aliter  probari.  -  Quoad  tertiam  vero,  probatur  ex  eo 
quod  anima  est  subiectum  characteris  secundum  intelle- 
ctum. 

III.  Adverte  hic  quod  in  minori  propositione  apposui- 
mus  ly  aeterni,  propterea  quia  character  habet  rationem 
vis  instrumentalis.  Constat  enim  quod,  nisi  principale  agens  ■ 
sit  aeternum,  impossibile  est  ponere  instrumentalem  eius 
virtutem  perpetuam. 

Adverte  secundo  ly  re  consecrata  manente.  Quoniam 
inde  apparet  responsio  ad  Scotum,  in  IV  Sent.,  dist.  vi, 
qu.  9,  obiicientem  ex  indelebilitate  characteris  negationem 


virtutis  supematuralis  in  sacramentis :  quia  virtus  illa  nun- 
quam  posset  corrumpi,  eodem  modo  quo  characterem  in- 
delebilem  Thomas  ponit.  -  Respondemus  siquidem  quod 
virtus  in  sacramentis  existens  manet  quandiu  sacramentum 
manet,  sicut  et  character  durat  quandiu  anima  durat.  Du- 
rante  siquidem  sacramento,  durat  et  virtus  illa.  Et  sicut, 
si  cessaret  esse  anima,  desineret  et  eius  character,  ita,  ces- 
sante  sacramento,  cessat  virtus  in  illo.  Et  quoniam  con- 
stat  sacramenta  omnia  paululum  durare,  utpote  habentia 
verba  pro  formis ,  ideo  mirum  non  est  si  spirituales  vir- 
tutes  eorum  crebro  esse  desinunt. 

IV.  In  responsione  ad  primum,  adverte  rationem  Au- 
ctoris  ex  philosophia  non  solum  principia,  sed  testimonium 
ad  sensum  habere.  Videmus  enim  motum  caelestem  du- 
rationem  ex  parte  motus  sortiri.  Tantique  fit  huiusmodi 
rerum ,  quarum  esse  consistit  in  fieri ,  duratio  ex  parte 
agentis,  ut  negantes  conservari  permanentes  res  manu  Crea- 
toris,  concedant  huiusmodi  res  imperfectas  posse  perpetuari 
ab  agente  perpetuo,  ut  Averroes,  in  XII  Metaphys.  *,  te- 
statur. 

Et  habes  in  hac  littera  aliam  rationem  radicalem  huius 
differentiae  inter  formam  habentem  esse  completum,  et  for- 
mam  quae  est  vis  instrumentalis :  quia  scilicet  illa,  quasi 
fixa  in  subiecto,  sequitur  conditionem  subiecti;  ista  vero, 
quasi  defluxus  quidam  agentis,  illius  sequitur  conditionem. 


'Text.  Com.xu, 


*  Art.  3,  5. 


*  Qu.  Lxii,  art. 


*  Art.  5. 


Qu.  Lxii,  ar;. 
.  5- 


ARTICULUS  SEXTUS 

UTRUM  PER  OMNIA  SACRAMENTA  NOVAE  LEGIS  IMPRIMATUR  CHARACTER 

IV  Sent.,  dist.  iv,  qu.  i,  art.  4,  quis  2,  3;  dist.  vii,  qu.  11,  art.   1,  qu*   1;  dist.  xxili,  qu.  1,  art.  2,  qu*   3; 
De  Eccles.  Sacram.;  Ad  Heb.,  cap.  xi,  lect.  vn. 


»D  SEXTUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
per  omnia  sacramenta  novae  legis  im- 
*primatur  character.  Per  omnia  enim 
^sacramenta  novae  legis  fit  aliquis  parti- 
ceps  sacerdotii  Christi.  Sed  character  sacramenta- 
lis  nihil  est  aliud  quam  participatio  sacerdotii  Chri- 
sti,  ut  dictum  est  *.  Ergo  videtur  quod  per  omnia 
sacramenta  novae  legis  imprimatur  character. 

2.  Praeterea,  character  se  habet  ad  animam 
in  qua  est,  sicut  consecratio  ad  res  consecratas. 
Sed  per  quodlibet  sacramentum  novae  legis  ho- 
mo  recipit  gratiam  sanctificantem,  ut  supra  *  di- 
ctum  est.  Ergo  videtur  quod  per  quodlibet  sa- 
cramentum  novae  legis  imprimatur  character. 

3.  Praeterea,  character  est  res  et  sacramen- 
tum.  Sed  in  quolibet  sacramento  novae  legis  est 
aliquid  quod  est  res  tantum,  et  aliquid  quod  est 
sacramentum  tantum,  et  aliquid  quod  est  res  et 
sacramentum.  Ergo  per  quodlibet  sacramentum 
novae  legis  imprimitur  character. 

Sed  contra  est  quod  sacramenta  in  quibus 
imprimitur  character,  non  reiterantur,  eo  quod 
character  est  indelebilis,  ut  dictum  est  *.  Quae- 
dam  autem  sacramenta  iterantur:  sicut  patet  de 
poenitentia  et  matrimonio.  Ergo  non  omnia  sa- 
cramenta  imprimunt  characterem. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  *  dictum 
est,  sacramenta  novae  legis  ad  duo  ordinantur: 
scilicet  in  remedium  peccati,  et  ad  cultum  di- 
vinum.  Est  autem  omnibus  sacramentis  com- 
mune  quod  per  ea  e.xhibetur  aliquod  remedium 


contra  peccatum,  per  hoc  quod  gratiam  confe- 
runt.  Non  autem  omnia  sacramenta  ordinantur 
directe  ad  divinum  cultum :  sicut  patet  de  poe- 
nitentia ,  per  quam  homo  liberatur  a  peccato , 
non  autem  per  hoc  sacramentum  exhibetur  ho- 
mini  aliquid  de  novo  pertinens  ad  divinum  cul- 
tum,  sed  restituitur  in  statum  pristinum. 

Pertinet  autem  aliquod  sacramentum  ad  divi- 
num  cultum  tripliciter:  uno  modo,  per  modum 
ipsius  actionis;  alio  modo,  per  modum  agentis; 
tertio  modo,  per  modum  recipientis.  Per  modum 
quidem  ipsius  actionis  pertinet  ad  divinum  cul- 
tum  Eucharistia,  in  qua  principaliter  divinus  cul- 
tus  consistit,  inquantum  est  Ecclesiae  sacrificium. 
Et  per  hoc  idem  sacramentum  non  imprimitur 
homini  character:  quia  per  hoc  sacramentum 
non  ordinatur  homo  ad  aliquid  aliud  ulterius 
agendum  vel  recipiendum  in  sacramentis,  cum 
potius  siifinis  et  consummatio  omnium  sacramen- 
toriim,  ut  Dionysius  dicit,  iii  cap.  Eccles.  Hier. 
Continet  tamen  in  seipso  "  Christum,  in  quo  non 
est  character,  sed  tota  sacerdotii  plenitudo. 

Sed  ad  agentes  in  sacramentis  pertinet  sacra- 
mentum  ordinis :  quia  per  hoc  sacramentum  de- 
putantur  homines  ad  sacramenta  aliis  tradenda. 
Sed  ad  recipientes  pertinet  sacramentum  bapti- 
smi,  per  quod  ^  homo  accipit  potestatem  reci- 
piendi  alia  Ecclesiae  sacramenta :  urrde  bapti- 
smus  dicitur  esse  ianua  sacramentorum  ^.  Ad  idem 
etiam  ordinatur  quodammodo  confirmatio :  ut 
infra  *  suo   loco   dicetur.   Et  ideo  per  haec  tria  art^3. 


Cf.    qu.    Lxv , 


a)  in  seipso. 
p)  per  quod.  - 


■  in  se  ipsum  PGI. 
per  quem  GI,  per  hoc  quod  Hbc,  quia  per  ipsum  P. 


f)  sacramentorum.  -  omnium  sacramentorum  Pc. 


*  Art.  2. 


40 

sacramenta  character  imprimitur,  scilicet  bapti- 
smum,  confirmationem  et  ordinem. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  per  omnia  sa- 
cramenta  fit  homo  particeps  sacerdotii  Christi, 
utpote  percipiens  aliquem  effectum  eius:  non 
tamen  per  omnia  sacramenta  aliquis  deputatur 
ad  agendum  aliquid  vel  recipiendum  quod  per- 
tineat  ad  cultum  sacerdotii  Christi.  Quod  qui- 
dem  exigitur  ad  hoc  quod  sacramentum  chara- 
cterem  imprimat. 

Ad  secundum  dicendum  quod  per  omnia  sacra- 
menta   sanctificatur   homo,  propter   hoc  ^  quod 


QUAESTIO  LXIII,  ARTICULUS  VI 


sanctitas  importat  munditiam  a  peccato,  quod  fit 
per  gratiam.  Sed  specialiter  per  quaedam  sacra- 
menta,  quae  characterem  imprimunt,  homo  san- 
ctificatur  quadam  consecratioiie ,  utpote  deputa- 
tus  ad  divinum  cultum:  sicut  etiam  res  inani- 
matae  sanctificari  dicuntur  inquantum  divino  cul- 
tui  deputantur. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  licet  character  sit 
res  et  sacramentum,  non  tamen  oportet  id '  quod 
est  res  et  sacramentum,  esse  characterem.  Quid 
autem  sit  res  et  sacramentum  in  aliis  sacramen- 
tis,  infra  *  dicetur. 


*Qu.Lxxiii,art.i, 
ad  3;  qu.  Lxxxiv, 
art.  1 ,  ad  3  ;  Sup- 
pletn.  qu.  ixx, 
art.  3,  ad  3;  qu. 
XLii,  art.  I,  ad  5. 


0)  propter  hoc.  -  secundum  tertia.  -  Pro  quod  fit,  quae  fit  P. 


I 


e)  id.  -  esse  id  l,  quod  id  c,  omne  id  P. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


TiTULus  clarus.  -  In  corpore  una  est  conclusio:  Per 
tria  sacramenta  tantum  imprimitur  character.  Haec 
conclusio,  quoad  exponentem  negativam,  implicite  ponitur 
in  littera.  Et  secundum  se  totam  in  littera  implicite  pro- 
batur,  praesupponendo  supra  *  dicta  de  charactere,  scilicet 
quod  est  potentia  ad  recipiendum  vel  tradendum  ea  quae 
sunt  divini  cultus.  Ex  hoc  enim  supposito  principio  pro- 
cedit  Auctor,  quasi  subsumendo  quaedam  sacramenta  non 
spectare  directe  ad  novum  cultum  divinum,  aut  non  or- 
dinare  ad  recipiendum  vel  tradendum ;  ac  per  hoc,  in  his 
non  imprimi  characterem.  Unde  distinguit  in  primis  Auctor 
duos  sacramentorum  fines :  scilicet  remedium  peccati,  et 
divinum  cultum.  Et  in  primo  omnia  dicit  convenire:  in 
secundo  autem  non ,  quod-  probat  de  sacramento  poeni- 
tentiae.    Subdistinguit  deinde   in  tria  membra  sacramenta 


ordinata  ad  secundum  finem:  et,  excluso  uno  eorum,  sci- 
licet  Eucharistiae,  concludit  reHqua  duo  genera  imprimere 
characterem.  Et  clare  patet  processus  in  littera. 

II.  Adverte  hic  quod  circa  Eucharistiae  sacramentum 
possunt  duo  considerari :  scilicet  ipsum  sacramentum,  quod 
nihil  aliud  est  quam  actio  sacramentalis  consistens  in  con- 
secratione  materiae ;  et  potest  considerari  usus  sacramenti, 
quo  Eucharistia  percipitur  a  nobis.  Et  de  primo  quidem, 
an  imprimat  characterem,  sub  quaestione  cadere  non  potest: 
quia  actio  illa  nihil  ponit  in  animabus  nostris,  sed  ad  ma- 
teriam  exteriorem  terminatur.  De  secundo  autem  Auctor 
loquitur,  reddens  rationem  quare  non  imprimit  nobis  cha- 
racterem :  et  cum  hoc,  magnificans  ipsum,  quod  continet 
Ghristum,  in  quo  est  fons  omnium  characterum. 


QUAESTIO  LXIV,  ARTICULUS  I 


4> 


QUAESTIO  SEXAGESIMAQUARTA 

DE  CAUSIS  SACRAMENTORUM 


IN   DECEM   ARTICULOS   DIVISA 


*  Cf.  qu.  LX, 
trod. 


..D 


EiNDE  considerandum  est  de   causis  *  sacra- 
mentorum  *,  sive  per  auctoritatem  sive  per 
ministerium. 
Et  circa  hoc  quaeruntur  decem. 

Primo :  utrum  solus  Deus  interius  operetur  in 

sacramentis. 
Secundo:  utrum  institutio  sacramentorum  sit 

solum  a  Deo. 
Tertio :  de  potestate  quam  Christus  habuit  in 

sacramentis. 
Quarto :  utrum  illam  potestatem  potuerit  aliis 
communicare. 


Quinto:   utrum  potestas   ministerii   in   sacra- 

mentis  conveniat  malis. 
Sexto:    utrum  mali   peccent   dispensando  sa- 

cramenta. 
Septimo :   utrum   angeli  possint  esse   ministri 

sacramentorum. 
Octavo :  utrum  intentio  ministri  requiratur  in 

sacramentis. 
Nono :    utrum   requiratur  ibi  recta  fides ;   ita 

scilicet  quod  infidelis  non  possit  tradere  sa- 

cramentum. 
Decimo :   utrum  requiratur  ibi  recta  intentio. 


Part.  I,  S  3. 


Vers.  31. 


Tract.  LXXX. 


Vers.  33. 


* 


ARTICULUS  PRIMUS 

UTRUM  SOLUS  DEUS,  VEL  ETIAM  MINISTER,  INTERIUS  OPERETUR  AD  EFFECTUM  SACRAMENTI 

Supra,  qu.  lxii,  art.  1 ;  IV  Sent.,  dist.  i,  qu.  i,  art.  4,  qu*  1, 


iD  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
non  solus  Deus,  sed  etiam  minister,  in- 
'terius  operetur  ad  effectum  sacramenti. 
jlnterior  enim  effectus  sacramenti  est  ut 
homo  purgetur  a  peccatis,  et  illuminetur  per  gra- 
tiam.  Sed  ad  ministros  Ecclesiae  pertinet  pur- 
gare,  illuminare  et  perjicere:  ut  patet  per  Dio- 
nysium,  in  v  cap.  Coel.  Hier.  *  Ergo  videtur  quod 
non  solus  Deus,  sed  etiam  ministri  Ecclesiae  ope- 
rentur  P  ad  sacramenti  effectum. 

2.  Praeterea,  in  coliatione  sacramentorum 
quaedam  orationum  suftragia  proponuntur.  Sed 
orationes  iustorum  sunt  magis  apud  Deum  exau- 
dibiles  quam  quorumcumque :  secundum  illud 
loan.  IX  * :  Si  quis  Dei  cultor  est ,  et  voluntatem 
Dei  facit,  hunc  Deus  exaudit.  Ergo  videtur  quod 
maiorem  eftectum  sacramenti  consequitur  ille  qui 
recipit  illum  ^  a  bono  ministro.  Sic  ergo  mini- 
ster  operatur  aliquid  ad  interiorem  effectum,  et 
non  solus  Deus. 

3.  Praeterea,  dignior  est  homo  quam  res  in- 
animata.  Sed  res  inanimata  aliquid  operatur  ad 
effectum  interiorem :  nam  aqua  corpus  tangit  et 
cor  abluit,  ut  Augustinus  dicit,  super  loan.  *  Ergo 
homo  aliquid  operatur  ad  interiorem  effectum 
sacramenti,  et  non  solus  Deus. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  Rom.  viii  *:  Deus 
qui  iustijicat.  Cum  igitur  interior  effectus  omnium 
sacramentorum  sit  iustificatio,  videtur  quod  solus 
Deus   operetur   interiorem  effectum  sacramenti. 


Respondeo  dicendum  quod  operari  aliquem  ef- 
fectum  contingit  dupliciter :  uno  modo,  per  mo- 
dum  principaiis  agentis;  alio  modo,  per  modum 
instrumenti.  Primo  igitur  modo  solus  Deus  ope- 
ratur  interiorem  effectum  sacramenti.  Tum  quia 
solus  Deus  illabitur  animae  *,  in  qua  sacramenti  '^^'''JL^"'"^' 
effectus  consistit  ^  Non  autem  potest  aliquid  ^  o"""au'  '"'" 
immediate  operari  ubi  non  est.  -  Tum  quia  gratia,  ^ 


*  Aristot.  Polit. 
lib.I.cap.  11,11.4. 
-  S.  Th.  lect.  II. 


quae  est  interior  sacramenti  effectus,  est  a  solo 

Deo  *,  ut  in  Secunda  Parte  **  habitum  est.   Cha-  !  P/,,"!"- 

'        .  ...  '•  I*  11»",  qu.cxu, 

racter  etiam,  qui  est  intenor  quorundam  sacra-  "■"'•  •■ 
mentoTum  effectus,  est  virtus  instrumentalis,  quae 
manat  a  principali  agente,  quod  est  Deus. 

Secundo  autem  modo  homo  potest  operari 
ad  interiorem  efiectum  sacramenti,  inquantum 
operatur  per  modum  ministri  '^.  Nam  eadem  ra-  ^ 

tio  est  ministri  et  instrumenti  * :  utriusque  enim 
actio  exterius  adhibetur,  sed  sortitur  effectum 
interiorem  ex  virtute  principalis  agentis,  quod  est 
Deus. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  purgatio,  se- 
cundum  quod  attribuitur  ministris  Ecclesiae,  non 
est  a  peccato :  sed  dicuntur  diaconi  purgare,  in- 
quantum  vel  immundos  eiiciunt  a  coetu  fide- 
lium,  vel  eos  sacris  admonitionibus  disponunt  ad 
sacramentorum  receptionem.  Similiter  etiam  sa- 
cerdotes  illuminare  dicuntur  sacrum  populum, 
non  quidem  gratiam  infundendo,  sed  sacramenta 
gratiae  tradendo:  ut  patet  per  Dionysium  ibidem  *. 

Ad  secundum  dicendum  quod  orationes  quae  di- 


3.  6. 


a)  causis.  -  causa  tertia. 

^)  operentur.  -  interius  operentur  PI. 

f)  iUum.  -  ipsum  P. 

3)  consistit.  -  existit  PGHI;  consistit...  sacramenti  effectus  om.  A. 

SlIMMAK  Theol.  D.  Thomae  T.  IX. 


e)  aliquid.  — 
typographorum. 
(J)  ministri. 


aliquis  aliquid  B,  om.  bc;  Non...  operari  om.  P  errore 
-  ministerii  BCDEGHI6.  Cf.  art.  2.  ?. 


Vers.  19. 


42  QUAESTIO  LXIV 

cuntur  in  sacramentorum  coUatione,  proponun- 
tur  Deo  non  ex  parte  singularis  personae,  sed 
ex  parte  totius  Ecclesiae :  cuius  preces  sunt  apud 
Deum  exaudibiles,  secundum  illud  Matth.  xviii  *: 
Si  diio  ex  vobis  consenserint  super  terram  de  omni 
re  quamcumque  ^  petierint,  fiet  eis  a  Patre  meo. 
Nihil  tamen  prohibet  quin  devotio  viri  iusti  ad 
hoc  aliquid  operetur. 

IUud  tamen  quod  est  sacramenti  effectus,  non 
impetratur  oratione  Ecclesiae  vel  ministri ,  sed 
ex  merito  passionis  Christi,  cuius  virtus  opera- 


,  ARTICULUS  II 

tur  in  sacramentis ,  ut  dictum  est  *.  Unde  effe- 
ctus  sacramenti  non  datur  melior  per  meliorem 
ministrum.  Aliquid  tamen  annexum  impetrari 
potest  recipienti  sacramentum  per  devotionem 
ministri:  nec  tamen  minister  operatur  illud,  sed 
impetrat  operandum  a  Deo. 

Ad  tertium  dicendum  quod  res  inanimatae  non 
operantur  ^  ad  interiorem  effectum  nisi  instru- 
mentaliter,  ut  dictum  est  *.  Et  similiter  homines 
non  operantur  ad  sacramentorum  effectum  nisi 
per  modum  ministerii ,  ut  dictum  est  *. 


rj)  quamcunque. 
fiet  illis  PG. 


quacumque  BCEa.  Pro  fiet  eis,  fiat  eis  ABGi,   |         6)  operantur.  -  aliquid  addunt  editiones. 


'  Qu.  Lxn,  art.  5. 


In  corpore. 


Ibid. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


TiTULus  clarus  est.  -  In  corpore  una  ponitur  distinctio 
bimembris,  cum  duabus  conclusionibus  singulis  iuxta 
singula  membra.  Distinctio  est.  Operari  eifectum  contingit 
vel  per  modum  principalis  agentis;  vel  per  modum  instru- 
menti. 

Prima  conclusio  est :  Solus  Deus  primo  modo  operatur 
effectum  interiorem  sacramenti.  Et  probatur  dupliciter :  ut 
patet  clare  in  littera. 

Secunda  vero  conclusio  est :  Homo  potest  operari  ad 
interiorem  effectum  sacramenti  secundo  modo.  Et  pro- 
batur.  Quia  minister  habet  rationem  instrumenti,  etc. 

II.  Adverte  hic  quod,  cum  in  littera  dicitur,  Solus  Deus 
est  causa  gratiae,  intelligas  de  causa  principali :  quoniam 
de  illa  est  sermo  in  prima  conclusione,  pro  qua  hoc  di- 

*  Qu.  Lxii,  art.  1.  citur.  Et  superius  *  determinatum  est  sacramenta  causare 
instrumentahter  gratiam.  Et  hic  in  secunda  conclusione 
dicitur  hominem  ministerialiter  causare  interiorem  effectum 
sacramenti  eadem  ratione  qua  sacramentum  est  causa  gra- 
tiae:  quoniam  ministro  utitur  Deus,  sicut  et  sacramentali 
locutione,  ut  instrumento  ad  causandum  interiorem  effe- 
ctum  sacramenti.  Immo  una  eademque  vis  instrumentalis 
perfecta  est  in  sacramento  et  ministro,  sicut  in  verbis  et 
rebus :  ea  ratione,  quia  minister  nonnisi  ut  necessario  re- 
quisitus  ad  perfectionem  sacramenti  concurrit;  omnibus 
autem  requisitis  ad  perfectionem  sacramenti  utitur  princi- 
pale  agens,  quod  est  Deus,  ut  partialibus  concurrentibus 
ad  perficiendum  sacramentum  unum.  Quod  est  uti  eis  ut 
partialibus  concurrentibus  ad  perfectionem  insttumenti 
unius.  In  uno  vero  instrumento,  quotcumque  requirat 
partialia,  una  eademque  perfecta  virtus  instrumentalis  po- 
nenda  est. 

III.  In  responsione  ad  secundum,  dubium  occurrit,  an 


gratiae  intensior  gradus  comprehendatur  sub  annexis  quae 
per  devotionem  ministri  impetrari  possunt  recipienti  sa- 
cramentum.  Et  est  ratio  dubii  quia,  si  comprehenditur  sub 
annexis,  sequitur  praecedentia  verba  litterae,  scilicet,  Effe- 
ctus  sacramenti  non  datur  melior  per  meliorem  ministrum, 
esse  falsa.  Quoniam,  si  ex  devotione  ministri  intensior  gra- 
tia  daretur  baptizato  vel  absoluto,  constat  quod  melior  ef- 
fectus  daretur  per  meliorem  ministrum :  cum  gratia  ipsa 
sit  effectus  sacramenti. 

In  oppositum  autem  est  quod  nuUa  ratio  apparet  quare 
alia  dona  Dei  possunt  habere  rationem  annexi  impetrabilis 
per  devotionem  ministri,  et  maioritas  gratiae  non  possit 
habere  rationem  annexi  huiusmodi.  Potest  enim  devotus 
minister  hoc,  sicut  et  alia,  a  divinae  misericordiae  largitate 
impetrare. 

IV.  Ad  hoc  dicitur  quod,  cum  minister  sacramenti  non 
sit  deterioris  conditionis  ministrando  sacramentum  quam 
si  non  ministraret;  et  simiHter  recipiens  non  fit  ex  rece- 
ptione  deterioris  conditionis ;  nec  divina  largitas  ex  hoc 
quod  impendit  sacramentum,  arctatur:  consequens  est  ut 
possit  minister  impetrare  maiorem  gratiam  recipienti  sa- 
cramentum  quam  sit  illa  quae  regulariter  per  sacramentum 
datur,  aut  quae  illi  seclusa  ministri  devotione  daretur; 
sicut  posset  eandem  maiorem  gratiam  extra  ministerium 
sacramenti  impetrare.  Ac  per  hoc,  maioritas  gratiae  potest 
habere  rationem  annexi  impetrabilis  ex  ministri  devotione. 

Nec  propterea  sequitur  quod  maior,  seu  melior  effectus 
sacramenti  detur  per  meliorem  ministrum.  Quoniam  ma- 
ioritas  illa  impetrata  non  haberet  rationem  effectus  sacra- 
menti ,  sed  rationem  annexi  effectui  sacramenti :  et  esset 
effectus  a  solo  Deo  concomitanter  ad  sacramentum,  im- 
petratus  ex  devotione  ministri. 


ARTICULUS  SECUNDUS 

UTRUM  SACRAMENTA  SINT  SOLUM  EX  INSTITUTIONE  DIVINA 

I"  11*",  qu.  cviii,  art.  2;  IV  Sent.,  dist.  11,  qu.  i,  art.  4,  qu*  4;  dist,  vii,  qu.  i,  arl.  1,  qu"  1,  ad  i; 
dist.  xiii,  qu.  I,  art.  2,  qu*  6,  ad  1,  3;  dist.  xvii,  qu.  iii,  art.  1,  qu*  5;  In  loan.,  cap.  i,  lect.  xiv. 


»D  SECUNDUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
sacramenta  non  sint  solum  ex  institu- 
'tione  divina.  Ea  enim  quae  sunt  divi- 
^nitus  instituta,  traduntur  nobis  in  sacra 
Scriptura.  Sed  quaedam  aguntur  in  sacramentis 
de  quibus  nulla  fit  mentio  in  sacra  Scriptura: 
puta  de  chrismate  quo  homines  confirmantur,  et 
de  oleo  quo  sacerdotes  inunguntur,  et  de  multis 
aliis,  tam  verbis  quam  factis,  quibus  utimur  in 
sacramentis.  Non  ergo  sacramenta  sunt  solum 
ex  institutione  divina. 


2.  Praeterea,  sacramenta  sunt  quaedam  signa. 
Res  autem  sensibiles  naturaliter  quaedam  signi- 
ficant.  Nec  potest  dici  quod  Deus  quibusdam  si- 
gnificationibus  delectetur,  et  non  aliis :  quia  ipse 
omnia  quae  fecit  approbat  *.  Hoc  autem  pro- 
prium  videtur  esse  daemonum,  ut  quibusdam 
signis  ad  aliquid  alliciantur:  dicit  enim  Augu- 
stinus,  XXI  de  Civ.  Dei  * :  Illiciimtur  daemones  per 
creaturas ,  quas  non  ipsi,  sed  Deiis  condidit,  de- 
lectabilibus  pro  sua  diversitate  diversis,  non  ut  ani- 
malia  cibis,  sed  ut  spiritus  signis.   Non  ergo  vi- 


•  Gen.  cap.  i, 
vers.  31. 


Cap.  VI. 


QUAESTIO  LXIV,  ARTICULUS  III 


43 


•  Vers.  10. 


'  Art.  praeccd. ; 
qu.  Lxii,  art.  1. 

*  Ibid. 


detur  quod  sacramenta  indigeant  esse  ex  insti- 
tutione  divina. 

3.  Praeterea,  Apostoli  vicem  Dei  gesserunt 
in  terris:  unde  Apostolus  dicit,  II  Cor.  ii  *:  Nam 
et  ego  quod  donavi,  si  quid  donavi,  propter  vos 
in  persona  Christi,  idest,  ac  si  ipse  Christus  do- 
nasset.  Sic  ergo  videtur  quod  Apostoli,  et  eorum 
successores,  possint  nova  sacramenta  instituere. 

Sed  contra  est  quod  ille  instituit  aliquid  qui 
dat  ei  robur  et  virtutem:  sicut  patet  de  institu- 
toribus  legum.  Sed  virtus  sacramenti  est  a  solo 
Deo,  ut  ex  dictis  *  patet.  Ergo  solus  Deus  potest 
instituere  sacramentum. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  ex  supra  *  di- 
ctis  patet,  sacramenta  instrumentaliter  operantur 
ad  spirituales  effectus.  Instrumentum  autem  ha- 
bet  virtutem  a  principali  agente.  Agens  autem 
respectu  sacramenti  est  duplex :  scilicet  instituens 
sacramentum ;  et  utens  sacramento  instituto,  ap- 
plicando  scilicet  "  ipsum  ad  inducendum  effe- 
ctum.  Virtus  autem  sacramenti  non  potest  esse 
ab  eo  qui  utitur  sacramento :  quia  non  operatur 
nisi  per  modum  ministerii  P.  Unde  relinquitur 
quod  virtus  sacramenti  sit  ab  eo  qui  instituit 
sacramentum.  Cum  igitur  virtus  sacramenti  sit 
a  solo  Deo,  consequens  est  quod  solus  Deus  sit 
sacramentorum  institutor. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  illa  quae  agun- 
tur  in   sacramentis  per  homines  instituta,  non 


sunt  de  necessitate  sacramenti:  sed  ad  quandam 
solemnitatem,  quae  adhibetur  sacramentis  ad  ex- 
citandam  devotionem  et  reverentiam  in  his  qui 
sacramenta  suscipiunt.  Ea  vero  quae  sunt  de 
necessitate  sacramenti,  sunt  ab  ipso  Christo  in- 
stituta,  qui  est  Deus  et  homo.  Et  licet  non  omnia 
sint  tradita  in  Scripturis,  habet  tamen  ea  Eccle- 
sia  ex  famiiiari  Apostolorum  traditione:  sicut 
Apostolus  dicit  "^,  I  Cor.  xi  * :  Cetera  cum  venero 
disponam. 

Ad  secundum  dicendum  quod  res  sensibiles  apti- 
tudinem  quandam  habent  ad  significandum  spi- 
rituales  effectus  ex  sui  natura:  sed  ista  aptitudo 
determinatur  ad  specialem  significationem  ex  in- 
stitutione  divina.  Et  hoc  est  quod  Hugo  de  San- 
cto  Victore  dicit  *,  quod  sacramentum  ex  insti- 
tutione  significat.  Praeelegit  tamen  Deus  quasdam 
res  aliis  ad  significationes  sacramentales,  non  quia 
ad  eas  contrahatur  eius  affectus  '',  sed  ut  sit  con- 
venientior  significatio. 

Ad  tertium  dicendum  quod  Apostoli,  et  eorum 
successores ,  sunt  vicarii  Dei  quantum  ad  regi- 
men  Ecclesiae  institutae  ^  per  fidem  et  fidei  sa- 
cramenta.  Unde ,  sicut  non  licet  eis  constituere 
aliam  ecclesiam ,  ita  non  licet  eis  tradere  aliam 
fidem,  neque  instituere  alia  sacramenta :  sed  per 
sacramenta  quae  de  latere  Christi  pendentis  in 
cruce  fluxerunt ,  dicitur  esse  fabricata  Ecclesia 
Christi  *. 


T 
Vers.  34. 


'  DeSacram.M\). 
I,  part.  IX,  cap.  2. 


'  GI0SS.  Lomb. 
super  Rotn.  cap. 
V,  vers.  14. 


a)  scilicet.  -  videlicet  BCa. 

^)  ministerii.  —  ministri  ¥a.  Cf.  art.  i.  C 

f)  dicit.  -  DFsGa  et  editiones;  om. 


3)  affectus.  -  effectus  PEIa;  Alias  affectus  margo  P. 

£)  institutae.  -  vel  constitutae  C  et  margo  B,  constitutae  tertia. 


Commentaria  Carciinalis  Caietani 


TiTULUs  clarus  est.  -  In  corpore  una  conclusio:  Solus 
Deiis  est  sacramentorum  institutor.  Probatur.  Virtus 
sacramenti  est  ab  institutore  sacramenti.  Sed  virtus  sacra- 
menti  est  a  solo  Deo.  Ergo  solus  Deus  est  sacramentorum 
institutor. 

Maior  probatur.  Instrumentum  habet  virtutem  a  prin- 
cipali  agente.  Sacramentum  est  instrumentum  ad  spirituales 
efFectus :  (?t  principale  agens  respectu  sacramenti  non  est 
utens  tantum  sacramento,  sed  instituens  ipsum.  Ergo  virtus 
sacramenti  est  ab  instituente  ipso.  Processus  totus  est  cla- 
rus.  —  Et  secunda  pars  minoris  istius  prosyllogismi  decla- 
ratur  in  littera,  distinguendo  duplex  agens  respectu  sacra- 
menti ;  et  ex  exclusione  unius  membri,  scilicet  agentis  per 
modum   utentis,   infertur   reliquum,   scilicet   agens   insti- 


tuendo,  esse  agens  principale ;  ac  per  hoc,  a  quo  est  virtus 
sacramenti. 

II.  Nota  hic  quod  haec  ratio  directe  et  formaliter,  licet 
non  aestimetur  a  negantibus  virtutes  in  sacramentis :  -  ae- 
quivalenter  tamen  haec  ratio  omnes  convincit  confitentes 
sacramenta  conferre  gratiam,  sive  per  virtutem  in  eis,  sive 
per  divinam  assistentiam  solam.  Quoniam  par  est  ratio  de 
virtute  instrumenti,  si  ponatur  vis  aliqua  in  eo,  et  si  po- 
natur  absque  huiusmodi  vi  efficax :  quia  efficacia  instru- 
menti  ad  huiusmodi  spiritualem  effectum  non  nisi  a  Deo, 
non  nisi  ab  instituente  signum  illud,  esse  potest.  Quan- 
doquidem  a  ministro  utente  solum,  constat  esse  non  posse : 
quia  minister  tantum  est,  ut  in  littera  dicitur. 


Vers.  33.. 


ARTICULUS  TERTIUS 

UTRUM  CHRISTUS,  SECUNDUM  QUOD  HOMO, 
HABUERIT  POTESTATEM  OPERANDI  INTERIOREM  EFFECTUM  SACRAMENTORUM 

IV  Sent.,  dist.  v,  qu.  i,  art.  1;  In  loan.,  cap.  i,  lect.  xiv;  I  ad  Cor.,  cap.  i,  lect.  11. 


»D  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod 

Christus,    secundum    quod  homo,  ha- 

*buit  potestatem  operandi  interiorem  ef- 

ijfectum  sacramentorum.  Dicit  enim  loan- 

nes  Baptista,  ut  habetur  loan.  i  * :   Qui  me  misit 


bapti\are  in  aqua,  ille  mihi  dixit:  Super  quem  vi- 
deris  Spiritum  descendentem  et  manentem  super 
eum,  hic  est  qui  bapti^at  in  Spiritu  Sancto.  Sed 
baptizare  in  Spiritu  Sancto  est  interius  gratiam 
Spiritus  Sancti  conferre.  Spiritus  autem  Sanctus  • 


a)  Spiritus  auttm  Sanctus.  -  Spiritus  Sanctus  autem  editiones. 


44 


QUAESTIO  LXIV,  ARTICULUS  III 


descendit  super  Christum  inquantum  homo,  non 
inquantum  Deus :  quia  sic  ipse  dat  Spiritum  San- 
ctum.  Ergo  videtur  quod  Christus,  secundum 
quod  homo,  habuit  potestatem  interiorem  effe- 
ctum  sacramentorum  causandi. 
"  vers.  6.  g.  Praeterea,  Matth.  IX*  Dominus  dicit:  Scia- 

tis  quod  Filius  hominis  habet  in  terra  potestatem 
dimittendi  peccata.  Sed  remissio  peccatorum  est 
interior  effectus  sacramenti.  Ergo  videtur  quod 
Christus,  secundum  quod  homo,  interiorem  ef- 
fectum  sacramentorum  operatur. 

3.  Praeterea,  institutio  sacramentorum  perti- 
net  ad  eum  qui  tanquam  principale  agens  ope- 
ratur  ad  interiorem  sacramenti  eflfectum.  Mani- 
festum  est  autem  quod  Christus  sacramenta  in- 
stituit.  Ergo  ipse  est  qui  interius  operatur  sa- 
cramentorum  effectum. 

4.  Praeterea,  nuUus  potest  sine  sacramento 
effectum  sacramenti  conferre,  nisi  propria  virtute 
sacramenti  effectum  operetur.  Sed  Christus  sine 
sacramento  contulit  sacramenti  effectum :  ut  patet 
in  Magdalena,  cui  dixit,  Dimittuntur  tibi  peccata  *. 
Ergo  videtur  quod  Christus,  secundum  quod 
homo,  operetur  interiorem  sacramenti  effectum. 

5.  Praeterea,  illud  in  cuius  virtute  sacramen- 
tum  operatur,  est  principale  agens  ad  interiorem 
effectum.  Sed  sacramenta  habent  virtutem  ex 
passione  Christi  et  invocatione  nominis  eius :  se- 
cundum  illud  I  Cor.  i  *:  Nunquid  Paulus  pro 
vobis  crucijixus  est?  Aut  in  nomine  Pauli  bapti- 
{ati  estis?  Ergo  Christus,  inquantum  homo,  ope- 
ratur  interiorem  sacramenti  effectum. 

•isidor. B^rmo/.  Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit*:  In  sa- 
cf.'  cknTmii'!  cramentis  divina  virtus  secretius  operatur  salutem. 
ifq'?.^'  *"^'  Divina  autem  virtus  est  Christi  secundum  quod 
est  Deus,  non  autem  secundum  quod  est  homo. 
Ergo  Christus  non  operatur  interiorem  sacra- 
menti  effectum  secundum  quod  est  homo,  sed 
secundum  quod  est  Deus. 

Respondeo  dicendum  quod  interiorem  sacra- 
mentorum  effectum  operatur  Christus  et  secun- 
dum  quod  est  Deus,  et  secundum  quod  est  homo : 


*  Luc.  cap.  VII, 
vers.  48. 


Vers.  13. 


aliter  tamen  et  aliter.  Nam  secundum  quod  est 
Deus,  operatur  in  sacramentis  per  auctoritatem. 
Secundum  autem  quod  est  homo,  operatur  ad 
interiores  effectus  sacramentorum  meritorie ,  et 
efftcienter,  sed  instrumentaliter  P.  Dictum  est  * 
enim  quod  passio  Christi,  quae  competit  ei  se- 
cundum  humanam  naturam,  causa  est  nostrae 
iustificationis  et  meritorie,  et  effective,  nou  qui- 
dem  per  modum  principalis  agentis,  sive  per  au- 
ctoritatem,  sed  per  modum  instrumenti,  inquan- 
tum  humanitas  est  instrumentum  divinitatis  eius, 
ut  supra  *  dictum  est. 

Sed  tamen,  quia  est  instrumentum  coniunctum 
divinitati  in  persona,  habet  quandam  principa- 
litatem  et  causalitatem  respectu  instrumentorum 
extrinsecorum ,  qui  ^  sunt  ministri  Ecclesiae  et 
ipsa  sacramenta,  ut  ex  supra  *  dictis  patet.  Et 
ideo,  sicut  Christus,  inquantum  Deus,  habet  po- 
testatem  auctoritatis  in  sacramentis,  ita,  inquan- 
tum  homo ,  habet  potestatem  ministerii  princi- 
palis,  sive  potestatem  excellentiae.  Quae  quidem 
consistit  in  quatuor.  Primo  quidem,  in  hoc  quod 
meritum  et  virtus  passionis  eius  operatur  in  sa- 
cramentis,  ut  supra  *  dictum  est.  -  Et  quia  vir- 
tus  passionis  copulatur  nobis  per  fidem,  secun- 
dum  illud  Rom.  iii  *,  Quem  proposuit  Deus  pro- 
pitiatorem  per  fidem  in  sanguine  eius ,  quam  fi- 
dem  per  invocationem  nominis  Christi  protesta- 
mur:  ideo,  secundo,  ad  potestatem  excellentiae 
quam  Christus  habet  in  sacramentis ,  pertinet 
quod  in  eius  nomine  sacramenta  sanctificantur.  - 
Et  quia  ex  institutione  *  sacramenta  virtutem  ob- 
tinent,  inde  est  quod,  tertio,  ad  excellentiam  po- 
testatis  Christi  pertinet  quod  ipse,  qui  dedit  vir- 
tutem  sacramentis,  potuit  instituere  sacramenta.  - 
Et  quia  causa  non  dependet  ab  effectu,  sed  po- 
tius  e  converso,  quarto,  ad  excellentiam  potesta- 
tis  Christi  pertinet  quod  ipse  potuit  effectum  sa- 
cramentorum  sine  exteriori  sacramento  conferre. 

Et  per  hoc  patet  responsio  ad  obiecta :  utra- 
que  enim  pars  obiectionum  ^  vera  est,  ut  di- 
ctum  est  *,  secundum  aliquid. 


*  Qu.  xLviii,  art. 
I,  6;  qu.  XLix, 
art.  i. 


P)  sed  instrumentaliter.  -  et  instrumentaUter  ed.  a,  om.  HpG  et  bc. 
Y)  qui.  -  quae  sG  et  b.  -  Pro  et  ipsa  sacramenta,  et  super  ipsa 
sacramenta  D,  ipsa  sacramenta  pE,  et  super  sacramenta  sE,  om.  H 


*  Qu.  XIII,  art.  2, 
3 ;  qu.  XIX,  art.  1. 


et  editiones. 


Art. 


■Qu.  Lxii,  art.  5. 
"  \'ers.  25. 


*  la  corpore. 


3)  institutione.  -  institutione  eius  F,  eius  institutione  editiones. 
e)  obiectionum.  -  obiectorum  bc,  om.  G.  -  secundum  aliquid  ante 
vera  ponit  P;  utraque...  aliquid  om.  I. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


TiTULUS  clarus  est.  -  In  corpore  est  una  conclusio,  ha- 
bens  tres  partes:  Christus,  inquantum  Deus ,  habet  po- 
testatem  auctoritatis  in  sacramentis:  inquantum  vero  homo, 
habet  potestatem  ministerii  principalis,  sive  potestatem  ex- 
cellentiae,  consistentem  in  quatuor.  Conclusio  haec,  quia 
de  potestate  loquitur,  de  qua  quaesitum  est  in  titulo;  et 
potentia  per  actum  cognoscitur :  ideo  ab  operatione  in 
littera  manifestatur. 

Et  quoad  primam  quidem  partem,  quia  Deus  auctori- 
tative  operatur. 

Quoad  secundam  vero,  quia  Christus,  secundum  quod 
homo ,   operatur   in   sacramentis   meritorie    et  effiicienter. 


Quod  probatur :  quia  passio  Christi  est  causa  iustificationis 
nostrae  meritorie  et  effective.  Et  hoc  ultimum  declaratur : 
quod  non  effective  principaHter,  sed  per  modum  instru- 
menti;  non  cuiuscumque,  sed  coniuncti  divinitati  in  per- 
sona,  et  propterea  principaHtatem  et  causaUtatem  obtinen- 
tis  respectu  extrinsecorum,  puta  ministrorum  Ecclesiae  et 
sacramentorum. 

Tertia  autem  pars  conclusionis  probatur  manifestando 
illa  quatuor,  quae  sunt  meritum,  nomen,  institutio,  et  in- 
dependentia;  et  probando  singula  propriis  rationibus,  ex- 
cepto  primo,  quod  tractatum  fuit  in  quinto  articulo  quae- 
stionis  sexagesimaesecundae. 


QUAESTIO  LXIV,  ARTICULUS  IV 


45 


ARTICULUS  QUARTUS 

UTRUM  CHRISTUS  POTESTATEM  SUAM  QUAM  HABUIT  IN  SACRAMENTIS, 
POTUERIT  MINISTRIS  COMMUNICARE 

IV  Sent.,  dist.  v,  qu.  i,  art.  2;  art.  3,  qu*  1,  2;  De  Verit.,  qu.  xxvii,  art.  3,  ad  17;  /11  loan.,  cap.  i,  lcct.  xiv; 

I  ad  Cor.,  cap.  i,  lect.  11. 


P 


»D  QUARTUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 

Christus   potestatem   suam    quam   ha- 

*buit  in  sacramentis,  non  potuerit   mi- 

^nistris  communicare.  Ut  enim  argumen- 

IjLib^ii.^aK  lib.  tatur  Augustinus,  contra  Maximinum  *,  si  potuit 

et  non  voluit,  inpidus  fuit.  Sed  invidia  longe  fuit 

a  Christo,  in  quo  fuit  summa  plenitudo  caritatis. 

Ergo,  cum  Christus  non  communicaverit  suam 

potestatem  ministris,  videtur  quod  non  potuerit 

communicare. 

•vers.  12.  2.  Praeterea  ,  super  illud  loan.  xiv  *,  Maiora 

iractTxxn"^'  horum  faciet,  dicit  Augustinus  *:   Prorsus  maius 

hoc  esse  dixerim,  scilicet  ut  ex  impio  iustus  fiat, 

quatn  creare  caelum  et  terram.  Sed  Christus  non 

a  potuit  communicare  suis  discipulis  "  quod  crea- 

rent  caelum  et  terram.   Ergo  neque  quod  iusti- 

ficent  P  impium.  Cum  igitur  iustificatio  impii  fiat 

per  potestatem  Christi  quam  habet  in  sacramen- 

tis,  videtur  quod  potestatem  suam  quam  habet 

in  sacramentis,  non  potuerit  ministris  commu- 

nicare. 

3.  Praeterea,  Christo  inquantum  est  caput 
Ecclesiae,  competit  ut  ab  ipso  gratia  derivetur 
ad  alios:  secundum  illud  loan.  i  *:  De  plenitudine 
eius  omnes  accepimus.  Sed  hoc  non  fuit  aliis  com- 
municabile:  quia  sic  Ecclesia  esset  monstruosa, 
multa  capita  habens.  Ergo  videtur  quod  Chri- 
stus  suam  potestatem  non  potuerit  ministris  "f 
communicare. 

Sed   contra   est  quod ,  super   illud   loan.  i  *, 
tr^ct'"vf'""'^'  ^S^  nesciebam  eum,  dicit  Augustinus  *  quod  ' 
s  non  noperat  potestatem  baptismi  ipsum  Dominum 

habiturum  et  sibi  relenturum.  Hoc  autem  non 
ignorasset  loannes  si  talis  potestas  communica- 
bilis  non*  esset.  Potuit  ergo  potestatem  suam 
Christus  ministris  communicare. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  *, 
Christus   in  sacramentis  habuit  duplicem  pote- 


Vers.  16. 


*  Vers.  31. 


*  Art.  3. 


statem.  Unam  auctoritatis ,  quae  competit  ei  se- 
cundum  quod  Deus.  Et  talis  potestas  nulli  crea- 
turae  potuit  communicari:  sicut  nec  divina  es- 
sentia. 

Aliam  potestatem  habuit  excellentiae,  quae  com- 
petit  ei  secundum  quod  homo.  Et  talem  potesta- 
tem  potuit  ministris  communicare:  dando  sciU- 
cet  eis  tantam  gratiae  plenitudinem  ut  eorum 
meritum  operaretur  ad  sacramentorum  effectus; 
ut  ad  invocationem  nominum  ipsorum  sanctifi- 
carentur  sacramenta;  et  ut  ipsi  possent  sacra- 
menta  instituere;  et  sine  ritu  '  sacramentorum 
effectum  conferre  solo  imperio.  Potest  enim  in- 
strumentum  coniunctum,  quanto  fuerit  fortius, 
tanto  magis  virtutem  suam  instrumento  separato 
tribuere:  sicut  manus  baculo. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  Christus  non 
ex  invidia  praetermisit  potestatem  excellentiae  mi- 
nistris  communicare,  sed  propter  fidelium  utili- 
tatem :  ne  in  homine  spem  ponerent,  et  ^*  essent 
diversa  sacramenta,  ex  quibus  divisio  in  Eccle- 
sia  oriretur;  sicut  apud  illos  qui  dicebant,  Ego 
sum  Pauli,  Ego  autem  Apollo,  Ego  vero  Cephae, 
ut  dicitur  I  Cor.  i  *. 

Ad  secundum  dicendum  quod  obiectio  illa  pro- 
cedit  de  potestate  auctoritatis,  quae  convenit  Chri- 
sto  secundum  quod  est  Deus.  -  Licet  et  pote- 
stas  excellentiae  possit  auctoritas  nominari  per 
comparationem  ad  alios  ministros.  Unde  super 
illud  I  Cor.  I  *,  Dipisus  est  Christus?  dicit  GIos- 
sa  *  quod  potuit  eis  dare  auctoritatem  baptismi, 
quibus  contulit  ministerium. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ad  hoc  inconveniens 
evitandum,  ne  scilicet  multa  capita  in  Ecclesia 
essent,  Christus  noluit  potestatem  suae  excellen- 
tiae  ministris  communicare.  Si  tamen  commu- 
nicasset,  ipse  esset  caput  principaliter,  alii  vero 
secundario. 


o)  discipulis.  -  Alias   ministris  margo  P;  Sed  Christus...  terram 
om.  b. 

P)  iustificent.  —  iustijicarent  editiones. 
f)  ministris.  —  Om.  GHbc. 


3)  <juod.  -  qui  I.  Cf.  art.  5.  •(. 

e)  sine  ritu.  -  Om.  bc.  Post  effectum  PI  addunt  sacramentorum, 

V)  et.  -  ne  bc,  et  ne  P. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


Vers.  12. 


Vers.  13. 
Lomb. 


TiTULus  ex  dictis  in  praecedentibus  articulis  clarus  est. 
In  corpore  una  distinctio  bimembris  de  duplici  po- 
testate,  auctoritatis  scUicet  et  excellentiae,  est,  cum  duabus 
conclusionibus.  Quarum  prima  est  negativa,  scilicet :  Chri- 
stus  potestatem  auctoritatis  nulli  potuit  communicare.  Pro- 
batur.  Quia  est  incommunicabilis,  ut  divina  essentia. 

Secunda  est:  Christus  potestatem  excellentiae  potuit 
communicare.  Declaratur  et  probatur.  Declaratur  quidem, 
numerando  singula  in  quibus  consistit  potestas  excellen- 
tiae.  -  Probatur  autem :  quia  instrumentum  coniunctum, 
quanto  virtuosius  est,  tanto  plus  potest  imprimere  in  in- 
strumentum  separatum.  Quod  manifestatur  in  manu  et 
baculo. 

II.  Adverte  hic  primo,  quod  Auctor  hoc  in  loco  solvit 


quaestionem  motam  a  Magistro  Sententiarum  in  quinta 
distinctione  Quarti  *,  et  ab  eodem  minus  solutam  melio- 
rique  iudicio  reservatam. 

Adverte  secundo,  Auctorem  formalitcr  de  Christo  ha- 
bente  potestatem  excellentiae  loqui.  Et  propterea  non  ex 
potestate  divina,  sed  ex  potestate  instrumenti  coniuncti, 
potentiam  communicandi  probavit. 

Adverte  tertio,  Auctorem  expresse  hic  dicere  quod  Chri- 
stus  potuit  communicare  homini  puro  ut  sacramentorum 
effectum  conferret  solo  imperio.  Habes  enim  hinc  quod 
potestas  conferendi  gratiam  communicabilis  est  homini: 
principalis  enim  et  communis  sacramentorum  effectus  est 
gratia,  ut  superius  *  patet.  Et  idem  apparet  hic  in  respon- 
sione  ad  tertium,  si  recte  conferatur  cum  argumento. 


•  Cap.  Hic  quae- 
ritur. 


'  Qa.  Lxii. 
trod.  -  Cf.  O 
ment. 


In- 

;om- 


46 


QUAESTIO  LXIV,  ARTICULUS  V 


Vers.  4. 


*  Cypr.  Martvr. 
Epist.  LXXlIl, 
aa  lubaian.  |al. 
lanuar.  ]  et  cett. 
EBisciNumid.,de 
Bapti^and.  Hae- 
ret.  -  Cf.  Caus.  I, 
qu.  t,  can.  Ven- 
tum: qa.vn,  can. 
Daibertum. 

'  Art.  3;  qu.  Lx. 
Introd.;  qu.  Lxn, 
art.  5. 

*  Vers.  t6. 


Vers.  17,  18. 


'Inloan.Evang. 
tract.  V,  n.g,  11. 
*  Vers.  33. 
T 


*  Art.  I. 


*  Qu.  Lxii,   art. 

1,  4. 


ARTICULUS  QUINTUS 

UTRUM  PER  MALOS  MINISTROS  SACRAMENTA  CONFERRI  POSSINT 

Infra,  art.  9;  IV  Sent.,  dist.  v,  qu.  11,  art.  2,  qu"  1,  2;  dist.  vii,  qu.  m,  art.  1,  qu^   1,  ad  2; 
IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxxvii;  Ad  Heb.,  cap.  vii,  lect.  11. 


iD  QuiNTUM  sic  PROCEDiTUR.  VidetuF  quod 
per  malos  ministros  sacramenta  con- 
'ferri  non  possint.  Sacramenta  enim  no- 
,vae  "  legis  ordinantur  ad  emundatio- 
nem  culpae  et  collationem  gratiae.  Sed  mali, 
cum  sint  immundi,  non  possunt  alios  a  peccato 
mundare :  secundum  illud  Eccli.  xxxiv  * :  Ab  itn- 
mundo  quis  mundabitur?  Et  etiam,  cum  gratiam 
non  habeant,  non  videtur  quod  gratiam  conferre 
possint :  quia  nullus  dat  quod  non  habet  *.  Non 
ergo  videtur  quod  per  malos  sacramenta  con- 
ferri  possint. 

2.  Praeterea,  tota  virtus  sacramentorum  de- 
rivatur  a  Christo,  ut  dictum  est  *.  Sed  mali  sunt 
praecisi  a  Christo :  quia  non  habent  caritatem , 
per  quam  membra  capiti  uniuntur,  secundum 
illud  I  loan.  iv  * :  Qiii  manet  in  caritate,  in  Deo 
manet,  et  Deus  in  eo.  Ergo  videtur  quod  per  malos 
sacramenta  conferri  non  possint. 

3.  Praeterea,  si  desit  aliquid  horum  quae  de- 
bitum  est  esse  in  sacramentis,  non  perficitur  sa- 
cramentum :  sicut  si  desit  debita  forma  vel  ma- 
teria  P.  Sed  debitus  minister  sacramenti  est  ille 
qui  caret  macula  peccati:  secundum  illud  Levit. 
XXI  *:  Homo  de  semine  tuo  per  familias  qui  habuit 
maculam,  non  offeret  panes  Deo  tuo,  nec  accedet 
ad  ministerium  eius.  Ergo  videtur  quod,  si  mi- 
nister  sit  malus,  nihil   efficiatur  in  sacramento. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  *,  super 
illud  loan.  i  *,  Super  quem  videris  Spiritum  "^  etc. , 
quod  noji  noverat  loannes  potestatem  baptismi 
ipsum  Dominum  habiturum  et  sibi  retenturum,  sed 
ministerium  plane  transiturum  in  boiios  et  malos. 
Quid  tibi  facit  malus  minister,  ubi  bonus  est  Do- 
minus? 

Respondeo  dicendum  quod ,  sicut  dictum  est  *, 
ministri  Ecclesiae  instrumentaliter  operantur  in 
sacramentis,  eo  quod  quodammodo  eadem  est 
ratio  ministri  et  instrumenti.  Sicut  autem  supra  * 


dictum  est,  instrumentum  non  agit  secundum  pro- 
priam  formam  ^,  sed  secundum  virtutem  eius  a 
quo  movetur.  Et  ideo  accidit  instrumento,  in- 
quantum  est  instrumentum,  qualemcumque  for- 
mam  vel  virtutem  habeat,  praeter  id  quod  exi- 
gitur  ad  rationem  instrumenti :  sicut  quod  corpus 
medici,  quod  est  instrumentum  animae  habentis 
artem,  sit  sanum  vel  infirmum ;  et  sicut  quod 
fistula  per  quam  transit  aqua,  sit  argentea  vel 
plumbea.  Unde  ministri  Ecclesiae  possunt  sacra- 
menta  conferre  etiam  si  sint  mali. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  ministri  Eccle- 
siae  neque  a  peccatis  mundant  homines  ad  sa- 
cramenta  accedentes,  neque  gratiam  conferunt, 
sua  virtute :  sed  hoc  facit  Christus  sua  potestate 
per  eos  sicut  per  quaedam  instrumenta.  Et  ideo 
effectus  consequitur  in  suscipientibus  sacramenta 
non  secundum  similitudinem  ministrorum,  sed 
secundum  configurationem  ad  Christum. 

Ad  secundum  dicendum  quod  per  caritatem  mem- 
bra  Christi  uniuntur  suo  capiti  ut  ab  eo  vitam 
recipiant :  quia,  ut  dicitur  I  loan.  iii  *,  qui  non 
diligit,  manet  in  morte.  Potest  autem  aliquis  ope- 
rari  per  instrumentum  carens  vita,  et  a  se  se- 
paratum  quantum  ad  corporis  unionem,  dum- 
modo  sit  coniunctum  per  quandam  motionem : 
aliter  enim  operatur  artifex  per  manum,  et  aliter 
per  securim.  Sic  igitur  Christus  operatur  in  sa- 
cramentis  et  per  malos  %  tanquam  per  instru- 
menta  carentia  vita;  et  per  bonos,  tanquam  per 
membra  viventia. 

Ad  tertium  dicendum  quod  aliquid  est  debitum 
esse  in  sacramento  dupliciter.  Uno  modo,  sicut 
existens  de  necessitate  sacramenti.  Quod  quidem 
si  desit,  non  perficitur  sacramentum:  sicut  si 
desit  debita  forma  vel  debita  materia.  -  Alio 
modo  est  aliquid  debitum  esse  in  sacramento 
secundum  quandam  decentiam.  Et  hoc  modo 
debitum  est  ut  ministri  sacramentorum  sint  boni. 


a)  novae.  -  PF;  om. 
p)  materia.  -  debita  materia  PI. 

•j)  Spiritum.  -  Sanctum  addunt  BCEFa.  Pro  quod  non,  Quem  non 
F,  Quid  non  tertia.  Cf.  art.  4.  S.  C. 


3)  formam.  -  aut  virtutem  addunt  I  et  editiones. 
e)  malos.  -  bonos  ACpB ;  et  per  malos...  carentia  vita  post  viventia 
ponunt  PFI. 


Oommentaria  Cardinalis  Caietani 


TiTULus  clarus.  -  In  corpore  una  est  conclusio :  Ministri 
Ecclesiae  possunt  sacramenta  conferre  etiam  si  sint 
mali.  Probatur.  Ministri  Ecclesiae  instrumentaliter  operan- 
tur  in  sacramentis.  Ergo  possunt  sacramenta  conferre  etiam 
si  sint  mali. 

Antecedens  probatur  ex  eo  quod  eadem  est  ratio  mi- 
nistri  et  instrumenti.  —  Consequentia  vero  probatur  ex  eo 
quod  instrumentum  non  propria  virtute,  sed  virtute  prin- 
cipalis  agentis  operatur.  Quod  probatur  ab  effectu:  quia 
hinc  est  quod  instrumento  accidit  omnis  forma  praeter 
id  quod  exigitur  ad  instrumenti  rationem.  Quod  duplici 
exemplo  in  littera  manifestatur. 


II.  Circa  hanc  consequentiam ,  seu  rationem,  dubium 
occurrit :  quoniam  impHcite  petit  principium.  Oportet 
enim  ad  integrandum  processum  hunc,  subsumere  quod 
bonitas  vel  malitia  ministri  est  accidens,  et  non  exactum 
ad  rationem  instrumenti  ministrantis  sacramenta.  Hoc  au- 
tem  supponere  perinde  est  ac  si  supponeretur  conclusio. 
Eiusdem  enim  rationis  est  quod  bonitas  vel  malitia  accidat 
instrumento  seu  ministro  sacramentorum ,  et  quod  cum 
malitia  possit  minister  conferre  sacramentum :  quoniam 
accidentia,  sive  adsint  sive  absint,  non  variant  potestatem. 

III.  Ad  hoc  dicitur  quod  studium  Auctoris  fuit  ad  red- 
dendum  rationem  conclusionis,  potius  quam  ad  ipsam  con- 


Vers.  14. 


QUAESTIO  LXIV,  ARTICULUS  VI 


47 


•  Cap.  II,  n.  5. 
S.  Th.  lect.  I. 


clusionem.  Omnis  enim  quaestio  est  medii,  ut  dicitur  in 
II  Poster.  * :  et  praecipue  quando  conclusionis  veritas  ha- 
betur  pro  evidente,  ut  est  in  proposito.  Et  propterea  in 
littera  neglexit  Auctor  subsumere  de  bonitate  vel  malitia, 
et  ascendit  ad  universalem  rationem  instrumenti:  ut,  hac 
habita  summaria  notitia,  propter  quid  mali  ministri  pos- 
sunt  conferre  sacramenta,  haberetur. 

Et  est  in  promptu  consequentiae  ratio  ad  praesentem 
materiam.  Quoniam  bonitas  vel  malitia  moralis  hac  ratione 
ad  ministrum  sacramentorum  necessaria  creditur,  si  neces- 
saria  esset  quia  nemo  dat  quod  non  habet.  Quae  ratio  in 
littera  in  primo  argumento  affertur:  et  dicitur  fuisse  Cy- 
priani  Martyris.    Ex  hoc    enim  quod  minister  instrumen- 


taliter  operatur;  et  instrumentum  non  propria,  sed  prin- 
cipalis  agentis  virtute  ef&cit :  consequens  est  manifeste  quod 
ad  ef&cacem  collationem  sacramenti  non  exigitur  in  mi- 
nistro  bonitas,  qua  sacramentum  ef&cax  conferat.  Idem  est 
enim  mahtiam  ministri  impedire  sacramenti  elfectum,  et 
ministrum  agere  propria  virtute,  quae  per  malitiam  tol- 
leretur. 

Nulla  est  ergo  petitio  principii:  sed  claritas  materiae 
breviorem  eflfecit  processum  litterae ;  in  qua  Auctor,  quia 
ratio  ipsa  a  sacris  Doctoribus  posita  fuerat,  ut  patet  in  v 
dist.  IV  Sent.,  vacavit  probationi  ipsius  rationis,  scilicet  uni- 
versali  rationi  instrumenti,  ut  antiquae  traditionis  ratio 
haberetur. 


Vers.  24. 


Vers.  16 
3 


ARTICULUS  SEXTUS 

UTRUM  MALI  MINISTRANTES  SACRAMENTA  PECCENT 

IV  Sent.,  dist.  v,  qu.  11,  art.  2,  qu*  4;  dist.  xxiv,  qu.  i,  art.  3,  qu*  5. 


iD  SEXTUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
mali  ministrantes  sacramenta  non  pec- 
^cent.  Sicut  enim  ministratur  Deo  in 
^sacramentis,  ita  per  opera  caritatis:  un- 
vers.  16.  de  dicitur  Heb.  ult.  *:  Beneficentiae  et  cotnmu- 
nionis  nolite  oblivisci:  talibns  enini  hostiis  prome- 
retur  Deus.  Sed  mali  non  peccant  si  ministrent 
Deo  in  operibus  caritatis :  quinimmo  hoc  est 
consulendum  ",  secundum  illud  Dan.  iv  *:  Con- 
silium  meum  regi  placeat:  peccata  tua  eleemosy- 
nis  redime.  Ergo  videtur  quod  mali  non  peccent 
in  sacramentis  ministrando. 

2.  Praeterea,  quicumque   communicat  alicui 
in  peccato,  etiam  ipse    est  reus  peccati:   secun- 

vers.  32.         dum  illud  Rom.  i  * :  Dignus  est  fnorte  non  solum 
P  qui  peccatum   agit ,  sed   etiam  qui  consentit  P  fa- 

cientibus.  Sed  si  mali  ministri  peccent  sacramenta 
ministrando,  illi  qui  ab  eis  sacramenta  recipiunt, 
eis  in  peccato  communicant.  Ergo  etiam  ipsi 
peccarent.  Quod  videtur  inconveniens. 

3.  Praeterea,  nuUus  videtur  esse   perplexus : 
quia  sic  homo  cogeretur  desperare,  quasi   non 

T  posset  ^  peccatum   evadere.    Sed  si  mali   pecca- 

rent  sacramenta  tradendo,  essent  perplexi :  quia 
etiam  quandoque  peccarent  si  sacramenta  non 
traderent,  puta  cum  eis  ex  officio  incumbit  ne- 
cessitas ;  dicitur  enim  I  Cor.  ix  * :  Vae  mihi  est  ^ 
si  non  evangeli:{avero:  necessitas  enim  mihi  in- 
cumbit.  Quandoque  etiam  propter  periculum :  si- 
cut  si  puer,  in  periculo  mortis  existens,  offeratur 

'  alicui  peccatori  baptizandus  '\  Ergo  videtur  quod 

mali  non  peccent  sacramenta  ministrando. 

Sed  contra  est  quod  Dionysius  dicit,  i  cap.  Ec- 

^  5-  cles.  Hier.  *,  quod  malis  non  est  fas  neque  tan- 

gere  symbola ,  idest  sacramentalia  signa.    Et   in 

Epist.vin,§j.  Epistola   ad   Demophilum  *  dicit:    Talis ,   scilicet 

peccator,  audax  videtur  sacerdotalibus  manum  im- 

'^  ponens  ^ ;  et  non  timet  neque  verecundatur,  divina 


praeter  dignitatem  exequens,  et  Deum  putans  igno- 
rare  quod  ipse  in  seipso  cognoint;  et  decipere  exi- 
stimat  falso  nomine  Patrem  ab  ipso  appellatum; 
et  atidet  immundas  infamias ,  non  dicam  oratio- 
nes,  super  divina  signa  Christiformiter  enuntiare. 
Respondeo  DiCENDUiM  quod  aliquis  in  agendo 
peccat  ex  hoc  quod  operatur  non  secundum  quod 
oportet:  ut  patet  per  Philosophum,  in  libro  Ethi- 
corum  *.  Dictum  est  autem  **  conveniens  esse  ut  'Lib.ii,  cap.m^ 

n.  <;;  cap.  vi.  n. 

sacramentorum  mmistri  sint  iusti:  quia  ministri  'orn. -s.  Th. 

,  T-  lect.  III,  VI. 

debent  Domino  conformari,  secundum  illud  Le-  "  ^"-  5. »''  3- 
vit.  XIX  *:  Sancti  eritis,  quoniam  ego  sanctus  sum;  *  vers.  2.  -  cf. 
et  Eccli.  X  * :  Secundum  iudicem  populi,  sic  et  mi-  «rs.  16. 
nistri  eius.   Et  ideo  non   est  dubium   quin   mali 
exhibentes  se  ministros  Dei  et  Ecclesiae  in  dis- 
pensatione  sacramentorum,  peccent.  Et  quia  hoc 
peccatum  pertinet  ad  irreverentiam  Dei  et  con- 
taminationem  sanctorum  ""',  quantum  est  ex  parte  "' 

ipsius  hominis  peccatoris,  licet  sancta  secundum 
seipsa  incontaminabilia  sint :  consequens  est  quod 
tale  peccatum  ex  genere  suo  est  mortale  *.  '  ^-  sg^- 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  opera  caritatis 
non  sunt  aliqua  consecratione  sanctificata ,  sed 
ipsa  pertinent  ad  iustitiae  sanctitatem  ^  sicut  quae-  ® 

dam  iustitiae  partes.  Et  ideo  homo  qui  se  exhi- 
bet  Deo  ministrum  in  operibus  caritatis ,  si  sit 
iustus,  amplius  sanctificabitur  ':  si  vero  sit  pec-  ' 

cator,  per  hoc  ad  sanctitatem  disponitur.  Sed 
sacramenta  in  seipsis  sanctificationem  quandam 
habent  per  mysticam  consecrationem.  Et  ideo 
praeexigitur  in  ministro  sanctitas  iustitiae,  ut  con- 
gruat  suo  ministerio.  Et  ideo  incongrue  agit  et 
peccat,  si  in  peccato  existens  ad  tale  ministerium 
accedat. 

Ad  secundum  dicendum  quod  ille  qui  ad  sacra- 
menta  accedit,  suscipit  quidem  sacramentum  a 
ministro  Ecclesiae,  non  inquantum  est  talis  per- 
sona,  sed  inquantum  est  Ecclesiae  minister.    Et 


a)  consulendum.  -  eis  consiilendum  PI.  -  Pro  regi,  tibi  P. 
p)  Dignus  est...  peccatum  agit...  consentit.  -  Digni  sunt...  peccata 
faciunt...  consentiunt  PI;  peccata  etiam  bc. 
Y)  posset.  —  potens  PI. 
3)  est.  -  Om.  PEF,  et  ceteri. 
£)  baptii^andus.  -  DFa  et  tertia;  bapti^andum. 
X,)  imponens.  -  apponens  PI.  Pro  dignitatem,  divinitatem  P. 


I  r,)  sanctorum.  -  sacramentorum  PDFsI,  vel  sanctorum  sacramen- 
torum  sl.  -  Pro  quantum,  quod  neque  videlicet  bc.  -  hominis  om.  H 
et  editiones.  -  Pro  sancta,  sacramenta  Psl,  vel  sacramenta  sancta  sl. 

6)  sed  ipsa...  sanctitatem.  ~  Om.  GH,  nisi  editiones;  raargo  P  per 
Al.  ut  nos. 

i)  sanctificabitur.  -  sanctificatur  PI. 


48 


QUAESTIO  LXIV,  ARTIGULUS  VI 


ideo,  quandiu  ab  Ecclesia  toleratur  in  ministerio, 
ille  qui  ab  eo  suscipit  sacramentum,  non  com- 
municat  peccato  eius,  sed  communicat  Ecclesiae, 
quae  eum  tanquam  ministrum  exhibet.  Si  vero 
ab  Ecclesia  non  toleretur,  puta  cum  degradatur 
vel  excommunicatur  vel  suspenditur,  peccat  qui 
ab  eo  accipit  sacramentum,  quia  communicat 
peccato  ipsius. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ille  qui  est  in  pec- 
cato  mortali,  non  est  perplexus  simpliciter.  si  ex 
officio  ei  incumbat  sacramenta  dispensare :  quia 


potest  poenitere  de  peccato  et  licite  ministrare. 
Non  est  autem  inconveniens  quod  sit  perplexus 
supposito  quodam,  scilicet  quod  velit  remanere 
in  peccato. 

In  articulo  tamen  necessitatis  non  peccaret  ba- 
ptizando  in  casu  in  quo  etiam  posset  laicus  dis- 
pensare  *.  Sic  enim  patet  quod  non  exhibet  se 
ministrum  Ecclesiae,  sed  subvenit  ^  necessitatem 
patienti.  Secus  autem  est  in  aliis  sacramentis, 
quae  non  sunt  tantae  necessitatis  sicut  bapti- 
smus  *,  ut  infra  **  patebit. 


x)  dispensare.  -  bapti^are  FI  et  editiones. 


X)  exhibet...  subvenit.  -  exhiberet...  subveniret  P, 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


TiTULus  ut  sonat  sumendus  est.  -  In  corpore  duae  con- 
clusiones  sunt.  Prima  est:  Mali  exhibentes  se  mini- 
stros  Dei  et  Ecclesiae  in  dispensatione  sacramentorum, 
peccant.  -  Secunda  est  quod  hoc  peccatum  est  ex  suo  ge- 
nere  mortale. 

Prima  probatur.  Quicumque  operatur  non  secundum 
quod  oportet,  peccat  in  operando.  Sed  minister  malus  sa- 
cramenti  operatur  non  secundum  quod  oportet.  -  Proba- 
tur.  Quia  ministri  sacramentorum  debent  esse  iusti:  quia 
ministri  debent  conformari  Domino,  ut  testantur  auctori- 
tates  Scripturae. 

Secunda  vero  conclusio  probatur.  Quia  hoc  peccatum 
pertinet  ad  irreverentiam  Dei   et  contaminationem  sacra- 

*  Cf.  not.  Yi.       mentorum  *.  Quae  particula   declaratur :  quod  intelligitur 

non  ex  parte  ipsorum  sacramentorum,  quoniam  ipsa  sunt 
incontaminabilia ;  sed  ex  parte  ipsius  peccatoris  sacrilegium 
committentis. 

II.  Circa  fundamentum  huius  processus,  dubium  occur- 
rit,  ex  eo  quod  bonitas  requiritur  ad  ministrum  sacramen- 
torum  secundum  quandam  decentiam  et  convenientiam : 
ut  in  praecedenti  articulo,  ad  tertium,  et  hic  dicitur.  Non 
est  autem  rationabile  quod  negatio  conditionis  requisitae 
secundum  decentiam  constituat  peccatum  mortale:  cum 
videamus  conditiones  requisitas  ad  bene  esse  actuum  mo- 
ralium,  nec  etiam  veniale  constituere  peccatum. 

Et  hoc  etiam  testatur  maxima  ex  morali  philosophia 
/idducta  in  httera  de  circumstantiis  actionum  humanarum. 
Non  enim  dicit  peccatum  esse  si  quis  operatur  non  se- 
cundum  quod  meUus,  aut  quando  melius,  aut  sicut  me- 
lius,  etc:  sed,  non  secundum  quod  oportet,  aut  quando 
oportet,  aut  sicut  oportet,  etc.  Nam  ly  oportet  necessita- 
tem  denotat:  ut  per  hoc  inteUigamus  peccatum  tunc  in- 
tervenire  quando  necessariae  conditiones  omittuntur;  et 
non  si  conditiones  ad  bene  esse  omittantur,  aut  earum 
contrariae  immisceantur. 

Et  si  dicatur  quod  bonitas  non  est  conditio  ad  bene  esse 
ministri  sacramenti,  sed  est  conditio  debita,  ut  in  praecedenti 

*  ■*''  3-  articulo  *  littera  explicavit ;  debitum  autem  extra  necessaria 

non  est ;  et  propterea  cuiuscumque  debiti  omissio  peccatum 
constituit:  -  adhuc  militat  ratio  quod  non  sit  peccatum 
mortale.  Quoniam  debitum  actui  humano  non  secundum 
necessitatem,  sed  secundum  quandam  decentiam,  etsi  possit 
sua  absentia  constituere  peccatum,  non  tamen  tantae  vis  est 
ut  possit  constituere  peccatum  mortale:  ea  ratione,  quia 
sola  indecentia  non  habet  rationem  peccati  mortahs. 

Nec  obstat  quod  indecentia  huiusmodi  ad  irreverentiam 
Dei  et  contaminationem  sacramentorum  spectat.  Tum  quia 
non  quodlibet  spectans  ad  haec  est  peccatum  mortale :  ut 
patet  de  multis  irreverentiis  erga  Deum  et  sacramenta  quas 
negamus  esse  peccata  mortaha,  ut  patet  de  comedentibus 
in  ecclesia,  aut  iocosum  aliquid  dicentibus  audiendo  mis- 
sam,  et  huiusmodi.  —  Tum  quia  huiusmodi  indecentia  non 
nisi  reductive  ad  irreverentiam  Dei  et  contaminationem 
sacramentorum  spectat:  directe  enim  ipsius  hominis  ma- 
lam  dispositionem  ponere  videtur.  Est  enim  dispositio 
quaedam  ipsius  operantis  magis  quam  operationis:  vide- 


*  D.  267. 
**  Qu.  Lxv,  art. 
3,  4;   qu.  Lxvii, 
art.  3. 


turque  magis  peccatum  constituere  praesumptionis  quam 
sacrilegii. 

III.  Ad  hoc  dicitur  quod  actio  sacramentalis  potest  sumi 
duphciter.  Vel  secundum  rationem  operis  operati.  Et  sic 
non  exigit  bonitatem  vel  mahtiam  ministri  nisi  secundum 
quandam  decentiam.  Et  propterea,  sive  bonus  sive  malus 
sit  minister,  sacramentum  verum  et  efficax  est.  -  Vel  se- 
cundum  rationem  operis  operantis.  Et  sic  exigit  necessario 
bonitatem  in  ministro  ad  hoc  ut  recta  sit.  Et  ratio  assi- 
gnata  est  in  littera:  et  magis  assignabitur  cogens  ratio  in 
littera  in  responsione  ad  primum.  Oportet  enim  actionem 
sacramentalem,  si  non  solum  in  se  recta  esse  debet,  sed 
etiam  secundum  quod  exit  a  ministro,  ut  sit  consona  se- 
cundum  rectam  rationem  et  Deo,  cuius  est  minister,  et 
sacramentis,  quae  ministrat.  Et  ex  parte  quidem  confor- 
mitatis  ad  Deum,  posita  est  ratio  in  hoc  corpore  articuli. 
Ex  parte  vero  conformitatis  ad  sacramenta,  ponitur  ratio 
in  responsione  ad  primum.  -  Et  hinc  patet  ruere  primam 
obiectionem. 

Ad  ea  vero  quae  obiiciuntur  directe  contra  rationem 
peccati  mortalis  in  hoc  actu,  dicitur  quod  debitum  secun- 
dum  decentiam  ad  opus  operatum  est  debitum  secundum 
necessitatem  ad  opus  operantis  ministri.  Et  propterea  non 
est  mirum  si  eius  absentia   peccatum  mortale   constituat. 

Et  cum  adhuc  obiicitur  ex  eo  quod  non  quaelibet  ir- 
reverentia  sacramentorum  est  mortaHs,  respondetur  hoc 
verum  esse  propter  imperfectionem  aliquorum  actuum  ir- 
reverentialium :  in  quolibet  namque  genere  mortaUs  pec- 
cati  imperfectio  actus  excusat  a  mortali.  Ministrare  autem 
sacramenta  indigne  non  est  actus  imperfectus  in  genere 
sacrilegii.  Nec,  ut  ultima  infert  obiectio,  reductive  tantum 
ad  sacrilegium  spectat:  sed  directc  ad  contaminationem 
sacramentorum  pertinet.  Possunt  enim  sacramenta.  secun- 
dum  se  incontaminabiUa ,  dupliciter  contaminari :  scilicet 
vel  ut  egrediuntur  a  ministro;  vel  ut  appUcantur  ad  ali- 
quid.  Et  hoc  secundo  modo  sacrilegium  est  uti  sacramento 
ad  alium  finem,  ut  sortilegi  faciunt.  Primo  autem  modo 
sacrilegus  est  malus  minister ,  a  quo  exit  sacramentalis 
actio  indigne.  Quantum  enim  est  ex  parte  ipsius  ministri 
maU,  maculatur  actio  illa:  quoniam  tractatur  ut  profana, 
seu  non  sancta.  Haec  enim  est  ratio  in  hac  Uttera  assignata. 

Quam  si  vis  plenius  intelUgere,  perspice  vigorem  eius 
ex  auctoritate  Apostoli  dicentis  *  de  Eucharistia:  Qui  man- 
ducat  et  bibit  indigne,  iudicium  sibi  manducat  et  bibit, 
non  diiudicans  corpus  Domini.  Ubi  rationem  peccati  mor- 
tali^  assignavit  ex  hoc  quod  manducans  non  diiudicat  cor- 
pus  Domini:  hoc  est,  non  discernit  corpus  Domini  ab  aliis 
cibis,  sed  sumit  ipsum  ut  cibum  profanum,  quoniam  sumit 
ipsum  indispositus  ad  iUum,  utpote  indigne.  Idem  enim 
accidit  in  malo  ministro.  Nam  ministrans  indigne  sacra- 
mentum  non  diiudicat  sacramentum ,  dum  non  discernit 
illud,  ut  a  se  egreditur,  a  profanis,  sed  se  habet  ad  sacra- 
mentalem  actionem  ut  profanam,  dum  indigne  illam  exer- 
cet.  Hoc  enim  est  contaminare  sacramenta  ex  parte  ipsius 
ministrantis  seu  recipientis.  Et  praesumptio  ministri  mali 
non  est  qualiscumque ,  sed  sacrilega  praesumptio :    sicut 


'  I  ad  Cor.,  cap> 
ci,  vers.  29. 


QUAESTIO  LXIV,  ARTICULUS  VI 


49 


lect.  XXIV. 


et  praesumptio   audentis   indigne  recipere  sacramenta   sa- 
crilega  est. 

IV.  Circa  utramque  conclusionem,  adverte  diligenter  et 
caute  conditiones  in  eis  appositas  in  littera.  Quarum  prima 
est  quod  ministrans  exhibeat  se  ministrum  Dei  et  Ecclesiae ; 
secunda  est  quod  ministret  sacramentum;  tertia  est  quod 
tale  peccatum  est  mortale  non  quomodolibet,  sed  ex  suo 
genere.  Docet  enim  per  haec  Auctor  requiri  ad  hoc  quod 
huiusmodi  peccatum  sit  mortale ,  duo :  primo ,  quod  ex- 
hibeat  se  ministrum;  secundo,  quod  tale  ministerium  sit 
actio  sacramentaHs.  Ita  quod,  si  alterum  horum  defuerit, 
non  habes  hinc  mortale  peccatum  in  ministeriis  sacris. 
Docet  rursus  quod ,  si  aliqua  administratio  sacramenti  a 
malo  ministro  exercitata  imperfectionem  actus  compatitur, 
non  erit  peccatum  mortale :  licet  mali  ministri  administratio 
sacramentalis  habeat  ex  suo  genere  peccatum  mortale. 

Adverte  secundo  quod,  duabus  existentibus  rationibus 
peccati  in  huiusmodi  ministerio,  scilicet  ex  parte  difformi- 
tatis  ministri  ad  Deum,  cuius  est  minister,  et  ex  parte 
contaminationis  sacramentorum  quae  administrantur ;  Au- 
ctor  in  hoc  corpore  articuli  ex  prima  ratione  probavit  mi- 
nisterium  mali  ministri  esse  peccatum;  ex  secunda  autem 
ratione  probavit  illud  esse  peccatum  mortale.  Tantam  au- 
tem  differentiam  inter  has  rationes  insinuavit  quod  secunda 
usus  est  in  responsione  ad  primum  ut  causa  propria:  pri- 
mam  autem  rationem  non  tanti  fecit.  De  utraque  autem 
diffusior  erit  sermo,  et  ambarum  ef&caciae  magis  pate- 
bunt. 

V.  In  responsione  ad  primum,  adverte  et  percipe  Au- 
ctorem  uti  regula  illa  Posterioristica,  Si  affinnatio  est  causa 

' \ristot.Anaiyi.  affirmationis,  nesratio  est  causa  neeationis  *,  dum  ex  hoc 
xiii,n.8. -s.Th.  quod  sacramenta  sunt  opera  consecratioms  sanctincata,  m- 
fert  in  ministro  praeexigi  sanctitatem  iustitiae;  et  ex  hoc 
quod  opera  caritatis  non  sunt  aliqua  consecratione  sancti- 
ficata,  infert  in  Dei  ministro  respectu  eorum  non  exigi 
sanctitatem  iustitiae.  Manifeste  enim  ex  hoc  significat  hanc 
esse  propriam  causam  mortalis  peccati  vel  non  mortalis 
peccati  in  administrationibus  sacris :  quoniam  regula  illa 
in  solis  propriis  causis  tenet.  Ita  quod,  cum  quaestio  aliqua 
de  peccato  mortali  in  operationibus  sacris  contingit  ex 
parte  malitiae  ministri,  intuendum  est  an  illa  operatio  ad 
quam  quis  malus  exhibet  se  ministrum,  sit  aliqua  conse- 
cratione  sanctificata,  quales  sunt  omnes  actus  sacrorum 
ordinum:  an  non  sit  consecrata.  Et  si  est  de  numero  con- 
secratarum  ,  concluditur  hinc  mortale  peccatum  in  malo 
ministro.  Et  si  non  est  de  numero  consecratarum,  excu- 
satur  hinc  minister  malus  a  mortali  peccato.  Et  est  sem- 
per  sermo  de  ministro  malo  malitia  peccati  mortalis  in  se 
existentis. 
*  Opusc.  Caiet.         Hanc  doctrinam    quia   diffuse   tractavi   in  Quolibetis  *, 

tom.    II.  Tract.  ^  , 

X.-Ed.  Lugdun.   ne  eadem  repetantur,  modo  pertranseo,  unum  tantum  ad- 
'^  ^"  iiciens:  quod  videtur  mihi  modo  actum  praedicandi  esse 

de  numero  actuum  consecratorum,  quia  est  actus  ad  quem 
minister  consecratur;  nam  eius  minister  ex  officio  est  epi- 
scopus  primo,  et  secundario  sacerdos.  Nec  obstat  actum 
istum  ex  institutione  Ecclesiae  appropriatum  esse  sacro 
ordini:  quoniam  institutio  Ecclesiae  vel  divina  ad  differen- 
tiam  originis  spectat,  et  non  ad  differentiam  formalem. 
Extrahere  siquidem  hominem  ab  ecclesia  sacrilegium  for- 
maliter  est,  licet  ex  institutione  Ecclesiae  actus  iste  sub- 
stratus  sit  sacrilegio.  Et  similiter  comedere  semel  in  die, 
ut  fit  in  quadragesima,  abstinentia  formaliter  est,  quamvis 
ex  Ecclesiae  statuto  sub  abstinentiae  specie  positum  sit. 
Et  similiter  in  proposito ,  licet  praedicatio  ex  auctoritate 
Ecclesiae  facta  sit  actus  ordinis,  sub  specie  tamen  actuum 
ordinis  formaliter  comprehenditur.  Ac  per  hoc,  inter  opera 
consecrata  computanda  est,  ea  ratione,  quia  ad  ipsam, 
sicut  et  ad  alios  actus  ordinis,  consecrari  oportet  mini- 
strum.  Et  propterea,  secundum  doctrinam  hinc  habitam, 
minister  malus  praedicans  mortaliter  peccat,  sicut  qui  in- 
digne  administrat  alios  actus  sacrorum  ordinum. 

VI.  In  responsione  ad  secundum,  adverte  quod  non 
loquitur  littera  de  inducente  indignum  ministrum  ad  sa- 
cramenti  exhibitionem :  sed  de  accipiente  sacramentum  ab 
indigno  ministro.    Quod  ideo  dixerim,  quia  alia  quaestio 

SuMMAE  Theol.  D.  Thomae  T.  IX. 


est,  an  liceat  accipere  sacramentum  ab  indigno  ministro: 
et  alia  quaestio  est,  an  liceat  inducere  ad  administrationem 
sacramenti  ministrum  indignum.  Prima  quaestio  hic  sol- 
vitur :  de  secunda  nihil  dicitur.  Sed  facile  solvi  potest  se- 
cunda,  dicendo  quod,  licet  nunquam  liceat  inducere  ho- 
minem  ad  peccandum,  uti  tamen  licet  iniquitate  alterius. 
Et  propterea  in  duobus  casibus  licet  inducere  indignum 
ministrum  ad  exhibitionem  sacramenti.  Primus  est,  si  mi- 
nister  tenetur  ad  huiusmodi  exhibitionem :  quia  nemo  pec- 
cat  petendo  actum  sibi  debitum  a  suo  debitore.  Et  hac 
ratione  excusantur  qui  a  suo  curato  tenente  concubinam 
sacramenta  petunt.  —  Secundus  est  articulus  necessitatis 
ex  parte  petentis,  cum  dispositione  praeparationis  ex  parte 
ministri :  hoc  est,  quod  minister  sit  paratus  ministrare  sa- 
cramentum,  et  homo  egeat  illo.  Eadem  siquidem  ratione 
qua  licitum  est  indigenti  petere  mutuum  ab  usurario,  li- 
citum  quoque  est  indigenti  petere  sacramentum  ab  indigno 
parato  ad  ministrandum. 

VII.  In  eadem  responsione,  circa  acceptionem  sacra- 
menti  a  ministro  excommunicato,  etc,  nota  primo,  quod 
haec  doctrina  intelligitur,  cessante  extrema  necessitate  ba- 

ptismi.  Excipit  enim  ipse  Auctor,  in  IV  Sent.,  dist.  v  *,  ca-  *  Q"-  ">  "••  ^» 
sum  necessitatis,  quo  scilicet  posset  quis  a  ludaeo  vel  pa- 
gano  baptismum  recipere. 

Secundo,  quod  hodie,  ex  indulto  Concilii  Constantiensis 
sub  Martino  V,  licitum  est  ab  excommunicatis  ministris 
recipere  sacramenta ,  nisi  in  duobus  casibus :  hoc  est ,  si 
nominatim  denuntiatus  fuerit  excommunicatus  aut  suspen- 
sus,  etc. ;  vel  si  propter  iniectionem  manus  violentae  in 
clericum  notorie  constiterit  in  excommunicationem  inci- 
disse;  ut  refert  Dominus  Antoninus ,  archiepiscopus  FIo- 
rentinus,  in  suae  Summae  parte  tertia,  tit.  xxvi,  cap.  iii*.    "  Tit.  xxv,  cap.  n, 

VIII.  In  responsione  ad  tertium,  circa  illud,  In  articulo 
tamen  necessitatis  non  peccaret  bapti^ando,  etc,  dubium 
primo  occurrit,  propter  relatas  a  Durando  rationes  ad  op- 
positum,  in  IV  Sent.,  dist.  v,  art.  2.  Et  prima  est  contra 
excusationem  ex  articulo  necessitatis.  Quia  casus  evitabilis 
solo  voluntatis  propriae  arbitrio  non  constituit  articulum 
necessitatis.  Sed  sic  est  in  proposito :  quia  indignus  mini- 
ster  potest  statim  conteri,  si  vult,  et  transire  de  malo  in  bo- 
num.  Ac  per  hoc,  non  est  casus  necessitans  ministrum  cum 
indignitate  ad  baptizandum.  -  Secunda  vero  ratio  contra 
excusationem  ex  persona  non-ministri  tendit.  Quia  qui- 
cumque  baptizat,  sive  vetula  sive  paganus,  baptizat  ut  mi- 
nister  principalis  agentis,  qui  est  Christus :  est  enim  mi- 
nister  de  necessitate  sacramenti  baptismi ,  sicut  et  forma 
et  materia.  Falsum  est  ergo  quod  baptizans  in  necessitate 
non  exhibeat  se  ministrum  Ecclesiae.  Ac  per  hoc ,  non 
inde  excusatur  si  indignus  baptizat. 

Dubium  secundo  est  *,  an  Auctor  in  littera  intendat  *  Cf.  num.  x. 
excusare  sacerdotem  indignum  in  articulo  necessitatis  ba- 
ptizantem,  tam  si  baptizet  cum  solemnitate  quam  si  sine 
solemnitate:  vel  intendat  solum  excusare  baptizantem  sine 
solemnitate.  Et  est  ratio  dubii,  quia  in  littera  hac  nulla  fit 
mentio  de  solemnitate :  et  consequenter  videtur  excusari 
utroque  modo  baptizans,  dummodo  baptizet  ut  subveniat 
necessitatem  patienti  in  casu  in  quo  laicus  posset ;  sic 
enim  in  littera  dicitur.  -  In  oppositum  autem  est  quod 
ab  Auctore  dicitur  in  IV  Sent.  *,  de  baptizante    cum  so-   *  Dist.  v,  qu.  n, 

.  ^  art.  2,  qu"  4. 

lemmtate. 

Dubium  tertio  occurrit  *,  quo  pacto  potest  stare  do-  '  Cf.  num.  xi. 
ctrina  haec  cum  superius  *  dictis,  scilicet :  Ministratio  sa-  '  i"  =<"■?•  ^'''^ 
cramenti  est  ex  suo  genere  peccatum  mortale,  si  minister 
sit  indignus.  Nam  si  sic  est,  sive  ministrans  illud  ministret 
ex  of&cio,  sive  ex  casu  necessitatis,  sive  quavis  alia  ratione, 
semper  sequitur  quod  actum  exercet  qui  ex  suo  genere 
est  peccatum  mortale,  puta  contaminare  sacramenta  quan- 
tum  ex  ipso  est.  Constat  enim  quod  in  ceteris  actibus  qui 
de  suo  genere  sunt  peccata  mortalia,  variata  conditio  agentis 
non  excusat  a  mortali:  ut  patet  de  adulterio,  furto,  et  aliis. 
Aut  igitur  hoc  non  est  mortale  ex  genere:  aut  quilibet 
indigne  ministrans  peccat  mortaliter. 

IX.  Ad  cvidentiam  horum,  sciendum  est  quod  praesentis 
doctrinae  sensus  est :  In  articulo  necessitatis  quo  laico  licet 
baptizare,  si   sacerdos  baptizet,   procul  dubio   sine   sole- 


\ 


5o 


QUAESTIO  LXIV,  ARTICULUS  VII 


*  Num.  VIII,  Du- 
bium  secundo. 


mnitate,  non  peccat,  quamvis  in  peccato  mortali  sit.  Et 
ratio  assignatur,  quia  tunc  non  gerit  personam  ministri  ex 
officio,  quem  probatum  est  oportere  esse  iustum :  sed  gerit 
personam  ministerialiter  subvenientis  necessitatem  patienti. 

Unde  ad  rationem  primam  in  primo  dubio  allatam, 
dicitur  quod  necessitas  excusans  malum  ministrum  non  est 
necessitas  impossibilis  contritionis ,  ut  argumentum  intel- 
ligit,  quoniam  in  instanti  potest  quis  contritionem  habere 
de  infinitis  peccatis:  sed  est  necessitas  cogens  hominem 
baptizaturum  ad  exhibendum  se  non  ut  ministrum  ex  of- 
ficio.  Ex  hoc  namque  quod  minister  ibi  concurrit  non  ut 
minister  ex  officio,  necessitate  hoc  exigente,  a  peccato  ex- 
cusatur. 

Et  per  hoc  patet  solutio  secundae  rationis.  Distinctum 
siquidem  est  de  ministro  vel  ex  officio ,  vel  ex  articulo 
necessitatis.  Et  licet  quicumque  baptizet  sit  minister  Christi 
et  Ecclesiae  altero  modo,  non  tamen  semper  est  minister 
ex  officio :  de  quo  solo  probatum  est  quod  oportet  esse 
iustum. 

X.  Et  per  hoc  patet  solutio  secundi  dubii  *.  Nam  si 
articulus  necessitatis  pateretur  ministrum  cum  solemnitate 
baptizare,  non  essemus  in  casu  in  quo  laicus  posset  ba- 
ptizare.  Et  rursus,  si  cum  solemnitate  baptizaret,  manifeste 
constat  quod  exhiberet  se  ut  ministrum  ex  officio.  Ex 
utroque  ergo  capite,  hoc  est,  ex  casu  in  quo  laicus  posset 
baptizare,  et  ex  hoc  quod  dicitur  quod  non  exhiberet  se 
ut  ministrum  ex  of&cio,  manifeste  patet  quod  Auctor  non 
intendit  excusare  huiusmodi  sacerdotem  nisi  in  casu  in  quo 
cogitur  sine  solemnitate  baptizare. 


XI.  Ad  tertium  dubium  *  dicitur  quod,  quia  baptizans 
in  articulo  necessitatis  deficit  a  perfecta  ratione  ministerii, 
quoniam  non  ministrat  ex  of&cio,  ideo  operatio  sua  im- 
perfectum  quid  est  in  genere  administrationis  sacramen- 
torum,  non  ex  parte  obiecti,  hoc  est  sacramenti,  sed  ex 
parte  agentis ,  hoc  est  ministri.  Non  enim  exit  operatio 
tunc  a  ministro  ex  of&cio,  sed  a  nudum  ministerium  prae- 
bente.  Ex  huiusmodi  autem  imperfectione  actus  excusatur 
a  mortali :  quoniam  administratio  exiens  ab  indigno  habet 
rationem  mortalis  pro  quanto  exit  ab  agente,  et  non  aliter, 
ut  in  littera  patet.  Ex  hoc  enim  fit  ut,  quia  administratio 
huiusmodi  non  exit  ab  agente  proprio,  hoc  est,  ministro 
ex  officio,  non  exeat  etiam  cum  culpa  mortali.  Et  pro- 
pterea  dicendum  est  quod  administratio  sacramenti  ab  in- 
digno  ministro  ex  offtcio  est  mortale  ex  suo  genere,  si 
ex  claritate  verborum  excludendae  sunt  obiectiones.  Si 
tamen  absolute  dicatur  quod  indigni  administratio  est  pec- 
catum  mortale  ex  suo  genere ,  verum  dicitur :  quoniam 
subintelligitur,  a  proprio  ministro. 

Nec  obstat  obiectio  de  adulterio  et  huiusmodi.  Quo- 
niam  conditio  agentis  in  hoc  sacrilegio  concurrit  ut  pars 
integrativa  rationis  formalis  peccati  mortalis  ex  suo  genere : 
ita  quod,  sicut  ad  rationem  furti  non  suf&cit  quod  sit  ac- 
ceptio  rei  alienae ,  sed  oportet  quod  sit  invito  domino ; 
ita  ad  tale  sacrilegium  non  suf&cit  quod  sit  administratio 
ab  homine  malo,  sed  exigitur  quod  sit  etiam  a  ministro 
ex  ofi&cio  ut  sic.  Et  ratio  est  assignata  in  littera  * :  quia 
sanctis  ministeriis  non  nisi  sanctus  convenit  minister;  qui, 
per  se  loquendo,  non  est  nisi  minister  ex  officio. 


•  Ibid.,  Dubium 
tertio. 


'  In  corp.  et  adi. 


ARTICULUS  SEPTIMUS 

UTRUM  ANGELI  POSSENT  SACRAMENTA  MINISTRARE 

IV  Sent.,  dist.  v,  qu.  ii,  art.  3;  IV  Cont,  Gent.,  cap.  lxxiv. 


^D  SEPTIMUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
I  angeli  possent  "  sacramenta  ministrare. 
'Quidquid  enim  potest  minister  infe- 
^rior,  potest  et  superior,  sicut  quidquid 
potest  diaconus ,  potest  et  sacerdos :  sed  non 
convertitur.  Sed  angeli  sunt  superiores  ministri 
in  ordine  hierarchico  quam  etiam  quicumque 
homines :    ut    patet    per    Dionysium ,    in    libro 

•  cap.  IX,  §  2.     Cael.  Hier.  *  Ergo,  cum  homines  possint  mini- 

strare  in  sacramentis,  videtur  quod  muho  magis 
angeli. 

2.  Praeterea,  homines  sancti  assimilantur  an- 
!  vers.  30. -cf.  gelis  iu  caclo,  ut  dicitur  Matth.  xxii  *.  Sed  aliqui 

Luc.    cap,    XX ,    "  .     .  '  .  „  .     .  •'. 

vers.  36.  sancti  in  caelo  existentes  possunt  p  ministrare  m 

sacramentis:  quia  character  sacramentalis  est  in- 

-Qu.Lxiii,art.5.  delebilis,  ut  dictum  est  *.  Ergo  videtur  quod  et- 
iam  angeli  in  sacris  possint  ministrare. 

•  Qu.  VIII,  art.  7-       3.  Praeterea  ,  sicut   supra  *  dictum  est,  dia- 

bolus  est  caput  malorum,  et  mali  sunt  membra 

'(  eius.  Sed  per  malos  possunt  dispensari  ^  sacra- 

menta.  Ergo  videtur  quod  etiam  per  daemones. 

•  vers.  i.  Sed  contra  est  quod  dicitur  Heb.  v  * :   Omnis 

pontifex,  ex  hominibus  assumptus,  pro  hominibus 
constituitur  in  his  quae  sunt  ad  Deum.  Sed  an- 
geli  boni  vel  mali  non  sunt  ex  hominibus.  Ergo 
ipsi  non  constituuntur  ministri  in  his  quae  sunt 
ad  Deum,  idest  in  sacramentis. 
•Art^.3;qu.Lxii,       Respondeo  dicendum  quod ,  sicut  supra  *  di- 


ctum  est,  tota  virtus  sacramentorum  a  passione 
Christi  derivatur,  quae  est  Christi  secundum  quod 
homo.  Cui  in  natura  conformantur  homines,  non 
autem  angeli:  sed  potius  secundum  passionem 
dicitur  modico  ab  angelis  minoratus ,  ut  patet 
Heb.  II  *.  Et  ideo  ad  homines  pertinet  dispen- 
sare  sacramenta  et  in  eis  ministrare,  non  autem 
ad  angelos. 

Sciendum  tamen  quod,  sicut  Deus  virtutem 
suam  non  alligavit  sacramentis  quin  possit  sine 
sacramentis  effectum  sacramentorum  conferre, 
ita  etiam  virtutem  suam  non  alligavit  Ecclesiae 
ministris,  quin  etiam  angelis  possit  virtutem  tri- 
buere  ministrandi  in  sacramentis.  Et  quia  boni 
angeli  sunt  nuntii  veritatis,  si  aliquod  sacramen- 
tale  ministerium  a  bonis  angelis  perficeretur,  es- 
set  ratum  habendum ,  quia  deberet  constare  hoc 
fieri  voluntate  divina :  sicut  quaedam  templa  di- 
cuntur  angelico  ministerio  consecrata  *.  Si  vero 
daemones,  qui  sunt  spiritus  mendacii  *,  aliquod 
sacramentale  ministerium  exhiberent,  non  esset 
ratum  habendum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  illud  quod  fa- 
ciunt  homines  inferiori  modo,  scilicet  per  sacra- 
menta  sensibilia,  quae  sunt  proportionata  natu- 
rae  ipsorum,  faciunt  angeli,  tanquam  superiores 
ministri,  superiori  modo,  scilicet  invisibiliter  pur- 
gando ,  illuminando  et  perficiendo  *. 


•  Vers.  9. 


*  Vide  Bolland. 
>lc(.5.y.,diexxix 
Sept. ,  Apparit. 
S.  Michael.,auct. 
anonym.,  %  xix, 
n.  7. 

•  III  Reg.,  cap. 
XXII,  vers.  22, 
23;  II  Paralip., 
cap.  XVIII,  vers. 
21,22;  loan.cap. 
VIII,  vers.  44. 


*  Dionys.  de  Ec- 
cles,  Hier.,  cap. 
V,  part  I. 


n)  possent.  -  possint  P. 
P)  possunt.  -  possent  PFI. 


f)  dispensari.  -  ministrari  H  et  editiones. 


/ 


QUAESTIO  LXIV,  ARTICULUS  VIII 


5i 


Ad  secundum  dicendum  quod  sancti  qui  sunt  in 
caelo,  sunt  similes  angelis  quantum  ad  partici- 
pationem  gloriae:  non  autem  quantum  ad  con- 
ditionem  naturae.  Et  per  consequens  neque  quan- 
tum  ad  sacramenta. 


*  Cf.   Ad  Heb. , 
cap.  II ,  vers.  1 6. 


Ad  tertium  dicendum  quod  mali  homines  non 
habent  quod  possint  ministrare  in  sacramentis 
ex  hoc  quod  per  malitiam  sunt  membra  dia- 
boli.  Et  ideo  non  sequitur  quod  diabolus,  qui 
est  eorum  caput,  magis  hoc  possit. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


IN  titulo  est  sermo  de  angelis  quoad  naturam,  sive  boni 
sive  mali  sint.  Et  rursus  est  sermo  de  potestate  ordi- 
naria ;  hoc  est :  An,  secundum  communem  cursum  ordinis 
instituti  a  Deo,  angeli  possint  ministrare  sacramenta. 

In  corpore  articuli  quatuor  fiunt.  Primo,  respondetur 
quaesito  ;  deinde,  ad  bonitatem  doctrinae,  tractatur  de  po- 
testate  delegabili  ipsis  angelis ,  ubi  tria  dicuntur ,  ut  pa- 
tebit. 

Quoad  primum,  conclusio  est:  Angeli  non  possunt  mi- 
nistrare  sacramenta.  Probatur.  Tota  virtus  sacramentorum 
derivatur  a  Christo  patiente.  Ergo  ad  homines,  et  non  ad 
angelos  pertinet  ministrare  sacramenta.  -  Consequentia 
probatur  ex  duobus.  Primo ,  ex  dissimilitudine  naturae : 
quia  scilicet  Christo  homines,  non  angeli,  assimilantur  in 
natura  *.  Secundo,  quia  Christus  patiens,  inquantum  pa- 
tiens,  fuit  minor  angelis:  minister  autem  non  debet  esse 
maior  principali  agente ,  ut  contingeret  in  proposito ,  si 
sancti  angeli  essent  ordinarie  ministri  Christi  patientis. 

Secunda  conclusio  est  quod  potest  conferri  angelis 
quod  administrent  sacramenta.  Probatur.  Quia  Deus  non 
alligavit  virtutem  suam  ministris  Ecclesiae,  -sicut  nec  sa- 
cramentis. 

Tertia  conclusio  est  de  exercitio  administrationis  sacra- 
mentorum  a  bonis  angelis :  Si  administrarent  sancti  an- 
geli  sacramentum  aliquod,  deberet  haberi  pro  vero  sacra- 
mento.  Probatur.   Quia  sancti  angeli  sunt  nuntii  veritatis. 

Quarta  est :  Si  daemones  aliquid  huiusmodi  facerent, 
habendum   esset  pro  falso :   quia  sunt  spiritus  mendacii. 

II.  Adverte  hoc  in  loco  quod  circa  primam  conclu- 
sionem  Scotus,  in  IV  Sent.,  dist.  vi,  qu.  i,  opinatur  oppo- 
situm,  tenens  quod  omne  suppositum  intellectualis  natu- 
rae  potest  sacramentum  aliquod  conferre,  saltem  baptisma. 


Et  ratio  sua  est,  quia  potest  abluere  aqua  hominem  pro- 
ferendo  verba  debita,  et  habere  intentionem  faciendi  quod 
facit  Ecclesia :  haec  enim  tria  requiruntur  et  suf&ciunt  ad 
ministrum.  Et  haec  omnia  potest  angelus  in  assumpto  cor- 
pore  exercere. 

Rationabilior  autem  Auctoris  positio  ex  allatis  in  littera 
invenitur.  Fundata  enim  est  super  auctoritate  Apostoli,  ad 
Heb.  V,  ubi  pontificem  omnem  hominem  declarat.  Unde 
magnum  argumentum  assumitur  ad  propositum :  quod,  si 
maximum  ministerium  Ecclesiae  soli  homini  convenit,  ita 
quod  angelis  denegatur,  quale  est  pontificatus^-multo  magis 
minima  ministeria  Ecclesiae  angelis  denegantur.  -  Funda- 
tur  et  super  ratione  qua  ministri  debent  assimilari  prin- 
cipali  agenti. 

Ratio  autem  Scoti  deficit  in  hoc  manifeste,  quod  ae- 
quivoce  utitur  locutione.  Locutio  enim  requisita  ad  mini- 
strum  sacramenti,  est  actus  vitalis  loquentis.  Locutio  au- 
tem  angeli  in  corpore  assumpto  est  motus  corporis  non 
viventis ,  ut  patet.  -  Potest  quoque  dici  quod  deficit  in 
alio  :  scilicet  quod  applicatio  sacramenti  debet  fieri  per 
instrumentum  coniunctum  primo,  et  mediante  illo  per  in- 
strumentum  separatum ;  quod  hic  non  haberet  locum.  - 
Et  quamvis  hoc  non  multum  urgeat,  primus  tamen  defe- 
ctus  cogit.  Et  quia  primus  defectus  invenitur  in  omni 
supposito  rationali  extra  humanam  speciem,  ideo  oportet 
hominem  esse  qui  ministret  sacramenta. 

Et  sic  patet  quod  minor  Scoti  est  falsa,  univoce  su- 
mendo  rationem  verborum.  Aut  maior  est  falsa,  si  prola- 
tionem  verborum  sumat  quovis  modo.  Praeter  princi- 
palem  defectum  prius  dictum :  scilicet  quod  oportet  ba- 
ptizantem  esse  Christi  ministrum ;  ac  per  hoc ,  Christo 
homine  non  maiorem,  sed  conformem  in  natura. 


ARTICULUS  OCTAVUS 

UTRUM  INTENTIO  MINISTRI  REQUIRATUR  AD  PERFECTIONEM  SACRAMENTI 

Supra,  qu.  Lx,  art.  8;  IV  Sent.,  dist.  vi,  qu.  i,  art.  2,  qu*  1;  dist.  vii,  qu.  iii,  art.  1,  qu*  1,  ad  3; 
dist.  VIII,  qu.  II,  art.  4,  qu"  3,  ad  1 ;  dist.  xxx,  qu.  i,  art.  3,  ad  3. 


i)  ocTAVUM  sic  proceditur.  Videtur  quod 
f^^^  intentio  ministri  non  requiratur  ad  per- 
fectionem  sacramenti.  Minister  enim  in 
i^sacramento  instrumentaliter  operatur. 
Sed  actio  non  perficitur  secundum  intentionem 
instrumenti,  sed  secundum  intentionem  princi- 
palis  agentis.  Ergo  intentio  ministri  non  requi- 
ritur  ad  perfectionem  sacramenti. 

2.  Praeterea,  non  potest  homini  esse  nota 
intentio  alterius.  Si  igitur  intentio  ministri  requi- 
ratur  ad  perfectionem  sacramenti,  non  posset  ho- 
mini  ad  sacramentum  accedenti  esse  notum  quod 
sacramentum  suscepisset.  Et  ita  non  posset  ha- 
bere  certitudinem  salutis :  praecipue  cum  quae- 
dam   sacramenta  sint   de   necessitate  salutis,  ut 

•Qu.Lxv,art.4.  infra  *  dicetur. 

3.  Praeterea,  intentio  hominis  non  potest  esse 


ad  id  circa  quod  non  est  attentus  °'.  Sed  aliquan- 
do  illi  qui  in  sacramentis  ministrant,  non  atten- 
dunt  ad  ea  quae  dicunt  vel  faciunt,  alia  cogi- 
tantes.  Ergo,  secundum  hoc,  non  perficitur  ^  sa- 
cramentum,  propter  intentionis  defectum. 

Sed  contra  est  quod  ea  quae  sunt  praeter 
intentionem,  sunt  casuaiia.  Quod  non  est  dicen- 
dum  de  operatione  sacramentorum.  Ergo  sacra- 
menta  requirunt  intentionem  ministri. 

Respondeo  dicendum  quod ,  quando  aliquid  se 
habet  ad  multa,  oportet  quod  per  aliquid  deter- 
minetur  ad  unum,  si  illud  efhci  debeat.  Ea  vero 
quae  in  sacramentis  aguntur,  possunt  diversi- 
mode  agi:  sicut  ablutio  aquae,  quae  fit  in  ba- 
ptismo,  potest  ordinari  et  ad  munditiam  corpo- 
ralem ,  et  ad  sanitatem  ^  corporalem ,  et  ad  lu- 
dum,  et  ad  muha  alia  huiusmodi.  Et  ideo  oportet 


a)  attentus.  -  PI;   intentio  Hbc,   intentus  ceteri.   Pro  attendunt, 
intendunt  ed.  a. 

P)  perficitur.  -  perficeretur  PEI. 


Y)  sanitatem.  -  PFGHI;   sanctitatem.   Pro  corporalem,  mentalem 
E,  spiritualem  ed.  a.  (Praecedens  corporalem  ora.  G). 


¥ 


52 


QUAESTIO  LXIV,  ARTICULUS  VIII 


quod  determinetur  ad  unum,  idest  ad  sacramen- 
talem  effectum ,  per  intentionem  abluentis.  Et 
haec  intentio  exprimitur  per  verba  quae  in  sa- 
cramentis  dicuntur:  puta  cum  dicit,  Ego  te  ba- 
pti\o  in  nomine  Patris,  etc. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  instrumentum 
inanimatum  non  habet  aliquam  intentionem  res- 
pectu  effectus:  sed  loco  intentionis  est  motus 
quo  movetur  a  principali  agente.  Sed  instrumen- 
tum  animatum,  sicut  est  minister,  non  solum 
movetur,  sed  etiam  quodammodo  movet  sei- 
psum,  inquantum  sua  voluntate  movet  membra 
ad  operandum.  Et  ideo  requiritur  eius  intentio, 
qua  se  subiiciat  principali  agenti:  ut  scilicet  in- 
tendat  facere  quod  facit  Christus  et  Ecclesia. 
Ad  secundum  dicendum  quod  circa  hoc  est  du- 
T-Aeo/.Tiv^q"'  P^^^  opinio.  Quidam  *  enim  dicunt  quod  requi- 
"""■  "l!"''.;'  "'s  ritur  mentalis  intentio  in  ministro :  quae  si  desit, 
non  perficitur  sacramentum.  Sed  hunc  defectum 
in  pueris,  qui  non  habent  intentionem  accedendi 
ad  sacramentum,  supplet  Chrisms,  qui  interius 
baptizat.  In  adultis  autem,  quia  intendunt  sa- 
cramenta  suscipere,  supplet  illum  defectum  fides 
et  devotio. 

Sed  hoc  satis  posset  dici  quantum  ad  ultimum 
effectum,  qui  est  iustificatio  a  peccatis :  sed  quan- 


S  i,  in  respp, 
object. 


ad 


tum  ad  effectum  qui  est  res  et  sacramentiim , 
scilicet  quantum  ad  characterem ,  non  videtur 
quod  per  devotionem  accedentis  possit  suppleri ; 
quia  character  nunquam  imprimitur  nisi  per  sa- 
cramentum. 

Et  ideo  alii  *  melius  dicunt  quod  minister  sa- 
cramenti  agit  in  persona  totius  Ecclesiae,  cuius 
est  minister ;  in  verbis  autem  quae  proferuntur  *, 
exprimitur  intentio  Ecclesiae ;  quae  suf&cit  ad  per- 
fectionem  sacramenti,  nisi  contrarium  exterius  ex- 
primatur  ex  parte  ministri  et  *  recipientis  sacra- 
mentum. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  licet  ille  qui  aliud 
cogitat,  non  habeat  actualem  intentionem,  habet 
tamen  habitualem  '^,  quae  sufhcit  ad  perfectio- 
nem  sacramenti :  puta  si,  cum  sacerdos  accedit  '^ 
ad  baptizandum,  intendit  facere  circa  baptizan- 
dum  quod  facit  Ecclesia.  Unde,  si  postea  in  ipso 
exercitio  actus  cogitatio  eius  ad  alia  rapiatur,  ex 
virtute  primae  intentionis  perficitur  sacramentum. 
Quamvis  studiose  curare  debeat  sacramenti  mini- 
ster  ut  etiam  actualem  intentionem  adhibeat.  Sed 
hoc  non  totaliter  est  positum  in  hominis  potestate : 
quia  praeter  intentionem,  cum  homo  vult  multum 
intendere,  incipit  aiia  cogitare;  secundum  illud 
Psalmi  *:    Cor  meum   dereliquit  me. 


3)  proferuntur,  -  profert  PI. 
e)  et.  -  vel  P. 

"Qj  habitualem.  -  virtualem  I,  intentionem  habitualem  cetera  tertia. 
AVs  actualem  margo  P. 


»))  si,  cum   sacerdos  accedit. 
accedens  P)  tertia. 


cum  sacerdos  accedit  (accedat  H, 


•  Cf.  Die  Sen- 
ten^en  Rolandt , 
de  Sacram.  Ba- 

ftism.,  p.  206.  - 
reiburg,  1891. 
0 


*  Ps.  XXXIX,  ver». 
•3- 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


TiTULUs  clarus.  -  In  corpore  unica  conclusio :  Inten- 
tio  ministri  exigitur  ad  perfectionem  sacramenti.  Pro- 
batur.  Quando  aliquid  se  habet  ad  multa,  oportet  quod 
determinetur  ad  unum,  ut  illud  fiat.  Sed  ea  quae  aguntur 
in  sacramentis,  se  habent  ad  multa,  nisi  per  intentionem 
ministri  determinentur  ad  unum.  Ergo,  etc.  Processus  totus 
clare  patet  in  littera.  -  Et  confirmatur.  Quia  verba  sacra- 
mentalia  exprimunt  ministri  intentionem. 

II.  In  responsione  ad  secundum,  nota  primo,  Novitie, 
pro  claritate  litterae,  Auctorem,  referendo  primam  opinio- 
nera ,  narrare  ipsam  primo  quoad  hoc ,  quod  requiritur 
mentalis  intentio,  ita  quod,  si  desit,  non  perficitur  sacra- 
mentum;  secundo,  quoad  hoc,  quod,  stante  casu  quo  hu- 
iusmodi  imperfectio  sacramenti  accideret,  sive  adultus  sive 
puer  esset  qui  sacramentum  sic  defectuosum  susciperet, 
supplementum  aliunde  sortiretur ,  et  puer  quidem  a  Chri- 
sto,  adultus  autem  ex  propria  fide  et  devotione.  Postea 
reprehendit  Auctor  hanc  opinionem  :  quia  non  potest  sal- 
vare  supplementum  characteris. 

Adverte  secundo,  quod  altera  opinio  ibidem  subiuncta 
et  approbata,  non  est  inteUigenda  ut  verba  sonant:  puta 
quod  non  requiritur  in  ministro  intentio  propria  mentalis, 
sed  sufiicit  intentio  Ecclesiae  per  verba  expressa,  quidquid 
intendat  ipse  minister  interius.  Hic  enim  sensus  contradicit 
expresse  doctrinae  Auctoris,  in  ultimo  huius  quaestionis 
articulo,  dicentis  quod,  51"  minister  non  intendat  sacra- 
mentum  conferre,  talis  perversitas  tollit  veritatem  sacra- 
menti ;  et  inferius,  in  qu.  lxviii,  art.  7,  ad  2,  dicentis:  Si 
in  adulto  deesset  intentio  suscipiendi  sacramentum,  esset 
rebapti\andus.  Sed  sensus  huius  litterae  ex  proposito  ad 
quod  loquitur  Auctor,  sumendus  est.  Advertendum  est 
enim  quod  haec  omnia  dicuntur  hic  pro  solutione  dif&- 
cultatis  motae  in  argumento,  scilicet :  Si  mentahs  intentio 
ministri  exigeretur,  nullus  esset  certus  se  esse  vere  bapti- 
zatum.  Ad  hanc  enim  certitudinem  nostram  de  susceptis 


sacramentis  intelligendum  est  suf&cere  intentionem  Eccle- 
siae  per  verba  ministri  expressam,  nisi  per  ministrum  aut 
suscipientem  contrarium  exprimatur.  Ita  quod  non  intendit 
Auctor  quod  haec  suf&ciant  ad  perfectionem  sacramenti 
simpliciter :  sed  ad  perfectionem  eius  secundum  humanam 
certitudinem.  Per  hoc  enim  evitatur  inconveniens  quod 
quilibet  incertus  posset  dici  de  susceptis  sacramentis. 

III.  In  responsione  ad  tertium,  adverte  quod  Auctor, 
communicans,  ut  puto,  in  vocabulis  communi  illius  tem- 
poris  usui ,  qui  intentionem  quidem  sed  non  actualem 
habitualem  vocabat,  dixit  hic  intentionem  habitualem:  et 
statim  subiunxit  sensum  intentum:  puta,  cum  sacerdos 
accedit  *,  etc. 

Et  haec  propterea  dixerim ,  ut  scias  non  latuisse  Au- 
ctorem  differentiam  inter  habere  aliquid  in  actu,  vel  in 
habitu,  vel  in  virtute :  et  quod  intentio  requisita  ad  sacra- 
menta,  non  suf&cit  quod  sit  secundum  habitum,  sed  opor- 
tet  quod  sit  secundum  virtutem.  Quod  ut  melius  intelli- 
gas,  accipe  exemplum.  Homo  habens  habitum  iustitiae  tunc 
actualiter  intendit  iustum,  quando  actualiter  attendit  ad  ius 
reddendum;  tunc  vero  habitualiter  intendit  iustum,  cum  re- 
tinet  habitum  iustitiae,  etiam  si  dormiat ;  tunc  autem  vir- 
tualiter  intendit  iustum,  dum  vacat  quidem  reddendo  iuri, 
puta  quia  sedet  ad  tribunal  ut  faciat  sicut  consuevit,  seu 
iudicis  officium ,  et  nihil  de  iure  cogitat ,  sed  mens  eius 
evagatur  ad  impertinentia.  Ita  quod,  etiam  si  non  haberet 
habitum  iustitiae,  ex  solo  hoc  quod  accedit  ad  iudicis  of- 
ficium  faciendum  in  omnibus  quae  exercet  iudiciis,  quan- 
tumcumque  evagetur,  semper  intendit  iustum  virtualiter: 
ea  ratione,  quia  semper  perseverat  vis  primae  intentionis,  ' 
qua  primo  proposuit  facere  iudicis  of&cium.  Et  huiusmodi 
intentio  non  irrationabiliter  vocatur  habitualis ,  quia  per 
modum  habitus  perseverat:  nam  et  dormiente  et  distracto 
homine,  perseverat. 

Et  haec  est   quae  suf&cere    dicitur  ad  sacramenta.    Et 


Cf.  not.  K). 


QUAESTIO  LXIV,  ARTICULUS  IX 


53 


vere  sic  est.  Sufficit  enim  ad  confectionem  Eucharistiae 
quod  sacerdos  vadat  ad  altare  ut  dicat  missam,  etiam  si 
per  totam  missam  evagetur  mens  eius. 

Adverte  secundo,  documentum  Auctoris,  scilicet  quod 
studiose  debet  minister  operam  dare  ut  etiam  actualiter 
intendat,  etc,  non  esse  intelligendum  in  actu  signato,  sed 
in  actu  exercito.    Non  enim  studendum  est  ut  habeamus 


hoc  in  mente  actualiter,  Ego  intendo  conficere :  sed  stu- 
dendum  est  ut  actualiter  mens  nostra  ad  ea  quae  sunt  con- 
secrationis,  attendat ;  puta  ad  prolationem  distinctam  for- 
mae,  ad  reverentem  contrectationem  materiae ,  ad  futuram 
tunc  ineffabilem  praesentiam  divinae  gratiae  in  sacramento, 
vel  etiam  ipsius  Christi  quoad  Eucharistiam.  Hoc  est  enim 
consecrare  cum  actuali  intentione  in  actu  exercito. 


ARTICULUS  NONUS 


.;!.? 


UTRUM  FIDES  MINISTRI  SIT  DE  NECESSITATE  SACRAMENTI 

IV  Sent.,  dist.  vi,  qu.  :,  art.  3,  qu"  2,  3. 


Art.  praeced. 


'InPsalm.XXX! 
Enarr.  II,  n.  4.  - 
Cf.  Conl.  lulian. 
lib.  IV,  cap.  III. 


•  Ep.  LXXIII, 
ad  lubaian,  jal. 
Januar.)  et  cete- 
ros  Episc.  Nu- 
mid.,  de  Bapti- 
%and.  Haeret. 

*  Primus. 

•■  Ep.  CLVI,  al. 
CXXV,  cap.  V. 


Vers.  10. 


\'ers.  10. 


•  Al.  Contra 
litteras  Peti- 
lian.   lib.    II, 

Cap.   XLTII. 


*  Art.  5. 


iD  NONUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
fides  ministri  sit  de  necessitate  sacra- 
menti.  Sicut  enim  dictum  est  *,  inten- 
,tio  ministri  est  necessaria  ad  sacramenti 
perfectionem.  Sed  Jides  intentionem  dirigit:  ut 
Augustinus  dicit,  contra  lulianum  *.  Ergo,  si  de- 
sit  vera  fides  in  ministro,  non  perficitur  sacra- 
mentum. 

2.  Praeterea,  si  minister  Ecclesiae  veram  fi- 
dem  non  habeat,  videtur  esse  haereticus.  Sed 
haeretici,  ut  videtur,  non  possunt  sacramenta 
conferre.  Dicit  enim  Cyprianus,  in  Epistola  con- 
ira  Haereticos  *:  Omnia  quaecumque  faciunt  hae- 
retici,  carnalia  sunt  et  inania  etfalsa:  ita  iit  nihil 
eorum  quae  illi  gesserint,  a  nobis  debeat  probari. 
Et  Leo  Papa  *  dicit,  in  Epistola  ad  Leonem  Au- 
gustum  *:  Manifestum  est  per  crudelissimam  et 
insanissimam  vesaniam  "  in  Alexandrina  sede 
omnium  caelestium  sacramentorum  lumen  extin- 
ctum.  Intercepia  est  sacrificii  oblatio,  defecii  chris- 
matis  sanctificatio ,  ei  paricidalibus  manibus  im- 
piorum  omnia  sese  subiraxere  mysteria.  Ergo  vera 
fides  ministri  est  de  necessitate  sacramenti. 

3.  Praeterea,  illi  qui  non  habent  veram  fi- 
dem,  videntur  esse  per  excommunicationem  ab 
Ecclesia  separati :  dicitur  enim  in  secunda  Ca- 
nonica  loannis  * :  Si  quis  venit  ad  vos  ei  hanc  do- 
ctrinam  non  affert,  nolite  recipere  eum  in  domum, 
nec  Ave  dixeritis  ei;  et  Tii.  iii  * :  Haereiicum  ho- 
minem,  post  primam  et  secundam  correciionem , 
devita.  Sed  excommunicatus  non  videtur  con- 
ferre  posse  Ecclesiae  sacramentum:  cum  sit  ab 
Ecclesia  separatus,  ad  cuius  ministerium  pertinet 
sacramentorum  dispensatio.  Ergo  videtur  quod 
vera  fides  ministri  sit  de  necessitate  sacramenti. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  contra 
Peiilianum  Donatistam  *:  Mementote  sacrameniis 
Dei  nihil  obesse  mores  malorum  hominum,  quod 
illa  vel  non  sini,  vel  minus  sancta  sini. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  *  dictum 
est,  quia  minister  in  sacramentis  instrumentaliter 
operatur,  non  agit  in  virtute  propria,  sed  in 
virtute  Christi.  Sicut  autem  pertinet  ad  propriam 
virtutem  hominis  caritas,  ita  et  fides.  Unde,  sicut 
non  requiritur  ad  perfectionem  sacramenti  quod 


Ibid. 


minister  sit  in  caritate,  sed  possunt  etiam  peccato- 
res  sacramenta  conferre,  ut  supra  *  dictum  est ; 
ita  non  requiritur  ^  fides  eius,  sed  infidelis  potest 
verum  sacramentum  praebere,  dummodo  cetera 
adsint  quae  sunt  de  necessitate  sacramenti. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  potest  contin- 
gere  quod  aliquis  patiatur  defectum  fidei  circa 
aliquid  aliud  f,  et  non  circa  veritatem  sacramenti 
quod  exhibet :  puta  si  aliquis  credat  iuramentum 
esse  in  omni  casu  illicitum,  et  tamen  credat  ba- 
ptismum  ef&caciam  habere  ad  salutem.  Et  sic 
talis  infidelitas  non  impedit  intentionem  confe- 
rendi  sacramentum. 

Si  vero  patiatur  fidei  defectum  circa  ipsum 
sacramentum  quod  exhibet,  licet  credat  per  id 
quod  agitur  exterius  nuUum  sequi  interiorem 
effectum,  non  tamen  ignorat  quod  Ecclesia  Ca- 
tholica  intendit  per  huiusmodi  quae  exterius 
aguntur,  sacramentum  praebere.  Unde,  non  ob- 
stante  infidelitate,  potest  intendere  facere  id  quod 
facit  Ecclesia,  licet  existimet  id  nihil  esse.  Et  talis 
intentio  suf&cit  ad  sacramentum :  quia,  sicut  su- 
pra  *  dictum  est,  minister  sacramenti  agit  in  per- 
sona  totius  Ecclesiae,  ex  cuius  fide  suppletur  id 
quod  deest  fidei  ministro  ^.  » 

Ad  secundum  dicendum  quod  haereticorum  qui- 
dam  in  coUatione  sacramentorum  formam  Ec- 
clesiae  non  servant.  Et  tales  neque  sacramentum 
conferunt,  neque  rem  sacramenti.  -  Quidam 
vero  servant  Ecclesiae  formam.  Et  tales  con- 
ferunt  quidem  sacramentum,  sed  non  conferunt 
rem  sacramenti.  Et  hoc  dico,  si  sunt  manifeste 
ab  Ecclesia  praecisi.  Quia  ex  hoc  ipso  quod 
aliquis  accipit  sacramenta  ab  eis,  peccat :  et  per 
hoc  impeditur  ne  effectum  sacramenti  conse- 
quatur.  Unde  Augustinus  *  dicit,  in  libro  de  '  f"'Ke'>«''»- 
Fide  ad  Peirum  * :  Firmissime  iene,  et  nullatenus  '  cap.  xxxvi,  au 

,.  ...  ,,        Reg.  xxxiii.-Inter 

dubttes ,  extra  Ecclestam  bapiiiaiis,  st  ad  Eccle-  opp.  Aug. 
siam  non  redierint,  bapiismo  cumulari  perniciem. 
Et  per  hunc  modum  dicit  Leo  Papa  m  sede  Ale- 
xandrina  sacrameniorum  lumen  esse  exiinctum: 
scilicet,  quantum  ad  rem  sacramenti,  non  autem 
quantum  ad  ipsum  sacramentum. 

Cyprianus  autem  nec  ^  sacramentum  conferre  ' 

haereticos  credebat:    sed  in  hoc  eius   sententia 


Art.  8,  ad  2. 


a.)  vesaniam,  -  F  et  tertia;  vestram  animam.  -  defecit  Pb;  deficit.  - 
subtraxere  Pl ;  subtrahere.  -  mysteria  F  et  editiones ;  ministeria. 
p)  requiritur.  -  ad  per/ectionem  sacramenti  addunt  H  et  editiones. 
T)  aliud.  -  Om.  P. 


3)  fidei  ministro.  -  ministro  B,  fidei  ministri  PFIa,  fidei  ot  mi- 
nistro  c. 

e)  nec.  -  nullo  modo  editiones.  -  con/erre  GH;  con/erre  posse  1 
et  editiones,  afferre  ceteri. 


54 


QUAESTIO  LXIV,  ARTICULUS  X 


•  De  unic.  Ba-  non  tenetuf.  Unde  Augustinus  dicit  * :  Martyrem 
fiv'^";;  cap.' xiM.  Cyprianiim ,  qui  apud  haereticos  vel  schismaticos 
datum  baptismum  nolebat  cognoscere,  tanta  merita, 
usque  ad  triumphum  martyrii,  secuta  sunt,  ut  cari- 
^  tatis  "^  qua  excellebat  luce  obumbratio  illa  fugare- 

tur,  et,  si  quid  purgandum  erat ,  passionis  falce 
tolleretur. 

Ad  tertium  dicendum  quod  potestas  ministrandi 
sacramenta  pertinet  ad  spiritualem  characterem, 


qui  indelebilis  est,  ut  ex  supra  *  dictis  patet.  Et  *Qu">n,art.3. 
ideo  per  hoc  quod  aliquis  ab  Ecclesia  suspen- 
ditur  vel  excommunicatur,  vel  etiam  degradatur, 
non  amittit  potestatem  conferendi  sacramentum, 
sed  licentiam  utendi  hac  potestate.  Et  ideo  sa- 
cramentum  quidem  confert,  sed  tamen  peccat 
conferendo.  Et  similiter  ille  qui  ab  eo  accipit 
sacramentum :    et  ^  sic  non  percipit  rem  sacra-  i 

menti,  nisi  forte  per  ignorantiam  excusetur. 


X,)  caritatis.  -  PEFI ;   caritas.  Pro   luce,  lucis  BDa,   luc  C,  vite 
GH6.  -  fugaretur  PFGsC;  figuraretur. 


rj)  et.  -  etiam  ABC.  -  sic  om.  D. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


*  Comm.   num. 
VI,  «i. 


TiTULus  clarus.  -  In  corpore  una  conclusio,  cum  uno 
coroUario.  Conclusio  est:  Ad  perfectionem  sacra- 
menti  non  exigitur  fides  ministri.  Probatur.  Minister  in 
sacramentis  operatur  non  propria,  sed  Christi  virtute.  Ergo, 
sicut  non  requiritur  ad  perfectionem  sacramenti  ministri 
caritas,  ita  nec  eius  fides.  -  Consequentia  probatur.  Quia 
fides  pertinet  ad  perfectionem  ministri,  sicut  et  caritas. 
Quam  non  requiri  probatur  ex  eo  quod  mcdi  homines 
possunt  ministrare  sacramenta. 

Corollarium  est:  Infidelis  potest  esse  minister  sacra- 
menti. 

II.  In  responsionibus  argumentorum,  memento  eorutn 
quae  diximus  in  articulo  sexto  *  de  suscipientibus  sacra- 
menta  ab  indignis,  quando  peccant.  Et  iuxta  illa  intellige 


quae  hic  dicuntur,  addendo  quod  praecisi  manifeste  ab  Ec- 
clesia,  si  in  articulo  necessitatis  sacramentum  baptismi  con- 
ferrent,  non  peccarent :  immo  tenentur  in  tali  casu  bapti- 
smum  conferre,  absque  solemnitate  tamen.  Nec  propterea 
sacerdotes  efi&cerentur  irreg^ilares :  ratione  superius  dicta, 
quia  non  ministri  ex  of&cio  personam  agerent,  sed  mini- 
sterialiter  subvenientis  necessitatem  patienti. 

III.  In  responsione  ad  secundum,  adverte  incidenter 
quod  purgatio  Cypriani  Martyris,  de  qua  Augustinus  lo- 
quitur,  non  nisi  venialis  peccati  fuit.  Tum  quia  cum  ca- 
ritate  stabat  error  ille:  ut  Augustini  verba  sonant.  Tum 
quia  tempore  illo  non  erat  per  Ecclesiam  determinata  ef- 
ficacia  sacramentorum  per  ministros  e.xtra  Ecclesiam. 


Art.  8,  ad  i. 


•Vers.34;Mattli. 
cap.  VI,  vers.  23. 


•  Al.  Cont.  Lilte- 
ras  Petilian.,  lib. 
11,  capp.  XXXIX, 

XLIV,  XLVII.  -  Cf. 

Contra  Parme- 
nian.  lib.  II,  cap. 

XIII. 


ARTICULUS  DECIMUS 

UTRUM  INTENTIO  RECTA  MINISTRI  REQUIRATUR  AD  PERFECTIONEM  SACRAMENTI 

Infra,  qu.  Lxnv,  art.  2,  ad  2 ;  IV  Sent.,  dist.  vi,  qu.  1,  art.  2,  qu*  2;  Expos.  litt.;  dist.  xi,  qu.  n,  art.  1,  qu*  3,  ad  i; 

dist.  XXX,  qu.  i,  art.  3,  ad  3. 


»D  DECiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
I  intentio  recta  ministri  requiratur  ad  per- 
'fectionem  sacramenti.  Intentio  enim  mi- 
^nistri  debet  conformari  intentioni  Ec- 
clesiae,  ut  ex  dictis  *  patet.  Sed  intentio  Ecclesiae 
semper  est  recta.  Ergo  de  necessitate  ad  sacra- 
menti  perfectionem  requiritur  intentio  recta  mi- 
nistri. 

2.  Praeterea,  perversa  intentio  deterior  esse 
videtur  quam  intentio  iocosa.  Sed  intentio  iocosa 
tollit  sacramentum:  puta  si  aliquis  non  serio, 
sed  ludo  aliquem  baptizaret.  Ergo  multo  magis 
perversa  intentio  aufert  sacramentum:  puta  si 
aliquis  aliquem  baptizaret  ut  postmodum  eum 
occideret. 

3.  Praeterea,   perversa   intentio   facit   totum 
opus  vitiosum 
lus  tuus  fuerit  nequam. 


secundum  illud  Luc.  xi  * :  Si  ocu- 


totum  corpus  tuum  tene- 
brosum  erit.  Sed  sacramenta  Christi  non  possunt 
inquinari  per  malos  homines :  sicut  Augustinus 
dicit,  contra  Petilianum  *.  Ergo  videtur  quod,  si 
sit  perversa  intentio  ministri,  non  sit  ibi  verum 
sacramentum. 

Sed  contra  est  quod  perversa  intentio  pertinet 
ad  malitiam  ministri.  Sed  malitia  ministri  non 
toUit  sacramentum.  Ergo  nec  perversa  intentio. 


Respondeo  dicendum  quod  intentio  ministri  pot- 
est  perverti  dupliciter.  Uno  modo,  respectu  ipsius 
sacramenti:  puta  cum  aliquis  non  intendit  sa- 
cramentum  conferre,  sed  delusorie  "  aliquid  age- 
re.  Et  talis  perversitas  toUit  veritatem  sacramenti : 
praecipue  quando  suam  intentionem  exterius  ma- 
nifestat. 

Alio  modo  potest  perverti  intentio  ministri 
quantum  ad  id  quod  sequitur  sacramentum :  puta 
si  sacerdos  intendat  aliquam  feminam  baptizare 
ut  abutatur  ea ;  vel  si  intendat  conficere  corpus 
Christi  ut  eo  ad  veneficia  utatur.  Et  quia  prius 
non  dependet  a  posteriori,  inde  est  quod  talis 
intentionis  perversitas  veritatem  sacramenti  non 
tollit:  sed  ipse  minister  ex  tali  intentione  graviter 
peccat. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  Ecclesiae  in- 
tentio  recta  est  et  quantum  ad  sacramenti  per- 
fectionem,  et  quantum  ad  sacramenti  usum :  sed 
prima  rectitudo  perficit  sacramentum,  secunda 
operatur  ad  meritum.  Et  ideo  minister  qui  con- 
format  intentionem  suam  Ecclesiae  quantum  ad 
primam  rectitudinem ,  non  autem  quantum  ad 
secundam,  perficit  quidem  sacramentum,  sed  non 
est  sibi  ad  meritum. 

Ad  secundum  dicendum   quod  intentio   ludicra 


a)  delusorie.  -  derisorie  editiones. 


QUAESTIO  LXIV,  ARTICULUS  X 


55 


vel  iocosa  excludit  primam  rectitudinem  inten- 
tionis,  per  quam  perficitur  sacramentum.  Et  ideo 
non  est  similis  ratio. 

Ad  tertium  dicendum  quod  perversa  intentio 
pervertit  opus  intendentis,  non  autem  opus  al- 
terius.  Et   ideo    ex   perversa  intentione  ministri 


pervertitur  id  quod  agit  in  sacramentis  inquan- 
tum  est  opus  eius:  non  inquantum  est  opus 
Christi,  cuius  est  minister.  Et  est  simile  si  mi- 
nister  alicuius  hominis  prava  intentione  deferret  P 
pauperibus  eleemosynam,  quam  dominus  recta 
intentione  mandaret. 


P)  deferret.  -  PHI;  deferat  G,  deferet  bc,  differret  dare  ceieri. 


Commentaria  Cardinalis  CaietaniJ 


*  Art.  vui. 


TiTULus  clarus.  -  In  corpore  articuli  est  distinctio  bi- 
membris,  cum  singulis  conclusionibus.  Distinctio  est. 
Intentio  ministri  potest  perverti  dupliciter:  vel  respectu 
sacramenti;  vel  respectu  alicuius  alterius. 

Prima  conclusio,  iuxta  primum  membrum,  est:  Perversa 
intentio  respectu  sacramenti  tollit  veritatem  sacramenti. 
Hanc  conclusionem  Auctor  non  probat  in  littera,  sed  ut 
manifestam  relinquit  ex  praemissis  * :  scilicet  quod  intentio 
ministri  requiritur  ad  sacramentum.  Huiusmodi  enim  per- 
versitas  tollit  intentionem  ministri. 

Secunda  conclusio,  iuxta  secundum  membrum,  est:  Per- 
versa  intentio  ministri  circa  consequentia  non  tollit  ve- 
ritatem  sacramenti.  Probatur.  Quia  prius  non  dependet  a 
posteriori. 

II.  In  responsione  ad  secundum,  adverte  quod  intentio 
ludicra  seu  iocosa  in  collatione  sacramenti  potest  inveniri 


dupliciter:  vel  relata  ad  ipsum  sacramentum;  vel  relata 
ad  finem  aut  motivum  [propter]  quod  administret  sacra- 
mentum.  Exemplum  primi :  si  quis,  non  intendendo  facere 
quod  facit  Ecclesia,  sed  facere  actum  exteriorem  similem 
actui  quem  facit  Ecclesia,  vel  derisorie  vel  delectationis 
socialis  gratia,  aliquos  baptizaret.  Huiusmodi  enim  iocosa 
intentio  tollit  veritatem  sacramenti :  quia  tollit  intentionem 
ministri.  Et  de  tali  loquitur  Auctor  in  littera. 

Exemplum  secundi.  Si  quis,  socialis  delectationis  gra- 
tia,  aliquos  baptizaret,  intendens  tamen  facere  quod  facit 
Ecclesia;  sicut  e  contra  si  quis,  delectationis  gratia,  per- 
mitteret  se  baptizari.  Huiusmodi  enim  intentio  iocosa  non 
tollit  veritatem  sacramenti:  sicut  nec  si  fuisset  intentio 
avara,  puta  si  propter  pecuniam  conferret  aut  susciperet 
quis  baptisma.  Et  ratio  est  quia  iocositas  talis  non  tollit 
intentionem  ministri  respectu  sacramenti. 


56 


QUAESTIO  LXV,  ARTICULUS  I 


QUAESTIO  SEXAGESIMAQUINTA 

DE  NUMERO  SACRAMENTORUM 

IN    QUATUOR   ARTICULOS   DIVISA 


*  Cf.  qu.  Lx,  In- 
trod. 


DEiNDE  considerandum  est  de  numero  sacra- 
mentorum  *. 
Et  circa  hoc  quaeruntur  quatuor. 

Primo:  utrum  sint  septem  sacramenta. 


Secundo :  de  ordine  eorum  ad  invicem. 
Tertio :  de  comparatione  eorum. 
Quarto :  utrum   omnia  sint  de  necessitate  sa- 
lutis. 


ARTICULUS  PRIMUS 

UTRUM  DEBEANT  ESSE  SEPTEM  SACRAMENTA 

IV  Sent.,  dist.  ii,  qu.  i,  art.  2;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  Lvin;  De  Eccles.  Sacram. 


Vers.  14. 


•Cf.I'"» 

LXXXVI 

Lxxxvii,  art.  1. 


*  Eccl.  Hier., 
cap.  V, 


Cap.  XIII. 


D  PRiMUM  sic  PROCEDITUR.  Vidctur  quod 
non  debeant  esse  septem  sacramenta. 
Sacramenta  enim  efficaciam  habent  ex 
yirtute  divina,  et  ex  virtute  passionis 
•  cf.  qu.  Lxii,  Christi  *.  Sed  una  est  virtus  divina,  et  una  est 

art.  5 ;  qu.  lxiv,  ,  '  , 

•"■'•  »•  Christi  passio :  una  enim  oblatione  consummavit 

sanctificatos  in  sempiternum,  ut  dicitur  Heb.  x  *. 
Ergo  non  debuit  esse  nisi  unum  sacramentum. 

2.  Praeterea  ,  sacramentum  ordinatur  contra 
defectum  peccati.  Hic  autem  est  duplex:  scilicet 

"■n^.qu.  poena  et  culpa  *.   Ergo  sufficeret   esse   duo  sa- 
cramenta. 

3.  Praeterea,  sacramenta  pertinent  ad  actio- 
nes  ecclesiasticae  hierarchiae:  ut  patet  per  Dio- 
nysium  *.  Sed,  sicut  ipse  dicit  **,  tres  sunt  actio- 

ibid.,  part.  i.  j^es  hierarchicac  " :  purgatio,  illuminatio  et  perfe- 
ctio.   Ergo  non  debent  esse  nisi  tria  sacramenta. 

4.  Praeterea,  Augustinus  dicit,  XIX  contra  Fau- 
stum  * :  Sacramenta  novae  legis  sunt  numero  pau- 
ciora  quam  sacramenta  veteris  legis.  Sed  in  ve- 
teri  lege  non  erat  aliquod  sacramentum  quod 
responderet  confirmationi  et  extremae  unctioni. 
Ergo  neque  debent  P  numerari  inter  sacramenta 
novae  legis. 

5.  Praeterea,  luxuria  non  est  gravius  inter 
cetera  peccata :  ut  patet  ex  his  quae  in  Secunda 

*  dicta  sunt.  Sed  contra  alia  peccata  non 
instituitur  aliquod  sacramentum.  Ergo  neque  con- 
tra  luxuriam  debuit  institui  sacramentum  matri- 
monii. 

Sed  contra,  videtur  quod  sint  plura  sacra- 
menta.  Sacramenta  enim  dicuntur  quaedam  ^ 
sacra  signa  *.  Sed  multae  aliae  sanctificationes  ^ 
fiunt  in  Ecclesia  secundum  sensibilia  signa :  sicut 
aqua  benedicta,  consecratio  altaris,  et  alia  huius- 
modi.  Ergo  sunt  plura  sacramenta  quam  septem. 

2.  Praeterea,  Hugo  de  Sancto  Victore  dicit  * 
quod  sacramenta  veteris  legis  fuerunt  oblationes, 


*  P   II",    qu.    Partp 
Lxxiv,  art.  5;  11»    -i  '»^'->^ 
11"" ,    qu.    CLiv, 
art.  3. 


*Cf.  qu.Lx,art.i. 
8 


'  DeSacram.  ]ib. 
1,  part.  XI,  cap.  2; 
part.  xii,  cap.  4. 


sacrificium  Ecclesiae 
,  quod  dicitur   Euchari- 
oblationes  et  decimae   debent 


decimae  et  sacrificia.    Sed 
est  unum  sacramentum 
stia.   Ergo  etiam 
dici  sacramenta. 

3.  Praeterea,  tria  sunt  genera  peccatorum: 
originale,  mortale  et  veniale.  Sed  contra  origi- 
nale  peccatum  ordinatur  bapfismus;  contra  mor- 
tale  autem  poenitentia.  Ergo  deberet  -  esse  aliud, 
praeter  septem,  quod  ordinetur  contra  veniale. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  *  dictum 
est ,  ordinantur  '^  sacramenta  Ecclesiae  ad  duo : 
scilicet,  ad  perficiendum  hominem  in  his  quae 
pertinent  ad  cultum  Dei  secundum  religionem 
Christianae  vitae;  et  etiam  in  remedium  contra 
defectum  peccati.  Utroque  aulem  modo  conve- 
nienter  ponuntur  septem  sacramenta. 

Vita  enim  spiritualis  conformitatem  aliquam 
habet  ad  vitam  corporalem :  sicut  et  cetera  cor- 
poralia  similitudinem  "^  quandam  spiritualium  ha- 
bent.  In  vita  autem  corporali  dupliciter  aliquis 
perficitur:  uno  modo,  quantum  ad  personam 
propriam;  alio  modo,  per  respectum  ad  totam 
communitatem  societatis  in  qua  vivit,  quia  homo 
naturaliter  est  animal  sociale.  Respectu  autem 
sui  ipsius  perficitur  homo  in  vita  corporali  du- 
pliciter:  uno  modo,  per  se,  acquirendo  scilicet 
aliquam  vitae  perfectionem ;  alio  modo,  per  ac- 
cidens,  scilicet  removendo  impedimenta  vitae, 
puta  aegritudines,  vel  aliquid  huiusmodi.  Per  se 
autem  perficitur  corporalis  vita  tripliciter.  Primo 
quidem,  per  generationem,  per  quam  homo  in- 
cipit  esse  et  vivere.  Et  loco  huius  in  spirituali 
vita  est  baptismus,  qui  est  spiritualis  regeneratio : 
secundum  illud  ad  Tit.  iii  *:  Per  lavacrum  rege- 
nerationis,  etc.  -  Secundo,  per  augmentum,  quo 
aliquis  perducitur  ad  perfectam  quantitatem  et 
virtutem.  Et  loco  huius  in  spirituali  vita  est  con- 
Jirmatio,  in  qua  datur  Spiritus  Sanctus  ad  robur. 


*  Qu.  Lxii,  art.5; 
qu.  LXIii,  art.  I. 


Vcrs.  5- 


a)  hierarchicae.  -  P ;  hierarchiae.  Ante  purgatio  tertia  addit  scilicet. 

p)  debent.  -  haec  debent  PFGI. 

Y)  quaedam.  -  quasi  quaedam  H  et  editiones. 

3)  sanctijicationes.  -  PI;  signijicationes. 


e)  deberet,  -  deberet  etiam  BCE,  etiam  deberet  ed.  a. 
ti)  ordinantur.  -  Post  sacramenta  ponunt  Gb,  post  Ecclesiae  PHac, 
post  duo  I, 

i))  similitudinem,  -  con/ormitatem  tertia  praeter  I. 


QUAESTIO  LXV,  ARTICULUS  I 


5? 


Vers.  49. 


•  Vers.  54. 


I 


Vers.  15. 


Vers.  37. 


Unde  dicitur  discipulis  iam  baptizatis,  Luc.  ult.  * : 
Sedete  in  civitate  qiiousque  induamini  virtute  ex 
alto.  -  Tertio,  per  nutritionem,  qua  conservatur 
in  homine  vita  et  virtus.  Et  loco  huius  in  spi- 
rituali  vita  est  Eucharistia.  Unde  dicitur  loan.  vi  * : 
Nisi  tnanducaveritis  carnetn  Filii  hominis  et  bibe- 
ritis  eius  sanguinem,  non  habebitis  vitam  in  vobis. 

Et  hoc  quidem  sufficeret  homini  si  haberet 
et  corporaliter  et  spiritualiter  impassibilem  vi- 
tam :  sed  quia  homo  incurrit  interdum  et  cor- 
poralem  infirmitatem  et  spiritualem,  scilicet  pec- 
catum,  ideo  necessaria  est  homini  curatio  ab  in- 
®  firmitate  ".  Quae  quidem  est   duplex.    Una  qui- 

dem  est  sanatio ,  quae  sanitatem  restituit.  Et 
loco  huius  in  spirituali  vita  est  poenitentia :  se- 
ps.  XL,  vers.  5.  cuudum  illud  Psalmi  * :  Sajia  animam  meam,  quia 
peccavi  tibi.  -  Alia  autem  est  restitutio  valetudi- 
nis  pristinae  per  convenientem  diaetam  et  exer- 
citium.  Et  loco  huius  in  spirituali  vita  est  ex- 
trema  unctio,  quae  removet  peccatorum  reliquias, 
et  hominem  paratum  reddit  ad  finalem  gloriam  '. 
Unde  dicitur  lac.  v  *:  Et  si  in  peccatis  sit ,  di- 
mittetur  ei. 

Perficitur  autem  homo  in  ordine  ad  totam 
communitatem  dupliciter.  Uno  modo,  per  hoc 
quod  accipit  potestatem  regendi  multitudinem, 
et  exercendi  actus  publicos.  Et  loco  huius  in  spi- 
rituali  vita  est  sacramentum  ordinis:  secundum 
illud  Heb.  vii  *,  quod  sacerdotes  hostias  offerunt 
non  solum  pro  se,  sed  etiam  pro  populo.  -  Se- 
cundo,  quantum  ad  naturalem  propagationem. 
Quod  fit  per  matrimonium,  tam  in  corporali  quam 
in  spirituali  vita :  eo  quod  est  non  solum  sacra- 
mentum,  sed  naturae  officium. 

Ex  his  etiam  patet  sacramentorum  numerus 
secundum  quod  ordinantur  contra  defectum  pec- 
cati.  Nam  baptismus  ordinatur  contra  carentiam 
vitae  spiritualis ;  confirmatio  contra  infirmitatem 
animi  quae  "  in  nuper  natis  invenitur;  Eucha- 
ristia  contra  labilitatem  animi  ad  peccandum ; 
poenitentia  contra  actuale  peccatum  post  bapti- 
smum  commissum ;  extrema  unctio  contra  reli- 
quias  peccatorum,  quae  scilicet  non  sunt  sufh- 
cienter  per  poenitentiam  sublatae,  aut  ex  negli- 
gentia  aut  ex  ignorantia;  ordo  contra  dissolutio- 
nem  multitudinis ;  matrimonium  in  remedium 
contra  concupiscentiam  personalem ,  et  contra 
defectum   multitudinis    qui  per  mortem    accidit. 

Quidam  *  vero  accipiunt  numerum  sacramen- 
torum  per  quandam  adaptationem  ad  virtutes, 
et  ad  defectus  culparum  et  poenalitatum :  dicen- 
tes  quod  fidei  respondet  baptismus,  et  ordinatur 
contra  culpam  originalem;  spei  extrema  unctio, 
et  ordinatur  contra  culpam  venialem ;  caritati 
Eucharistia,  et  ordinatur  contra  poenalitatem  ma- 
litiae ;  prudentiae  ordo,  et  ordinatur  contra  igno- 
rantiam ;  iustitiae  poenitentia,  et  ordinatur  contra 
peccatum  mortale;   temperantiae   matrimonium, 


*  Halens..  Sum. 
Theol.  part.  IV, 
qu.viii,  memb.  7, 
art.  2. 


et  ordinatur  contra  concupiscentiam ;   fortitudini 
confirmatio,  et  ordinatur  contra  infirmitatem. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  idem  agens 
principale  utitur  diversis  instrumentis  ad  diver- 
sos  effectus,  secundum  congruentiam  operum. 
Et  similiter  virtus  divina  et  passio  Christi  ope- 
ratur  ^  in  nobis  per   diversa  sacramenta   quasi  >■ 

per  diversa  instrumenta. 

Ad  secundum  dicendum  quod  culpa  et  poena  di- 
versitatem  habent  et  secundum  speciem,  inquan- 
tum  sunt  diversae  species  culparum  et  poena- 
rum;  et  secundum  diversos  hominum  status  et 
habitudines.  Et  secundum  hoc  oportuit  multi- 
plicari  sacramenta,  ut  ex  dictis  *  patet.  ' '"  =<"'P'"'e- 

Ad  tertium  dicendum  quod  in  actionibus  hie- 
rarchicis  considerantur  et  agentes,  et  recipientes, 
et  actiones.  Agentes  autem  sunt  ministri  Eccle- 
siae.  Ad  quos  pertinet  ordinis  sacramentum.  - 
Recipientes  autem  sunt  illi  qui  ad  sacramenta 
accedunt.  Qui  producuntur  per  matrimonium.  - 
Actiones  autem  sunt  purgatio,  illuminatio  et  per- 
fectio.  Sed  sola  purgatio  non  potest  esse  sacra- 
mentum  novae  legis,  quod  gratiam  confert:  sed 
pertinet  ad  quaedam  sacramentalia ,  quae  sunt 
catechismus  et  exorcismus.  Purgatio  autem  et 
illuminatio  simul,  secundum  Dionysium  *,  per-  •l°':- "'•?«"•'. 
tinet  ^  ad  baptismum :  et,  propter  recidivum,  se-  i^ 

cundario  pertinet  ad  poenitentiam  et  extremam 
unctionem.    Perfectio   autem,   quantum   ad   vir- 
tutem  quidem,  quae  est  quasi  perfectio  formalis,     • 
pertinet  ad  confirmationem :  quantum  autem  ad 
consecutionem  finis,  pertinet  ad  Eucharistiam. 

Ad  quartum  dicendum  quod  in  sacramento  con- 
firmationis  datur  plenitudo  Spiritus  Sancti  ad  ro- 
bur;  in  extrema  autem  unctione  praeparatur  ho- 
mo  ut  recipiat  immediate  gloriam ;  quorum  neu- 
trum  competit  veteri  testamento.  Et  ideo  nihil 
potuit  his  sacramentis  in  veteri  lege  respondere.  - 
Nihilominus  tamen  sacramenta  veteris  legis  fue- 
runt  plura  numero ,  propter  diversitatem  sacri- 
ficiorum  et  caeremoniarum. 

Ad  quintum  dicendum  quod  contra  concupiscen- 
tiam  venereorum  oportuit  specialiter  remedium 
adhiberi  per  aliquod  sacramentum :  primo  qui- 
dem,  quia  per  huiusmodi  concupiscentiam  non 
solum  vifiatur  persona,  sed  etiam  natura;  se- 
cundo ,  propter  vehementiam   eius,   qua  "  ratio-  * 

nem  absorbet. 

Ad  sextum  *  dicendum  quod  aqua  benedicta  et 
aliae  consecrationes  non  dicuntur  sacramenta, 
quia  non  perducunt  ad  sacramenti  effectum,  qui 
est  gratiae  consecutio.  Sed  sunt  dispositiones 
quaedam  ad  sacramenta:  vel  removendo  pro- 
hibens,  sicut  aqua  benedicta  ordinatur  contra 
insidias  daemonum,  et  contra  peccata  venialia; 
vel  idoneitatem  quandam  faciendo  ad  sacramenti 
perceptionem  ^ ,  sicut  consecratur  altare  et  vasa 
propter  reverentiam  Eucharistiae. 


Arg.  I    Sed 


6)  ab  infirmitate.  -  EsF  et  tertia;  ad  infirmitatem. 
\)  gloriam.  -   habendam    addunt   BCEa.  -  Pro   dimittetur,  dimit- 
tentur  PEFla,  dimittuntur  GHbc. 

x)  quae.  -  PFIc;  (animae)  quae  ed.  a,  qui  ceteri. 
X)  operatur.  —  operantur  G  et  editiones. 

SuMMAE  Thkol.  D.  Thomae  T.  IX. 


jj.)  pertinet.  -  pertinent  Pa.  Altero  loco  pertinent  P. 
v)  qua.  —  quae  H  et  editiones. 

5)  perceptionem.  -  perfectionem  Ea,  perfectionem  et  perceptionem 
H  et  editiones. 


8 


■ 


*  Arg.  2  Sed 
contr. 


'  Arg.  3  Sed 
contr. 


58  QUAESTIO  LXV 

Ad  septi.mum  *  DicENDUM  quod  oblationes  et  de- 
cimae  erant,  tam  in  lege  naturae  quam  in  lege 
Moysi,  ordinatae  non  solum  in  subsidium  mi- 
nistrorum  et  pauperum,  sed  etiam  in  figuram: 
et  ideo  erant  sacramenta.  Nunc  autem  non  re- 
manserunt  inquantum  sunt  figuralia:  et  ideo  non 
sunt  sacramenta. 

Ad  octavum  *  DicENDUM  quod  ad  deletionem  ve- 


,  ARTICULUS  II 

nialis  peccati  non  requiritur  infusio  gratiae.  Unde, 
cum  in  quolibet  sacramento  novae  legis  gratia 
infundatur,  nullum  sacramentum  novae  legis  in- 
stituitur  directe  contra  veniale ;  quod  tollitur  per 
quaedam  sacramentalia ,  puta  per  aquam  bene- 
dictam ,  et  alia  huiusmodi.  -  Quidam  *  tamen 
dicunt  extremam  unctionem  contra  veniale  pec- 
catum  ordinari.  Sed  de  hoc  suo  loco  dicetur  *.  qu.  xxx,  m.  i.' 


'  Cf.  corp.  art., 
fin. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


TiTULus  clarus  est.  -  In  corpore  una  conclusio :  Con- 
venienter  ponuntur  sacramenta  Ecclesiae  septem.  Ma- 
nifestatur  haec  conclusio  dupliciter:  primo,  secundum  pro- 
priam  doctrinam;  secundo,  iuxta  aliorum  traditionem. 

Quoad  primum,  distinguit  duos  fines  sacramentorum : 
unus  est  perfectio  hominis  in  his  quae  Christiani  sunt 
cultus ;  alter  est  remedium  peccatorum.  Et  probat  sic  con- 
clusionem.  Sacramenta  Ecclesiae  ad  utrumque  dictum  finem 
convenienter  ponuntur  in  numero  septenario.  Ergo,  etc.  - 


Antecedens  manifestatur,  primo,  respectu  primi  finis,  discus- 
so  progressu,  numerando  septem  perfectiones  opportunas 
cultui  Christiano,  quae  sunt  vita,  robur,  conservatio,  cura- 
tio,  restitutio,  potestas,  et  propagatio  ;  et  assignando  singu- 
lorum  rationem ;  ut  in  littera  clare  patet.  -  Deinde  decla- 
ratur  antecedens  respectu  secundi  finis,  assignando  septem 
defectus:  qui  clare  patent  in  littera. 

Quoad  secundum,  clare  apparet  recitata  positio,  absque 
alia  expositione. 


ARTICULUS  SECUNDUS 

UTRUM  SACRAMENTA  CONVENIENTER  ORDINENTUR  SECUNDUM  MODUM  PRAEDICTUM 

IV  Sent.,  dist.  n,  qu.  i,  art.  3. 


•  Cf.  art.   prae- 
ced. 

*  Vers.  46. 


D  SECUNDUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
inconvenienter  sacramenta  ordinentur 
secundum  modum  praedictum  *.  Ut 
enim  Apostolus  dicit,  I  Cor.  xv  *,  prius 
est  qiiod  est  animale,  deinde  quod  spirituale.  Sed 
per  matrimonium  generatur  homo  prima  gene- 
ratione,  quae  est  animalis:  per  baptismum  au- 
tem  regeneratur  homo  secunda  generatione,  quae 
est  spiritualis.  Ergo  matrimonium  debet  praece- 
dere  baptismum. 

2.  Praeterea,  per  sacranientum  ordinis  aliquis 
accipit  potestatem  agendi  actiones  sacramentales. 
Sed  agens  est  prior  sua  actione.  Ergo  ordo  debet 
praecedere  baptismum  et  alia  sacramenta. 

3.  Praeterea,  Eucharistia  est  spirituale  nutri- 
mentum:  confirmatio  autem  comparatur  aug- 
mento.  Nutrimentum  autem  est  causa  augmenti: 

"  et  per  consequens  prius  ".  Ergo  Eucharistia  est 

prior  confirmatione. 

4.  Praeterea.  poenitentia  praeparat  hominem 
ad  Eucharistiam.  Sed  dispositio  praecedit  perfe- 
ctionem.  Ergo  poenitentia  debet  praecedere  Eu- 
charistiam. 

5.  Praeterea,  quod  est  propinquius  fini  ultimo, 
est  posterius.  Sed  extrema  unctio,  inter  omnia  sa- 
cramenta,  propinquior  est  ultimo  fini  beatitudi- 
nis.  Ergo  debet  habere  ultimum  locum  inter  sa- 
cramenta. 

In  contrarium  est  quod  communiter  ordinan- 

*  ^-  574-  tur  ab  omnibus  sacramenta  *  sicut  dictum  ^  est, 

Respondeo  dicendum  quod  ratio  ordinis  sacra- 

*  Art.  praeced.   mentorum  apparet  ex  his  quae  supra  *  dicta  sunt. 


Nam  sicut  unum  est  prius  quam  multitudo,  ita 
sacramenta  quae  ordinantur  ad  perfectionem 
unius  personae,  naturaliter  praecedunt  ea  quae 
ordinantur  ad  perfectionem  ^f  multitudinis.  Et  ideo 
ultimo  inter  sacramenta  ponuntur  ordo  et  ma- 
trimonium,  quae  ordinantur  ad  multitudinis  per- 
fectionem:  matrimonium  tamen  post  ordinem, 
eo  quod  minus  participat  de  ratione  spiritualis 
vitae,  ad  quam  ordinantur  sacramenta. 

Inter  ea  vero  quae  ordinantur  ad  perfectionem 
unius  personae,  naturaliter  sunt  priora  illa  quae 
per  se  ordinantur  ad  perfectionem  spiritualis  vi- 
tae,  quam  illa  quae  ordinantur  per  accidens, 
sciiicet  ad  removendum  nocivum  accidens  *  su- 
perveniens:  cuiusmodi  sunt  poenitentia  et  ex- 
trema  unctio.  Posterior  tamen  est  naturaliter  ex- 
trema  unctio,  quae  conservat  sanationem  quam 
poenitentia  inchoat  \ 

Inter  alia  vero  tria,  manifestum  '^  est  quod  bapti- 
smus,  qui  est  spiritualis  regeneratio,  est  primum  i; 
et  deinde  confirmatio,  quae  ordinatur  ad  forma- 
lem  perfectionem  virtutis ;  et  postmodum  Eucha- 
ristia,  quae  ordinatur  ad  perfectionem  ^  finis. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  matrimonium, 
secundum  quod  ordinatur  ad  animalem  vitam, 
est  naturae  officium.  Sed  secundum  quod  habet 
aliquid  spiritualitatis,  est  sacramentum.  Et  quia 
minimum  habet  de  spiritualitate,  ultimo  ponitur 
inter  sacramenta. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  ad  hoc  quod  ali- 
quid  sit  agens,  praesupponitur  quod  sit  in  se 
perfectum.  Et  ideo  priora  sunt  sacramenta  qui- 


o)  prius.  -  Om.  H,  primus  b,  prius  eo  Plc. 
P)  dictum.  -  prius  dictum  Pc. 

y)  unius  personae...  perfectionem.  -  F.sE  et  tertia;  om. 
3)  nocivum   accidens.   -  accidens   nocivum  PI;   scilicet...  accidens 
om.  H. 


e)  inchoat.  -  quae  inchoat  E  et  editiones. 

I^)  manifestum.  —  Vlb;  notandum. 

rj)  primum.  -  primus  I,  p9   H,  prius  editiones. 

6)  perfectionem.  -  Alias,  consecutionem  margo  P. 


QUAESTIO  LXV,  ARTICULUS  III 


•  Cap.  III,  IV. 

•  Dist.  11,  cap.  I ; 
dist.  vm,  cap.  i. 


59 


bus  aliquis  in  seipso  perficitur,  quam  sacramen- 
tum  ordinis ,  in  quo  '  aliquis  constituitur  perfe- 
ctor  aliorum. 

Ad  tertium  dicendum  quod  nutrimentum  et 
praecedit  augmentum,  sicut  causa  eius;  et  sub- 
sequitur  augmentum,  sicut  conservans  hominem 
in  perfecta  quantitate  et  virtute.  Et  ideo  potest 
Eucharistia  praemitti  confirmationi,  ut  Dionysius 
facit,  in  libro  Eccl.  Hier.  *:  et  potest  postponi, 
sicut  Magister  facit ,  in  IV  Sententiarum  *. 

Ad  quartum  dicendum  quod  ratio  illa  recte  pro- 
cederet  si  poenitentia  ex  necessitate  requireretur 


ut  praeparatoria  ad  Eucharistiam.  Sed  hoc  non 
est  verum :  nam  si  aliquis  esset  sine  peccato 
mortali,  non  indigeret  poenitentia  ad  sumpfio- 
nem  Eucharistiae.  Et  sic  patet  quod  per  acci- 
dens  poenitemia  praeparat  ad  Eucharisfiam,  sci- 
licet,  supposito  peccato.  Unde  dicitur  II  Paral. 
ult.  *:  Tu,  Domine  iustorum,  non  posuisti  poeni- 
tentiam  iustis. 

Ad  quintum  dicendum  quod  extrema  unctio, 
propter  rationem  inductam,  est  ultimum  inter  sa- 
cramenta  quae  ordinantur  ad  perfectionem  unius 
personae. 


•  In  Orat.  Ma- 
natsae. 


1)  in  quo.  -  in  pH,  cum  sH,  quo  cetera  tertia.  -  per/ector  PsG  et  a;  perfcor  BEFpG,  perfectior  ACI,  perfectorum  D,  perfectio  Ubc. 


Commentaria  Caprdinalis  Caietani 


IN  titulo,  intellige  per  ordinem  secundum  modum  prae- 
dictum  ordinem  quo  numerata  sunt  sacramenta  in  prae- 
cedenti  articulo,  videlicet:  baptisma,  confirmatio,  Eucha- 
ristia,  poenitentia,  extrema  unctio,  ordo,  et  matrimonium. 
Quaeritur  enim  an  sic  convenienter  ordinentur. 

In  corpore  prima  conclusio  est:  Inter  sacramenta  ul- 
timo  ponuntur  ordo  et  matrimonium  :  matrimonium  tamen 
post  ordinem.  Probatur  conclusio  quoad  primam  partem. 
Quia ,  sicut  unum  est  prius  multitudine ,  ita  sacramenta 
quae  ordinantur  ad  perfectionem  unius  personae,  sunt  na- 
turaliter  priora  his  quae  ordinantur  ad  perfectionem  mul- 
titudinis.  Sed  reliqua  sacramenta  sunt  unius  personae : 
haec  autem  duo  respiciunt  multitudinem.  Ergo.  -  Quoad 
secundam  autem  partem  probatur :  quia  matrimonium  mi- 
nus  participat  de  spirituali  vita  quam  ordo. 

Secunda  conclusio  est:  Poenitentia  et  extrema  unctio 
posteriora  sunt  baptismo ,  confirmatione  et  Eucharistia: 
posterior  tamen  est  extrema  unctio  poenitentia.  Probatur 
haec  conclusio  quoad  primam  partem.  Quia  priora  sunt 
quae  per  se  ordinantur  ad  spiritualem  perfectionem  unius, 
quam  illa  quae  ordinantur  per  accidens.  Sed,  etc.  -  Quoad 
secundam  autem  partem :  quia  prior  naturaliter  est  in- 
choatio  sanationis,  quae  fit  per  poenitentiam,  consumma- 
tione  illius,  quam  facit  extrema  unctio. 

Tertia  conclusio  est :  Inter  tria  prima  sacramenta,  ba- 
ptismus  primum,  confirmatio  secundum,  Eucharistia  ter- 
tium  obtinet  locum.  Probatur.  Quia  prius  est  spiritualis 
generatio ;  deinde  formale  robur ;  demum  consecutio  finis. 

II.  In  regponsione  ad  quartum,  dubium  occurrit,  an  iu- 
stus,  idest  sine  peccato  mortaU  existens,  teneatur  semel  in 
anno  confiteri.  Et  est  ratio  dubii,  quia  hinc  apparet  quod 
non:  cum  dicitur  quod  talis  non  indigeret  poenitentia  ad 
sacramentum   Eucharistiae.  —  In    oppositum    autem   est , 


quia  praeceptum  Ecclesiae  *  est   ad  omnes   utriusque  se-  *  Cap.  Omnis  u- 

•  ■      j-  ^-       •  i-^^  triusque,  de  Poe- 

xus  in  annis  discretioms  constttutos.  nii.  et  ^emiss. 

Ad  hoc  est  dicendum  quod  homo  sine  peccato  mortali 
existens  non  tenetur  ad  confitendum  semel  in  anno :  quia 
non  comprehenditur  sub  his  quos  praeceptum  illud  Ec- 
clesiae  adstringit.  Quoniam  praeceptum  Ecclesiae  de  con- 
fessione  semel  in  anno  non  est  nisi  determinatio  praecepti 
divini  de  confessione :  ita  quod  Deus  praecepit  confessio- 
nem,  Ecclesia  autem  determinat  praeceptum  illud  ad  tale 
tempus,  ad  toties,  etc,  puta  semel  in  anno,  etc.  Sed  prae- 
ceptum  divinum  non  obligat  ad  confessionem  hominem 
sine  mortali  peccato.  Ergo  determinatio  illius  praecepti 
per  Ecclesiam  non  obligat  talem  hominem. 

Et  stat  vis  rationis  in  hoc,  quod  nullus  comprehenditur 
sub  praecepto  Ecclesiae  qui  non  comprehenditur  sub  prae- 
cepto  divino.  Quod  per  se  notum  est  esse  verissimum: 
ex  eo  quod  praeceptum  Ecclesiae  se  habet  ad  divinum 
praeceptum  ut  contractio  et  limitatio  quaedam.  Quod  au- 
tem  divinum  praeceptum  de  confessione  obliget  solos  ho- 
mines  in  peccato  morfeiH,  probatur  et  ex  hac  littera,  fulta 
auctoritate  sacrae  Scripturae.  Et  ex  calce  praecedentis  ar- 
ticuli,  ubi  dictum  est  nullum  sacramentum  directe  ordinari 
contra  peccatum  veniale :  et,  quidquid  sit  de  extrema  un- 
ctione,  constat  hoc  verum  esse  de  sacramento  poenitentiae. 
Et  ex  communi  theologorum  doctrina,  inter  conditione.s 
confessionis  ponente  quod  sit  integra :  quod  non  nisi  de 
mortalibus  intelligi  potest. 

Et  confirmatur.  Quia  canon  ipse  expresse  dicit  quod 
quilibet  confiteatur  peccata  sua  omnia :  quod  est  impossi- 
bile  intelligi  nisi  de  mortalibus.  Ipsa  ergo  verba  canonis  te- 
stantur  quod  ad  solos  existentes  in  peccato  mortali  diri- 
guntur. 


ARTICULUS  TERTIUS 

UTRUM  SACRAMENTUM  EUCHARISTIAE  SIT  POTISSIMUM  INTER  SACRAMENTA 

IV  Sent.,  dist.  vii,  qu.  i,  art.  1,  qu*  3;  dist.  viii,  qu.  1,  art.  1,  qu*  1;  De   Verit.,  qu.  xxvii,  art.  4. 


*  Cap.  II,  n. 
S.  Tli.  lect. 


►  D  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod 
sacramentum  Eucharistiae  non  sit  potis- 
*simum  inter  sacramenta.  Bonum  enim 
^commune  potius  est  quam  bonum  u- 
nius,  ut  dicitur  I  Ethic.  *  Sed  matrimonium  ordi- 
natur  ad  bonum  commune  speciei  humanae  per 
viam  generationis :  sacramentum  autem  Eucha- 
ristiae  ordinatur  ad  bonum  proprium  sumentis. 
Ergo  non  est  potissimum  sacramentorum. 


2.  Praeterea,  digniora  sacramenta  esse  vi- 
dentur  quae  per  maiorem  ministrum  conferun- 
tur.  Sed  sacramentum  confirmationis  et  sacra- 
mentum  ordinis  non  conferuntur  nisi  per  epi- 
scopum,  qui  est  maior  minister  quam  simplex 
minister,  qui  est  *  sacerdos,  per  quem  confertur 
Eucharistiae  sacramentum.  Ergo  illa  sacramenta 
sunt  potiora. 

3.  Praeterea  ,  sacramenta  tanto  sunt  potiora 


o)  minister,  qui  est.  -  Om.  Pl. 


6o 


QUAESTIO  LXV,  ARTICULUS  III 


quanto  maiorem  virtutem  habent.   Sed  quaedam 

sacramenta  imprimunt  characterem,  scilicet  ba- 

ptismus,  confirmatio   et   ordo:    quod   non   facit 

Eucharistia.   Ergo   illa  sacramenta  sunt  potiora. 

4.  Praeterea,  illud  videtur  esse  potius  ex  quo 

alia  dependent  et  non  e  converso.    Sed  ex  ba- 

ptismo   dependet  Eucharistia:    non   enim   potest 

aliquis  Eucharistiam  accipere  nisi  fuerit  baptiza- 

tus.  Ergo  baptismus  est  potior  Eucharistia. 

Sed  contra  est  quod  Dionysius  dicit,  iii  cap. 

«  Part.  I.  Eccles.  Hier.  *,  quod  non  contingit  aliquem  per- 

Jici  perfectione  hierarchica  fiisi  per  dimnissimam 

Eucharistiam.  Ergo  hoc  sacramentum  potissimum 

P  et  perfectivum  l^  est  omnium  aliorum. 

Respondeo  dicendum  quod,  simpliciter  loquen- 

do,    sacramentum    Eucharistiae    est   potissimum 

inter  alia   sacramenta.    Quod   quidem   tripliciter 

apparet.  Primo  quidem,  ex  eo  quod  in  eo  con- 

T  tinetur  ^   ipse    Christus    substantialiter :    in    aliis 

autem   sacramentis    continetur    quaedam    virtus 

instrumentalis   participata  a  Christo,    ut   ex    su- 

*d^":  ar"'"'"*'  P^^  *  dictis  patet.  Semper  autem   quod   est  per 

essentiam,  potius  est  eo  quod  est  per  participa- 

rK^vTn-^t-^^v-  tionem  *. 

lib.  VIII,  cap.  V, 

n.7.-s.Th.iect.  Secundo  hoc  apparet  ex  ordme  sacramento- 
rum  ad  invicem:  nam  omnia  alia  sacramenta 
ordinari  videntur  ad  hoc  sacramentum  sicut  ad 
finem.  Manifestum  est  enim  quod  sacramentum 
ordinis  ordinatur  ad  Eucharistiae  consecrationem. 
Sacramentum  vero  baptismi  ordinatur  ad  Eucha- 
ristiae  receptionem.  In  quo  etiam  perficitur  ali- 
'  quis  per  confirmationem,  ut  non  ^  vereatur  se 

subtrahere  a  taii  sacramento.  Per  poenitentiam 
etiam  et  extremam  unctionem  praeparatur  homo 
ad  digne  sumendum  corpus  Christi.  Matrimonium 
autem  saltem  sua  significatione  attingit  hoc  sa- 
cramentum,  inquantum  significat  coniunctionem 
Christi  et  Ecclesiae,  cuius  unitas  per  sacramen- 
tum  Eucharistiae  figuratur:    unde  et  Apostolus 

•vers.  3J.        dicit,  Ephcs.  V  *:  Sacramentum  hoc  magnum  est: 
ego  autem  dico  iiz  Christo  et  in  Ecclesia. 

Tertio  hoc  apparet  ex  ritu  sacramentorum. 
Nam  fere  omnia  sacramenta  in  Eucharistia  con- 
summantur,  ut  dicit   Dionysius,  iii  cap.   Eccles. 


Hier.  *:  sicut  patet  quod  ordinati  communicant, 
et  etiam  baptizati  si  sint  adulti. 

Aliorum  autem  sacramentorum  comparatio  ad 
invicem  potest  esse  multipliciter  S  Nam  in  via 
necessitatis,  baptismus  est  potissimum  sacramen- 
torum;  in  via  autem  perfectionis ,  sacramentum 
ordinis;  medio  autem  modo  se  habet  sacramen- 
tum  confirmationis.  Sacramentum  vero  poeni- 
tentiae  et  extremae  unctionis  sunt  inferioris  gra- 
dus  a  praedictis  sacramentis :  quia,  sicut  dictum 
est  *,  ordinantur  ad  vitam  Christianam  non  per 
se,  sed  quasi  per  accidens,  scilicet  in  remedium 
supervenientis  defectus.  Inter  quae  '^  tamen  ex- 
trema  unctio  comparatur  ad  poenitentiam  sicut 
confirmatio  ad  baptismum:  ita  scilicet  quod  poe- 
nitentia  est  maioris  necessitatis,  sed  extrema  un- 
ctio  est  maioris  perfectionis. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  matrimonium 
ordinatur  ad  bonum  commune  corporaliter.  Sed 
bonum  commune  spirituale  totius  Ecclesiae  con- 
tinetur  substantialiter  in  ipso  Eucharistiae  sacra- 
mento. 

Ad  secundum  dicendum  quod  per  ordinem  et 
confirmationem  deputantur  fideles  Christi  ad  ali- 
qua  specialia  officia:  quod  pertinet  ^'  ad  officium 
principis.  Et  ideo  tradere  huiusmodi  sacramenta 
pertinet  ad  solum  episcopum,  qui  est  quasi  prin- 
ceps  in  Ecclesia.  Per  sacramentum  vero  Eucha- 
ristiae  non  deputatur  homo  ad  aliquod  officium: 
sed  magis  hoc  sacramentum  est  finis  omnium 
offciorum,  ut  dictum  est  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod  character  sacramen- 
talis,  sicut  supra  *  dictum  est,  quaedam  participa- 
tio  est  sacerdotii  Christi.  Unde  sacramentum  quod 
ipsum  Christum  coniungit  homini,  est  dignius  sa- 
cramento  quod  imprimit  Christi  characterem. 

Ad  quartum  dicendum  quod  ratio  illa  procedit 
ex  parte  necessitatis.  Sic  enim  baptismus,  cum  sit 
maximae  necessitatis,  est  potissimum  sacramento- 
rum.  Sicut  ordo  et  confirmatio  habent  quan- 
dam  excellentiam  ratione  ministerii ;  et  matrimo- 
nium  ratione  significationis.  Nihil  enim  prohibet 
aliquid  esse  secundum  quid  dignius,  quod  tamen 
non  est  dignius  simpliciter. 


Part.  I. 


p)  et  perfeciivum.  -  et  per/ectissimum  BDFGUabc,  et  perfcih  E, 
om.  P.  —  aliorum  om.  G. 

f)  in  eo  continetur.  -  continetur  in  sacramentis :  nam  in  sacra- 
mento  Eucharistiae  continetur  PlsG. 


0)  ut  non.  -  Ela  et  editiones;  et  ne  sF,  et  non  ceteri. 

e)  multipliciter.  -  multiplex  Pc. 

X^)  Inter  quae.  -  quae  Pa. 

Tj)  quod  pertinet.  -  quae  pertinet  FH,  quae  pertinent  I  et  editione^ 


Art.  2. 


In  corpore. 


'  Qu.  Lxiii,  art.3. 


Cominentaria  Cardinalis  Caietani 


TiTULus  clarus.  -  In  corpore  duo  fiunt.  Primo,  respon- 
detur  quaesito  una  conclusione :  Sacramentum  Eucha- 
ristiae  est  potissimum  inter  omnia  sacramenta.  Probatur 
tripliciter,  ut  patet  in  littera. 

Secundo,  comparantur  reliqua  sacramenta  inter  se.  Et 
multa  dicuntur  satis  clare. 

II.  Dubium  tamen  unum  restat  in  hac  littera  circa  id 
quod  dicitur,  quod  extrema  unctio  praeparat  ad  Eucha- 
ristiam.  Oppositum  enim  apparet  ex  eo  quod  extrema  un- 
ctio  datur  post  viaticum. 

Ad  hoc  dicitur  quod  Auctor  loquitur  de  effectu  extremae 
unctionis  secundum  se.  Cum  sit  enim  sanatio  quaedam,  se- 
cundum  se  ordinatur  ad  perfectam  cum  Christo  coniunctio- 
nem  animae,  quae  per  Eucharistiam  fit.  Usus  autem  postpo- 
nendi  extremam  unctionem  aliunde  sumitur :  de  quo  infra. 


III.  In  responsione  ad  secundum,  dubium  quoque  oc- 
currit,  quomodo  fideles  per  confirmationera  deputentur  ad 
speciale  officium  spectans  ad  officium  principis  *:  cum  di-   '  ^f-  "°'-  i- 
ctura  sit  *  confirraationem  conferre  robur ,   quod  constat  '  Art.  i. 
non  esse  of&cium  spectans  ad  principem. 

Ad  hoc  dicitur  quod ,  quia  confirmatio  datur  in  ro- 
bur  confitendi  fidem  Christi  crucifixi ,  qui  est  gentibus 
stultitia   et   ludaeis   scandalum  * ,    confirmatio   est  velut  * '  ""^  <^o'"-'  =»?• 

I    vcrSi  2^> 

constitutio  militis:  nam  militares  actus  pugilum  fidei  in  ' 
robusta  confessione  consistunt.  Unde,  quia  officium  mi- 
litare  est  officium  spectans  ad  principem,  eius  est  enim 
condere  milites  atque  ipsos  ducere;  ideo  in  littera  dici- 
tur  quod  confirmatio  est  in  officium  spectans  ad  princi- 
pem. 


QUAESTIO  LXV,  ARTICULUS  IV 


ai 


ARTICULUS  QUARTUS 

UTRUM  OMNIA  SACRAMENTA  SINT  DE  NECESSITATE  SALUTIS 

IV  Sent.,  dist.  VII,  qu.  i,  art.  :,  qu»  2;  dist.  viii,  qu.  i,  art.  2,  qu*  l;  dist.  xxiii,  qu.  1,  art.  i,  qu*  3,  ad  1;  De  Eccles.  Sacram. 


»D  QUARTUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
omnia  sacramenta  sunt  de  necessitate 
'salutis.  Id  enim  quod  non  est  necessa- 
■^rium ,  videtur  esse  superfluum.  Sed 
nuUum  si^cramentum  est  superfluum :  quia  Deus 
-  Aristot.  de  nihU  facU  fnistra  *.  Ergo  omnia  sacramenta  sunt 
lib.  I.  cap.  IV,  n.  de  necessitate  salutis. 

8.  -  S.  Th.  lect. 

VIII. 

*  loan.  cap.  iii, 
vers.  5. 
a 


*  Vers.  54. 


2.  Praeterea,  sicut  de  baptismo  dicitur  *,  Nisi 
quis  renatiis  "  fuerit  ex  aqua  et  Spiritu  Sancto,  non 
potest  introire  in  regniim  Dei,  ita  de  Eucharistia 
dicitur,  loan.  vi  *:  Nisi  manducaveritis  carnem 
Filii  homi7iis  et  biberitis  eius  saiiguinem,  7ion  ha- 
bebitis  vitam  in  vobis.  Ergo,  sicut  baptismus  est 
sacramentum  necessitatis,  ita  et  Eucharistia. 

3.  Praeterea,  sine  sacramento  baptismi  potest 
aliquis  salvus  fieri,  dummodo  non  contemptus 
religionis,  sed  necessitas  sacramentum   excludat, 

•Qu.Lxvni,art.2.  ^  \r\hsi  *  dicetur.  Sed  in  quolibet  sacramento 
contemptus  religionis  impedit  hominis  salutem. 
Ergo,  pari  ratione,  omnia  sacramenta  sunt  de 
necessitate  salutis. 

Sed  contra  est  quod  pueri  salvantur  per  so- 

•  cf.  qu.  Lxvin,  juni  baptismum,  sine  aliis  sacramentis  *. 

art.  2,  ad  2 ;  art.  ir 

Respondeo  dicendum  quod  necessarium  respectu 
finis,  de  quo  nunc  loquimur,  dicitur  aliquid  du- 
pliciter.  Uno  modo,  sine  quo  non  potest  esse  P 
finis :  sicut  cibus  est  necessarius  vitae  humanae. 
Et  hoc  est  simpliciter  necessarium  ad  finem.  - 
Alio  modo  dicitur  esse  necessarium  id  sine  quo 
non  habetur  finis  ita  convenienter :   sicut  equus 


3,  9.  -  D.  269. 


P 


necessarius  est  ad  iter.  Hoc  autem  non  est  sim- 
pliciter  necessarium  ad  finem. 

Primo  igitur  modo  necessitatis  sunt  tria  sa- 
cramenta  necessaria.  Duo  quidem  personae  sin- 
gulari:  baptismus  quidem  simpliciter  et  absolute; 
poenitentia  autem,  supposito  peccato  mortali  post 
baptismum.  Sacramentum  autem  ordinis  est  ne- 
cessarium  Ecclesiae :  quia,  ubi  non  est  guberna- 
tor,  populus  corruet,  ut  dicitur  Proverb.  xi  *. 

Sed  secundo  modo  sunt  necessaria  alia  sacra- 
cramenta.  Nam  confirmatio  perficit  baptismum 
quodammodo;  extrema  unctio  poenitentiam;  ma- 
trimonium  vero  Ecclesiae  multitudinem  per  pro- 
pagationem  conservat. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  ad  hoc  quod 
aliquid  non  sit  superfluum,  sufficit  necessarium  f 
primo  vel  secundo  modo.  Et  sic  sunt  necessaria 
sacramenta  *,  ut  dictum  est  *. 

Ad  secundum  dicendum  quod  illud  verbum  Do- 
mini  est  intelligendum  de  spirituali  manducatio- 
ne,  et  non  de  sola  sacramentali :  ut  Augustinus 
exponit,  super  loannem  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod ,  licet  omnium  sa- 
cramentorum  contemptus  sit  saluti  contrarius, 
non  tamen  est  contemptus  sacramenti  ex  hoc 
quod  aliquis  non  curat  accipere  sacramentum 
quod  non  est  de  necessitate  salutis.  Alioquin  qui^ 
non  accipiunt  ordinem,  et  qui  non  contrahunt 
matrimonium,  contemnerent  huiusmodi  sacra- 
menta. 


o)  renatus.  —  EFa  et  tertia;  regeneratus. 

^)  esse.  -  haberi  P. 

Y)  necessarium.  -  quod  sit  necessarium  P. 


3)  sacramenta.  -  omnia  sacramenta  PIsG  et  c. 
c)  qui.  -  omnes  qui  E  et  tertia. 


Commentaria  Oardinalis  Caietani 


TiTULus  clarus.  -  In  corpore  ponitur  una  distinctio  bi- 
membris  de  necessario  ad  finem,  cum  singulis  conclu- 
sionibus.  Distinctio  est.  Necessarium  ad  finem  est  vel  sim- 
pliciter;  vel  ut  commodius. 

Prima  conclusio  est:  Primo  modo  necessitatis,  tria  sa- 
cramenta  sunt  necessaria  ad  salutem :  scilicet  baptismus 
absolute,  poenitentia  supposito  peccato  mortali  post  bapti- 
smum,  et  ordo  respectu  Ecclesiae. 

Secunda  conclusio  est :  Reliqua  sacramenta  sunt  neces- 
saria  secundo  modo. 


Vers.  14. 


In  corpore. 


*  Tract.  XXVI,. 
XXVII. 


II.  Adverte  hic  quod,  cum  ordo  ponitur  necessarius 
simpliciter  ad  salutem  Ecclesiae,  est  sermo  de  Ecclesia 
simpliciter  et  absolute:  et  non  de  parte  aliqua  Eccle- 
siae,  quae  ecclesiae  nomen  et  rationem  non  nisi  defective 
haberet ;  puta  de  collegio  monialium ,  aut  monachorum 
seu  eremitarum  sine  clericis.  Haec  enim  sui  defectum 
manifestant  eo  ipso  quod  sine  sacramentorum  ministro 
sunt. 


■ 


62 


QUAESTIO  LXVI,  ARTICULUS  I 


QUAESTIO  SEXAGESIMASEXTA 

DE  SACRAMENTO  BAPTISMI 


IN   DUODECIM    ARTICULOS    DIVISA 


*  Cf.  qa.  Lx,  In- 
trod. 

*  QU.   LXXII. 

*  Qu.    LXXIII. 
*'    QU.    LXXXIV. 

"   Supplera.    qu. 

XXIX. 

"Ibid.qu.  XXXIV. 

*  Ibid.  qu.  XLI. 


Qu.  LXX. 


Qu.  LXVII. 
*  Qu, 


LXVIII. 
LXIX. 


DEiNDE  considerandum  est  de  singulis  sacra- 
mentis  in  speciali  *.  Et  primo,  de  baptismo ; 
secundo,  de  confirmatione  *;  tertio,  de  Eucha- 
ristia  * ;  quarto,  de  poenitentia  ** ;  quinto,  de  ex- 
trema  unctione  * ;  sexto,  de  ordine  ** ;  septimo , 
de  matrimonio  *. 

Circa  primum  occurrit  duplex  consideratio : 
prima,  de  ipso  baptismo;  secunda,  de  praepara- 
toriis  baptismi  "  *. 

Circa  primum  quatuor  consideranda  occur- 
runt :  primo,  de  his  quae  pertinent  ad  sacramen- 
tum  baptismi;  secundo,  de  ministro  huius  sa- 
cramenti  * ;  tertio ,  de  recipientibus  hoc  sacra- 
mentum*;  quarto,  de  effectu  huius  sacramenti  **. 
Circa  primum  quaeruntur  duodecim. 

Primo :  quid  sit  baptismus,  utrum  ^  sit  ablutio. 


Secundo :  de  institutione  huius  sacramenti. 
Tertio :  utrum  aqua  sit  propria  materia  huius 

sacramenti. 
Quarto :  utrum  requiratur  aqua  simplex. 
Quinto :  utrum  haec  sit  conveniens  forma  hu- 

ius  sacramenti:   Ego   te  bapti^o   in   nomine 

Patris  et  Filii  et  Spiritus  Sancti. 
Sexto :   utrum  sub   hac   forma   possit   aliquis 

baptizari:  Ego  te  bapti^o  in  nomine  Christi. 
Septimo :    utrum  immersio    sit  de  necessitate 

baptismi. 
Octavo :  utrum  requiratur  trina  immersio. 
Nono:  utrum  baptismus  possit  iterari. 
Decimo:  de  ritu  baptismi. 
Undecimo :  de  distinctione  baptismatum. 
Duodecimo :  de  comparatione  baptismatum. 


"  De  Fide  Orth. 
lib.  IV,  cap.  IX. 
'  DeSacram.hb. 
lljpart.vi,  cap.  2. 


Tract. 
L  3. 


LXXX, 


Vers.  30. 


ARTICULUS  PRIMUS 

UTRUM  BAPTISMUS  SIT  IPSA  ABLUTIO 

IV  Sent.,  dist.  iii,  art.  1 ;  Expos.  litt. 


,D  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
baptismus  non  sit  ipsa  ablutio.  Ablutio 
'enim  corporalis  transit.  Baptismus  au- 
jtem  permanet.  Ergo  baptismus  non  est 
ipsa  ablutio :  sed  potius  regeneratio  et  sigillum 
et  custodia  et  illuminatio,  ut  Damascenus  dicit, 
in  IV  libro  *. 

2.  Praeterea,  Hugo  de  sancto  Victore  dicit  * 
quod  baptismus  est  aqua  diluendis  criminibus  san- 
ctijicata  per  verbum  Dei.  Aqua  autem  non  est 
ipsa  ablutio,  sed  ablutio  est  quidam  usus  aquae  ^. 

3.  Praeterea,  Augustinus  dicit  *,  super  loan.  *: 
Accedit  verbum  ad  elementum  et  fit  sacramen- 
tum.  Elementum  autem  est  ipsa  aqua  ^.  Ergo 
baptismus  est  ipsa  aqua,  non  autem  ablutio. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  Eccli.  xxxiv  *:  Qui 
bapti{atur  a  mortuo  et  iterum  tangit  mortuum, 
quid  proficit  lotio  '^  eius?  Videtur  ergo  quod  ba- 
ptismus  sit  ipsa  ablutio,  sive  lotio. 

Respondeo  dicendum  quod  in  sacramento  ba- 
ptismi  est  tria  considerare :  aliquid  scilicet  quod 
est  sacramentum  tantum;  aliquid  autem  quod  est 
res  et  sacramentum;  aliquid  autem  "^  quod  est 
res  tantum.  Sacramentum  autem  ®  tantum  est  ali- 
quid  visibile  exterius  existens,  quod  scilicet  est 
signum  interioris  effectus :  hoc  enim  pertinet  ad 


'  DeSacram.\\b.  \ 
I,  part.IX,  cap.  2.  j 
*  Loc.  cit.  in  arg.     ' 


rationem  sacramenti.  Exterius  autem  suppositum 
sensui  est  et  ipsa  aqua,  et  usus  eius,  qui  est  ablu- 
tio.  Quidam  ergo  existimaverunt  quod  ipsa  aqua 
sit  sacramentum.  Quod  quidem  sonare  videntur 
verba  Hugonis  de  Sancto  Victore.  Nam  ipse  in 
communi  definitione  sacramenti  *  dicit  quod  est 
materiale  elementum:  et  in  definitione  baptismi  * 
dicit  quod  est  aqua. 

Sed  hoc  non  est  '  verum.    Cum  enim   sacra-  ' 

menta  novae  legis  sanctificationem  quandam  ope- 
rentur,  ibi  perficitur  sacramentum  ubi  perficitur 
sanctificatio.  In  aqua  autem  non  perficitur  sancti- 
ficatio :  sed  est  ibi  quaedam  sanctificationis  virtus 
instrumentalis,  non  permanens,  sed  fluens  in  ho- 
minem,  qui  est  verae  sanctificationis  subiectum. 
Et  ideo  sacramentum  non  perficitur  in  ipsa  aqua, 
sed  in  applicatione  aquae  ad  hominem,  quae  est 
ablutio.  Et  ideo  Magister,  in  iii  dist.  IV  Setit.  *,  'Cap.Pos«A"j«. 
dicit  quod  baptismus  est  ablutio  corporis  exterior 
facta  sub  forma  praescripta  verborum. 

Res  autem  et  sacramentum  est  character  ba- 
ptismalis:  qui  est  res  significata  per  exteriorem 
ablutionem,  et  est  signum  sacramentale  interio- 
ris  iustificationis.  Quae  est  res  tantum  huius  sa- 
cramenti:   scilicet,  significata  et  non  significans. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  id  quod  est  sa- 


a)  baptismi.  -  ad  baptismum  Pa. 

P)  utrum,  -  scilicet  addunt  Pl.  Pro  ablutio,  absolutio  bc. 

Y)  aquae.  -  ergo  etc.  addit  P. 

3)  dicit.  -  Tertia;   post  loan.  ponit  a,  om.  ceteri. 

t)  aqua.  -  in  sacramento  baptismi  addunt  PI. 


!^)  lotio.  -  lavatio  tertia  praeter  sH,  locutio  DpF.  -  Pro  sive  lotio, 
sive  lavatio  PGI,  sive  locutio  pE,  om.  Dbc.  pH  om.  baptismus...  lotio. 

r;)  aliquid  autem.  -  aliquid  BCE,  et  aliud  F,  aliquid  vero  tertia 
praeter  I. 

0)  autem.  -  Om.  D  et  editiones. 

i)  est.  -  videtur  esse  PI. 


QUAESTIO  LXVI,  ARTICULUS  I 


63 


"  cramentum  "  et  res,  scilicet  character,  et  id  quod 

est  res  tantum,  scilicet  interior  iustificatio,  per- 
manent:  sed  character  permanet  indelebiliter,  ut 
■Qu.Lxiii.art.s.  supra  *  dictum  est;  iustificatio  autem  permanet, 
sed  amissibiliter.  Damascenus  ergo  baptismum 
definivit,  non  quantum  ad  id  quod  exterius  agi- 
tur,  quod  est  sacramentum  tantum :  sed  quantum 
ad  id  quod  est  interius.  Unde  posuit  duo  perti- 
nentia  ad  characterem,  scilicet  sigilliim  et  ciisto- 
diam:  inquantum  ipse  character,  qui  sigillum  di- 
citur,  quantum  est  de  se,  custodit  animam  in 
bono.  Duo  etiam  ponit  pertinentia  ad  ultimam 
rem  sacramenti:  scilicet  regenerationem,  quae  ad 
hoc  pertinet  quod  per  baptismum  homo  inchoat 
novam  vitam  iustitiae ;  et  illuminationem ,  quae 
pertinet  specialiter  ad  fidem,  per  quam  homo 
spiritualem  vitam  accipit,  secundum  illud  Haba- 
cucii*:  Iiistus  autem  exjidevivit;  baptismus  au- 
tem  est  quaedam  fidei  protestatio.  Unde  dicitur 
fidei  sacramentum  *. 

Et  similiter  Dionysius  baptismum  definivit  per 
ordinem  ad  alia  ^-  sacramenta,  dicens,  ii  cap.  Eccles. 


.  cap. 


*  Vers.    4;     ad 
Rom.  cap.  i,  vers. 
17;  adHeb, 
X,  vers.  38 

*  Cf.  AmDros.  de 
Spir.  Sanct.  lib. 
I,  cap.  111,  n.  42  ; 
Aug.Ep.XCVIII, 
al.  XXIII,  adBo- 
nifac. 


Hier.,  quod  est  quoddam  principium  sanctissimo- 
rum  majidatorum  sacrae  actionis,  ad  eorum  su- 
sceptivam  opportunitatem  formans  iiostros  anima- 
les  habitus.  Et  iterum  in  ordine  ad  caelestem 
gloriam,  quae  est  universalis  ^  finis  sacramento- 
rum,  cum  subdit:  ad  supercaelestis  quietis  ana- 
gogen  nostrum  iter  faciens.  Et  iterum  quEUitum 
ad  principium  spiritualis  vitae,  per  hoc  quod 
subdit:  sacrae  et  divinissimae  nostrae  regenera- 
tionis  traditio. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  *, 
opinionem  Hugonis  de  Sancto  Victore  in  hac 
parte  sequi  non  oportet.  -  Potest  tamen  verLfi- 
cari  ut  baptismus  dicatur  aqua  esse,  quia  aqua 
est  materiale  baptismi  principium.  Et  sic  erit  prae- 
dicatio  per  causam. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  accedente  verbo 
ad  elementum  fit  sacramentum,  non  quidem  in 
ipso  elemento,  sed  in  homine,  cui  adhibetur  ele- 
mentum  per  usum  ablutionis.  Et  hoc  etiam  si- 
gnificat  ipsum  verbum  quod  accedit  ad  elemen- 
tum,  cum  dicitur:  Ego  te  bapti^o,  etc. 


x)  sacramentum.  —  tantum  in  baptismo,  transit;  permanet  autem 
et  id  quod  est  sacramentum  addunt  Pl,  omittentes  pertinent  post 
iustijicatio. 


X)  alia.  -  Tertia;  illa. 

\t.)  universalis.  -  ultimus  tertia. 


Commentai'ia  Cardinalis  Caietani 


TiTULus  ut  sonat  sumendus  est.  -  In  corpore  duo  sunt : 
primo ,  distinguuntur  tria  considerabilia  in  baptismo  ; 
deinde  singula  singillatim  manifestantur,  aperiendo  eorum 
quodlibet.  -  Et  primum  quidem  clare  patet  in  littera. 

De  secundo  autem,  duo  ultima,  scilicet  res  et  sacra- 
mentum  et  res  tantum,  in  calce   corporis   articuli  patent. 

Primum  vero,  scilicet  sacramentum  tantum,  habet  aliquid 
manifestum,  scilicet  quod  est  exterius  quoddam  sensibile 
signum  interioris  effectus.  Quod  etiam  probatur,  quia  haec 
est  ratio  sacramenti.  -  Habet  autem  aliquid  ambiguum :  an 
scilicet  hoc  exterius  sensibile  sit  ipsa  aqua,  an  ablutio.  Et 
est  ratio  dubii,  quia  ambo  haec  sensibilia  inveniuntur  ma- 
terialiter  concurrere  et  necessario  exigi  ad  baptismum : 
nam  neque  aqua  sine  ablutione,  neque  ablutio  sine  aqua 
ad  baptismum  sufficeret  cx  parte  materiae.  Et  propterea 
refert  Auctor^primo,  opinionem  quae  videtur  Hugonis, 
quod  est  aqua.  Et  reprehendit  ipsam  tali  ratione.  Ubi  per- 
ficitur  sanctificatio,  ibi  perficitur  sacramentum.  Sed  in  aqua 
non  perficitur  sanctificatio.  Ergo  in  aqua  non  perficitur 
sacramentum.  Maior  probatur :  quia  sacramenta  novae  legis 
sanctificationem  operantur.  -  Deinde  approbat  opinionem 
aagistri  Sententiarum :  scilicet  quod  baptismus  est  ablutio. 
'uam  sic  probat.  In  aqua  baptismali  est  quaedam  sancti- 
.cationis  virtus  instrumentalis,  non  permanens,  sed  fluens 
m  hominem,  qui  est  verae  sanctificationis  subiectum.  Ergo 
sacramentum  perficitur  in  applicatione  aquae  ad  homi- 
nem.    Quae  est  ablutio. 

II.  Circa  hanc  partem  dubium  occurrit  de  vigore  ac 
veritate  huius  processus  seu  rationis.  Quia,  si  maior  illa 
est  vera,  scilicet,  Ibi  perficitur  sacramentum  ubi  perficitur 
.tanctificatio,  et  propterea  infertur,  In  aqua  non  perficitur 


sacramentum  quia  in  illa  non  perficitur  sanctificatio  (non 
enim  aqua  per  baptismum  sanctificatur) ,  eadem  ratione 
potest  inferri  quod  ablutio  non  est  sacramentum,  quia  in 
ea  non  perficitur  sanctificatio.  Ablutio  enim  non  sanctifi- 
catur  per  baptismum;  sed  homo  qui  abluitur. 

Ad  hoc  dicitur  quod  maior  quidem  est  vera:  sed  di- 
versa  ratio  subsumptorum,  scilicet  aquae  et  ablutionis,  facit 
ut  recte  inferatur  aquam  non  esse  sacramentum,  et  non 
teneat  illatio  de  ablutione.  Aqua  enim  et  ablutio  differunt 
in  hoc,  quod  aqua  est  res  permanens,  ablutio  vero  est  res 
successiva.  Et  quia  unumquodque  est  in  aliquo  secundum 
modum  recipientis  *,  ideo  consequenter  differunt  in  modo 
sanctificationis.  Nam,  si  in  aqua  perficeretur  sanctificatio, 
sequeretur  quod  aqua  esset  sancta:  quia  est  in  se  quod- 
dam  permanens,  ac  per  hoc  pro  seipsa  sanctificaretur.  Si 
vero  ponitur  quod  in  ablutione  perficitur  sanctificatio,  non 
sequitur  quod  ipsa  ablutio  fiat  ex  huiusmodi  sanctifica- 
tione  sancta :  quia  ablutio  non  est  sui  ipsius,  sed  abluti ; 
nec  est  in  seipsa,  sed  in  abluto.  Ac  per  hoc,  non  ea  ra- 
tione  sanctificationem  sortitur  ut  sui  ipsius  sit,  sed  ut  ab- 
luti  sit :  hoc  est,  ut  ablutus  sanctificetur  per  ipsam  defe- 
rentem  sanctificationem  in  ablutum.  Et,  ut  uno  verbo  di- 
catur,  quia  ablutio  importat  terminum  qui  abluitur,  per- 
fici  sanctificationem  in  ablutione  intelligitur  secundum  suum 
terminum,  seu  in  incluso  termino.  Quod  de  aqua  non 
potest  intelligi:  quia  significat  rem  permanentem,  et  non 
rem  transeuntem  in  alium,  sicut  est  ablutio.  Unde  et  in 
littera  probatur  ablutionem,  et  non  aquam  esse  sacramen- 
tum,  quia  virtus  instrumentalis  ibi  existens  est  quaedam 
sanctitas  fluens  in  hominem  qui  baptizatur :  fluens  autem 
non  est  aqua,  sed  ablutio. 


In  corpore. 


•  Cf.  lib.  de  Cau- 
sis,  prop.  XII. 


64 


QUAESTIO  LXVI,  ARTICULUS  II 


ARTICULUS  SECUNDUS 

UTRUM  BAPTISMUS  FUERIT  INSTITUTUS  POST  CHRISTI  PASSIONEM 

Infra,  qu.  Lxxiii,  art.  5,  ad  4;  IV  Sent.,  dist.  iii,  art.  5,  qu»  2,  3. 


*  Vers.  3. 


Vers.  19. 


D  SECUNDUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 

baptismus  fuerit  institutus  post  Christi 

passionem.  Causa  enim  praecedit  effe- 

ctum.  Sed  passio  Christi  operatur  in  sa- 

cramentis  novae  legis.  Ergo  passio  Christi  praece- 

dit  institutionem  sacramentorum  novae  legis.  Et 

praecipue  institutionem  baptismi:  cum  Apostolus 

dicat,  Rotn.  vi  *:    Quicumque  bapti{ati  siimiis  in 

Christo  lesu,  in  morte  ipsius  bapti^ati  sumus,  etc. 

2.  Praeterea,  sacramenta  novae  legis  efficaciam 
habent  ex  mandato  Christi.  Sed  Christus  man- 
datum  baptizandi  dedit  discipulis  post  passionem 
et  resurrectionem  suam,  dicens:  Eutites,  docete 
omnes  gentes,  baptiiaiites  eos  in  nomine  Patris,  etc, 
ut  habetur  Matth.  ult.  *.  Ergo  videtur  quod  post 
passionem  Christi  baptismus  fuerit  institutus. 

3.  Praeterea,  baptismus  est  sacramentum  ne- 
•Qu.Lxv,  art.4.  cessitatis ,  ut  supra  *  dictum  est:    et  ita  videtur 

quod  ex  quo  baptismus  institutus  fuit,  homines 
obligarentur  ad  baptismum.  Sed  ante  passionem 
Christi  homines  non  obligabantur  ad  baptismum: 
quia  adhuc  circumcisio  suam  virtutem  habebat, 
in  cuius  loco  successit  baptismus.  Ergo  videtur 
quod  baptismus  non  fuerit  institutus  ante  pas- 
sionem  Christi. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  in  quo- 
dam  Sermone  Epiphaniae  *:  Ex  quo  Christus  in 
aquis  immergitur  ",  ex  eo  omnium  peccata  abluit 
aqua.  Sed  hoc  fuit  ante  Christi  passionem.  Ergo 
baptismus  ante  Christi  passionem  fuit  institutus. 
Respondeo    dicendum    quod,    sicut   dictum   est 

■Qu.Lxii,art.i.  supra  *,  sacramenta  ex  sui  institutione  habent 
quod  conferant  gratiam.  Unde  tunc  videtur  ali- 
quod  sacramentum  institui,  quando  accipit  vir- 

■  D.  683.  tutem  producendi  suum  effectum  *.  Hanc  autem 

virtutem  accepit  baptismus  quando  Christus  est 
baptizatus.  Unde  tunc  vere  baptismus  institutus 
fuit,  quantum  ad  ipsum  sacramentum. 


*  In  App.  Serm. 

CXXXV.  al.   de 

Temp.  XXX VI. 

a 


Sed  necessitas  utendi  hoc  sacramento  indicta 
fuit  hominibus  post  passionem  et  resurrectionem. 
Tum  quia  in  passione  Christi  terminata  sunt  fi- 
guralia  sacramenta,  quibus  succedit  baptismus  et 
alia  sacramenta  novae  legis.  -  Tum  etiam  quia 
per  baptismum  configuratur  homo  passioni  et  re- 
surrectioni  Christi,  inquantum  moritur  peccato 
et  incipit  novam  iustitiae  vitam.  Et  ideo  oportuit 
Christum  pati  prius  et  resurgere  quam  homini- 
bus  indiceretur  necessitas  se  configurandi  morti 
et  fesurrectioni  eius. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  etiam  ante  pas- 
sionem  Christi  baptismus  habebat  efftcaciam  a 
Christi  passione,  inquantum  eam  praefigurabat : 
aliter  tamen  quam  sacramenta  veteris  legis.  Nam 
illa  erant  figurae  tantum :  baptismus  autem  ab 
ipso  Christo  virtutem  habebat  iustificandi,  per 
cuius  virtutem  etiam  ipsa  passio  salutifera  foit. 

Ad  secundum  dicendum  quod  homines  non  de- 
bebant  multiplicibus  figuris  arctari  P  per  Chri- 
stum,  qui  venerat  sua  veritate  figuras  impletas 
auferre.  Et  ideo  ante  passionem  suam  baptismum 
institutum  non  posuit  sub  praecepto:  sed  voluit 
ad  eius  exercitium  homines  assuefieri;  et  prae- 
cipue  in  populo  ludaeorum,  apud  quem  omnia 
facta  figuralia  erant,  ut  Augustinus  dicit,  contra 
Faustum  *.  Post  passionem  vero  et  resurrectio- 
nem,  non  solum  ludaeis,  sed  etiam  gentilibus 
suo  Tf  praecepto  necessitatem  baptismi  imposuit, 
dicens :  Euntes,  docete  omnes  gentes. 

Ad  tertium  dicendum  quod  sacramenta  non  sunt 
obligatoria  nisi  quando  sub  praecepto  ponuntur. 
Quod  quidem  non  fuit  ante  passionem,  ut  dictum 
est  *.  Quod  enim  Dominus  ante  passionem  Ni- 
codemo  dixit,  loan.  iii  *,  Nisi  quis  renatus  fuerit 
ex  aqua  et  Spiritu  Sancto,  non  potest  introire  in 
regnum  Dei,  magis  videtur  ad  futurum  respicere 
quam  ad  praesens  tempus. 


o)  m  aquis  immergitur.  -  in  aquas  mergitur  I,  m  aqua  mergitur 
cetera  tertia,  in  aquis  mergitur  ed.  a. 


P)  arctari.  -  aggravari  I ;  Al.  aggravari  margo  P. 
tiones;  necessitate  H,  virtute  ceteri. 
Y)  suo.  -  sub  P. 


veritate  edi- 


Commentaria  Oardinalis  Caietani 


TiTULus  clarus  est.  -  In  corpore  ponitur  una  distinctio  I 
bimembris.    Institutio   baptismi    potest   intelligi  quoad 
duo :   vel  quoad  ipsum  sacramentum ;   vel  quoad  obliga- 
tionem  accipiendi  ipsum  sacramentum. 

Et  ponuntur  singulae  conclusiones  iuxta  singula  mem- 
bra.  Prima  conclusio  est :  Baptismus  institutus  est,  quoad 


ipsum  sacramentum,  quando  Christus  est  bapti^atus.  Pro- 
batur.  Quia  tunc  habuit  vim  regenerativam. 

Secunda  conclusio  est :  Baptismus  institutus  fuit,  quo- 
ad  necessitatem  utendi  illo,  post  Christi  passionem  et  re- 
surrectionem.  Probatur  dupliciter,  ut  clare  patet  in  lit- 
tera. 


■  Lib.  IV,  cap.  11. 


*  In  corp.  et  ad  2. 

•  Vers.  5. 


QUAESTIO  LXVI,  ARTICULUS  lU 


65 


ARTICULUS  TERTIUS 

UTRUM  AQUA  SIT  PROPRIA  MATERIA  BAPTISMI 

Infra,  qu.  lxvii,  art.  3;  qu.  lxxiv  ,  art.  i  ;  IV  Sent.,  dist.  ui,  art.  3,  qu*  i;  Expos.  litt. ;  dist.  v,  qu.  ii,  art.  i,  qu"  i,  3; 
dist.  xvn,  qu.  in,  art.  4,  qu*  3;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  Lix;   Quodl.  I,  qu.  vi,  art.  1;  In  loan.,  cap.  iii,  lect.  i. 


'  Eccl.Hier.  cap. 
V,  part.  i,  S3.-  Cf. 
cap.  II,  part.  iii. 
•  De  Fide  Ortli. 
lib.  IV,  cap.  IX. 


*  Matth.  cap.  iii, 
vers.  II. 

a 


*  Qu.  Lxii.  art.  5, 
arg.  Sed  cont. 


'  Vers.  5. 


*  Mag.  IV  Seiil., 
dist.  III,  cap.  Si 
vero.  -  Cf.  Iled. 
Expos.  in  Ltic. 
lib.  I,  ad  cap.  111, 
vcrs.  21. 


•  Vers.  5. 


"  Thales.  -  Cf. 
Arist.  Metaphys. 
lib.  I,  cap.  m, 
II.  4,  5;    *•  Th. 

lcct.   IV. 


iD  TERTiuM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
aqua  non  sit  propria  materia  baptismi. 
Baptismus  enim,  secundumDionysium* 
iCt  Damascenum  *,  habet  vim  illuminati- 
vam.  Sed  illuminatio  maxime  competit  igni.  Ergo 
baptismus  magis  debet  fieri  in  igne  quam  in 
aqua:  praesertim  cum  loannes  Baptista,  prae- 
nuntians  Christi  baptismum,  dicat  *:  Ille  vos  ba- 
pti\abit  in  Spiritu  Sancto  et  igni  '. 

2.  Praeterea,  in  baptismo  significatur  ablutio 
peccatorum.  Sed  multa  alia  sunt  ablutiva  quam 
aqua:  sicut  vinum  et  oleum  et  alia  huiusmodi. 
Ergo  etiam  in  his  potest  fieri  baptismus.  Non 
ergo  aqua  est  propria  materia  baptismi. 

3.  Praeterea,  sacramenta  Ecclesiae  flu.xerunt 
de  latere  Christi  pendentis  in  cruce,  ut  supra  * 
dictum  est.  Sed  inde  fluxit  non  solum  aqua,  sed 
etiam  sanguis.  Ergo  videtur  quod  etiam  in  san- 
guine  possit  fieri  baptismus.  Quod  P  etiam  magis 
videtur  convenire  cum  eff"ectu  i^  baptismi :  quia 
dicitur  Apoc.  i  *:  Lapit  jjos  a  peccatis  nostris  in 
sanguine  suo. 

4.  Praeterea,  sicut  Augustinus  et  Beda  *  di- 
cunt,  Christus  tactu  suae  mundissimae  carnis  inm 
regenerativam  et  purgativam  contulit  aquis.  Sed 
non  omnis  aqua  continuatur  cum  aqua  lordanis, 
quam  Christus  tetigit  sua  carne.  Ergo  videtur 
quod  non  in  omni  aqua  possit  fieri  baptismus. 
Et  ita  aqua,  inquantum  huiusmodi,  non  est  pro- 
pria  materia  baptismi. 

5.  Praeterea,  si  aqua  secundum  se  esset  pro- 
pria  baptismi  materia,  non  oporteret  aliquid  aliud 
fieri  circa  aquam,  ad  hoc  quod  in  ea  baptismus 
fieret.  Sed  ia  solemni  baptismo  aqua  in  qua  debet 
celebrari  baptismus ,  exorcizatur  et  benedicitur. 
Ergo  videtur  quod  aqua  secundum  se  non  sit 
propria  materia  baptismi. 

Sed  contra  est  quod  Dominus  dicit,  loan.  iii*: 
Nisi  quis  renatus  fuerit  ex  aqua  et  Spiritu  Sancto, 
non  potest  introire  in  regnum  Dei. 

Respondeo  dicendum  quod  ex  institutione  di- 
vina  aqua  est  propria  materia  baptismi.  Et  hoc 
convenienter.  Primo  quidem,  quantum  ad  ipsam 
rationem  baptismi,  qui  est  regeneratio  in  spiri- 
tualem  vitam :  quod  maxime  congruit  aquae. 
Unde  et  semina,  ex  quibus  generantur  omnia 
viventia,  scilicet  plantae  ct  animalia,  humida 
sunt,  et  ad  aquam  pertinent.  Propter  quod  qui- 
dam  philosophi  posuerunt  aquam  omnium  re- 
rum  principium  *. 

Secundo,  quantum  ad  effectus  baptismi,  qui- 


bus  competunt  aquae  proprietates.  Quae  sua  hu- 
miditate  lavat:  ex  quo  conveniens  est  ad  signi- 
ficandum  et  causandum  ablutionem  peccatorum. 
Sua  frigiditate  efiam  temperat  superfluitatem  ca- 
loris:  et  ex  hoc  competit  ad  mitigandum  con- 
cupiscentiam  fomitis.  Sua  diaphanitate  est  lumi- 
nis  susceptiva:  unde  competit  baptismo  inquan- 
tum  est  Jidei  sacramentum  *. 

Tertio,  quia  convenit  ad  repraesentandum  my- 
steria  Christi,  quibus  iustificamur.  Ut  enim  dicit 
Chrysostomus  *,  super  illud  loan.  **,  Nisi  quis 
renatus  fiierit  etc. :  Sicut  in  quodam  sepulcro,  in 
aqua,  submergentibus  nobis  capita,  vetus  homo  se- 
pelitur ,  et  submeisus  deorsum  occultatur ,  et  de- 
inde  novus  rursus  ascendit. 

Quarto,  quia  ratione  suae  communitatis  et  abun- 
dantiae  est  conveniens  materia  necessitati  huius 
sacramenti:  potest  enim  ubique  de  fecili  haberi. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  illuminatio 
pertinet  ad  ignem  active.  Ille  autem  qui  baptiza- 
tur,  non  efficitur  illuminans,  sed  illuminatus  per 
fidem,  quae  est  ex  auditu,  ut  dicitur  Rom.  x  *. 
Et  ideo  magis  competit  aqua  baptismo  quam 
ignis. 

Quod  autem  dicitur,  Baptiiabit  vos  in  Spiritu 
Sancto  et  igni:  potest  per  ignem,  ut  Hierony- 
mus  dicit  *,  intelligi  Spiritus  Sanctus,  qui  super 
discipulos  in  igneis  linguis  apparuit,  ut  dicitur 
Act.  II  *.  -  Vel  per  ignem  potest  intelligi  tribulatio, 
ut  Chrj^sostomus  dicit,  super  Matth.  * :  quia  tri- 
bulatio  peccata  purgat,  et  concupiscentiam  di- 
minuit.  -  Vel  quia,  ut  Hilarius  dicit,  super  Matth.  *, 
bapti\atis  in  Spiritu  Sancto  reliquum  est  consum- 
mari  ^  igne  iudicii. 

Ad  secundum  dicendum  quod  vinum  et  oleum 
communiter  non  ^  sumuntur  ad  usum  ablutio- 
nis,  sicut  aqua.  Nec  etiam  ita  perfecte  abluunt  "^ : 
quia  ex  illorum  ablutione  remanet  aliqua  infe- 
ctio  quantum  ad  odorem,  quod  non  contingit  de 
aqua.  Illa  etiam  non  ita  communiter  et  abun- 
danter  habentur  sicut  aqua. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ex  latere  Christi 
fluxit  aqua  ad  abluendum,  sanguis  autem  ad  re- 
dimendum  *.  Et  ideo  sanguis  competit  sacra- 
mento  Eucharistiae :  aqua  autem  sacramento  ba- 
ptismi.  Qui  tamen  habet  vim  ablutivam  ex  vir- 
tute  sanguinis  Christi. 

Ad  quartum  dicendum  quod  virtus  Christi  de- 
rivata  est  ad  omnem  aquam,  non  propter  con- 
tinuitatem  loci,  sed  propter  similitudinem  speciei: 
ut  *>  dicit  Augustinus,  in  quodam  Sermone  Epi- 


■Cf.  art.  i,ad  I. 


*  Homil.  XXV, 

al.     XXIV,     in 

loan. 

"  Cap.  III,  vers.5. 


Vers    17. 


*    Comment.    in 
Matth.  lib.  n. 


"  Vers.  3. 

'  Op.  Imperf.  in 

Mattk.       homil. 

III.  -  Inter  Opp. 

Chrys. 

*  Comment.  cap. 

II,  n.  4. 


•  Cf.  Ambros. 
Expos.  in  Luc. 
lib.  X,  n.  135. 


a)  igni,  -  PIsG;  m  igne  DF,  igne  ceteri;  in  Solutiotie  igne  Viabc. 

^)  Quod.  -  Qui  PFI. 

f)  effectu.  -  causa  et  effectu  tertia. 

8)  consummari.  -  EF  et  tertia  praeter  H;  consumi. 

SiTMMAE  Theol.  D.  Thomak  T.  IX. 


s)  communitei-   non.   -   non   communiter   PBI,  non  F. 
muntur,   assumitur  I,   assumuntur   P. 

X)  abluunt.  -  FIsG  et  editiones;  abtuit. 
r.)  ut.  -  unde  EG  et  editiones. 


Pro  su- 


66 


QUAESTIO  LXVI,   ARTICULUS  IV 


adhibetur  aquae,  non  est  de  necessitate  bapti- 
smi,  sed  pertinet  ad  quandam  solemnitatem,  per 
quam  excitatur  devotio  fidelium,  et  impeditur 
astutia  daemonis,  ne  impediat  baptismi  effectum. 

Commentaria  Oardinalis  Caietani 

'T-iiTULus  clarus  est.  -  In   corpore   una  conclusio :  Aqua     probatur  ex  institutione  divina.  Quoad  congruentiam  vero, 
1  est  propria  materia  baptismi.   Quae  conclusio  absolute     probatur  in  littera  quadrupliciter.  In  qua  omnia  clara  sunt. 


•   in  Append.  phaiiiae  * :   Quae  de  Salvatoris  baptismate  benedi- 

Opp. Aug. Serm.   -^    .       _        .  -,       .  .    .      ,. 

cikxv  ai  ds  ctio  fluxit,  tanqiiam  fluvius  spiritalis,  omnium  gur- 

Temp,  XXXVl.  .•'  '  ^.•'  ^.  •         I       u 

gttum  tractus,  umversorum  fontium  venas  implevit. 
Ad  quintum  dicendum  quod  illa  benedictio  quae 


ARTICULUS  QUARTUS 

UTRUM  AD  BAPTISMUM  REQUIRATUR  AQUA  SIMPLEX 

IV  Sent.,  dist.  ni,  art.  3,  qu*  2,  3. 


»D  QUARTUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 

ad    baptismum    non    requiratur    aqua 

'simplex.    Aqua   enim   quae   apud   nos 

^est,  non  est  aqua  pura:   quod  praeci- 

pue  apparet   de  aqua   maris,  in  qua  plurimum 

admiscetur  de  terrestri,  ut  patet  per  Philosophum, 

n^^i^sqq.^s^Th':  ^^  ^^^^^  Meteorol.  *  Et  tamen  in  tali  aqua  potest 

^Xnimai.''%ene-  ^^''^  baptismus.  Ergo  non  requiritur  aqua  sim- 

ra/.iib.  1«, cap.  pjgx  et  pura  ad  baptismum. 

2.  Praeterea,  in  solemni  celebratione  bapti- 
smi  aquae  infunditur  chrisma.  Sed  hoc  videtur 
impedire  puritatem  et  simplicitatem  aquae.  Ergo 
aqua  pura  et  simplex  non  requiritur  ad  bapti- 
smum. 

3.  Praeterea,  aqua    fiuens   de   latere  Christi 
"          pendentis  in   cruce  fuit  significativa  '  baptismi, 

•  Art.  3,  ad  3.  ^^  dictum  est  *.  Sed  aqua  illa  non  videtur  fuisse 
aqua  pura :  eo  quod  in  corpore  mixto ,  cuius- 
modi  fuit  corpus  Christi,  non  sunt  elementa  in 
actu.  Ergo  videtur  quod  non  requiratur  aqua 
pura  vel  simplex  ad  baptismum. 

4.  Praeterea,  lixivium  non  videtur  esse  aqua 
pura :  habet  enim  contrarias  proprietates  aquae, 
scilicet  calefaciendi  et  desiccandi.  Et  tamen  in 
lixivio  videtur  posse  fieri  baptismus:  sicut  et  in 
aquis  balneorum,  quae  transeunt  per  venas  sul- 
phureas,  sicut  et  lixivium  colatur  per  cineres. 
Ergo  videtur  quod  aqua  simplex  non  requiratur 
ad  baptismum. 

P  5.  Praeterea,  aqua  rosacea  generatur  P  per  su- 

blimationem  a  rosis:  sicut  etiam  aquae  alchimi- 
cae  generantur  per  sublimationem  ab  aliquibus 
corporibus.  Sed  in  his  aquis,  ut  videtur,  potest 
fieri  baptismus :  sicut  et  in  aquis  pluvialibus,  quae 
per  sublimationem  vaporum  generantur.  Cum 
igitur  huiusmodi  aquae  non  sint  purae  et  simpli- 
ces,  videtur  quod  aqua  pura  et  simplex  non  re- 
quiratur  ad  baptismum. 

Sed  contra  est   quod  propria  materia  bapti- 

*  Art.  3.  smi  est  aqua,  ut  dictum  est  *.  Sed  speciem  aquae 

non  habet  nisi  aqua  simplex.  Ergo  aqua  pura  et 

simplex  ex  necessitate  requiritur  ad  baptismum. 


Respondeo  dicendum  quod  aqua  suam  purita- 
tem  et  simplicitatem  potest  amittere  dupliciter: 
uno  modo,  per  mixtionem  alterius  corporis;  alio 
modo,  per  alterationem.  Utrumque  autem  horum 
contingit  fieri  dupliciter:  scilicet  per  artem,  et 
per  naturam.  Ars  autem  deficit  ab  operatione 
naturae :  quia  natura  dat  formam  substantialem, 
quod  ars  facere  non  potest,  sed  omnes  formae 
artificiales  sunt  accidentales ;  nisi  forte  apponendo 
proprium  agens  ad  propriam  materiam,  sicut 
ignem  combustibili  *,  per  quem  modum  a  qui-  *  d.  240. 
busdam  quaedam  animalia  per  putrefactionem 
generantur. 

Quaecumque  igitur  transmutatio  circa  aquam 
facta  est  per  artem,  sive  commiscendo  sive  alte- 
rando,  non  trasmutatur  species  aquae.  Unde  in 
tali  aqua  potest  fieri  baptismus:  nisi  forte  aqua 
admisceatur  per  artem  in  tam  parva  quantitate 
alicui  corpori  quod  compositum  magis  sit  aliud 
quam  aqua;  sicut  lutum  magis  est  terra  quam 
aqua,  et  vinum  lymphatum  magis  est  vinum 
quam  aqua. 

Sed  transmutatio  quae  fit  a  natura,  quandoque 
quidem  speciem  aquae  solvit :  et  hoc  fit  quando 
aqua   ef&citur  f  per   naturam    de  substantia  ali-  T 

cuius  corporis  mixti ;  sicut  aqua  conversa  in  li- 
quorem  uvae  est  vinum,  unde  non  habet  spe- 
ciem  aquae.  Aliquando  autem  fit  per  naturam 
transmutatio  aquae  sine  solutione  speciei :  et  hoc 
tam  per  alterationem,  sicut  patet  de  aqua  cale- 
facta  a  sole;  quam  etiam  per  mixtionem,  sicut 
patet  de  aqua  fluminis  turbida  ex  permixtione 
terrestrium  partium.  Sic  igitur  dicendum  est  quod 
in  qualibet  aqua,  qualitercumque  transmutata, 
dummodo  non  solvatur  species  aquae,  potest 
fieri  baptismus.  Si  autem  solvatur  species  aquae, 
non  potest  fieri  baptismus. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  transmutatio 
facta  in  aqua  maris,  et  in  aliis  aquis  quae  penes 
nos   sunt  *,  non  est  tanta  quae  solvat  speciem  3 

aquae.  Et  ideo  in  huiusmodi  aquis  potest  fieri 
baptismus. 


o)  significativa.  -  firmativa  F,  signum  editiones. 

p)  generatur.  -  Om.  EH,  fit  editiones.  -  Pro  sublimationen,  subti- 
liationem  tertia  praeter  I. 

f)  efficitur.  -  ¥a  et  tertia  praeter  H;  conficitur  D,  fit  H,  perfi- 
citur  ceteri. 


3)  penes  nos  sunt.  —  FsG  et  editiones  (cf.  in  argumento  quae  apud 
nos  est);  sunt  species  aquae  ed.  a,  species  sunt  ceteri.  -  Pro  quae 
solvat,  quod  solvat  tertia  et  a. 


QUAESTIO  LXVI,  ARTICULUS  V 


67 


k 

"Lf.  cap. 
dam,  ae 
Miss. 


In  qua- 
Celebr. 


'  D.  235. 


Ad  secundum  dicendum  quod  admixtio  chrisma- 
tis  non  solvit  speciem  aquae.  Sicut  nec  etiam 
aqua  decoctionis  carnium,  aut  aliorum  huius- 
modi:  nisi  forte  sit  facta  tanta  resolutio  corpo- 
rum  lixatorum  in  aqua  quod  liquor  plus  habeat 
de  aliena  substantia  quam  de  aqua ;  quod  '  ex 
spissitudine  perspici  potest.  Si  tamen  ex  liquore 
sic  inspissato  exprimatur  aqua  subtiiis,  potest  in 
ea  fieri  baptismus :  sicut  et  in  aqua  quae  exprimi- 
tur  ex  luto,  licet  in  luto  baptismus  fieri  non  possit. 

Ad  tertium  dicendum  quod  aqua  fluens  de  la- 
tere  Christi  pendentis  in  cruce  non  fuit  humor 
phlegmaticus,  ut  quidam  dixerunt  *.  In  tali  enim 
humore  non  posset  fieri  baptismus :  sicut  nec  in 
sanguine  animalis,  aut  in  vino,  aut  in  quocum- 
que  liquore  alicuius  plantae.  Fuit  autem  aqua 
pura  *  miraculose  egrediens  a  corpore  mortuo, 
sicut  et  sanguis,  ad  comprobandam  veritatem 
Dominici  corporis,  contra  Manichaeorum  erro- 
rem :  ut  scilicet  per  aquam,  quae  est  unum  qua- 
tuor  elementorum,  ostenderetur  corpus  Christi 
vere   fuisse   compositum  ex  quatuor  elementis; 


per  sanguinem  vero  ostenderetur  esse  composi- 
tum  ex  quatuor  humoribus. 

Ad  quartum  dicendum  quod  in  lixivio ,  et  in 
aquis  sulphureorum  balneorum,  potest  fieri  ba- 
ptismus :  quia  tales  aquae  non  incorporantur  per 
artem  vel  naturam  aliquibus  corporibus  mixtis, 
sed  solum  aherationem  quandam  recipiunt  ex 
hoc  quod  transeunt  per  aliqua  corpora. 

Ad  quintum  dicendum  quod  aqua  rosacea  est 
liquor  rosae  resolutus.  Unde  in  ea  non  potest 
fieri  baptismus.  Et,  eadem  ratione,  nec  in  aquis 
alchimicis:  sicut  in  "^  vino.  Nec  est  eadem  ratio 
de  aquis  pluvialibus,  quae  generantur  ex  maiori 
parte  ex  subtiliatione  '^  vaporum  resolutorum  ex 
aquis,  minimum  autem  ibi  est  de  liquoribus  cor- 
porum  mixtorum :  qui  tamen  per  huiusmodi  su- 
blimationem ,  virtute  naturae ,  quae  est  fortior 
arte,  resolvuntur  in  veram  aquam,  quod  ars  fa- 
cere  non  potest.  Unde  aqua  pluvialis  nullam  pro- 
prietatem  retinet  alicuius  corporis  mixti:  quod 
de  aquis  rosaceis  et  de  aquis  alchimicis  dici  non 
potest. 


e)  quod.  -  Tertia;  quae. 
X,)  in.  -  nec  in  PE. 


I  r,)  subtiliatione.  -  sublimatione  F  et  tertia  praeter  I. 

Commentai'ia  Cardinalis  Caietani 


IN  titulo  sitnplex  sumitur  ut  distinguitur  contra  admixtum, 
compositum,  et  quomodolibet  adiunctum. 
In  corpore  tria  fiunt.  Primo,  distinguuntur  modi  quibus 
aqua  amittere  potest  simplicitatem ;  secundo,  respondetur 


quaesito  de  aqua  transmutata  per  artem;  et  tertio,  respon- 
detur  quaesito  de  aqua  transmutata  per  natufam.  Et  clare 
patent  omnia  in  littera. 


■Qu.  Lxiv,  art.  1. 


'  Vers. 


33- 


a 
*  Mattfi. 
zxviii,  vers. 


cap. 

19. 


ARTICULUS  QUINTUS 

UTRUM  HAEC  SIT  CONVENIENS  FORMA  BAPTISMI: 
EGO  TE  BAPTIZO  IN  NOMINE  PATRIS  ET  FILII  ET  SPIRITUS  SANCTI 

Supra,  qu.  lx,  art.  8;  infra,  qu.  Lxxxiv,  art.  3;  IV  Sent.,  dist.  iii,  art.  2,  qu*  i,  2;  l  ad  Cor.,  cap.  i,  lect.  11. 


iD  quintum  sic  progeditur.  Videtur  quod 
haec  non  sit  conveniens  forma  bapti- 
'smi:  Ego  te  baptiio  in  nomine  Patris 
)^et  Filii  et  Spiritiis  Sancti.  Actus  enim 
magis  debet  attribui  principali  agenti  quam  mi- 
nistro.  Sed  in  sacramento  minister  agit  ut  instru- 
mentum,  ut  supra  *  dictum  est :  principale  autem 
agens  in  baptismo  est  Christus,  secundum  illud 
loan.  I  * :  Super  quem  videris  Spiritum  descendeti- 
tem  et  manentetn,  hic  est  qui  bapti^at.  Inconve- 
nienter  ergo  minister  dicit,  Ego  te  bapti{o :  prae- 
sertim  quia  in  hoc  quod  dicitur  bapti^o,  intelli- 
gitur  ego,  et  sic  videtur  superflue  apponi. 

2.  Praeterea,  non  oportet  quod  ille  qui  ali- 
quem  actum  exercet,  de  actu  exercito  faciat  men- 
tionem :  sicut  ille  qui  docet,  non  oportet  quod  di- 
cat,  Ego  vos  doceo.  Dominus  autem  simul  tradi- 
dit  praeceptum  baptizandi  et  docendi,  dicens  "  * : 
Euntes,  docete  omnes  gentes,  etc.  Ergo  non  oportet 
quod  in  forma  baptismi  fiat  mentio  de  actu  ba- 
ptismi. 

3.  Praeterea,  ille  qui  baptizatur,  quandoque 
non  intelligit  verba :  puta  si  sit  surdus  aut  puer. 


*   Cap.  xzzii, 
vers.  6. 


Vers.  41. 
*  Vers.  4. 


Frustra  autem  ad  talem  sermo  dirigitur :  secun- 
dum  illud  Eccli.  *:  Ubi  non  est  auditus,  non  ef- 
fundas  sermonem.  Ergo  inconvenienter  dicitur, 
Ego  te  bapti^o,  sermone  directo  ad  eum  qui  ba- 
ptizatur. 

4.  Praeterea,  contingit  simul  plures  baptizari 
a  P  pluribus :  sicut  Apostoli  baptizaverunt  una  die 
tria  millia,  et  alia  die  quinque  millia,  ut  dicitur 
Act.  II  *  et  IV  **.  Non  ergo  debet  forma  baptismi 
determinari  in  singulari  numero,  ut  dicatur,  Ego 
te  baptiio:   sed  potest  dici,  Nos  vos  bapti^amus. 

5.  Praeterea,  baptismus  virtutem  habet  a  pas- 
sione  Christi.  Sed  per  formam  baptismus  sancti- 
ficatur.  Ergo  videtur  quod  in  forma  baptismi 
debeat  fieri  mentio  de  passione  Christi. 

6.  Praeterea,   nomen   designat  proprietatem 
rei  *.  Sed  tres  sunt  proprietates  personales  divi- 
narum  personarum,  ut  in  Prima  Parte  *  dictum  fW''iib"'i^' 
est.    Non    ergo   debet   dici,  in   nomine  Patris  et  le".  xvi.  -  vide 

'^  '  supra,  qu.zxzvii, 

Filii  et  Spiritus  Sancti,  sed,  in  nominibus.  •'ouzxxii  art 

7.  Praeterea,   persona  Patris   non  solum  si-  3- 
gnificatur  nomine  Patris,  sed  etiam  nomine  In- 
nascibilis   et  Genitoris;   Filius   etiam   significatur 


Cf.Aristot.A/e- 
taphys.   lib.  III, 


a)  dicens.  -  Addunt  Matth.  ult.  PIsG,  Marci  ult,  bc. 


w 


et  a  PI. 


68 


QUAESTIO  LXVI,  ARTICULUS  V 


Vers.  19. 


Vers.  26. 


'  A.y.de  Baptism. 
cont.  Donatist., 
lib.  IV,  cap.  XV.- 
Cf.  lib.  VI,  cap. 

XXV. 


*  Vid. 
cont. 


arg. 


Sed 


I  ad  Cor.,  cap. 
,  vers.  12. 


*  Cf.  qu.  LX,  art. 
8,  arg.  Sed  cont. 


nomine  Verbi  et  Imaginis  et  Geniti;  Spiritus 
etiam  Sanctus  potest  significari  nomine  Doni  et 
Amoris,  et  nomine  ^  Procedentis.  Ergo  videtur 
quod  etiam  his  nominibus  utendo  perficitur  ba- 
ptismus. 

Sed  contra  est  quod  Dominus  dicit,  Matth. 
ult.  * :  Euntes,  docete  omnes  gentes,  baptiiantes  eos 
in  nomine  Patris  et  Filii  et  Spiritus  Sancti. 

Respondeo  dicendum  quod  baptismus  per  suam 
formam  consecratur:  secundum  iliud  £pAe5.  v  * : 
Mundans  eam  lavacro  aquae  in  perbo  vitae;  et 
Augustinus  dicit,  in  libro  de  Unico  Baptismo*, 
quod  baptismus  verbis  evangelicis  consecratur.  Et 
ideo  oportet  quod  in  forma  baptismi  exprimatur 
causa  baptismi.  Est  autem  eius  duplex  causa: 
una  quidem  principalis,  a  qua  virtutem  habet, 
quae  est  sancta  Trinitas;  alia  autem  est  instru- 
mentalis,  scilicet  minister,  qui  tradit  exterius  sa- 
cramentum.  Et  ideo  debet  in  forma  baptismi  de 
utraque  fieri  mentio  ^.  Minister  autem  tangitur 
cum  dicitur,  Ego  te  bapti^o:  causa  autem  prin- 
cipalis  ,  cum  dicitur  %  in  Jiomine  Patris  et  Filii 
et  Spiritus  Sancti.  Unde  haec  est  conveniens  forma 
baptismi :  Ego  te  bapti^o  in  nomine  Patris  et  Filii 
et  Spiritus  Sancti. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  actio  attribuitur 
instrumento  sicut  immediate  agenti :  attribuitur 
autem  '^  principali  agenti  sicut  in  cuius  virtute  in- 
strumentum  agit.  Et  ideo  in  forma  baptismi  con- 
venienter  significatur  minister  ut  exercens  actum 
baptismi,  per  hoc  quod  dicitur,  Ego  te  bapti^o: 
et  ^  ipse  Dominus  baptizandi  actum  attribuit  mi- 
nistris,  dicens  *,  Bapti^antes  eos,  etc.  Causa  autem 
principalis  significatur  ut  in  cuius  virtute  sacra- 
mentum  agitur,  per  hoc  quod  dicitur,  in  nomine 
Patris  et  Filii  et  Spiritus  Sancti:  non  enim  Chri- 
stus  baptizat  sine  Patre  et  Spiritu  Sancto. 

Graeci  autem  non  attribuunt  actum  baptismi 
ministris,  ad  evitandum  antiquorum  errorem,  qui 
virtutem  baptismi  baptistis  ^  attribuebant,  dicen- 
tes ,  Ego  sum  Pauli,  et  ego  Cephae  *.  Et  ideo 
dicunt:  Bapti^etur  '  servus  Christi  talis  in  nomine 
Patris,  etc.  *  Et  quia  exprimitur  actus  exercitus 
per  ministrum  cum  invocatione  Trinitatis,  verum 
perficitur  sacramentum. 

Quod  autem  additur  Ego  in  forma  nostra,  non 
est  de  substantia  formae,  sed  ponitur  ad  maio- 
rem  expressionem  intentionis. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  quia  ablutio  ho- 
minis  in  aqua  propter  multa  fieri  potest,  oportet 
quod  determinetur  in  verbis  formae  ad  quid  fiat. 
Quod  quidem  non  fit  per  hoc  quod  dicitur,  in 
nomine  Patris  et  Filii  et  Spiritus  Sancti:  quia 
omnia  in  tali  nomine  facere  debemus,  ut  habe- 


tur  Coloss.  III  *.  Et  ideo,  si  non  exprimatur  actus 
baptismi,  vel  per  modum  nostrum  vel  per  mo- 
dum  Graecorum,  non  perficitur  sacramentum: 
secundum  illam  decretalem  Alexandri  III  *:  Si 
quis  puerum  ter  in  aquam  merserit  in  nomine 
Patris  et  Filii  et  Spiritus  Sancti  Amen ,  et  non 
dixerit,  Ego  te  bapti{0  in  nomine  Patris  et  Filii 
et  Spiritus  Sancti  Amen,  non  est  puer  bapti\atus. 

Ad  tertium  dicendum  quod  verba  quae  profe- 
runtur  in  formis  sacramentorum ,  non  pronun- 
tiantur  solum  causa  significandi,  sed  etiam  causa 
efficiendi,  inquantum  habent  efficaciam  ab  illo 
Verbo  per  quod  facta  sunt  omnia  *.  Et  ideo  con- 
venienter  diriguntur  non  solum  ad  liomines  ", 
sed  etiam  ad  creaturas  insensibiles :  ut  cum  di- 
citur,  Exorciio  te,  creatura  salis  *. 

Ad  quartum  dicendum  quod  plures  simul  non 
possunt  unum  baptizare :  quia  actus  multiplicatur 
secundum  multiplicationem  agentium,  si  perfecte 
ab  unoquoque  agatur.  Et  sic,  si  convenirent  duo 
quorum  unus  esset  mutus,  qui  non  posset  pro- 
ferre  verba,  et  alius  carens  manibus,  qui  non 
posset  exercere  actum,  non  possent  ambo  simul 
baptizare,  uno  dicente  verba  et  alio  exercente 
actum. 

Possunt  autem,  si  necessitas  exigit,  plures  si- 
mul  baptizari :  quia  nullus  eorum  recipiet  ^  nisi 
unum  baptismum.  Sed  tunc  oportebit  dicere,  Ego 
bapti^o  vos.  Nec  erit  mutatio  formae:  quia  vos 
nihii  aliud  est  quam  te  et  te.  -  Quod  autem  di- 
citur  nos,  non  est  idem  ^  quod  ego  et  ego,  sed, 
ego  et  tu  *:  et  sic  iam  mutaretur  forma. 

Similiter  autem  mutaretur  forma  "  si  dicere- 
tur,  Ego  bapti{o  me.  Et  ideo  nullus  potest  ba- 
ptizare  seipsum.  Propter  quod  etiam  Christus  a 
loanne  voluit  baptizari :  ut  dicitur  Extra,  de  Ba- 
ptismo  et  eius  effectu,  cap.  Debitum. 

Ad  quintum  dicendum  quod  passio  Christi,  etsi 
sit  principalis  causa  respectu  ministri,  est  tamen 
causa  instrumentalis  respectu  sanctae  Trinitatis. 
Et  ideo  potius  commemoratur  Trinitas  quam 
passio  Christi. 

Ad  sextum  dicendum  quod,  etsi  sint  tria  nomina 
personalia  trium  Personarum ,  est  tamen  unum 
nomen  essentiale.  Virtus  autem  divina,  quae  ope- 
ratur  in  baptismo,  ad  essentiam  pertinet.  Et  ideo 
dicitur  in  twmine,  et  non  in  nominibus. 

Ad  septimum  dicendum  quod,  sicut  aqua  sumitur 
ad  baptismum  quia  eius  usus  est  communior  ad 
abluendum,  ita  ad  significandum  tres  Personas 
in  forma  baptismi  assumuntur  illa  nomina  qui- 
bus  communius  consueverunt  nominari  Personae 
in  ilia  lingua.  Nec  in  aliis  nominibus  perficitur 
sacramentum. 


Vers.  17. 


*  Cap.  Si  quis , 
de  Baptism.  et 
eins  effect. 


'  loan.    cap.  i, 

vers.  3. 


•  Vide  Miasal. 
Rom.  in  Benc- 
dict.  Aquae. 


*  Priscian.  de  O- 
cto  Partib.  Orat. 
lib.  XII,  cap.  De 
Personis.  -  Cf. 
Halens.  Summ. 
Theol.  part.  IV, 
qu.  VIII,  memb. 
VI,  art.  7. 
V 


Y)  Amoris,  et  nomine.  -  Ea;  Amoris  nomine  ABCDH,   nomine 
Amoris  l,  Amoris  FsG  et  editiones;  Doni...  nomine  om.  pG. 

5)  debet...   mentio.  -  oportet...   mentionem  Fa  et  tertia;    oportet... 
mentio  ceteri. 

e)  cum  dicitur.  -  F  et  tertia  praeter  pG ;  om.  -  Unde  haec...  Spi- 
ritus  Sancti  om.  E.  ^ 

?)  autem.  —  et  bc,  autem  huiusmodi  actio  P. 
rj)  et.  —  sicut  et  EIsG  et  editiones. 

6)  baptistis.   -   bapti:{atis   HpB   vel    baptismatis  H,  bapti^antis  F, 
om.  G,  bapti^anti  ed.  a,  bapti\antibus  editiones. 


t)  Bapti:(etur.  -  Bapti:{atur  DFHsG  et  bc,  Baptitur  (idest  Bapti- 
\atur)  I;  cf.  qq.  lx.  art.  8.  3,  et  Lxvin.  art.  6.  3. 

x)  homines.  —  Addunt  non  intelligentes  PEIsG,  intelligentes  bc. 

X)  recipiet.  -  recipiat  H,  recipit  bc,  reciperet  P. 

(ji)  idem.  —  dicere  addit  P. 

v)  Similiter  autem  mutaretur  forma.  —  Om.  ABCHi,  ut  D,  sicut 
ed.  a,  Similiter  autem  (etiam  I)  mutaretur  PEFIc,  Similiter  [etiam 
addit  sG)  immutaretur  G.  -  si  diceretur  om.  FpG. 


QUAESTIO  LXVI,  ARTICULUS  V 


69 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


*  Qu.  Lx,  art.  6, 


* 


Cf.  num.  VIII. 
In  resp.  ad  3. 


*  Scot.  qu.  II ; 
Durand.  qu.  11, 
n.  5. 


Vers.  19. 


*  Metaphys.  lih. 
IV,  cap.  vn,  n.  4; 
».  Th.  lib.  V  , 
lect.  IX.  -  Cf. 
Averr.  V  Meta- 
phrs.,  te_xt.  xiv. 

•  Cf.  Averr.  loc. 
cit.  (cont.  Avi- 
ccnn.). 


TiTULus  clarus.  -  In  corpore  una  conclusio :  Haec  est 
conveniens  forma  baptismi :  Ego  te  bapti:{0,  etc.  Pro- 
batur.  Baptismus  per  suam  formam  consecratur.  Ergo  opor- 
tet  quod  in  forma  baptismi  exprimatur  illius  causa.  Ergo 
oportet  in  forma  baptismi  de  duplici,  scilicet  principali  et 
instrumentali  causa,  iieri  mentionem.  Ergo  haec  est  con- 
veniens  forma:  Ego  te  baptiio,  etc. 

Antecedens  probatur  auctoritatibus  Apostoli  et  Augu- 
stini ,  praesupponendo  supra  *  dicta ,  scilicet  quod  verba 
sint  formae  sacramentorum.  -  Prima  consequentia  non 
aliter  probatur  in  littera  :  ea  forte  ratione,  quia  consecratio 
per  formam,  hoc  est  verba ,  manifeste  dependet  a  causa 
efficaciam  sanctificativam  dante  verbis.  —  Secunda  vero 
consequentia  probatur.  Quia  baptismus  duplicem  habet 
causam.  Et  nota  quod  haec  consequentia,  cum  sua  pro- 
batione,  quoad  causam  instrumentalem  non  nisi  de  con- 
gruo  tenet :  quoniam  efficacia  verborum  non  est  a  mini- 
stro ,  sed  a  sancta  Trinitate ,  quae  est  causa  principalis. 
Undc  et  Graeci  in  forma  baptismi  non  exprimunt  causam 
instrumentalem,  hoc  est  ministrum. 

II.  In  responsione  ad  quartum,  tractanda  esset  quaestio 
de  pluralitate  baptizantium,  nisi  ad  sextum  articulum  se- 
quentis  quaestionis  reservaretur,  ubi  ex  proposito  Auctor 
articulum  hunc  movebit.  Hic  enim  incidenter  tractatur, 
propter  illa  verba  formae,  Ego  te. 

III.  In  responsione  ad  septimum,  dubium  magnum  oc- 
currit  circa  ultima  verba,  Nec  in  aliis  nominibus  perficitur 
sacramentum,  an  vera  sint  ut  sonant  *.  Et  est  ratio  dubii, 
quoniam  superius,  in  articulo  septimo  quaestionis  sexage- 
simae,  diximus  oppositum;  et  Auctormet  dixit  *  quod,  //- 
cet  verba  corrupte  prolata  nihil  significent  ex  virtute  im- 
positionis,  accipiuntur  tameti  [ut']  significantia  e.v  accom- 
modatione  usus,  et  ideo  non  tollitur  veritas  sacramenti. 

Ad  hoc  dicitur  quod,  licet  haec  verba  Auctoris  sonent 
non  esse  verum  baptisma  si  dicatur,  Ego  te  bapti^o  in 
nomine  Genitoris  et  Geniti  et  Procedentis  ab  utroque,  et 
hoc  idem  sentiant  Scotus  et  Durandus,  in  iii  dist.  IV  Sent.*: 
quia  tamen  hoc  ex  sacrae  Scripturae  auctoritate  dependet, 
et  durum  videtur,  ideo  rationes  eorum  discutiendae  sunt. 

Maxima  igitur  ratio  eorum  est,  quia  Christus  sic  instituit, 
Matth.  ult.  *:  Bapti:;antes  eos  in  nomine  Patris  et  Filii 
et  Spiritus  Sancti.  Ex  hoc  enim  infertur  uti  in  qualibet 
lingua  nominibus  significantibus  Patrem,  Filium  et  Spiri- 
tum  Sanctum.  Et  notanter  dicitur,  significantibus :  et  non, 
connotantibus,  aut,  implicite  insinuantibus.  Et  ratio  spe- 
cialis  horum  nominum  assignatur,  quia  significant  ipsas 
Personas  divlnas:  alia  vero  nomina  significant  proprietates 
aut  actus  aliquos  earum.  —  Reliqua  vero  omnia,  quia  ut 
probabilia  videntur  afferre,  omittimus,  ubi  necessaria  per- 
scrutamur. 

IV.  Ad  evidentiam  difficultatis  huius,  sciendum  est  quod 
propositio  illa  maxima,  Mutatio  nominum  quoad  signifi- 
catum  tollit  veritatem  sacramenti,  potest,  quantum  ad 
propositum  spectat,  intelligi  dupliciter :  vel  quoad  signifi- 
catum  ex  vi  nominis;  vel  quoad  significatum  ex  accom- 
modatione  usus.  Et  si  primo  modo  fiat  mutatio,  potest 
fieri  vel  quoad  significatum  formale;  vel  quoad  significa- 
tum  materiale ;  vel  quoad  utrumque.  Verbi  gratia ,  pater 
puram  paternitatem  significat  formaliter,  ut  docet  Aristo- 
teles  *;  materialiter  vero  significat  subiectum  habens  pa- 
temitatem  (quod  tamen  secundum  Avicennam  *  princi- 
paliter  dicitur  significari  patris  nomine) ;  et,  comprehen- 
dendo  utrumque ,  pater  significat  habentem  paternitatem. 
Unde,  si  loco  patris  ponatur  genitor,  erit  mutatio  quoad 
formale  significatum,  quia  genitor  significat  actum  gene- 
randi,  pater  autem  relationem :  sed  non  erit  mutatio  quoad 
significatum  materiale,  quia  unus  atque  idem  est  generans 
et  pater.  Si  vero  loco  patris  poneretur  paternitas,  non  mu- 
taretur  significatum  formale,  sed  abstraheretur  a  materiali. 
Si  autem  loco  patris  poneretur  mater,  esset  mutatio  quoad 
utrumque  significatum. 

Dicitur  itaque,  secundum  dictorum  opinionem  docto- 


Primus. 


rum,  quod  mutatio  nominum  quoad  significatum  ex  vi 
nominis,  sive  formale  tantum,  sive  materiale  tantum,  sive 
utrumque,  toUit  veritatem  baptismi. 

V.  Ego  autem,  considerans  priscorum  Patrum  dicta,  ab 
his  dissentio,  motus  ea  ratione,  quod  identitas  nominum 
quoad  significatum  secundo  modo  accipienda  est  in  pro- 
posito  :  ut  scilicet  tunc  solum  sit  variatio  nominum  quoad 
significatum,  quando  variatur  significatum  ad  quod  ex  ac- 
commodatione  usus  in  forma  sacramenti  applicantur.  Exem- 
pU  causa:  cum  dicitur  in  forma  baptismi,  «  In  nomine 
Patris  et  FUii  et  Spiritus  Sancti  »,  Pater  ex  accommoda- 
tione  usus  applicatur  ad  significandum  primam  Personam 
Trinitatis,  et  similiter  Filius  ad  significandum  Personam 
quae  secunda  est  in  Trinitate,  et  simile  est  de  nomine 
Spiritus  Sancti.  Nam,  ex  vi  nominum,  nec  omnia  simul 
significant  illas  tres  Personas  divinas,  nec  aliquod  eorum 
significat  aliquam  Personam  divinam :  quodlibet  enim  eo- 
rum,  ex  vi  nominis,  commune  est  multis,  ut  de  se  patet. 
Ex  hoc  itaque  et  in  hoc  pendet  tota  quaestio :  penes  quid 
attendatur  unitas  vel  diversitas  significati  per  nomen  sa- 
cramentale.  Attendentes  enim  ad  communem  rationem 
eiusdem  vel  diversae  significationis  nominum,  oportet  con- 
sequenter  dicere  diversum  esse  significatum  quando  formale 
seu  principale  significatum  ex  vi  nominis  est  diversum. 
Perspicientes  vero  ad  specialem  usum  nominum  sacramen- 
talium ,  consequenter  dicimus  tunc  solum  variari  signifi- 
catum,  quando  non  significatur  illud  ad  quod  ex  accom- 
modatione  usus  significandum  applicatum  est.  Et  propterea, 
si  loco  Patris  ponatur  Genitor,  et  loco  Filii  ponatur  Ge- 
nitus ,  quia  eaedem  Personae  significantur ,  non  variatur 
significatio  :  quantumcumque  sub  alia  et  alia  ratione  signi- 
ficentur  Personae  per  haec  et  iUa  nomina. 

VI.  Probatur  autem  sic  debere  accipi  in  proposito  idem 
vel  diversum  significatum,  primo,  auctoritate  Sedis  Apo- 
stoUcae,  de  Consecr.,  dist.  iv,  cap.  A  quodam,  ubi  Nicolaus 
Papa  *,  reddens  rationem  quare  baptismus  praeceptus  in 
nomine  Patris  et  Filii  et  Spiritus  Sancti,  valet  in  nomine 
Christi,  dicit,  quia  unum  et  idem  est  procul  dubio  signi- 
ficatum.  Ex  quo  loco  manifeste  patet  identitatem  signifi- 
cati  per  formam  baptismi  non  attendi  secundum  commu- 
nem  nominum  significationem,  sed  secundum  id  ad  quod 
significandum  accommodata  sunt  nomina.  Ad  hoc  enim 
aspiciendo,  idem  significatur  per  Christum  implicite,  quod 
per  Patrem  et  Filium  et  Spiritutn  Sanctum  explicite. 

Secundo,  auctoritate  Ambrosii,  in  I  lib.  de  Spiritu  San- 
cto,  cap.  III,  ubi,  de  forma  baptismi  loquens ,  loco  Filii 
ponit  Christum,  loco  Patris  ponit  a  quo  unctus  est  Chri- 
stus,  et  loco  Spiritus  Sancti  ponit  quo  unctus  est  Chri- 
stus.  Ex  qua  doctrina  clare  habes  quod  sufficit  Personas 
divinas  significare,  secundum  Ambrosium,  ex  actione,  puta 
unctione.  Multo  ergo  magis  sufficiet  significare  illas  ex 
generatione. 

Tertio,  ex  auctoritate  generalis  Concilii  Florentini  sub 
Eugenio  IV  *,  ubi  institutionem  Domini  de  forma  baptismi  * Decret.  pro  Ar- 

°  .  .  .  ^  .    .       .  ^  men. 

interpretati  sunt  patres  invocatiottem  rnnitatis:  et  non 
limitaverunt  se  ad  invocationem  Trinitatis  per  haec  praecise 
nomina,  Pater  et  Filius  et  Spiritus  Sanctus.  Legimus  enim 
ibi  sic  de  forma  baptismi :  Si  exprimitur  actus  qui  per 
ipsum  exercetur  ministrum,  cum  sanctae  Triiiitatis  invo- 
catione,  perficitur  sacramentum. 

Quarto,  ex  communi  Ecclesiae  confessione.  Fatemur 
enim  omnes  sanctam  Trinitatem  nos  invocare ,  laudare, 
confiteri ,  etiam  in  iudicio ,  non  solum  dictis  nominibus 
utendo,  sed  etiam  utendo  aequipoUentibus,  puta  Genitore, 
Omnipotente,  Genitoque  ab  ipso,  et  Procedente  ab  utroque, 
Dono,  aut  similibus. 

Quinto,  ex  acceptatis  casibus.  Nam  si  quis  diceret,  Ego 
te  bapti^o  in  nomine  Patris  et  lesu  Christi  et  Spiritus  San- 
cti,  procul  dubio,  omnium  sapientum  iudicio,  perfectum 
esset  sacramentum,  ita  quod  non  esset  locus  reiterationi : 
et  tamen  constat  quod  variatur  significatum  ex  vi  nominis. 
Similiter,  si  quis  diceret,  in  nomine  Patris  et  Filii  et  Spi- 


■*  Num.  III,  Ma- 
xima. 


70 

ritus  Paracliti,  procul  dubio,  eorundem  iudicio,  verum 
esset  baptisma:  et  tamen  constat  variari  ex  vi  nominis 
significatum. 

Unde  Salvator,  instituens  formam  baptismi,  in  nomine 
Patris  et  Filii  et  Spiritus  Sancti,  non  est  intelligendus 
arctasse  virtutem  formae  ad  formalia  significata  ex  vi  no- 
minum  per  haec  nomina:  sed  ad  significata  illa  ad  quae 
significanda  haec  nomina  accommodata  sunt. 

VII.  Ad  rationem  autem  allatam  in  oppositum  *,  quia 
Pater  significat  Personam,  Genitor  vero  actum  notionalem : 
facile  respondetur  satisfaciendo,  primo,  falsum  esse  quod 
Pater  ex  vi  nominis  significet  Personam  plus  quam  Geni- 
tor.  Quoniam  Pater  significat  puram  paternitatem  in  con- 
creto;  et  similiter  Genitor  puram  generationem  active  in 
concreto ;  concretum  autem  utrobique  est  persona  Patris, 
de  Trinitate  loquendo,  quae  realiter  et  formaliter  ex  parte 
rei  identificatur  et  relationi  paternitatis  et  generationi 
activae. 


QUAESTIO  LXVI,  ARTICULUS  VI 


Dicitur  secundo,  quod  manifeste  constat  Spiritus  Sancti 
nomen  nec  proprietatem  personalem,  nec  actum  notiona- 
lem,  nec  Personam  ex  vi  nominis  significare :  ut  patet  ex 
eo  quod  tam  spiritus  quam  sanctus,  quam  totum  coniun- 
ctum,  ex  vi  nominis  dicitur  de  essentia  divina;  Spiritus 
enim  est  Deus,  etc.  * 

VIII.  Auctoris  ergo  verba  *,  ut  ad  litteram  redeamus, 
quantum  ex  ratione  litterae  apparet,  intelligenda  sunt  quoad 
perfectionem  praecepti,  et  non  quoad  perfectionem  sacra- 
menti  absolute :  ut  sit  sensus  quod  in  solis  nominibus  quae 
sunt  in  communiori  usu,  perficere  tenemur  sacramenta;  ita 
quod  in  aliis  sacramentum  est  imperfectum,  non  per  defe- 
ctum  ahcuius  necessarii  ad  sacramentum,  sed  necessarii  ad 
praeceptum  sacramenti.  Hoc  enim  insinuat  ratio  litterae  de 
communiori  usu :  communior  enim  et  minus  communis 
usus  non  variat  significationem  nominis ,  ut  de  se  patet. 

Si  quis  autem  putat  intelligenda  haec  verba  ut  sonant, 
dicat  ut  sibi  placet. 


'  loan.   cap. 
vers.  24. 
•   Cf.   num. 
init. 


IV, 

III, 


ARTICULUS  SEXTUS 

UTRUM  IN  NOMINE  CHRISTI  POSSIT  DARI  BAPTISMUS 


IV  Sent.,  dist.  iii,  art.  2,  qu"  2,  ad  3 ;  Expos.  litt.;  In  Matth.,  cap.  xxviii;  I  ad  Cor.,  cap.  i,  lect.  n. 


a 

*  Vers.  5. 

*  Vers.  12. 


•  De  Spir.  Sanct. 
lib.  I,  cap.  III, 
n.  44. 


*  Primus. 

*  Can.  A  quo- 
dam ,  de  Con- 
secr.,  dist.  IV. 


*  Secundus. 


*  Can.  Si  revera, 
de  Consecr.jdist. 
IV. 


•  Lib.  II,  -  Inter 
Opp.  Hieron. 
8 


'  Qu.  Lxiv,  art.  3. 


iD  SEXTUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
in  nomine  Christi  possit  dari  baptismus. 
'Sicut  enim  una  est  fides,  et  tiniim  "  ba- 
^ptisma,  ut  dicitur  Ephes.  iv  *.  Sed  Act. 
viii  *  dicitur  quod  in  nomine  lesu  Christi  bapti- 
{abantur  viri  et  mulieres.  Ergo  etiam  nunc  potest 
dari  baptismus  in  nomine  Christi. 

2.  Praeterea,  Ambrosius  dicit*:  Si  Christum 
dicas,  et  Patrem,  a  quo  iinctus  est,  et  ipsum  qui 
unctus  est,  Filium,  et  Spiritum,  quo  unctus  est,  de- 
signasti.  Sed  in  nomine  Trinitatis  potest  fieri  ba- 
ptismus.    Ergo  et  in  nomine  Christi. 

3.  Praeterea,  Nicolaus  Papa  *,  ad  consulta 
Bulgarorum  respondens  *,  dicit :  Qui  in  nomine 
sanctae  Trinitatis,  vel  tantum  in  nomine  Christi, 
sicut  in  Actibus  Apostolorum  legitur,  bapti\ati  sunt, 
unum  quippe  idemque  est,  ut  sanctus  ait  Ambro- 
sius,  rebapti^ari  non  debent.  Rebaptizarentur  au- 
tem  si  in  hac  forma  baptizati  sacramentum  ba- 
ptismi  non  reciperent.  Ergo  potest  consecrari  ^  ba- 
ptismus  in  nomine  Christi  sub  hac  forma:  Ego 
te  bapti{o  in  nomine  Christi. 

Sed  contra  est  quod  Pelagius  Papa  *  scribit 
Gaudentio  f  Episcopo  * :  Si  hi  qui  in  locis  Dile- 
ctionis  tuae  vicinis  commorari  dicuntur,  se  solum- 
modo  in  nojnine  Domini  bapti\atos  fuisse  confi- 
tentur,  sine  cuiusquam  dubitationis  ambiguo ,  eos 
ad  fidem  Catholicam  venientes  in  sanctae  Trinitatis 
nomine  bapti^abis.  -  Didymus  etiam  dicit,  in  libro 
de  Spiritu  Sancto  * :  Licet  quis  possit  existere  men- 
tis  alienae  qui  ita  bapti\aret  *  ut  unum  de  prae- 
dictis  nominibus,  scilicet  trium  Personarum, /»rae- 
termittat,  sine  perfectione  bapti^abit. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  *  di- 
ctum  est,  sacramenta  habent  efftcaciam  ab  insti- 
tutione  Christi.  Et  ideo,  si  praetermittatur  aliquid 


eorum  quae  Christus  instituit  circa  aliquod  sa- 
cramentum,  efficacia  caret:  nisi  ex  speciali  dis- 
pensatione  eius,  qui  virtutem  suam  sacramentis 
non  alligavit.  Christus  autem  instituit  sacramen- 
tum  baptismi  dari  cum  invocatione  Trinitatis  *. 
Et  ideo  quidquid  desit  ad  invocationem  plenam 
Trinitatis,  tollit  integritatem  baptismi. 

Nec  obstat  quod  in  nomine  unius  Personae 
intelligitur  alia,  sicut  in  nomine  Patris  intelligitur 
Filius;  aut  quod  ille  qui  nominat  unam  solam 
Personam,  potest  habere  rectam  fidem  de  tribus. 
Quia  ad  sacramentum,  sicut  *  requiritur  materia 
sensibilis,  ita  et  forma  sensibilis.  Unde  non  suf- 
ficit  intellectus  vel  fides  Trinitatis  ad  perfectio- 
nem  sacramenti,  nisi  sensibilibus  verbis  Trinitas 
exprimatur.  Unde  et  in  baptismo  Christi,  ubi 
fuit  origo  sanctificationis  nostri  baptismi,  affuit 
Trinitas  sensibilibus  '^ :  scilicet  Pater  in  voce,  Fi- 
lius  in  humana  iiatura,  Spiritus  Sanctus  in  co- 
lumba  *. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  ex  speciali 
Chrisfi  revelatione  Apostoli  in  primitiva  Ecclesia  llf 
in  nomine  Christi  baptizabant:  ut  nomen  Chri- 
sti,  quod  erat  odiosum  ludaeis  et  gentibus  *,  ho- 
norabile  redderetur,  per  hoc  quod  ad  eius  in- 
vocationem  Spiritus  Sanctus  dabatur  in  baptismo. 

Ad  secundum  dicendum  quod  Ambrosius  assi- 
gnat  rationem  quare  convenienter  talis  dispen- 
satio  fieri  potuit  in  primitiva  Ecclesia :  quia  sci- 
licet  in  nomine  Christi  tota  Trinitas  intelligitur ; 
et  ideo  servabatur  ad  minus  integritate  intelligi- 
bili  forma  quam  Christus  tradidit  in  Evangelio. 

Ad  tertium  dicendum  quod  Nicolaus  Papa  di- 
ctum  suum  confirmat  ex  duobus  praemissis.  Et 
ideo  eius  responsio  patet  ex  primis  duabus  so- 
lutionibus. 


*  Matth.    cap. 
XXVIII,  vers.  19. 


*  Matth.  cap.  iii, 
vers.  16,  17,- 
Marc.  cap.  1 , 
vers.  10,  it;  Luc. 
III,  vers.  21^ 


'l  ad  Cor.,  cap. 
I,  vers.  23. 


a)  et  unum.  -  ita  et  unum  CGH,  ita  enim  est  unum  I,  ita  et  unus 
est  (baptismus)  bc,  ita  est  unum  P. 
^)  consecrari.  -  conferri  PF. 
Y)  Gaudentio.  -  Tertia  praeter  pG;  Gaudentino.  Cf.  art.  8.  a. 


3)  bapti^aret.  -  bapti:{arent  ABC,  bapti^are  conetur  P.  Cf.  qu.  lx 
art.  8,  r). 

e)  ad  sacramentum,  sicut.  -  sicut  ad  sacramentum  H  et  editiones. 
X)  sensibilibus.  -  (in  P)  sensibilibus  signis  EFa  et  tertia. 


QUAESTIO  LXVI,  ARTICULUS  VI 


71 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


*  Cf.  arg.  2,  3. 


I 


•*  P  om.  integros 
numcros  iv-x. 


*  IV  Sent,  dist. 
III,  qu.  I,  n.  8,  9. 
*•  IV  Sent.,  dist. 
III,  qu.  I,  art.  2. 

*  IV  Sent.,  dist. 
III,  qu.  II. 

**  IV  Senl.,  dist. 
III,  art.  3,  qu.  3, 
ad  10. 

*  Cf.  num.  viii. 

*  Cl.  num.  VII. 


*  Num.  praeced. 


•  Arg.  Sed  con- 
tra. 


TiTULus  clarus.  -  In  corpore  unica  est  conclusio :  Qiiid- 
qitid  deest  ad  invocationem  plenam  Trinitatis,  tollit 
integritatem  baptismi.  Probatur.  Sacramentum  habet  effi- 
caciam  ab  institutione  Christi.  Ergo,  si  praetermittatur 
aliquid  eorum  quae  Christus  instituit  circa  sacramentum, 
tollitur  efficacia  eius.  Ergo,  si  praetermittatur  plena  invo- 
catio  Trinitatis  in  baptismo,  tollitur  integritas  baptismi.  - 
Et  probatur  haec  ultima  consequentia.  Quia  Christus  in- 
stituit  baptismum  in  nomine  Patris  et  Filii  et  Spiritus 
Sancti. 

II.  Deinde  e.xcludit  Auctor  responsionem  dicentem  quod 
sufficit  invocare  Trinitatem  implicite :  vel  quia  in  invoca- 
tione  unius  Personae  includitur  alia:  vel  quia  recta  fide 
interiori  invocantur  omnes  Personae,  quamvis  vocaliter  non 
explicentur  omnes.  Contra  hanc  responsionem  arguit  Au- 
ctor,  quia  sacramentum,  sicut  constat  ex  materia  sensibili, 
ita  debet  constare  ex  forma  sensibili.  Ac  per  hoc,  nec  in- 
tellectus  cointelligens  in  una  Persona  aliam,  nec  fides  recta 
de  omnibus  Personis,  supplet  defectum  formae  sensibilis.  - 
Et  confirmatur  ex  baptismo  Christi.  Quoniam  ibi  tres  Per- 
sonae  in  forma  sensibili  apparuerunt. 

III.  Adverte  hic  haec  Auctoris  verba  directe  excludere 
responsiones  sumptas  ex  iii  cap.  lih.  I  Ambrosii  de  Spiritu 
Sancto  *,  relatas  etiam  a  Magistro  Sententiarum,  in  iii  dist. 
Quarti. 

Adverte  secundo,  tractari  hic  duas  quaestiones  tanquam 
unam.  Altera  siquidem  quaestio  est,  an  baptismus  in  quo 
omittitur  invocatio  alicuius  personae  Trinitatis,  sit  verus : 
altera  vero  quaestio  est,  an  baptismus  celebratus  in  nomine 
Christi  sit  verus.  Et  Magister  siquidem  Sententiarum  se- 
paratim  eas  tractat :  Auctor  vero  coniunctim,  ut  hic  patet. 
Ille  non  idem  de  utraque  quaestione  iudicium  habet.  Iste 
idem  sentit  de  utraque,  eadem  ratione :  puta  quia  Christus 
nomen  unius  Personae  est.  Et  propterea  non  directe  in 
littera  respondit  quaesito,  puta,  Baptismus  in  nomine  Chri- 
sti  non  potest  dari:  sed  universalem  negativam  pro  respon- 
sione  dedit ,  scilicet :  Non  potest  baptismus  dari  omisso 
quocumque   ad  plenam  invocationem   Trinitatis  requisito. 

IV  *.  Circa  has  quaestiones  dubia  adhuc  sententia  pen- 
dere  videtur,  si  rationem  sequimur.  Si  autem  auctoritati 
innitimur,  altera  pro  determinata  ab  Ecclesia  habetur,  altera 
autem  tanquam  dubia  tenetur.  Quaestio  siquidem  illa,  an 
omissio  alicuius  nominis  trium  Personarum  tollat  veritatem 
baptismi,  determinata  invenitur  a  Zacharia  Papa,  de  Con- 
secr.,  dist.  IV,  cap.  In  Synodo,  pro  parte  affirmativa,  sci- 
licet  quod  omissio  talis  tollit  veritatem  baptismi.  Quamvis 
forte  glossari-  posset  a  defensoribus  doctrinae  quam  videtur 
insinuare  Ambrosius,  propter  rationem  subiunctam  ibidem 
ab  ipso  Papa. 

Altera  autem  quaestio,  de  baptismo  in  nomine  Christi 
an  valeat,  determinata  invenitur  a  Nicolao  Papa,  in  cap. 
A  quodam,  de  Consecr.,  dist.  IV,  pro  parte  affirmativa, 
scilicet  quod  valet.  Verum,  non  obstante  hac  determina- 
tione,  doctores  multi  tenent  partem  negativam :  de  quorum 
numero  sunt  Auctor,  Durandus  *,  et  Petrus  de  Palude  **. 
Multi  autem  dubiam  quaestionem  relinquunt:  de  quorum 
numero  sunt  Scotus  *  et  Richardus  **. 

V.  Videtur  autem  non  inconveniens  fore  si  fundamenta 
partium  discutiantur  *,  ut  veritas  elucescat.  Quod  enim  ba- 
ptismus  in  nomine  Christi  non  valeat,  probatur  primo  *, 
ratione  in  littera  posita:  scilicet,  quia  forma  debet  esse 
sensibilis. 

Probatur  deinde.  Prima  professio  fidei  debet  esse  in- 
tegra,  sicut  actu  interiori,  ita  actu  e.xteriori.  Et  haec  ratio 
sumpta  videtur  ex  Zacharia  Papa,  ubi  supra  *. 

Probatur  demum  auctoritatibus.  Quarum  prima  est  Pe- 
lagii  Papae,  de  Consecr.,  dist.  IV,  cap.  Si  revera,  dicentis 
ut  habes  in  littera  *.  -  Altera  est  eiusdem  Pelagii,  in  eadem 
distinctione,  in  cap.  Multi,  dicentis :  Multi  sunt  qui  in  no- 
mine  solummodo  Christi  se  asserunt  bapti\are.  Evange- 
licum  vero  praeceptum,  ipso  Deo  et  Domino  Salvatore 
nostro  lesu  Christo   dicente  et  tradente,  nos  admonet  in 


nomine  Trinitatis  baptisma  unicuique  tribuere.  —  Tertia 
demum  est  omnium  dicentium  nomen  unius  Personae  tan- 
tum  non  sufficere  ad  baptisma.  Christus  enim  Filii  tantum 
personam  significat. 

VI.  Apparet  autem  nec  auctoritates  nec  rationes  has 
convincere  intellectum.  Institutio  siquidem  Christi,  in  no- 
mine  Patris  et  Filii  et  Spiritus  Sancti,  non  intelligitur 
quoad  has  voces,  sed  quoad  significata  illarum.  Et  cum 
dupliciter  possit  earum  significatum  inveniri,  scilicet  im- 
plicite  vel  explicite;  et  Christus  neutrum  refutaverit  mo- 
dum:  satis  institutio  eius  salvatur  si  omnes  Personae  di- 
vinae  invocantur  per  nomen  seu  nomina  implicite  vel  ex- 
plicite. 

Et  si  respondeatur  quod  Christus  determinavit  formam 
baptismi  ad  unum  modum,  scilicet  ad  e.xplicite  divinas 
Personas  significantia  nomina,  dicendo  in  nomine  Patris 
et  Filii  et  Spiritus  Sancti,  quoniam  haec  illas  Personas 
explicite  significant:  -  responsio  haec  falsum  dicit.  Quo- 
niam  raanifeste  constat  quod  nec  pater  significat  divinum 
Patrem,  sed  patrem  absolute;  nec_/?/jM5  significat  divinum 
Filium,  sed  filium  ahsolute.  Unde,  nisi  ad  implicitum 
significatum  recurratur,  forma  ipsa  instituta  a  Christo  non 
significat  ex  vi  nominum  divinas  Personas. 

Propter  quod  potest  hinc  sumi  confirmatio  propositi, 
assumendo  quod,  iuxta  Salvatoris  institutionem,  forma  ba- 
ptismi  significat  Personas  divinas  implicite  et  in  confuso 
et  in  potentia :  sicut  animal  significat  hominem  in  confuso, 
implicite  et  in  potentia.  Ergo  non  minus  salvatur  integra 
baptismi  forma  si  per  unum  quam  per  multa  nomina 
significentur  implicite  divinae  Personae :  per  accidens  enim 
est  unitas  vel  pluralitas  vocum.  Quod  ex  eo  patet  quod, 
si  unum  nomen  significaret  explicite  omnes  divinas  Per- 
sonas,  omnes  faterentur  illud  sufficere  ad  formam  bapti- 
smi.  Ex  quo  enim  Salvator  non  alligavit  formam  baptismi 
ad  determinatas  voces,  sed  ad  determinata  significata  per 
voces;  et  modum  significandi  implicite  sufficere  docuit 
exprimendo  nomina  quae  non  nisi  implicite  divinas  signi- 
ficant  Personas :  satis  nobis  persuasum  esse  debet  non 
exigi  ad  formam  baptismi  quod  divinae  Personae  explicite 
significentur.  ' 

At  si  quis  dixerit  nomina  haec,  scilicet,  Pater  et  Filius 
et  Spiritus  Sanctus,  ex  \A  nominum  non  nisi  implicite  si- 
gnificare  divinas  Personas,  ut  arguendo  dictum  est;  ex  ac- 
commodatione  tamen  Christiani  usus  explicite  et  actu  si- 
gnificant  divinas  Personas  :  -  advertat  diligenter  sic  dicens 
Christum  Dominum  instituisse  baptismi  formam  sub  dictis 
nominibus  ante  huiusmodi  Christiani  usus  accommodatio- 
nem;  et  perspiciat  hinc  quod,  stando  in  auctoritate  formae 
institutae  a  Christo,  prout  ab  ipso  instituta  est,  Personae 
divinae  non  significantur  per  formam  baptismi  nisi  impli- 
cite  et  in  potentia  et  in  confuso.  Quod  est  intentum. 

Apparet  enim  Salvatorem  reliquisse  applicationem  ho- 
rum  nominum  ad  divinas  Personas  fidei  et  intentioni  Ec- 
clesiae :  quae  in  quolibet  ministro  salvatur,  dum  intendit 
dicere  et  facere  quod  credit  et  facit  Ecclesia.  Par  autem 
ratio  est  de  intentione  et  fide  Ecclesiae,  si  per  aequipol- 
lentia  nomina ,  aut  per  aequipollens  nomen  divinae  Per- 
sonae  implicite  significentur :  ut  accidit  in  proposito  in 
hoc  nomine  Christus;  significat  enim  implicite  totam  Tri- 
nitatem,  ut  Ambrosius  declaravit  *. 

VII.  Ad  rationem  autem  primam  *,  sumptam  ex  littera, 
dicitur  concedendo  formam  baptismi  debere  esse  sensibi- 
lem:  nec  a  sensibilitate  formae  declinare  baptismum  in 
nomine  Christi;  nam  ly  Christus  sensibilis  vox  est.  Sed 
ex  sensibilitate  formae  non  sequitur  debere  esse  tot  voces 
distinctas  quot  sunt  Personae  divinae,  aut  tot  explicitas 
significationes.  Integritas  enim  sensibilis  formae  non  plus 
exigit  quam  quod  sensibili  voce  significentur  tres  Personae 
divinae.  Utrum  autem  implicite  vel  explicite,  hoc  magis 
spectare  videtur  ad  intellectum  quam  ad  sensum.  Quod 
ex  eo  patet  quod  distinctio  inter  definitionem  et  definitum 
ad  intellectum  spectat;  et  constat  differre  ea  penes  impli- 


•DeSpiriluSan- 
cto  lib.  I.cap.  III, 
n.  .14.;  cf.  arg.2. 
"  ^um.  V. 


72 


QUAESTIO  LXVI,  ARTICULUS  VII 


can. 


•  Gloss.  ad 
Si  revera. 
'  Gloss.  ad  can. 
Multi  sunt. 


'  Cap.  VIII,  vers. 
12;  cap.  X,  vers. 
48 ;  cap.  XIX , 
vers.  5. 

'  Can.  Multi;  cf. 
nura.  V. 


cite  vel  explicite  idem  significare.  Unde,  sicut  loco  defini- 
tionis  licet  ponere  definitum,  et  e  contra,  absque  mutatione 
significati,  ita  loco  nominum  explicite  significantium  divinas 
Personas,  licet  ponere  nomen  implicite  significans  easdem. 

Ad  secundam  vero  rationem,  sumptam  ex  Zacharia,  di- 
citur  concedendo  congruum  quidem  esse  ut  in  prima  pro- 
fessione  fidei  explicite  fiat  Trinitatis  professio  intus  et  extra: 
sed  nulla  apparet  ratio  cogens  ad  huiusmodi  explicitam 
professionem  vocalem.  Quod  ex  eo  cognosci  potest  quod, 
si  in  prima  professione  fidei  exigeretur  vocalis  professio 
principaliter  creditorum  expUcite,  exigeretur  quoque,  ultra 
professionem  Trinitatis,  professio  incarnationis :  quoniam 
Christianus  non  est  qui  mysterium  incarnationis  non  pro- 
fitetur ;  nec  hoc  est  de  secundario,  sed  de  principalissimis 
creditis.  Quamobrem  ex  huiusmodi  protestationibus  seu 
professionibus  non  trahitur  necessarium  argumentum.  Et 
propterea  verba  Zachariae  Papae  de  non  confitente  integre 
Trinitatem,  intelligenda  sunt  absolute,  hoc  est,  implicite 
vel  explicite,  quoad  voces :  ut  ex  eo  patet  quod  vacuum 
a  divina  gratia  talem  dicit. 

Ad  auctoritatem  autem  Pelagii  dicitur  quod  non  est 
contra  baptismum  in  nomine  Christi,  sed  contra  baptismum 
in  nomine  Domini.  Aliud  enim  est  baptizare  in  nomine 
Christi,  et  aliud  baptizare  in  nomine  Domini.  Nam  in 
nomine  Christi  significantur  omnes  Personae  divinae :  in 
nomine  autem  Domini  nequaquam. 

Ad  secundam  eiusdem  auctoritatem  dicitur,  ut  etiam 
Glossa  ibidem  notat ,  quod  Pelagius  irritavit  baptismum 
in  nomine  Domini  *,  et  non  irritavit  baptismum  in  nomine 
Christi  * :  quamvis  baptismum  in  nomine  Patris  et  Filii  et 
Spiritus  Sancti  illi  praetulerit,  evangehca  auctoritate. 

Ad  auctoritates  demum  contra  omittentes  unius  Per- 
sonae  nomen,  respondetur  quod  non  est  eadem  ratio  de 
nomine  Christi:  quoniam  in  Christi  nomine  omnes  Per- 
sonae  importantur,  nullaque  omittitur. 

Haec  dixerim  pro  discussione  opinionis  dicentis  bapti- 
smum  in  nomine  Christi  dati  verum  non  esse. 

VIII.  Nunc  oppositae  opinionis  fundamenta  discutiamus. 
Fundatur  itaque  opinio  haec  in  primis  super  gestis  Apo- 
stolorum :  quoniam  ipsi  baptizabant  in  nomine  lesu  Chri- 
sti,  ut  patet  in  Actibus  Apostolorum  *. 

Deinde  super  usu  ahcuius  partis  Ecclesiae.  Multi  enim 
tempore  Pelagii  Papae  baptizabant  in  nomine  Christi,  ut 
patet  in  allegato  capitulo  * :  et  tamen  non  fuit  irritatus  talis 
baptismus,  sicut  baptismus  in  nomine  Domini.  Ita  quod 
bene  hic  est  notandum  quod  Pelagius,  scribens  ad  Gau- 
dentium  Episcopum,  meminit  duorum  baptismatum,  scilicet 


'  Can.  Si  revera, 
"  Can.  Mulli. 


Num.  IV. 


Num. 


fin. 


•  In  litt.,  ad  i. 


in  nomine  Domini  *,  et  in  nomine  Christi  ** :  et  primum 
irritum  dicit,  secundum  non.  Nec  ex  incuria  hoc  processit. 
Quoniam  tam  cautus  Pontifex  fuit  circa  hoc  ut  primum 
irritaverit  etiam  incertus  de  facto :  secundum  autem  afiir- 
mat  fieri  a  multis,  et  propterea  illum  irritare  magis  debuit, 
si  verus  non  fuisset. 

Tertio,  auctoritate  Nicolai  Papae,  hoc  expresse  docentis 
in  prius  allegato  *  capitulo. 

Quarto,  super  auctoritate  beati  Ambrosii,  in  loco  alle- 
gato  *. 

Nec  obstat  glossa  quae  datur  ad  Actus  Apostolorum, 
de  speciali  dispensatione  Spiritus  Sancti  *.  Quoniam  glossa 
haec  nec  ex  sacra  Scriptura  nec  ab  Apostolica  Sede  aucto- 
ritatem  habet.  Immo  contra  determinationem  factam  a  Ni- 
colao  Papa  tendit,  dum  Nicolaus  baptizatos  tempore  suo 
in  nomine  Christi  vere  baptizatos  iudicavit,  auctoritate  usus 
Apostolorum  et  beati  Ambrosii.  Cum  enim  Nicolaus  I  fue- 
rit  plus  quam  octingentis  annis  post  Christum,  dispensatio 
facta  Apostolis  iam  cessasset :  et  Pontifex  proinde  errasset. 
Intellexit  ergo  sanctus  Pontifex  Apostolos  non  ex  dispensa- 
tione,  sed  ex  auctoritate  ordinaria  baptizasse  in  nomine 
Christi.  Unde  et  rationem  assignat  ex  identitate  significati 
per  Christi  nomen  et  per  formam  evangelicam.  -  Quam  ean- 
dem  rationem  quia  sanctus  praedixit  Ambrosius,  manifeste 
excluduntur  Glossae  quae  dantur  ad  Ambrosium.  Nam  Am- 
brosius  absolute  loquitur,  ut  patet  intuenti  capitulum  illud. 

IX.  Concludendo   igitur,    et,   cum   Magistro   Sententia- 

rum  *,  Apostolica  gesta,  auctoritatemque  Ambrosii  ac  Apo-  *  iv  Sent.,  dist. 

stolicae  Sedis,  cum  usu  praedicto  multorum,  praeferendo 

posterioribus  doctoribus,  qui  contra  torrentem  sui  temporis 

non  ausi  sunt  se  opponere :    dicimus    quod  baptismus  in 

nomine  Christi  si  fiat,  verus  est  baptismus.  Suffragaturque 

ad  hoc  superius  *  deducta  ratio    de  sufftcientia  implicitae 

significationis. 

Et  confirmaretur  hoc ,  credo ,  nova  auctoritate  Sedis 
Apostolicae,  si  casus  accideret.  Quoniam  praedecessorum 
suorum  vestigiis  inhaerendo  Romanus  Pontifex  iudicaret 
de  ecclesiasticis  sacramentis.  Et  eo  amplius  quod  Nico- 
laus  I  magnae  exstitit  sanctitatis. 

X.  Et  quoniam  ratio  de  implicita  significatione  ad  si- 
milia  ducit,  ideo  nullam  ego  video  ambiguitatis  rationem 
si  quis  aliquem  baptizaret  in  hac  forma,  videlicet,  Ego  te 
bapti\o  in  nomine  sanctae  Trinitatis.  Perfectum  enim  esset 
baptisma,  non  minus  quam  in  nomine  Christi :  significatque 
implicite  omnes  divinas  Personas,  quamvis  earum  nume- 
rum  solummodo  expHcet;  numerus  enim  ibi  est  idem  quod 
res  numeratae. 


Num.  VI. 


Vers. 


Vers.  3,  4. 


•  Homii.  XXV, 
aliter  XXIV,  in 
loan. 

*  Vers.  5. 


ARTICULUS  SEPTIMUS 

UTRUM  IM.MERSIO  IN  AQUA  SIT  DE  NECESSITATE  BAPTISMI 

IV  Sent.,  dist.  iii,  art.  4,  qu*  1. 


D  SEPTIMUM  sic  PROGEDiTUR.  Vidctur  quod 
immersio  in  aqua  sit  de  necessitate  ba- 
ptismi.  Ut  enim  dicitur  Ephes.  iv  *,  iina 
ifides,  iinuni  baptisma.  Sed  apud  multos 
communis  modus  baptizandi  est  per  immersio- 
nem.  Ergo  videtur  quod  non  possit  esse  bapti- 
smus  sine  immersione. 

2.  Praeterea,  Apostolus  dicit,  Rom.vi*:  Qui- 
cutnque  bapti\ati  sumtis  in  Chrisio  lesu,  in  morte 
ipsius  baptiiati  sumus:  consepulti  enim  sumus  cum 
illo  per  baptismum  in  morte.  Sed  hoc  fit  per 
immersionem :  dicit  enim  Chrysostomus  *  super 
illud  loan.  iii  *,  Nisi  quis  renatus  fuerit  ex  aqua  et 
Spiritu  Sancto,  etc. :  Siciit  in  quodam  sepulcro,  in 
aqua,   submergentibus  nobis  capita,   vetus  homo 


sepelitur,  et  submersus  deorsum  occultatur,  deinde 
nopus  riirsus  ascendit.  Ergo  videtur  quod  immer- 
sio  sit  de  necessitate  baptismi. 

3.  Praeterea,  si  sine  immersione  totius  cor- 
poris  posset  fieri  baptismus,  sequeretur  quod 
pari  ratione  sufficeret  quamlibet  partem  aqua 
perfundi.  Sed  hoc  videtur  inconveniens :  quia 
originale  peccatum,  contra  quod  praecipue  datur 
baptismus,  non  est  in  una  tantum  corporis  parte. 
Ergo  videtur  quod  requiratur  immersio  ad  ba- 
ptismum,  et  non  sufficiat  sola  aspersio. 

Sed  contra  est  quod  Heb.  x  *  dicitur:  Acce- 
damus  ad  eum  "  vero  corde  in  plenitudine  fidei, 
aspersi  corda  a  conscientia  P  mala,  et  abluti  corpus 
aqua  munda. 


Vers.  22, 


ad  eum.  -  ad  eiim  cttm  EIsG,  ad  cum  b,  cum  PHc. 


^)  a  conscientia.  —  Ed.  a  et  tertia  praeter  I;  conscientia. 


QUAESTIO  LXVI,  ARTICULUS  VIII 


73 


I 


Vers.  25. 


•Hom.XCIinter 
Opp.  Bedae. 


Vers.  41. 
•  Vers.  4. 


Vers.  26. 


Respondeo  dicendum  quod  aqua  assumitur  in 
sacramento  baptismi  ad  usum  ablutionis  corpo- 
ralis,  per  quam  significatur  interior  ablutio  pec- 
catorum.  Ablutio  autem  fieri  potest  per  aquam 
non  solum  per  modum  immersionis,  sed  etiam 
per  modum  aspersionis  vel  effusionis.  Et  ideo, 
quamvis  tutius  sit  baptizare  per  modum  immer- 
sionis,  quia  hoc  habet  communior  usus;  potest 
tamen  fieri  baptismus  per  modum  aspersionis; 
vel  etiam  per  modum  effusionis,  secundum  illud 
Ezech.  XXXVI  *,  Effundani  siiper  vos  aquam  miin- 
dam ,  sicut  et  beatus  Laurentius  legitur  bapti- 
zasse  *.  Et  hoc  praecipue  propter  necessitatem. 
Vel  quia  est  magna  multitudo  baptizandorum : 
sicut  patet  Act.  11  *  et  iv  **,  ubi  dicitur  quod  cre- 
diderunt  una  die  tria  millia,  et  alia  quinque  mil- 
lia.  Quandoque  autem  potest  imminere  necessitas 
propter  paucitatem  aquae;  vel  propter  debilita- 
tem  ministri,  qui  non  potest  sustentare  baptizan- 
dum ;  vel  propter  debilitatem  baptizandi,  cui  pos- 
set  imminere  periculum  mortis  ex  immersione. 
Et  ideo  dicendum  est  quod  immersio  non  est 
de  necessitate  baptismi. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  ea  quae  sunt 
per  accidens,  non  variant  substantiam  rei.  Per 
se  autem  requiritur  ad  baptismum  corporalis  ab- 
lutio  per  aquam :  unde  et  baptismus  lapacrum 
nominatur,  secundum  illud  Ephes.  v  *:  Mundans 
eam  lavacro  aquae  in  verbo  vitae.  Sed  quod  fiat 
ablutio  hoc  vel  illo  modo,  accidit  baptismo.  Et 
ideo  talis  diversitas  non  toilit  unitatem  baptismi. 


Ad  secundum  dicendum  quod  in  immersione 
expressius  repraesentatur  figura  sepulturae  Chri- 
sti:  et  ideo  hic  modus  baptizandi  est  commu- 
nior  et  laudabilior.  Sed  in  aliis  modis  baptizandi 
repraesentatur  aliquo  modo,  licet  non  ita  ex- 
presse :  nam ,  quocumque  modo  fiat  ablutio , 
corpus  hominis,  vel  aliqua  pars  eius,  aquae 
supponitur,  sicut  corpus  Christi  fuit  positum  sub 
terra. 

Ad  tertium  dicendum  quod  principalis  pars  cor- 
poris,  praecipue  quantum  ad  exteriora  membra, 
est  caput,  in  quo  vigent  omnes  sensus  et  inte- 
riores  et  exteriores.  Et  ideo,  si  totum  corpus 
aqua  non  possit  perfundi,  propter  aquae  pauci- 
tatem  vel  propter  aliquam  aliam  causam,  oportet 
caput  perfundere,  in  quo  manifestatur  principium 
animalis  vitae. 

Et  licet  per  membra  quae  generationi  deser- 
viunt  peccatum  originale  traducatur,  non  tamen 
sunt  membra  illa  potius  aspergenda  quam  caput, 
quia  per  baptismum  non  toUitur  transmissio  ori- 
ginalis  in  prolem  per  actum  generationis ,  sed  li- 
beratur  anima  a  macula  et  reatu  peccati  quod 
incurrit.  Et  ideo  debet  praecipue  lavari  illa  pars 
corporis  in  qua  manifestantur  opera  animae. 

In  veteri  tamen  lege  remedium  contra  originale 
peccatum  institutum  erat  in  membro  generatio- 
nis:  quia  adhuc  ille  per  quem  originale  erat 
amovendum,  nasciturus  erat  ex  semine  Abrahae, 
cuius  fidem  circumcisio  significabat,  ut  dicitur 
Rom.  IV  *. 


Vers.  11. 


Commentaria  Cardmalis  Caietani 


IN  titulo  sumitur  immersio  ut  distinguitur  contra   asper- 
sionem  et  effusionem. 
In  corpore  una  conclusio  est :  Immersio  non  est  de  ne- 
cessitate  baptismi.  Probatur.    Ablutio  corporis  fieri  potest 
per  aquam  non  solum  per  modum  immersionis,  sed  etiam 
per  modum  aspersionis  vel  effusionis.  Ergo  immersio  non 


est  de  necessitate  baptismi.  -  Probatur  consequentia.  Quia 
in  baptismo  assumitur  aqua  ad  abluendum  corpus.  Quod 
probatur:  quia  significat  sic  ablutionem  interiorem' a  pec- 
catis.  -  Processum,  cum  multis  auctoritatibus  et  adiunctis 
ad  bonitatem  doctrinae,  quia  satis  patet  in  littera,  per- 
transeo. 


ARTICULUS  OCTAVUS 

UTRUM  TRINA  IMMERSIO  SIT  DE  NECESSITATE  BAPTISMI 

IV  Sent.,  dist.  m,  art.  4,  qu*  2,  3;  dist.  xxni,  qu.  i,  art.  1,  qu*  2. 


D  ocTAVUM  sic  proceditur.  Videtur  quod 

trina   immersio    sit   de   necessitate   ba- 

ptismi.  Dicit  enim  Augustinus,  in  quo- 

dam  sermone  de  Symbolo  ad  Bapti\a- 

Recte  tertio  mersi  estis:  quia  accepistis  ba- 

o^^ropplug."  ptismum  in  nomine  Trinitatis.   Recte  tertio  mersi 

estis :   qiiia  accepistis  baptismnm   in  nomine  lesu 

Christi,    qui  tertia  die  resurrexit  a  mortuis.    Illa 

enim   tertio    repetita  immersio  typum   Dominicae 

exprimit  sepidturae,  per  quam  Christo  consepulti 

estis  in  baptismo.  Sed  utrumque  videtur  ad  ne- 

cessitatem   baptismi  pertinere:    scilicet  et   quod 

significetur  in  baptismo  trinitas  Personarum;  et 

quod  fiat  configuratio  ad  sepulturam  Christi.  Ergo 


Al.   ad    Neo-    /^e  *  . 
<kyt.  de  Mysler.    "^-^ 


Cf.  can.  Post- 
quam  vos  cre- 
dere,  de  Con- 
secr.,  dist.  IV. 


Secundus. 


videtur   quod  trina  immersio   sit  de  necessitate 
baptismi. 

2.  Praeterea,  sacramenta  ex  mandato  Christi 
ef&caciam   habent.    Sed   trina   immersio    est   ex 
mandato  Christi :    scripsit  »  enim  Pelagius  *  Papa  . , 
Gaudentio  Episcopo  * :  Evangelicum  praeceptum,  '£^^gl^lf'''^""*{ 
ipso  Domino  Deo  et  Salvatore  nostro  lesu  Christo  iv. 
tradente,  nos  admonet  in  nomine  Trinitatis,  trina 
etiam  ^  immersione,  sanctum  baptismum  unicuique 
tribuere.  Ergo,  sicut  baptizare  in  nomine  Trini- 
tatis   est   de   necessitate   baptismi,   ita  baptizare 
trina  immersione  videtur  esse  de  necessitate  ba- 
ptismi. 

3.  Praeterea,  si  trina  immersio  non  sit  de  ne- 


a)  scripsit.  -  scribit  Pl.  -  Gaudentio  tertia  praeter  G ;  Gaudentino.   |         ^)  etiatn.  -  et  D,  autem  El,  om.  Ha  et  editiones.  -  tribuere  om. 
Cf.  art.  6,  -r.  i   AB. 

SuMMAE  Theol.  D.  Thomae  T.  IX.  1° 


*  Magnus. 

e 

•  Regitt.   lib.  I, 
Epist.    xLiii,  a1. 

ZLI. 


Art.  7,  ad  1. 


'  Arg.  Sed  conl. 


*  Can.  XLIX.  - 
Cf.  can.  Si  quis 
presb.auteptic, 
deConsecr.,d\st. 
IV. 


'DeHaeres.jCap. 

LXIX. 


74 

cessitate  baptismi,  ergo  ad  primam  immersionem 
aliquis  ^  baptismi  consequitur  sacramentum.  Si 
vero  ^  addatur  secunda  et  tertia ,  videtur  quod 
secundo  vel  tertio  baptizetur:  quod  est  incon- 
veniens.  Non  ergo  una  immersio  suf&cit  ad  sa- 
cramentum  baptismi , .  sed  trina  videtur  esse  de 
necessitate  ipsius. 

Sed  contra  est  quod  Gregorius  *  scribit  ^  Lean- 
dro  Episcopo  *:  Reprehensibile  esse  nullatenus 
potest  infantem  in  baptismate  vel  tertio  vel  semel 
immergere:  quoniam  et  in  tribus  immersionibus 
Personarum  trinitas,  et  una  potest  divinitatis  sin- 
gularitas  designari. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  prius  *  di- 
ctum  est,  ad  baptismum  per  se  requiritur  ablutio 
aquae,  quae  est  de  necessitate  sacramenti :  mo- 
dus  autem  ablutionis  per  accidens  se  habet  ad 
sacramentum.  Et  ideo,  sicut  ex  praedicta  *  aucto- 
ritate  Gregorii  patet,  quantum  est  de  se,  utrum- 
que  licite  fieri  potest,  scilicet  et  semel  et  ter  im- 
mergere:  quia  unica  immersione  significatur  uni- 
tas  mortis  Christi,  et  unitas  deitatis;  per  trinam 
autem  immersionem  significatur  triduum  sepul- 
turae  Christi,  et  etiam  trinitas  Personarum. 

Sed  diversis  ex  causis,  secundum  ordinationem 
Ecclesiae,  quandoque  institutus  est  unus  modus, 
quandoque  alius.  Quia  enim  a  principio  nascentis 
Ecclesiae  quidam  de  Trinitate  male  sentiebant, 
Christum  purum  hominem  aestimantes,  nec  dici 
Filium  Dei  et  Deum  nisi  per  meritum  eius,  quod 
praecipue  fuit  in  morte,  ideo  non  baptizabant  in 
nomine  Trinitatis,  sed  in  commemorationem  mor- 
tis  Christi,  et  una  immersione.  Quod  reprobatum 
fuit  in  primitiva  Ecclesia.  Unde  in  Canonibus  Apo- 
stolorum  *  legitur :  Si  quis  presbyter  aut  episcopus 
non  trinam  immersionem  unius  ministerii,  sed  semel 
mergat  in  baptismate,  quod  dari  a  quibusdam  di- 
citur  in  morte  Domini,  deponatur :  non  enim  nobis 
dixit  Dominus,  «  In  morte  mea  bapti\ate  »,  sed, 
«  In  nomine  Patris  et  Filii  et  Spiritus  Sancti  ». 

Postmodum  vero  inolevit  quorundam  schi- 
smaticorum  et  haereticorum  error  homines  re- 
baptizantium  ^:  sicut  de  Donatistis  Augustinus 
narrat,  super  loan.  *  Et  ideo,  in  detestationem 
erroris  eorum,   fuit  statutum  in  Concilio  Tole- 


QUAESTIO  LXVI,  ARTICULUS  VIII 


tano  *  quod  fieret  una  sola  immersio ,  ubi  sic 
legitur:  P'opter  vitandum  schismatis  scandalum, 
vel  haeretici  dogmatis  usum ,  sijnplam  teneamus 
baptismi  immersionem. 

Sed,  cessante  tali  causa,  communiter  observa- 
tur  in  baptismo  trina  immersio.  Et  ideo  gravi- 
ter  peccaret  aliter  baptizans^  quasi  ritum  Eccle- 
siae  non  observans.  Nihilominus  tamen  esset 
baptismus. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  Trinitas  est 
sicut  agens  principale  in  baptismo.  Similitudo 
autem  agenfis  pervenit  ad  effectum  secundum 
formam,  et  non  secundum  materiam.  Et  ideo 
significatio  Trinitatis  fit  in  baptismo  per  verba 
formae.  Nec  est  de  necessitate  quod  significetur 
Trinitas  per  usum  materiae :  sed  hoc  fit  ad  ma- 
iorem  expressionem. 

Similiter  etiam  mors  Christi  figuratur  suffi- 
cienter  in  unica  immersione.  Triduum  autem 
sepulturae  non  est  de  necessitate  nostrae  salutis: 
quia  etiam  si  una  die  fuisset  sepultus  vel  mor- 
tuus,  suffecisset  ad  perficiendam  nostram  redem- 
ptionem;  sed  triduum  illud  ordinatur  ad  mani- 
festandam  veritatem  mortis,  ut  supra  *  dictum  est. 

Et  ideo  patet  quod  trina  immersio  nec  ex  parte 
Trinitatis,  nec  ex  parte  passionis  Christi,  est  de 
necessitate  sacramenti. 

Ad  secundum  dicendum  quod  Pelagius  Papa  in- 
telligit  trinam  immersionem  esse  ex  mandato 
Christi  in  suo  simili :  in  hoc  scilicet  quod  Chri- 
stus  praecepit  baptizari  in  nomine  Patris  et  Filii 
et  Spiritus  Sancti  *.  Non  tamen  est  similis  ratio 
de  forma   et  de  usu  materiae ,   ut  dictum  est  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  supra  *  di- 
ctum  est,  intentio  requiritur  ad  baptismum.  Et 
ideo  ex  intentione  ministri  Ecclesiae,  qui  intendit 
unum  baptismum  dare  trina  immersione,  efficitur 
unum  baptisma.  Unde  Hieronymus  dicit,  super 
Epistolam  ad  Philipp.  * :  Licet  ter  bapti{etur,  idest 
immergatur,  propter  mysterium  Trinitatis,  tamen 
unum  baptisma  reputatur. 

Si  vero  intenderet  ad  unamquamque  immer- 
sionem  unum  baptisma  dare,  ad  singulas  immer- 
siones  repetens  verba  formae,  peccaret,  quantum 
in  se  est,  pluries  baptizans. 


*  Quarto.  -  Cf. 
can.  Propter  vi- 
tand.,  de  Con- 
secr.,  dist.  IV. 


*  Qu.  Liii,  art.  2. 


"  Matth.    cap. 
xxviii.vers.  10. 

*  Ad  1. 

*  Qu.  Lxiv,  art.  8. 


"SuperEpist.  aif 
Ephes.,  cap.  iv, 
vers.  5,  6.  -  Cf. 
can.  Eodem  mo- 
do,  de  Consecr., 
dist.  IV. 


f )  aliquis.  —  PEFI ;  om.  -  baptismi  om.  a. 

3)  vero.  -  ergo  PI.  -  Pro  et  tertia,  vel  tertia  editiones. 


e)  scribit.  -  scripsit  FH,  dicit  scribens  editiones. 
^)  rebapti^antium.  -  PGsB;  bapti:^antium. 


Oommentaria  Cardinalis  Caietani 


TiTULus  clarus.  —  In  corpore  articuli  duo  fiunt:  pri- 
mo,  respondet  quaesito  quantum  ad  necessitatem  sa- 
cramenti ;  secundo,  respondet  quaesito  quantum  ad  neces- 
sitatem  mandati  ecclesiastici. 

Quoad  primum,  unica  conclusio  est:  Utrumque  licite 
fieri  potest :  scilicet  et  semel,  et  ter  immergere.  Probatur 
tripliciter.  Primo,  ratione.  Ad  baptismum  per  se  requiritur 
ablutio;  per  accidens  autem  modus  ablutionis.  Ergo.  — 
Secundo,  auctoritate  Gregorii.  -  Tertio,  ex  significatione 
tam  unicae  quam  trinae  immersionis. 

Quoad  secundum,  variata  ponitur  et  mutata  Ecclesiae 
institutio  diversis  temporibus  diversis  ex  causis.  Et  tandem 
infert  gravius  peccare  qui  nunc  non  servant  trinam  im- 
mersionem, 

Ubi  scito  quod,  licet  hodie  qui  baptizantur  in  fontibus 


immergantur,  et  forte  ter;  hi  tamen  qui  baptizantur  in 
domibus],  per  modum  effusionis  baptizantur.  Et  propterea 
nullum  peccatum  committere  videntur  quia  ter  non  im- 
mergunt:   cum  nec  semel  immergant  absque  peccato. 

II.  In  responsione  ad  tertium,  dubium  occurrit,  an,  trina 
immersione  intenta  a  ministro,  si  aHqua  omittatur,  sit  ve- 
rus  baptismus.  Et  est  ratio  dubii,  quoniam,  si  trina  immer- 
sio  intendatur,  baptismus  non  perficitur  in  prima  immer- 
sione :  ut  Auctor  explicat  in  art.  4  iii  dist.  IV  Sent.  *  - 
Huius  autem  oppositum  videtur  ex  eo  quod  huiusmodi 
intentio  ministri  non  addit  necessitatem  novae  immersio- 
nis  post  primam. 

Ad  hoc  dicitur  quod,  quia  intentio  ministri  fundatur 
super  ritu  Ecclesiae,  eadem  est  intentio  ministri  intendentis 
exercere   trinam    immersionem,    et   Ecclesiae    instituentis 


Qu*  3,  ad  3. 


QUAESTIO  LXVI,  ARTICULUS  IX 


75 


illam.  Constat  autem  quod  Ecclesia  instituit  trinam  ira- 
mersionem,  non  ut  substantiale  sacramenti,  sed  ut  caere- 
moniale  eiusdem :  quoniam  non  nisi  ad  significandum  vel 
trinitatem  Personarum,  vel  triduum  sepulturae,  illam  insti- 
tuit.  Intentio  ergo  ministri  ad  trinam  immersionem  fertur, 
non  ut  ad  rem  necessariam  sacramento,  sed  ut  ad  caere- 
moniam  eiusdem.  Omissio  autem  caeremoniae  non  tollit 
veritatem  baptismi.  Et  propterea,  si  ex  incuria  aut  casu 
alio  minister,  intendens  trinam  immersionem,  perficiat  pro- 
ferre  verba  formae  ante  secundam  aut  tertiam  immersio- 
nem,  baptismus  perfectus  est :  et  quae  non  est  facta  im- 
mersio  durantibus  verbis,  superflue  post  verba  adderetur, 
quoniam  non  esset  amplius  baptismi  pars. 

III.  Ad  obiectionem  autem  inductam  dicitur  quod  in- 
telliguntur  verba  Auctoris  de  unica  immersione  sub  ratione 
partis.  In  casu  autem  nostro,  scilicet  quo  verba  praeve- 
nirent  secundam  immersionem ,  unica  immersio,  ex  ipsa 
separatione  ab  aliis  immersionibus,  haberet  rationem  totius. 
Quod  ut  melius  intelligas,  adverte  ablutionem  esse  quod- 
dam  totum  successivum,  et  integrari  ex  partibus  succes- 
sivis  et  continuis :  successivis  quidem  omnibus ;  continuis 
vero  quandoque  omnibus,   quandoque  quibusdam.    Nam 


quaelibet  ablutio  per  immersionem  in  tempore  fit,  et  per 
partes  successivas  ac  continuas  immersiones:  et  rursus 
quaelibet  trium  immersionum  inter  se  discretarum  pars 
est  unius  ablutionis,  quam  baptismum  vocamus.  Quo  fit 
ut,  quia  totum  successivum  ex  qualibet  sui  parte  infertur : 
est  enim  dies  quaecumque  hora  diei  sit ;  et  similiter  mo- 
vetur  aliquis  in  quacumque  motus  parte  inveniatur,  -  ex 
quacumque  immersione,  immo  ex  quacumque  immersionis 
parte  sufficiente  ad  abluendum ,  ablutio  infertur ,  ac  per 
hoc,  baptismus,  si  in  totius  rationem  transeat.  Habent  enim 
unius  immersionis  partes ,  et  singulae  immersiones ,  par- 
tium  rationem  dum  in  suo  toto  sumuntur:  et  sola  sepa- 
ratio  ab  aliis  partibus  illi  vel  illis  rationem  totius  largitur, 
ut  accidit  in  divisione  continui  permanentis.  Ministro  ergo 
intendente  trinam  immersionem,  quandiu  immersiones,  seu 
earum  partes,  habent  rationem  partium  baptismi  ex  parte 
materiae,  hoc  est  ablutionis,  non  perficitur  baptismus.  Sed 
si  pars  aliqua  sortiretur  rationem  totius  ex  hoc  quod  in  ea 
finiretur  prolatio  formae,  undecumque  hoc  accidat,  ablutio 
baptismalis  perfecta  est.  Peccat  tamen  minister  praeveniens 
secundam  aut  tertiam  immersionem  prolatione  verborum 
integra,  tanquam  omittens  aliquam  immersionem. 


ARTICULUS  NONUS 


IVers.  1-7. 


UTRUM  BAPTISMUS  POSSIT  ITERARI 

Supra,  qu.  xLix,  art.  3,  ad  2;  infra,  qu.  Lxxx,  art.  lo,  ad  1;  qu.  Lxxxiv,  art.  10,  ad  1,  5;  IV  Sent.,  dist.  11,  qu.  i,  art.  2,  ad  2; 

dist.  VI,  qu.  II,  art.   1,  qu"  1;  dist.  xii,  qu.  iii,  art.   1,  qu*   1,  ad  2;  dist.  xiv,  qu.  i,  art.  4,  qu*  3; 

IV  Coyit.  Gent.,  cap.  lix  lxxi;  In  loan.,  cap.  iii,  lect.  i;  Ad  Ephes.,  cap.  iv,  lect.  11;  Ad  Heb.,  cap.  vi,  lect.  i. 


»D  NONUM  sic  PROCEDITUR.  Videtur  quod 
baptismus  possit  iterari.  Baptismus  enim 
'videtur  institutus  ad  ablutionem  pecca- 
itorum.  Sed  peccata  iterantur.  Ergo 
multo  magis  baptismus  debet  iterari:  quia  mise- 
ricordia  Christi  transcendit  hominis  culpam. 

2.  Praeterea,  loannes  Baptista  praecipue  fuit 
a  Christo  commendatus:  cum  de  eo  dictum  sit, 
Matth.  XI  *:  Inter  natos  midierwn  non  siirrexit 
maior  loanne  Baptista.  Sed  baptizati  a  loanne 
iterum  rebaptizantur  * :  ut  habetur  Act.  xix  *,  ubi 
dicitur  quod  Paulus  baptizavit  eos  qui  erant 
baptizati  baptismo  loannis.  Ergo  multo  fortius 
illi  qui  sunt  baptizati  ab  haereticis  vel  peccato- 
ribus,  sunt  rebaptizandi. 

3.  Praeterea,  in  Nicaeno  Concilio  *  statutum 
Sus.X"q^^"''  ^^^'  ^^  ^""  confugeret  ?  ad  Ecclesiam  Catholicam 

P  de  Paiilianistis  et  Cataphrygis ,   bapti\ari  eos  de- 

bere.  Videtur  autem  esse  eadem  ratio  de  haere- 
ticis  aliis.  Ergo  baptizati  ab  haereticis  debent  esse 

ir  rebaptizati  "f. 

4.  Praeterea,  baptismus  est  necessarius  ad  sa- 
lutem.  Sed  de  quibusdam  baptizatis  aliquando 
dubitatur   an  sint  baptizati.    Ergo  videtur   quod 

^  debeant  iterum  rebaptizari  ^. 

5.  Praeterea,  Eucharistia  est  perfectius  sacra- 
•Qu.Lxv,art.3.  mentum  quam  baptismus,  ut  supra  *  dictum  est. 

Sed    sacramentum    Eucharistiae    iteratur.    Ergo 
multo  magis  baptismus  potest  iterari. 
■  vers.  5.  ggjj  contra  est  quod  dicitur  Ephes.  iv  * :   Una 

fides,  unum  baptisma. 


*Primo:  can.xix. 
Cf.    can.     Si 


'Inloan.Evang 
tract.  XI,  n.  5. 
*'  Vers.  4. 


Respondeo  dicendum  quod  baptismus  iterari 
non  potest.  Primo  quidem,  quia  baptismus  est 
quaedam  spiritualis  regeneratio :  prout  scilicet 
aliquis  moritur  veteri  vitae,  et  incipit  novam  vi- 
tam  agere.  Unde  dicitur  loan.  iii  *:  Nisi  quis  re-  *  vers.  5. 
natus  fuerit  ex  aqiia  et  Spiritu  Sancto,  non  potest 
videre  ^  regnum  Dei.   Unius  autem  non  est  nisi  ^ 

una  generatio  '^.   Et  ideo  non  potest  baptismus  l 

iterari:  sicut  nec  carnalis  generatio.  Unde  Augu- 
stinus  dicit  *  super  illud  loan.  iii  **,  Nunquid  po- 
test  in  ventrem  matris  suae  iterato  introire  et  re- 
nasci:  Sic  tu,  inquit,  intellige  nativitatem  spiritus, 
quo  modo  intellexit  Nicodemus  nativitatem  carnis. 
Qiio  modo  enim  uterus  non  potest  repeti,  sic  nec 
baptismiis. 

Secundo ,  quia  in  morte  Christi  baptiiamur  *, 
per  quam  morimur  peccato  et  resurgimus  in  no- 
vitatem  vitae.  Christus  autem  semel  tantum  mor- 
tuus  est  *.  Et  ideo  nec  baptismus  iterari  debet. 
Propter  quod,  Heb.  vi  *,  contra  quosdam  reba- 
ptizari  volentes  dicitur :  Rursus  crucifigentes  sibi- 
metipsis  Filium  Dei :  ubi  Glossa  *  dicit :  Una  Chri- 
sti  mors  unum  baptisma  consecravit. 

Tertio,  quia  baptismus  imprimit  characterem, 
qui  est  indelebilis,  et  cum  quadam  consecratione 
datur.  Unde,  sicut  aliae  consecrationes  non  ite- 
rantur  in  Ecclesia,  ita  nec  baptismus.  Et  hoc  est 
quod  Augustinus  dicit,  in  II  contra  Epistolam 
Parmeniani*,  quod  character  militaris  non  repe- 
titur;  et  quod  non  minus  haeret  "^  sacramentum 
Christi  quam  corporalis  haec  nota,  cum  videamus 


*  Ad  Rom.f  cap, 
VI,  vers.  3, 


Ibid.,  vers.  lo. 
Vers.  6. 

Ord.  et  Lomb. 


o)  rebapti^antur,  -  bapti^antur  H,  bapti\abantur  F  et  cetera  tertia ; 
cf.  qu.  XXXVIII  art.  6.  a. 

(5)  confugeret.  -  confugerit  I  et  editiones,  confugerat  ed.  a.  Pro 
bapti:{ari,  rebapti:{ari  PIc.  -  Addunt  omnino  post  eos  PIsG,  post  de- 
bere  bc. 


Y)  esse  rebapti:{ati.  -  rebapti:(ari  tertia  et  a. 

3j  rebapti:{ari.  —  bapti:{ari  ¥a  et  tertia  praeter  G. 

e)  videre.  -  introire  in  PF. 

!^)  generatio.  —  regeneratio  PE. 

»))  haeret.  -  P;  habet;  cf.  qu.  lxiii,  art.  i,  c. 


Cap.  XIII. 
1 


76 


QUAESTIO  LXVI,  ARTICULUS  X 


*  Vers.  18. 


•Art.2,  adi.-Cf. 
qu.  Lxii,  art.  5. 


'Inloan.Evang., 
tract.  V,  n.  19. 
"  Vers.  33. 


*  Magnus. 

6 

•  Regist.  lib.  XI, 
Epist.  Lxvii,  al. 
Lxi.  -  Cf.  can. 
Hi  vero  haeret., 
deConsecr.jdisx. 
IV. 


nec  apostatas  carere  baptismate,  quibus  iitique  per 
poenitentiam  redeuntibus  non  restituitur. 

Quarto,  quia  baptismus  principaliter  datur  con- 
tra  originale  peccatum.  Et  ideo,  sicut  originale 
peccatum  non  iteratur,  ita  etiam  nec  baptismus 
iteratur:  quia,  ut  dicitur  Rom.  v  *,  sicut  per  unius 
delictum  in  omnes  homines  in  condemnationem , 
sic  per  unius  iustitiam  in  omnes  homines  in  iusti- 
ficationem  vitae. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  baptismus  ope- 
ratur  in  virtute  passionis  Christi ,  sicut  supra  * 
dictum  est.  Et  ideo,  sicut  peccata  sequentia  vir- 
tutem  passionis  Christi  non  auferunt,  ita  etiam 
non  auferunt  baptismum,  ut  necesse  sit  ipsum 
iterari:  sed,  poenitentia  superveniente ,  tollitur 
peccatum,   quod  impediebat   effectum   baptismi. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  sicut  Augustinus 
dicit  *,  super  illud  loan.  i  **,  Sed  ego  nesciebam 
eum:  Ecce,  post  loannem  bapti^atum  est,  post  ho- 
micidam  non  est  baptiiatum:  quia  loannes  dedit 
baptismum  suum,  homicida  dedit  baptismum  Chri- 
sti;  quia  sacramentum  tam  sanctum  est  ut  nec 
homicida  ministrante  polluatur. 

Ad  tertium  dicendum  quod  Pauliani  et  Cata- 
phrygae  non  baptizabant  in  nomine  Trinitatis. 
Unde  Gregorius  *  dicit,  scribens  Quirico  ^  Epi- 
scopo  * :  Hi  haeretici  qui  in  Trinitatis  nomi?ie 
minime  bapti\antur  ',  sicut  sunt  Bonosiani  et  Cata- 
phrygae,  qui  scilicet  idem  sentiebant  cum  Pau- 
lianis,  quia  et  isti  Christum  Deum  non   credunt, 


'  De  Ecclesiast. 
Dogmat. ,  cap. 
XXII ,  al.  Lii.  - 
Inter  Opp.  Aug. 


•  Cap.  De  quibuSf 
de  Baptism.  et 
eius  effect. 


existimantes  scilicet  ipsum  esse  purum  hominem, 
et  isti,  scilicet  Cataphrygae,  Spiritum  Sanctum  per- 
verso  sensu  esse  purum  *  hominem ,  Montanum 
scilicet,  credunt :  -  qui  cum  ad  sanctam  Ecclesiam 
veniunt,  bapti{antur,  quia  baptisma  non  fuit  quod, 
in  errore  positi,  sanctae  Trinitatis  nomine  minime 
perceperunt.  Sed,  sicut  in  Regulis  Ecclesiasticis  * 
dicitur:  Si  qui  apud  illos  haereticos  bapti\ati  sunt 
qui  in  sanctae  Trinitatis  confessione  bapti\ant,  et  ve- 
niunt  ad  Catholicam  fidem,  recipiantur  ut  bapti{ati. 

Ad  quartum  dicendum  quod,  sicut  dicit  Decre- 
talis  Alexandri  III  *:  De  quibus  dubium  est  an  ba- 
pti{ati  fuerint ,  bapti\entur  his  verbis  praemissis , 
«  Si  bapti^atus  es,  non  te  rebapti^o  ^ :  sed  si  non  >■ 

baptiiatus  es,  ego  te  bapti^o,  etc.  *  »  Non  enim  vi-  '  ^-  =65. 583- 
detur  iterari  quod  nescitur  esse  factum. 

Ad  quintum  dicendum  quod  utrumque  sacra- 
mentum,  scilicet  baptismi  et  Eucharistiae,  est  re- 
praesentativum  Dominicae  mortis  et  passionis : 
aliter  tamen  et  aliter.  Nam  in  baptismo  comme- 
moratur  mors  Christi  inquantum  homo  Christo 
commoritur  ut   in  novam  vitam   regeneretur  v-,  [j- 

Sed  in  sacramento  Eucharistiae  commemoratur 
mors  Christi  inquantum  ipse  Christus  passus  ex- 
hibetur  nobis  quasi  paschale  convivium:  secun- 
dum  illud  I  Cor. "  v  * :  Pascha  nostrum  immola- 
tus  est  Christus:  itaque  epulemur.  Et  quia  homo 
semel  nascitur,  multoties  autem  cibatur,  semel 
tantum  datur  baptismus,  multoties  autem  Eucha- 
ristia. 


0)  Quirico.  -  Quidino  codices,  Guidino  ed.  a,  Quidmo  bc,  Quirino 
P ;  Alias  Quidino  seu  Quirito  margo  P ;  cf.  qu.  lxviii,  art.  8.  fi. 

i)  bapti^antur.  -  bapti^abant  tertia  praeter  I.  -  5«!  tertia ;    quasi. 

x)  purum.  —  parvum  I  pro  pravum.  -  Pro  qui...  bapti:{antur,  tales... 
bapti^entur  P.  -  quod  PIsG;  quia.  -  Pro  nomine,  nomen  bc. 


X)  non  te  rebaptixo.  -  {ego  editiones)  non  te  bapti^o  EI  et  editiones, 
ego  te  non  bapti\o  ed.  a.  Pro  sed  si  non,  sed  si  nondum  PCGI,  si 
nondum  Hac ;  sed...  bapti:{0  om.  b. 

[J.)  ut...  regeneretur.  -  et...  regeneratur  editiones,  om.  pG. 

v)  /  Cor.  -  Pa;  II  Cor.  F,  Eplies.  ceteri. 


Vers.  7,  8. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


IN  titulo  tam  huius  quam  trium  sequentium  articulorum, 
et   similiter   in  omnibus  his    quae    in    illis    continentur, 
nihil  aHud  scribendum  occurrit,  nisi   quod  Scotus,  in  IV 
•  Qu.  VII.  Sent.,  dist.  vi  *,  duas  rationes  in  littera  noni  articuli,  sci- 

licet  secundam  et  tertiam,  arguit.  Secundam  quidem,  quia 
in  morte  Christi  bapti^ati  sumiis,  dicit  non  concludere : 
quia  poenitentia  virtutem  quoque  habet  a  passione  Chri- 
sti,  et  tamen  est  iterabiUs.  -  Tertiam  vero,  quia  impri- 
mit  characterem  indelebilem,  dicit  probare  per  immanife- 
stius:  quoniam  a  principio  institutionis  baptismi  mani- 
festum  fuit  quod  non  licuit  iterare  ipsum;  et  character 
erat  occultus. 

II.  Ad  primum  horum  dicitur  quod  vis  rationis  consi- 
stit  in  repraesentatione,  quia  scilicet  in  baptismo  reprae- 


sentatur  mors  Christi:  et  non  in  efficacia  virtutis  a  pas- 
sione  Christi,  ut  arguens  refert.  Unde  argumentum  nihil 
obstat.  Quoniam  poenitentia  non  assimilat  hominem  Chri- 
sto  mortuo,  sed  baptismus,  consepcliens  Christo  mortuo 
hominem  qui  baptizatur. 

Ad  secundum  dicitur  quod,  si  Auctor  reprehendendus 
est,  oportet  quoque  reprehendere  Synodum  Florentinam, 
sub  Eugenio  IV  *,  dicentem :  Tria  sunt,  baptismus,  con- 
firmatio  et  ordo,  quae  characterem,  idest  spirituale  si- 
gnum ,  imprimunt  in  anima  indelebile :  unde  in  eadem 
persona  non  reiterantur.  Licet  ergo  ex  posterius  mani- 
festis  rationem  reddere  eorum  quae  prius  tempore  nota 
fuerint.  De  multis  enim  conclusionibus  notis  apud  priscos, 
posteriores  adinvenerunt  propter  quid. 


'  Decret.  pro  Ar- 
men. 


ARTICULUS  DECIMUS 

UTRUM  SIT  CONVENIENS  RITUS  QUO  ECCLESIA  UTITUR  IN  BAPTIZANDO 

IV  Sent.,  dist.  vi,  qu.  11,  art.  1,  qu*  2,  3. 


*  Chromatius, 
In  Matth.,  cap. 
III,  vers.  15.  - 
Cf.  can.  Nun- 
quam  aquae, 
de  Consecr. , 
dist.  IV. 


>D  decimum  sic  proceditur.  Videtur  quod 

non  sit  conveniens  ritus  quo  Ecclesia 

'utitur  in  baptizando.  Ut  enim  dicit  Chry- 

^sostomus  *,    nunquam   aquae   baptismi 

purgare  peccata  credeniium  posseni,  nisi  taciu  Do- 


minici  corporis  sanctificatae  fuissent.  Hoc  autem 
factum  fuit  in  baptismo  Christi,  qui  celebratur 
in  festo  Epiphaniae.  Ergo  magis  deberet  celebrari 
solemnis  baptismus  in  festo  Epiphaniae  quam  in 
vigilia  Paschae  et  in  vigilia  Pentecostes. 


QUAESTIO  LXVI,  ARTICULUS  X 


'Ad  Galat.  cap. 
iit,  vers,  28;  ad 
Coloss.,  cap.  III, 
vers.  11. 


I 


2.  Praeterea,  ad  idem  sacramentum  non  vi- 
detur  pertinere  diversarum  materierum  "  usus. 
Sed  ab  baptismum  pertinet  ablutio  aquae.  In- 
convenienter  igitur  ille  qui  baptizatur  bis  inun- 
gitur  oleo  sancto,  primum  in  pectore,  deinde 
inter  scapulas,  tertio,  chrismate  in  vertice. 

3.  Praeterea,  in  Christo  lesii  non  est  mascu- 
lus  neque  femina,  barbarus  et  Scytha  *:  et  eadem 
ratione  nec  aiiquae  aliae  huiusmodi  differentiae. 
Multo  igitur  minus  diversitas  vestium  aliquid  ope- 
ratur  in  fide  Christi.  Inconvenienter  ergo  bapti- 
zatis  traditur  candida  vestis. 

4.  Praeterea,  sine  huiusmodi  observantiis  pot- 
est  baptismus  celebrari.  Haec  igitur  quae  dicta 
sunt,  videntur  esse  superflua:  et  ita  inconvenien- 
ter  ab   Ecclesia  instituta   esse   in  ritu  baptismi. 

Sed  contra  est  quod  Ecclesia  regitur  Spiritu 
Sancto,  qui  nihil  inordinatum  operatur. 

Respondeo  dicendum  quod  in  sacramento  ba- 
ptismi  aliquid  agitur  quod  est  de  necessitate  sa- 
cramenti,  et  aliquid  est  quod  ad  quandam  so- 
lemnitatem  sacramenti  pertinet.  De  necessitate 
quidem  sacramenti  est  et  forma,  quae  designat 
principalem  causam  sacramenti ;  et  minister,  qui 
est  causa  instrumentalis ;  et  usus  materiae ,  sci- 
licet  ablutio  in  aqua,  quae  designat  principalem 
sacramenti  effectum.  Cetera  vero  omnia  quae  in 
ritu  baptizandi  observat  Ecclesia,  magis  pertinent 
ad  quandam  solemnitatem  sacramenti. 

Quae  quidem  adhibentur  sacramento  propter 
tria.  Primo  quidem,  ad  excitandam  devotionem 
fidelium,  et  reverentiam  ad  sacramentum.  Si  enim 
simpliciter  fieret  ablutio  in  aqua,  absque  sole- 
mnitate,  de  facili  ab  aliquibus  aestimaretur  quasi 
quaedam  communis  ablutio. 

Secundo,  ad  fidelium  instructionem.  Simplices 
enim,  qui  litteris  non  erudiuntur,  oportet  erudire 
per  aliqua  sensibilia  signa,  puta  per  picturas,  et 
aliqua  huiusmodi.  Et  per  hunc  modum  per  ea 
quae  in  sacramentis  aguntur,  vel  instruuntur,  vel 
soUicitantur  ad  quaerendum  de  his  quae  per  hu- 
iusmodi  sensibilia  signa  significantur.  Et  ideo, 
quia,  praeter  principalem  sacramenti  effectum, 
oportet  quaedam  alia  scire  circa  baptismum,  con- 
veniens  fait  ut  etiam  quibusdam  exterioribus 
signis  repraesentarentur. 

Tertio,  quia  per  orationes  et  benedictiones  et 
alia  huiusmodi  cohibetur  vis  daemonis  ab  impe- 
dimento  sacramentalis  effectus. 

Ad    primum   ergo   dicendum   quod    Christus   in 

Epiphania  baptizatus   est  baptismo  loannis,    ut 

•Qu.xxxtx,art.2.  supra  *  dictum  est:    quo  quidem  baptismo  non 

baptizantur  fideles,  sed  potius  baptismo  Christi. 


77 

Qui  quidem  habet  efftcaciam  ex  passione  Chri- 
sti,  secundum  illud  Rom.  vi  *,  Quicumque  bapti- 
{ati  sumus  in  Christo  lesu,  in  morte  ipsius  bapti- 
{ati  sumus ;  et  ex  Spiritu  Sancto,  secundum  illud 
loan.  III  *,  Nisi  quis  renatus  fuerit  ex  aqua  et 
Spiritu  Sancto.  Et  ideo  solemnis  baptismus  agitur 
in  Ecclesia  et  in  vigilia  Paschae,  quando  fit  com- 
memoratio  Dominicae  sepulturae,  et  resurrectio- 
nis  eiusdem;  propter  quod  et  Dominus  post  re- 
surrectionem  praeceptum  de  baptismo  discipulis 
dedit,  ut  habetur  Matth.  ult.  *:  -  et  in  vigilia  Pen- 
tecostes,  quando  incipit  celebrari  solemnitas  Spi- 
ritus  Sancti ;  unde  et  Apostoli  leguntur  ipso  die 
Pentecostes,  quo  Spiritum  Sanctum  receperant, 
tria  millia  P  baptizasse  *. 

Ad  secundum  dicendum  quod  usus  aquae  adhi- 
betur  in  baptismo  quasi  pertinens  ad  substan- 
tiam  sacramenti:  sed  usus  olei  vel  chrismatis 
adhibetur  ad  quandam  solemnitatem.  Nam  pri- 
mo,  baptizandus  inungitur  oleo  sancto  et  in  pe- 
ctore  et  in  scapulis,  quasi  aihleta  Dei,  ut  Ambro- 
sius  dicit,  in  libro  de  Sacramentis  *:  sicut  pugiles 
inungi  consueverunt.  -  Vel ,  sicut  Innocentius  * 
dicit,  in  quadam  Decretali  de  sacra  Unctione  *, 
bapti^andus  in  pectore  inungitur,  ut  Spiritus  Sancti 
doniim  recipiat  f,  errorem  abiiciat  et  ignorantiam, 
et  fidem  rectam  suscipiat,  quia  iustus  ex  fide  vi- 
vit;  inter  scapulas  autem  inungitur ,  ut  Spiritus 
Sancti  gratiam  induat,  exuat  ^  negligentiam  et 
torporem,  et  bonam  operationem  exerceat;  ut  per 
fidei  sacramentum  sit  munditia  cogitationum  in 
pectore,  et  fortitudo  laborum  in  scapulis. 

Post  baptismum  vero,  ut  Rabanus  dicit  *,  statim 
signatur  in  cerebro  a  presbytero  cum  sacro  chri- 
smate,  sequente  simul  et  oratione,  ut  Christi  regrii 
particeps  fiat,  et  a  Christo  Christianus  possit  vo- 
cari.  -  Vel,  sicut  Ambrosius  dicit  *,  unguentum 
super  caput  effunditur,  quia  sapientis  sensus  in 
capite  ^  eius  * :  ut  scilicet  **  sit  paratus  omni  pe- 
tenti  de  fide  reddere  rationem. 

Ad  tertium  dicendum  quod  vestis  illa  candida 
traditur  baptizato,  non  quidem  ea  ratione  quod 
non  liceat  ei  aliis  vestibus  uti:  sed  in  signum 
gloriosae  ^  resurrectionis,  ad  quam  homines  per 
baptismum  regenerantur;  et  ad  designandam  pu- 
ritatem  vitae,  quam  debent  post  baptismum  ob- 
servare ,  secundum  illud  Rom.  vi  * :  In  novitate 
vitae  ambulemus. 

Ad  quartum  dicendum  quod  ea  quae  pertinent 
ad  solemnitatem  sacramenti,  etsi  non  sint  de  ne- 
cessitate  sacramenti,  non  tamen  sunt  superflua, 
quia  sunt  ad  bene  esse  sacramenfi,  ut  supra  * 
dictum  est. 


Vers.  3. 


•  Vers.  5. 


Vers.  19. 


*   Act.    cap.   II, 
vers.  41. 


*  Lib.  I,  cap.  II. 

*  Tertius. 

*  Cap.  Qtiuffl  ve- 
nisset. 


'  De  Cteric.  In- 
stit.  lib.  I,  cap. 
xxvui. 


*  De  Sacram. 
lib.  III,  cap.  I.- 
Cf.  cati.  Acce- 
pisti  myst.,  de 
Consecr.,  dist. 
IV. 

£ 

*  Eccle.  cap.  11, 
vers.  14. 

"  Innoc.  III,  cap. 
cit.  -  Cf.  I  Pet. 
cap.  III,  vers.  1. 


!: 


•  Vers.  4. 


*  In  corpore. 


o)  materierum.  -  materiarum  PEF. 

p)  millia.  —  hominum  addunt  I  et  editiones. 

f)  Spiritus  Sancti  donum  recipiat.-pcr  Spiritus  Sancti  donum  PI. 

8)  inungitur...  exuat.  -  inungitur  (inunguntur  P)  ut  per  Spiritus 


Sancti  gratiam  exuat  (excutiant  P)  PI.  Post  exerceat  P  addit  quia 
fides  sine  operibus  mortua  est. 

t)  in  capite.  -  PI ;  sunt  caput  D,  super  caput  ceteri.  -  omni  pe- 
tenti  CIsFG  a  et  editiones;  omnipoitenti  H,  omnipotenti  ceteri. 

V)  gloriosae.  -  gloriae  PI;  Alias  gloriosae  margo  P. 


78 


QUAESTIO  LXVI,  ARTICULUS  XI,  XII 


ARTICULUS  UNDECIMUS 

UTRUiM  CONVENIENTER  DESCRIBANTUR  TRIA  BAPTISMATA,  SCILICET  AQUAE, 

SANGUINIS  ET  FLAMINIS 

IV  Sent.,  dist.  iv,  qu.  iii,  art.  3,  qu»  i,  2,  3;  Quodl.  VI,  qu.  iii,  art.  1;  In  loan.,  cap.  iii,  lect.  i. 


ND  UNDECIMUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
i  inconvenienter  describantur  tria  bapti- 
'smata,  scilicet  aquae,  sanguinis  et  fla- 
%minis,  scilicet  Spiritus  Sancti.  Quia  Apo- 

•  vers.  5.  stolus  dicit,  Ephes.  iv  * :   Una  fides,  unum  bapti- 

sma.  Sed  non  est  nisi  una  fides.  Ergo  non  de- 
a  bent  tria  baptismata  esse  *. 

2.  Praeterea,  baptismus  est  quoddam  sacra- 

•  Qu.  Lxv,  art. ..  mentum,  ut  ex  supra  *  dictis  patet.   Sed  solum 

baptismus   aquae   est   sacramentum.    Ergo   non 
?  debent  poni  alii  duo  baptismi  ^. 

*.D*Fi*or/A.,       3    Praeterea,  Damasccnus,  in  IV  libro  *,  de- 

lib.  IV,  cap.  «.  .  ,  ,.  ,  .  -»T 

terminat  plura  alia  genera  baptismatum.  Non  ergo 

solum  debent  poni  tria  baptismata. 

«vers.  2.  Sed  contra  est  quod,  super  illud  Heb.vi*, 

«Lomb.  etord.  baptismatum  doctrinae,  dicit  Glossa*:  Pluraliter 

dicit:   quia   est  baptismus  aquae ,  poenitentiae ,  et 

sanguinis. 

*^Art.  2^  ad^j^;       Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  *  dictum 

uui,  kn.  5.'       est,  baptismus  aquae  efficaciam  habet  a  passione 

Christi,  cui  aliquis  configuratur  per  baptismum ; 

et  ulterius,  sicut  a  prima  causa,  a  Spiritu  San- 

cto.    Licet   autem   effectus   dependeat   a   prima 

causa,  causa  tamen  superexcedit  effectum,   nec 

dependet  ab  effectu.  Et  ideo,  praeter  baptismum 

aquae,   potest  aliquis  consequi  sacramenti  effe- 

ctum  ex  passione  Christi,  inquantum  quis  ei  con- 

formatur    pro    Christo   patiendo.    Unde    dicitur 

Apoc.  VII  *:  Hi  sunt  qui  venerunt  ex  tribulatione 

magna,  et  laverunt  stolas  suas  et  dealbaverunt  eas 

in  sanguine  Agni. 

Eadem  etiam  ratione  aliquis  per  virtutem  Spi- 
rims  Sancti  consequitur  effectum  baptismi,  non 
solum  sine  baptismo  aquae,  sed  etiam  sine  ba- 
ptismo  sanguinis:  inquantum  scilicet  alicuius  cor 
per  Spiritum  Sanctum  movetur  ad  credendum 
et  diligendum  Deum,  et  poenitendum  de  pec- 
catis;  unde  etiam  dicitur  baptismus  poenitentiae. 
vers.  4.  £^  jg  j^Q(,  dicitur  Isaiae  iv  * :  Si  abluerit  Domi- 
nus  sordes  filiarum  Sion,  et  sanguinem  lerusalem 


*  Vers.  14. 


*   De    Baptism. 
cont.  Donalist., 


smi    vicem,    de 
Consecr.,    dist. 


laverit  de  medio  eius,  in  spiritu  iudicii  et  spiritu 
ardoris. 

Sic  igitur  utrumque  aliorum  baptismatum  no- 
minatur  baptismus,  inquantum  supplet  vicem  ba- 
ptismi  1'.  Unde  dicit  Augustinus,  in  IV  libro  de 
Unico  Baptismo  Parvulorum  *:  Baptismi  vicem 
aliquando  implere  passionem,  de  latrone  illo  cui  '.'c/^kS°%^«^ 
non  bapti^ato  dictum  est,  «  Hodie  mecum  eris  in 
paradiso  »,  beatus  Cyprianus  tton  leve  documejitum  ^^' 
assumit.  Quod  etiam  atque  etiam  considerans,  in- 
venio  non  tantum  passionem  pro  nomine  Christi 
id  ®  quod  ex  baptismo  deerat  posse  supplere :  sed 
etiam  fidem  conversionemque  cordis ,  si  forte  ad 
celebrandum  mysterium  baptismi  in  angustiis  tem- 
porum  succurri  non  potest. 

Ad  primum  ergo  digendum  quod  alia  duo  bapti- 
smata  includuntur  in  baptismo  aquae ,  qui  effi- 
caciam  habet  et  ex  passione  Christi  et  ex  Spi- 
ritu  Sancto.  Et  ideo  per  hoc  non  toUitur  unitas 
baptismatis. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  sicut  supra  *  di- 
ctum  est,  sacramentum  habet  rationem  signi.  Alia 
vero  duo  conveniunt  cum  baptismo  aquae,  non 
quidem  quantum  ad  rationem  signi,  sed  quan- 
tum  ad  effectum  baptismatis.  Et  ideo  non  sunt 
sacramenta. 

Ad  tertium  dicendum  quod  Damascenus  ponit 
quaedam  baptismata  figuralia.  Sicut  diluvium, 
quod  fuit  signum  nostri  baptismi  quantum  ad 
salvationem  fidelium  in  Ecclesia,  sicut  tunc  pau- 
cae  animae  salvae  factae  sunt  in  arca,  ut  dicitur 
I  Petr.  III  *.  -  Ponit  etiam  transitum  maris  Rubri: 
qui  significat  nostrum  baptisma  quantum  ad  li- 
berationem  a  servitute  peccati;  unde  Apostolus 
dicit,  I  Cor.  x  *,  quod  omnes  bapti^ati  sunt  in  nube 
et  in  mari.  -  Ponit  etiam  ablutiones  diversas  quae 
fiebant  in  veteri  lege,  praefigurantes  nostrum  ba- 
ptisma  quantum  ad  purgationem  peccatorum.  - 
Ponit  etiam  baptismum  loannis,  qui  fuit  praepa- 
ratorius  ad  nostrum  baptisma. 


Qu.  Lx,  art.  1. 


Vers.  20. 


Vers.  2. 


o)  esse.  -  Ante  tria  ponunt  FHpG  et  abc,  poni  ante  tria  PIsG. 
p)  alii  duo  baptismi.  -  alia  duo  baptismata  PF. 
Y)  baptismi.  -  aquae  addunt  IsG  et  editiones. 


3)  id.  -  FI  et  editiones;  illud  EG,  idem  ceteri.  Pro  ex  baptismo, 
bapo  I,  baptismo  P,  baptijato  ceteri.  Pro  conversionemque,  conversa- 
tionemque  BC,  conversationem  (corde)  FpG,  confessionemque  P. 


ARTICULUS  DUODECIMUS 

UTRUM  BAPTISMUS  SANGUINIS  SIT  POTISSIMUS  INTER  TRIA  BAPTISMATA 

IV  Sent.,  dist.  iv,  qu.  iii,  art.  3,  qu'  4;  Ad  Heb.,  cap.  vi,  lect.  i. 


D    DUODECIMUM     SIC     PROCEDITUR.    Videtur 

quod  baptismus  sanguinis  non  sit  po- 
tissimus  inter  tria  baptismata  '.  Bapti- 
smus   enim  aquae   imprimit  characte- 


rem.  Quod  quidem  baptismus  sanguinis  non  facit. 
Ergo  baptismus  sanguinis  non  est  potior  quam 
baptismus  aquae. 

2.  Praeterea,  baptismus  sanguinis  non  valet 


a)  baptismata.  —  baptismata  praedicta  CE,  praedicta  baptismata  Ha  et  editiones. 


QUAESTIO  LXVI,  ARTICULUS  XII 


Ij.      *  Vers.  3. 


Art.  praeced. 
Vers.  14. 


*  De  Eccles.  Do- 
gmat.,  cap.  xli, 
al.  Lxxiv.  -  Inter 
Opp.  Aug. 


*  Art.  praeced. 


sine  baptismo  flaminis ,  qui  est  per  caritatem : 
dicitur  enim  I  Cor.  xiii  *:  Si  tradidero  corpus 
meum  ita  ut  ardeam,  caritatem  autem  non  ha- 
buero,  nihil  mihi  prodest.  Sed  baptismus  flaminis 
valet  sine  baptismo  sanguinis:  non  enim  soli 
martyres  salvantur.  Ergo  baptismus  sanguinis  non 
est  potissimus. 

3.  Praeterea,  sicut  baptismus  aquae  habet  ef- 
ficaciam  a  passione  Christi,  cui,  secundum  prae- 
dicta  *,  respondet  baptismus  sanguinis,  ita  passio 
Christi  efficaciam  habet  a  Spiritu  Sancto :  secun- 
dum  illud  Heb.  ix  *:  Sanguis  Christi,  qui  per 
Spiritum  Sanctum  obtulit  semetipsum  pro  tiobis, 
emundabit  P  conscientias  nostras  ab  operibus  mor- 
tuis,  etc.  Ergo  baptismus  flaminis  potior  est  quam 
baptismus  sanguinis.  Non  ergo  baptismus  san- 
guinis  est  potissimus. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus,  ad  Fortuna- 
tum  * ,  loquens  de  comparatione  baptismatum , 
dicit:  Bapti\atus  confitetur  fidem  suam  coram  sa- 
cerdote:  martyr  coram  persecutore.  Ille  post  con- 
fessionem  suam  f  aspergitur  aqua:  hic  sanguine. 
Ille  per  impositionem  manus  pontificis  recipit  Spi- 
ritum  Sanctum:  hic  templum  efficitur  Spiritus 
Sancti. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  *, 
effusio  sanguinis  pro  Christo,  et  operatio  inte- 
rior  Spiritus  Sancti,  dicuntur  baptismata  inquan- 
tum  efficiunt  effectum  baptismi  aquae.  Baptismus 
autem  aquae  efficaciam  habet  a  passione  Christi 


79 

et  a  Spiritu  Sancto,  ut  dictum  est  *.  Quae  qui- 
dem  duae  causae  operantur  in  quolibet  horum 
trium  baptismatum :  excellentissime  autem  in  ba- 
ptismo  sanguinis.  Nam  passio  Christi  operatur 
quidem  in  baptismo  aquae  per  quandam  figu- 
ralem  repraesentationem ;  in  baptismo  autem  fla- 
minis  vel  poenitentiae  per  quandam  affectionem ; 
sed  in  baptismo  sanguinis  per  imitationem  operis. 
Similiter  etiam  virtus  Spiritus  Sancti  operatur 
in  baptismo  aquae  per  quandam  virtutem  laten- 
tem;  in  baptismo  autem  poenitentiae  per  cordis 
commotionem;  sed  in  baptismo  sanguinis  per 
potissimum  dilectionis  et  affectionis  fervorem, 
secundum  illud  loan.  xv  * :  Maiorem  hac  ^  dile- 
ctionem  nemo  habet,  ut  animam  suam  ponat  quis 
pro  amicis  suis. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  character  est  res 
et  sacramentum  *.  Non  autem  dicimus  quod  ba- 
ptismus  sanguinis  praeeminentiam  habeat  secun- 
dum  rationem  sacramenti:  sed  quantum  ad  sa- 
cramenti  effectum. 

Ad  secundum  dicendum  quod  effusio  sanguinis 
non  habet  rationem  baptismi  si  sit  sine  caritate. 
Ex  quo  patet  quod  baptismus  sanguinis  includit 
baptismum  flaminis,  et  non  e  converso.  Unde 
ex  hoc  '  probatur  perfectior. 

Ad  tertium  dicendum  quod  baptismus  sanguinis 
praeeminentiam  habet  non  solum  ex  parte  pas- 
sionis  Christi,  sed  etiam  ex  parte  Spiritus  San- 
cti,  ut  dictum  est  *. 


Ibid. 


Vers.  13. 
S 


•  Art.  1. 


In  corpore. 


P)  emundabit.  -  PFI;  emundavit  bc,  et  emundavit  ceteri. 
y)  confessionem  suam,  -  CEGa;  professionem  I,  confessionem  P, 
professionem  suam  ceteri. 


S)  hac.  —  Om.  I;  pro  ut,  quam  ut  PI. 
e)  hoc.  -  hoc  ipso  I  et  editiones. 


8o 


QUAESTIO  LXVII,  ARTICULUS  I 


QUAESTIO  SEXAGESIMASEPTIMA 

DE  MINISTRIS  PER  QUOS  TRADITUR  BAPTISMI  SACRAMENTUM 


IN    OCTO    ARTICULOS   DIVISA 


*   Cf.   qu.   Lxvi, 
Introd. 


d: 


EiNDE    considerandum   est    de    ministris   per 
'quos  traditur  sacramentum  baptismi  *. 
Et  circa  hoc  quaeruntur  octo. 

Primo:  utrum   ad  diaconum  pertineat  bapti- 

zare. 
Secundo :  utrum  pertineat  ad  presbyterum,  vel 

solum  ad  episcopum. 
Tertio :  utrum  laicus  possit  sacramentum  ba- 
ptismi  conferre. 


Quarto :  utrum  hoc  possit  facere  mulier. 
Quinto:   utrum   non   baptizatus  possit  bapti- 

zare. 
Sexto :   utrum  plures  possint   simul  baptizare 

unum  et  eundem. 
Septimo:  utrum  necesse  sit  esse  aliquem  qui 

baptizatum  de  sacro  fonte  recipiat. 
Octavo :    utrum   suscipiens  aliquem   de  sacro 

fonte  obligetur  ad  eius  instructionem. 


ARTICULUS  PRIMUS 

UTRUM  AD  OFFICIUM  DIACONI  PERTINEAT  BAPTIZARE 

IV  Sent.,  dist.  v,  qu.  ii,  art.  i,  qu'  2.  , 


*  Vers.  26. 


D  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
ad  offtcium  diaconi  pertineat  baptizare. 
Simul  enim  iniungitur  a  Domino  offi- 
^cium  praedicandi  *  et  baptizandi:    se- 

•  vers.  19.        cundum  illud  Matth.  ult.  *:  Euntes,  docete  omnes 

gentes,  bapti\antes  eos,  etc.  Sed  ad  officium  dia- 
di?"xxv'"'"'  ^^^^  pertinet  evangelizare  *.   Ergo  videtur  quod 
etiam  ad  officium  diaconi  pertineat  baptizare. 

2.  Praeterea,    secundum   Dionysium,  v  cap. 

*  part.  1,  s  6, 7-  Eccl.  Htef.  *,  purgare  pertinet  ad  officium  diaconi. 
Sed  purgatio  a  peccatis  maxime  fit  per  bapti- 
smum :  secundum  illud  Ephes.  v  * :  Mundans  eam 
lavacro  aquae  P  in  verbo  vitae.  Ergo  videtur  quod 
baptizare  pertineat  ad  diaconem. 

3.  Praeterea,  de  beato  Laurentio  legitur  * 
quod,  cum  ipse  esset  diaconus,  plurimos  bapti- 
zabat.  Ergo  videtur  quod  ad  diacones  pertinet 
baptizare. 

Sed  contra  est  quod  Gelasius  *  Papa  dicit, 
et  habetur  in  Decretis,  XCIII  dist.  * :  Diacones  pro- 
priam  constituimus  observare  mensuram.  Et  infra : 
Absque  episcopo  vel  presbytero  bapti^are  non  au- 
deant,  nisi,  praedictis  ordinibus  loixgius  constitutis, 
necessitas  extrema  compellat. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  caelestium  or- 
dinum  proprietates  et  eorum  officia  ex  eorum  no- 
minibus  accipiuntur,  ut  dicit  Dionysius,  vii  cap. 
8  '•  Cael.  Hier.  * ;  ita  etiam  ex  nominibus  ecclesiasti- 

corum  ordinum  accipi  potest  quid  ad  unum- 
quemque  pertineat  ordinem.  Dicuntur  autem  dia- 
cones  quasi  ministri:  quia  videlicet  ad  diacones 
non  pertinet  aliquod  sacramentum  principaliter 
et  quasi  ex  proprio  officio  praebere,  sed  mini- 


P 


*  Homil.  XCI 
inter  Opp.  Be- 
dae. 


*  Primus. 

*  Can.  Diaconos 
propriam. 


sterium  adhibere  aliis  maioribus  in  sacramento- 

rum  exhibitione.    Et  sic  ad  diaConem  non  per- 

tinet  quasi  ex  proprio  officio  tradere  sacramen- 

tum  baptismi :  sed  in  collatione  huius  sacramenti 

et  aliorum  assistere  et  ministrare  maioribus.  Unde 

Isidorus  dicit*:   Ad  diaconum  pertinet   assistere  ^,^ pJJ'-.  cf «"' 

et  ministrare  sacerdotibus  '^  in  omnibus  quae  agun-  ^"'"'  '''*'• 

tur  in  sacramentis  Christi,  in  baptismo  scilicet,  in  t 

chrismate,  in  patena  et  calice. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  ad  diaconum 
pertinet  recitare  evangelium  in  ecclesia,  et  prae- 
dicare  ipsum  per  modum  catechizantis  ^ :   unde  s 

et  Dionysius  dicit  *  quod  diaconi  habent  officium 
super  immundos,  inter  quos  ponit  catechume- 
nos  *.  Sed  docere,  id  est  exponere  evangelium, 
pertinet  proprie  ad  episcopum,  cuius  actus  est 
perficere ,  secundum  Dionysium,  v  cap.  Eccl. 
Hier.  * ;  perficere  autem  idem  est  quod  docere. 
Unde  non  sequitur  quod  ad  diacones  pertineat 
officium  baptizandi. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  sicut  Dionysius 
dicit,  II  cap.  Eccl.  Hier.  *,  baptismus  non  solum 
habet  vim  purgativam,  sed  etiam  illuminativam 
virtutem.  Et  ideo  excedit  officium  diaconi,  ad 
quem  pertinet  solum  purgare :  scilicet  vel  repel- 
lendo  immundos,  vel  disponendo  eos  ad  sacra- 
menti  susceptionem. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  quia  baptismus  est 
sacramentum  necessitatis,  permittitur  diaconibus, 
necessitate  urgente  in  absentia  maiorum,  bapti- 
zare :  sicut  patet  ex  auctoritate  Gelasii  super  * 
inducta.  Et  hoc  modo  beatus  Laurentius,  diaco- 
nus  existens,  baptizavit. 


'  Eccl.  Hitr.  cap. 
1,  part.  I,  S  6. 


*  Ibid.,  cap.  III, 
part.  III,  §  6, 


Part.  I,  %  6,  7. 


'  Cap.  V,  part.  i, 
3- 


'  Arg.  Sed  cont. 


o)  praedicandi.  -  Evangelium  addunt  PIsG. 

P)  aquae.  -  EIsGH  a  et  editiones;  om. 

Y)  sacerdotibus.  -  PH   et  post  assistere  IsG;    Unde...  ministrare 


(vel  potius  homoteleuton  ceterorum  Unde...  ministrare  maioribus)  om. 
EpG,  maioribus  sacerdotibus  ceteri. 

3)  per  modum  catechi\antis.  -  PIsGH;  per  modum  catechi:{andis 
pH,  postmodum  catechi^andis  ceteri. 


QUAESTIO  LXVII,  ARTICULUS  II 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


TiTULus  est  clarus.  -  In  corpore  omnia  clara  sunt.  Du- 
bium  tamen  unum  restat,  quo  pacto  verum  sit  dia- 
conis  non  convenire  praedicandi  et  baptizandi  officium : 
cum  in  diaconorum  ordinatione  expresse  dicatur:  Diaco- 
nutn  oportet  ministrare  ad  altare,  bapti^are  et  praedicare. 
Ex  quo  loco  habetur  argumentum  et  contra  rationem  Au- 
ctoris,  et  contra  conclusionem.  Contra  rationem  quidem, 
quia,  dum  hic  exponitur  ministerium  diaconi  respicere 
altare,  apparet  diaconos  non  nisi  ut  ministros  se  habere 
ad  altare :  sed  respectu  aliorum  actuum,  puta  praedicandi 
et  baptizandi,  non  potest  inferri  quod  ministeriaHter  tantum 
deserviant.  -  Contra  conclusionem  autem,  quia  expresse 
attribuitur  sibi  et  baptizare  et  praedicare. 

II.  Ad  hoc  dicitur  quod  utrumque  verum  est  diversi- 
mode  intelHgendo.  Nam  ad  diaconos  spectat  et  baptizare 


Can.   Diaconos 
prov 

xcfi 


propriam,  dist. 
•— .111. 


et  praedicare  ex  impositione :  hoc  est,  si  ab  episcopo  seu 
presbytero  sibi  imponatur,  ut  Pelagius  *  dicit,  de  Consecr.,  '  Gelasius. 
dist.  IV,  cap.  Diacones  *.  Non  spectat  autem  ad  diaconos  "  cf.  cap.  Con- 
praedicare   aut  baptizare   ex   officio:    ut  in  cap.  Constat,  ?'"''"-■••  " 
de  Consecr.,  dist.  IV,  dicitur. 

Ratio  quoque  Htterae  soHda  consistit,  fundata  super 
of&cio  diaconi  absolute.  Ex  quo  enim  offlcium  eius  est 
ministrare,  infertur  rationabiHter  quod,  si  actibus  superio- 
rum  se  immiscet,  non  nisi  ministeriaHter  ad  eos  se  habet. 
Et  propterea  recte  infertur  non  competere  sibi  ex  officio 
praedicare  aut  baptizare.  Cum  quo  tamen  stat,  ut  dictum 
est,  quod  utrumque  potest  ei  competere  ex  impositione: 
hoc  enim  ostendit  ministrum  ipsum  esse  officialium  eorum 
qui  ex  officio  haec  possunt. 


I 


•  Art.  praeced. 
arg.  i;  qu.  Lxvi, 
art.  5,  arg.  2. 

*  Vers.  iQ. 


•  Part.  I,  §  6,  7. 
"  Part.  I,  §  3. 


■"  Ord.  Bedae. 
"  Vers.  1. 

*  Ps.  XLiv,  vers. 
<7- 


;  Epist.  ad  Lu- 
difred.  •  Cf.  can. 
Perlectis,  dist. 
XXV. 


ARTICULUS  SECUNDUS 

UTRUM  BAPTIZARE  PERTINEAT  AD  OFFICIUM  PRESBYTERORUM,  VEL  SOLUM  EPISCOPORUM 

Infra,  art.   3,  ad  1,  2;  IV  Sent.,  dist.  xvii,  qu.  iii,  art.  3,  qu*  2;  dist.  xxiv,  qu.  11,  art.  2,  ad  1. 


*Lib.II,cap.xxv, 
n.  9. 


*  Qu.  Lxv,  art.  3. 


*  Vers.  17. 

*  Cf.  Aug.  /n 
loan.  Evang., 
tract.  XXVI, 
n.  13. 

T     . 


>D  SECUNDUM  sic  PROCEDiTUR.  VidetuF  quod 
baptizare  non  pertineat  ad  officium  pre- 
'sbyterorum,  sed  solum  episcoporum. 
iQuia,  sicut  dictum  est  *,  sub  eodem 
praecepto  iniungitur,  Matth.  ult.  *,  offtcium  do- 
cendi  et  baptizandi  *.  Sed  docere,  quod  est  per- 
ficere ,  pertinet  ad  of&cium  episcopi:  ut  patet 
per  Dionysium,  v  *  et  vi  **  cap.  Ecd.  Hier.  Ergo 
et  baptizare  pertinet  tantum  ad  officium  epi- 
scopi. 

2.  Praeterea,  per  baptismum  annumeratur 
aliquis  populo  Christiano :  quod  quidem  videtur 
ad  officium  solius  principis  pertinere.  Sed  prin- 
cipatum  in  Ecclesia  tenent  episcopi,  ut  dicitur 
in  Glossa  *  Luc.  x  **:  qui  etiam  P  tenent  lo- 
cum  Apostolorum,  de  quibus  dicitur  in  Psalmo  * : 
Constitues  eos  principes  sitper  omnetn  terratn.  Ergo 
videtur  quod  baptizare  pertineat  solum  ad  offi- 
cium  episcopi. 

3.  Praeterea,  Isidorus  dicit  *  quod  ad  episco- 
pum  pertinet  basilicarum  consecratio,  iinctio  altaris, 
et  confectio  chrismatis:  ipse  ordines  ecclesiasticos 
distribuit,  et  sacras  virgines  benedicit.  Sed  his 
omnibus  maius  est  sacramentum  baptismi.  Ergo 
videtur  quod  multo  magis  ad  officium  solius  epi- 
scopi  pertinet  baptizare. 

Sed  contra  est  quod  Isidorus  dicit,  in  libro 
de  Officiis  *:  Constat  baptisma  solis  sacerdotibus 
esse  traditum. 

Respondeo  dicendum  quod  sacerdotes  ad  hoc 
consecrantur  ut  sacramentum  Corporis  Christi 
conficiant,  sicut  supra  *  dictum  est.  Illud  autem 
est  sacramentum  ecclesiasticae  unitatis:  secundum 
illud  Apostoli ,  I  Cor.  x  * :  Untis  panis  et  unum 
corpus  multi  sumus,  omnes  qui  de  uno  pane  et  de 
uno  calice  participamus  *.  Per  baptismum  autem 
aliquis  fit  particeps  ecclesiasticae  '^  unitatis  :  unde 


et  accipit  ius  accedendi  ad  mensam  Domini.  Et 
ideo,  sicut  ad  sacerdotem  pertinet  consecrare  Eu- 
charistiam,  ad  quod  principaliter  ordinatur  sa- 
cerdotium,  ita  ad  proprium  officium  sacerdotis 
pertinet  baptizare:  eiusdem  enim  videtur  esse 
operari  totum,  et  partem  in  toto  disponere. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  utrumque  of- 
ficium,  scilicet  docendi  et  bapfizandi,  Dominus 
Apostolis  iniunxit,  quorum  vicem  gerunt  episcopi: 
aliter  tamen  et  aliter.  Nam  offtcium  docendi 
commisit  eis  Christus  ut  ipsi  per  se  illud  exer- 
cerent,  tanquam  principalissimum  :  unde  et  ipsi 
Apostoli  dixerunt,  Act.  vi  * :  Non  est  aequiitp.  nos 
relinquere  verbum  Dei  et  ministrare  tnetisis.  Of- 
ficium  autem  baptizandi  commisit  Apostolis  ut 
per  alios  exercendum :  unde  et  Apostolus  dicit, 
I  Cor.  I  *:  Non  misit  me  Christus  bapti\are,  sed 
evangeliiare.  Et  hoc  ideo  quia  in  baptizando 
nihil  operatur  meritum  et  sapientia  ministri,  sicut 
in  docendo,  ut  patet  ex  supra  *  dictis.  In  cuius 
etiam  signum,  nec  ipse  Dominus  baptizavit,  sed 
discipuli  eius,  ut  dicitur  loan.  iv  *.  -  Nec  tamen  '  vers.  2. 
per  hoc  excluditur  quin  episcopi  possint  bapti- 
zare:  quia  quod  potest  potestas  inferior,  potest 
et  superior.  Unde  et  Apostolus  ibidem  *  dicit  se 
quosdam  baptizasse. 

Ad  secundum  dicendum  quod  in  qualibet  repu- 
blica  ea  quae  sunt  minora,  pertinent  ad  minora 
offtcia,  maiora  vero  maioribus  reservantur:  se- 
cundum  illud  Exod.  xviii  *:  Quidquid  maius  fue- 
rit ,  referent  ^  ad  te ,  et  ipsi  tantumtnodo  mitiora 
iudicent.  Et  ideo  ad  minores  principes  civitatis 
pertinet  disponere  de  infimo  populo :  ad  summos 
autem  pertinet  disponere  ea  quae  pertinent  ad 
maiores  civitatis.  Per  baptismum  autem  non  adi- 
piscitur  aliquis  nisi  infimum  gradum  in  populo 
Christiano.  Et  ideo  bapfizare  perfinet  ad  minores 


Vers.  2. 


Vers.  17. 


*  Qu.  Lxiv,  art.  i 
ad  2;  art.  5,  9. 


'ladCor. ,CAf.i, 
vers.  14,  16. 


Vers.  22. 


a)  docendi  et  bapti^andi.  -  PI;   bapti^andi  et  docendi  ed.  a,  do- 
cendi  et  praedicandi  ceteri. 

p)  qui  etiam.  -  qui  ante  ut  dicitur  PI. 

SuMMAE  Theol.  D.  Thomae  T.  IX. 


Y)  ecclesiasticae.  -  PEFa;  ecclesiae. 

S)  referent.  -  re/eratur  ed.  a,  referetur  H,  referant  I  et  editiones. 


• 


*  Cit.  in  arg. 

*  Qu.  Lxv,  art.  3. 


82  QUAESTIO  LXVII,  ARTICULUS  III 

principes  Ecclesiae,  idest  presbyteros,  qui  tenent 
locum  septuaginta  duorum  discipulorum  Christi, 
ut  dicit  Glossa  Luc.  x  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  supra  *  di- 


ctum  est,  sacramentum  baptismi  est  potissimum 
necessitate:  sed  quantum  ad  perfectionem,  sunt 
quaedam  alia  potiora,  quae  episcopis  reservan- 
tur. 


*Vid.  Comment. 
Caiet.  post  art.  5. 

*  Art.  2. 


D.  3J0,  591. 


'  Primus.  -  Cf. 
can.  Diaconos 
propriam.,  dist. 
XCIII. 

*  De  Ecclesiast. 
Offic.  lib.II,cap. 
XXV,  n.  9.  -  Cf. 
can.  Constat  ba- 
ptisma,  de  Cott- 
secr.,  dist.  IV. 
'  lad  Tim.,  cap. 
11,  vers.  4. 


ARTICULUS  TERTIUS 

UTRUM    LAICUS   BAPTIZARE    POSSIT 

II»  II»»,  qu.  c,  art.  2,  ad  1  ;  IV  Sent.,  dist.  v,  qu.  11,  art.  1,  qu»  1;  dist.  xvii,  qu.  iii,  art.  3,  qu*  2,  ad  3; 
dist.  XX,  art.  1,  qu»  2,  ad  3;  dist.  xxiii,  qu.  n,  art.  1,  qu»  1. 


iD  TERTiUM  sic  PROCEDiTUR*.  Videtur  quod 
laicus  baptizare  non  possit.  Baptizare 
'enim,  sicut  dictum  est  *,  proprie  per- 
itinet  ad  ordinem  sacerdotalem.  Sed  ea 
quae  sunt  ordinis,  non  possunt  committi  non 
habenti  ordinem.  Ergo  videtur  quod  laicus,  qui 
non  habet  ordinem,  baptizare  non  possit. 

2.  Praeterea,  maius  est  baptizare  quam  alia 
sacramentalia  baptismi  perficere :  sicut  catechizare 
et  exorcizare  et  aquam  baptismalem  benedicere. 
Sed  haec  non  possunt  fieri  a  laicis,  sed  solum 
a  sacerdofibus  *.  Ergo  videtur  quod  multo  minus 
laici  possint  baptizare. 

3.  Praeterea,  sicut  baptismus  est  sacramentum 
necessitatis ,  ita  et  poenitentia.  Sed  laicus  non 
potest  absolvere  in  foro  poenitentiali.  Ergo  neque 
potest  baptizare. 

Sed  contra  est  quod  Gelasius  Papa  *  et  Isi- 
dorus  *  dicunt,  quod  baptiiare ,  necessiiate  im- 
minente ,   laicis  Christianis  pleriimqne  conceditur. 

Respondeo  dicendum  quod  ad  misericordiam 
eius  qui  vult  omnes  homines  salvos  fieri  *,  per- 
tinet  ut  in  his  quae  sunt  de  necessitate  salutis, 
homo  de  facili  remedium  inveniat.  Inter  omnia 
autem  alia  "  sacramenta  maximae  necessitatis  est 
baptismus,  qui  est  regeneratio  hominis  in  vitam 
spiritualem :  quia  pueris  aliter  P  subveniri  non 
potest;   et   adulti    non   possunt  aliter  quam  per 


baptismum  plenam  remissionem  consequi  et 
quantum  ad  culpam  et  quantum  ad  poenam. 
Et  ideo,  ut  homo  circa  remedium  tam  necessa- 
rium  defectum  pati  non  possit,  institutum  est  ut 
et  materia  baptismi  sit  communis  ^,  scilicet  aqua, 
quae  a  quolibet  haberi  potest ;  et  minister  bapti- 
smi  etiam  sit  quicumque,  efiam  ^  non  ordinatus; 
ne  propter  defectum  baptismi  homo  salutis  suae 
dispendium  patiatur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  baptizar^  per- 
tinet  ad  ordinem  sacerdotalem  secundum  quan- 
dam  convenientiam  et  solemnitatem :  non  autem 
hoc  est  de  necessitate  sacramenti.  Unde  etiam  si 
extra  necessitatis  articulum  laicus  baptizet,  peccat 
quidem,  tamen  sacramentum  baptismi  confert, 
nec  est  rebaptizandus  ille  qui  sic  est  baptizatus. 

Ad  secundum  dicendum  quod  illa  sacramentalia 
bapfismi  pertinent  ad  solemnitatem,  non  autem 
ad  necessitatem  baptismi.  Et  ideo  fieri  non  de- 
bent  nec  possunt  a  laico,  sed  solum  a  sacerdote, 
cuius  est  solemniter  baptizare. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  supra  *  dictum 
est,  poenitentia  non  est  tantae  necessitatis  sicut 
baptismus:  potest  enim  per  contritionem  sup- 
pleri  defectus  sacerdotalis  absolutionis,  quae  non 
liberat  a  tota  poena,  nec  etiam  pueris  adhibetur. 
Et  ideo  non  est  simile  de  baptismo,  cuius  effe- 
ctus  per  nihil  '  aliud  suppleri  potest. 


a)  alia.  -  Om.  Psl. 

[3)  aliter.  -  omnino  addunt  P  hic  et  sG  post  potest. 
y)  communis.  -  Alias,  communissima  margo  P.  -  Ante  haberi  I  et 
editiones  addunt  de  facili. 


'   Qu.   Lxv,  art. 
3.  4- 


3)  etiam.  -  Om.  Pc. 

e)  per  nihil.  -  Tertia;  principalis  per  nihil  EF,  principalis  ceteri; 
a  prosequitur:  per  aliud  suppleri  non  potest. 


Commentaria  Oardinalis  Caietani 


IN  articulis  secundo  et  tertio  hoc  solum  pro  novitiis  no- 
tandum  est,  quod,  cum  in  calce  secundi  articuli  dicitur, 
Effectus  baptismi  per  nihil  aliud  suppleri  polest,  intelli- 
gendum  est  de  integro  effectu  baptismi.  Integer  siquidem 
effectus  baptismi  claudit  in  se  characterem.  Et  propterea, 


licet  gratia,  cum  remissione  totius  culpae  et  poenae,  possit 

sine  baptismo  suppleri,  ut  patet  in  Latrone  *,    character  TJ:"'^'."''''"""' 

tamen   suppleri  non  potest:  -  et  hoc,  loquendo  de  po- 

tentia  ordinata  sub  divinae  dispositionis  providentia. 


vers.  43. 


QUAESTIO  LXVIl,  ARTICULUS  IV,  V 


83 


ARTICULUS  QUARTUS 

UTRUM   MULIER   POSSIT    BAPTIZARE 


*  Vide    Comm. 
Caiet.  post  art.  5. 

*  Quarto ,    can. 
xax,  c. 


*  Vers.  35. 


*  Vers.  12. 
t 


'  In  loan.  Evang. 
tract.  XI,  n.  6. 
••  Vers.  4. 


*  Secundus. 

'  dn.Super  qui- 
bus. 


irers.  33. 


'  AdGalat,,  cap. 
III,  vers.  28.  -  Ct. 
ad  Coloss.,  cap. 
iii,  vers.  11. 


»D  QUARTUM  sic  PROCEDiTUR  *.  Videtur  quod 
mulier  non  possit  baptizare.  Legitur 
'enim  in  Carthaginensi  Concilio  *:  Mu- 
\lier,  quamvis  docta  et  sancta,  viros  in 
conventu  docere ,  vel  alios  '^  baptiiare  non  prae- 
sumat.  Sed  nuUo  modo  licet  mulieri  docere  in 
conventu :  secundum  illud  I  Cor.  xiv  * :  Turpe 
est  mulieri  in  ecclesia  loqiii.  Ergo  videtur  quod 
nec  etiam  aliquo  modo  liceat  mulieri  baptizare. 

2.  Praeterea,  baptizare  pertinet  ad  officium 
praelationis :  unde  a  sacerdotibus  habentibus  cu- 
ram  animarum  debet  accipi  baptismus.  Sed  hoc 
non  potest  competere  feminae  P :  secundum  illud 
I  Tim.  II  * :  Docere  mulieri  non  permitto,  nec  do- 
minari  in  viros  ^,  sed  subditam  esse.  Ergo  mulier 
baptizare  non  potest. 

3.  Praeterea,  in  spirituali  regeneratione  vide- 
tur  aqua  habere  locum  materni  uteri:  ut  Augusti- 
nus  dicit  *,  super  illud  loan.  iii  **,  Nunquid  homo 
potest  in  ventrem  matris  suae  iterato  introire  et 
renasci?  Ille  autem  qui  baptizat,  videtur  magis 
habere  patris  officium.  Sed  hoc  non  competit 
mulieri.  Ergo  mulier  baptizare  non  potest. 

Sed  contra  est  quod  Urbanus  Papa  *  dicit,  et 
habetur  in  Decretis,  XXX,  qu.  iii  * :  Super  quibus 
consuluit  nos  tua  Dilectio ,  hoc  videtur  nobis  hac 
sententia  respondendum :  ut  baptismus  sit  si,  ne- 
cessitate  instante,  femina  puerum  in  nomine  Tri- 
nitatis  baptiiaverit. 

Respondeo  dicendum  quod  Christus  est  qui  prin- 
cipaliter  baptizat :  secundum  illud  loan.  i  *,  Super 
quem  videris  Spiritum  descendentem  et  manen- 
tem,  hic  est  qui  bapti{at.  Dicitur  autem  Coloss.  iii  * 
quod  in  Christo  non  est  mascidus  neque  femina. 


Et  ideo,  sicut  masculus  laicus  potest  baptizare, 
quasi  minister  Christi,  ita  etiam  et  femina. 

Quia  tamen  caput  mulieris  est  vir,  et  caput  viri 
Christus,  ut  dicitur  I  Cor.  xi  * ;  non  debet  mulier  "  vers.  3. 
baptizare  si  adsit  copia  viri.  Sicut  nec  laicus  prae- 
sente  clerico,  nec  clericus  praesente  sacerdote. 
Qui  tamen  potest  baptizare  praesente  episcopo: 
eo  quod  hoc  pertinet  ad  officium  sacerdotis. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  sicut  mulieri 
non  permittitur  publice  docere,  potest  tamen  pri- 
vata  doctrina  vel  monitione  aliquem  instruere ;  ita   . 
non  permittitur  publice  et  solemniter  baptizare, 
sed  tamen  potest  baptizare  in  necessitatis  articulo. 

Ad   secundum  dicendum  quod,    quando  bapti- 
smus   solemniter  et  ordinate  ^  celebratur,  debet  3 

aliquis  sacramentum   baptismi   suscipere   a  pre- 
sbytero  ^  curam  animarum  habente,  vel  ab  aliquo  « 

vice  eius.  Hoc  tamen  non  requiritur  in  articulo 
necessitatis,  in  quo  potest  mulier  baptizare. 

Ad  tertiu.m  dicendum  quod  in  generatione  car- 
nali  masculus  et  femina  operantur  secundum 
virtutem  propriae  naturae:  et  ideo  femina  non 
potest  esse  principium  generationis  activum,  sed 
passivum  tantum  *.  Sed  in  generatione  spirituali  *  ^-  ^fi'- 
neuter  operatur  virtute  propria,  sed  instrumen- 
taliter  tantum  per  virtutem  Christi.  Et  ideo  eo- 
dem  modo  potest  et  vir  et  mulier  in  casu  ne- 
cessitatis  baptizare. 

Si  tamen  mulier  extra  casum  necessitatis  bapti- 
zaret,  non  esset  rebaptizandus :  sicut  et  de  laico 
dictum  est  *.  Peccaret  tamen  ipsa  baptizahs,  et  '  Art.  3,  ad 
alii  qui  ad  hoc  cooperarentur,  vel  baptismum 
ab  ea  suscipiendo,  vel  ei  baptizandum  aliquem 
offerendo. 


a)  alios.  -  aliquos  Pl. 

^)  feminae.'-  mulieri  editiones. 

Y)  viros.  -  virum  P. 


3)  ordinate.  -  ordinarie   PEGHI. 

e)  a  presbytero.  -  E   et   tertia;   a  sacerdote  F,  om.  ceteri. 


I 


♦  Ct. 

art.  5, 


qu.   Lxiv, 
arg.  1. 


ARTICULUS  QUINTUS 

UTRUM  ILLE  QUI  NON  EST  BAPTIZATUS,  POSSIT  SACRAMENTUM  BAPTISMI  CONFERRE 

IV  Sent.,  dist.  v,  qu.  ii,  art.  i,  qu*  3. 


»d  quintum  sic  proceditur.  Videtur  quod 
ille  qui  non  est  baptizatus,  non  possit 
'sacramentum  baptismi  conferre.  Nullus 
^enim  dat  quod  non  habet  *.  Sed  non-ba- 
ptizatus  non  habet  sacramentum  baptismi.  Ergo 
non  potest  ipsum  conferre. 

2.  Praeterea,  sacramentum  baptismi  confert 
aliquis  inquantum  est  minister  Ecclesiae.  Sed 
ille  qui  non  est  baptizatus,  nuUo  modo  pertinet 
ad  Ecclesiam,  scilicet  nec  re  nec  sacramento. 
Ergo  non  potest  sacramentum  baptismi  conferre. 


3.  Praeterea,  maius  est  sacramentum  con- 
ferre  quam  suscipere.  Sed  non-baptizatus  non 
potest  alia  sacramenta  suscipere.  Ergo  multo  mi- 
nus  potest  aliquod  sacramentum  conferre. 

Sed   contra   est   quod   Isidorus   dicit  *:  Ro-  IJ^J-p^^-^f. 
manus   Pontifex    non   hominem    iudicat   qui   ba-  '^"[■: ^l^_%o'- 
pti^at,   sed   Spiritum    Dei  subministrare   gratiam  ™/"co»«cn' 
baptismi,  licet  paganus  sit   qui  bapti^at.  Sed  ille  '^'*'-  '^- 
qui  est  baptizatus,   non   dicitur  paganus.    Ergo 
non  "   baptizatus   potest   conferre   sacramentum  « 

baptismi. 


a)  non.  -  Ea;  etiam  nec  pG,  etiam  non  F  et  cetera  tenia,  om.  ceteri. 


84 


QUAESTIO  LXVII,  ARTICULUS  V 


*  Cap,  XIII. 


*  Primus. 

*  Can.  A  quo- 
dam,  de  Con- 
secr.,  dist.  IV. 

S 


•Gree.III.-Vide 
not.  Sirmondi  ad 
hanc  ep.  (Labb. 
Concil.Vl,  14691. 
'  dn.Quos  a  pa- 
ganis,  de  Con- 
secr.,  dist.  IV. 


Respondeo  dicendum  quod  hanc  quaestionem 
Augustinus  indeterminatam  reliquit.  Dicit  enim, 
in  II  contra  Epistolam  Parmeniani  * :  Haec  qiiidem 
alia  quaestio  est,  utrum  et  P  ab  his  qui  nunquam 
fuerunt  Christiani,  possit  baptismus  dari:  nec  ali- 
quid  hinc  temere  afjirmandum  est,  sine  auctoritate 
tanti  sacri  concilii  quantum  tatttae  rei  sufficit. 
Postmodum  vero  per  Ecclesiam  determinatum 
est  quod  non-baptizati,  sive  sint  ludaei  sive  pa- 
gani,  possunt  sacramentum  baptismi  conferre, 
dummodo  in  forma  Ecclesiae  baptizent  ^f.  Unde 
Nicolaus  Papa  *  respondet  ad  Consulta  Bulgaro- 
rum  *:  A  quodam  nescitis  Christiano  an  pagano,^ 
multos  in  patria  vestra  bapti{atos  asseritis.  Hi  si  ^ 
in  nomine  Trinitatis  bapti^ati  sunt,  rebapti^ari  non 
debent.  Si  autem  forma  Ecclesiae  non  fuerit  ob- 
servata,  sacramentum  baptismi  non  confertur.  Et 
sic  intelligendum  est  quod  Gregorius  II  ^  *  scribit 
Bonifacio  Episcopo  * :  Quos  a  paganis  baptiiatos 
asseruisti,  scilicet  Ecclesiae  forma  non  servata, 
ut  de  nopo  bapti^es  in  nomine  Trinitatis ,  man- 
damus. 

Et  huius  ratio  est  quia,  sicut  ex  parte  mate- 
riae,  quantum  ad  necessitatem  sacramenti,  suf&cit 
quaecumque  aqua,  ita  etiam  sufficit  ex  parte 
ministri  quicumque  homo.  Et  ideo  etiam  non- 
baptizatus  in  articulo  necessitatis  baptizare  potest. 
Ut  sic  duo  non-baptizati  se   invicem  baptizent, 


'  Art.  6,  ad  2. 


Qu.  11. 


dum  prius  unus  baptizaret  alium,  et  postea  ba- 
ptizaretur  ab  eodemi  et  consequeretur  uterque 
non  solum  sacramentum,  sed  etiam  rem  sacra- 
menti.  Si  vero  extra  articulum  necessitatis  hoc 
fieret,  uterque  graviter  peccaret,  scilicet  baptizans 
et  baptizatus,  et  per  hoc  impediretur  baptismi 
effectus,  licet  non  toUeretur  ipsuni  sacramentum. 

Ad  PRiMUiM  ERGO  DicENDUM  quod  homo  baptizans 
adhibet  tantum  exterius  ministerium :  sed  Chri- 
stus  est  qui  interius  baptizat,  qui  potest  uti  omni- 
bus  hominibus  ad  quodcumque  voluerit.  Et  ideo 
non-baptizati  possunt  baptizare :  quia,  ut  Nicolaus 
Papa  *  dicit,  baptismus  7ion  est  illorum ,  scilicet 
baptizantium,  sed  eius,  scilicet  Christi. 

Ad  secundum  dicendum  quod  ille  qui  non  est 
baptizatus,  quamvis  non  pertineat  ad  Ecclesiam 
re  vel  sacramento,  potest  tamen  ad  eam  perti- 
nere  intentione  et  similitudine  actus,  inquantum 
scilicet  intendit  facere  quod  facit  Ecclesia,  et  for- 
mam  Ecclesiae  servat  in  baptizando,  et  sic  ope- 
ratur  ut  minister  Christi,  qui  virtutem  suam 
non  alligavit  baptizatis,  sicut  nec  etiam  sacra- 
mentis. 

Ad  tertium  dicendum  quod  alia  sacramenta  hon 
sunt  tantae  necessitatis  sicut  baptismus.  Et  ideo 
magis  conceditur  quod  non-baptizatus  possit  ba- 
ptizare,  quam  quod  possit  alia  sacramenta  su- 
scipere. 


'  Cf.  can.  cit.  in 
corpore. 


P)  et.  —  Tertia  praeter  H ;  etiam  H,  quidem  ed.  a,  autem  et  ceteri.  - 
Pro  hinc  temere,  temere  inde  P.  -  Pro  tanti  sacri,  tanti  sacramenti  F, 
sacri  EGHic,  tanti  Pl.  -  Pro  concilii ,  consilii  El;  Alias ,  consilii 
margo  P. 

-[•)  bapti^ent.  -  Tertia   praeter  I;  bapti^etur  l,  bapti^arent  ceteri. 

8)  respondet...  Hi  si.  —  respondet  de  Consecr.  dist.  iv  c.  a.  (c.  a. 


om.  P)  ad  consultationem  [consuUa  Pc)  Bulgatorum  (Vulgatorum  c, 
Bulgar.  c.  3.  P) :  .4  quodam  ludaeo,  nescitis  utrum...  asseritis  bapti- 
^atos,  et  quid  inde  sit  agendum  consulitis.  Hi  profecto  si  editiones ; 
etiam  Ea  addunt  utrum  post  nescitis. 

e)  //  -  servus  E,  papa  //  F,  om.  la,  secundo  P.  -  Post  bapti:{atos 
IsG  et  editiones  addunt  esse. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


IN  articulis  quarto  et  quinto  dubium  occurrit  commune 
multis  articulis :  An  baptizare  extra  necessitatis  casum 
eo  modo  quo  in  necessitatis  casu  licet,  sit  peccatum  mor- 
tale ;  verbi  gratia,  si  laicus  extra  casum  necessitatis  bapti- 
zaret;  aut  si  unus  baptizaret  duo  simul  dicendo,  Ego  ba- 
pti\o  vos,  quod  in  casu  necessitatis  licitum  dicitur*;  et 
sic  de  aliis  similibus  Ecclesiae  ordinationibus  erga  bapti- 
smum  non  servatis.  Et  est  ratio  dubii  quia  Auctor,  hoc 
tractans,  in  calce  corporis  articuli  quinti  dicit  quod  gra- 
viter  peccaret  uterque,  scilicet  bapti^ans  et  bapti^atus,  et 
per  hoc  impediretur  baptismi  effectus,  licet  non  tolleretur 
sacramentum.  Ubi  apparet  ipsum  sentire  quod  est  pecca- 
tum  mortale:  quoniam  baptismi  effectus  non  impeditur 
nisi  per  peccatum  mortale. 

II.  Ad  huius  evidentiam ,  scito  Scotum ,  in  IV  Sent. , 
dist.  VI  *,  sonare  quod  baptizans  plures  simul  extra  arti- 
culum  necessitatis,  dicendo,  Ego  bapti\o  vos,  peccat  mor- 
taliter,  quia  non  servat  formam  impositam  sibi  ab  Ecclesia. 
Si  tamen  diligenter  perspectum  fuerit,  et  distinctum 
peccatum  mortale  dupliciter  hic  inveniri  posse,  aut  secun- 
dum  se,  hoc  est  ex  suo  genere,  aut  ex  Ecclesiae  praecepto : 
cum  mutationes  aut  omissiones  huiusmodi  non  constituant 
actum  sacrilegum  secundum  se  (quod  ex  eo  patet  quod, 
si  actus  esset  secundum  se  sacrilegus,  in  nulla  necessitate 
esset  licitus),  restat  ut  aliunde  peccatum  hoc  sit  mortale, 
si  mortale  est.  Ex  triplici  autem  capite  hoc  dici  posset: 
vel  ex  inobedientia,  et  sic  ad  hoc  quod  esset  mortale,  exi- 
geretur  contemptus ;  vel  ex  praesumptione,  puta  quia  laicus 
praesumit  actum  sacerdotis ;  vel  ex  modo  institutionis  eccle- 
siasticae,  puta  quia  ritus  talis  servatur  ut  quasi  necessarius, 
sicut  sacrae  vestes  exiguptur  in  consecratione  Eucharistiae. 


Ex  quibus  apparet  quod  solemniter  baptizans  tenetur 
sub  peccato  mortali  servare  ritum  Ecclesiae.  —  Quod  non 
ita  intelligas  ut  cuiuslibet  caeremoniae  omissio  sit  pecca- 
tum  mortale. 

Similiter,  si  laicus  solemniter  baptizare  praesumeret,  a 
mortali  non  excusaretur. 

Sed  ubi  absque  solemnitate  baptizaret,  et  contemptus 
atque  praesumptio  deessent,  extra  necessitatis  articulum, 
puta  quia  credunt  se  bene  facere,  mortale  peccatum  non 
video.  Immo  Innocentius  III  a  veniali  etiam  peccato  ex- 
cusat  eum  qui,  credens  se  bene  facere,  baptizavit  seipsum. 
Dicit  enim  in  cap.  Debitum,  Extra,  de  Baptismo  et  eius 
effectu,  de  ludaeo  in  mortis  articulo  baptizante  seipsum: 
Si  talis  continuo  decessisset,  ad  patriam  protinus  evolasset. 
Ex  quo  loco  argumentum  sumitur  magnum  quod,  si  error 
commissus  circa  baptismum  tantus  ac  talis  ut  tollat  bapti- 
smum,  qualis  est  error  baptizantis  seipsum,  excusatur  non 
solum  a  mortah,  sed  etiam  a  veniali,  propter  conditionem 
personae  (alioquin  non  esset  verum  quod  statim  ad  pa- 
triam  evolasset):  multo  magis  opinio  ignorantis  se  bene 
facere  excusabit  a  mortali  baptizantem  servatis  substan- 
tialibus,  et  errantem  solum  in  hoc  quod  necessitatis  arti- 
culo  non  arctatur. 

Nec  verba  Auctoris  hic  docent  oppositum:  quoniam 
baptismi  effectus  plenus  impeditur  ex  peccato  veniali.  Pec- 
cans  enim  venialiter  dum  baptizatur,  nec  omnis  poenae 
nec  omnis  culpae  remissionem  adipiscitur,  quamvis  gratiam 
consequatur. 

Posset  quoque  dici  quod  Auctor  de  praesumentibus,  et 
non  de  simpliciter  facientibus  intelligitur. 


QUAESTIO  LXVn,  ARTICULUS  VI 


S5 


ARTICULUS  SEXTUS 


UTRUM  PLURES  POSSINT  SIMUL  BAPTIZARE 

Supra,  qu.  Lxvi,  art.  5,  ad  4;  IV  Sent.,  dist.  iii,  art.  2,  qu*  2,  ad  2;  dist.  vi,  qu.  11,  art.  1,  qu*  1,  ad  3. 


*   Vide    Comm. 
Caiet.post  art.5. 

a 


I 


*  Vers.  5. 


Vers.  26. 


*  lialens.  Sum. 
,Theol.  part.  IV, 
ou.  VIII,  memb. 
6,  art.  7. 


»D  SEXTUM  sic  PROCEDiTUR  *.  VidetuF  quod 
plures  possint  simul  *  baptizare.  In  mul- 
*titudine  enim  continetur  unum,  sed 
^non  convertitur.  Unde  videtur  quod 
quidquid  potest  facere  unus,  possint  facere  multi, 
et  non  e  converso:  sicut  multi  trahunt  navem 
quam  unus  trahere  non  posset.  Sed  unus  homo 
potest  baptizare.  Ergo  et  plures  possunt  simul 
unum  baptizare. 

2.  Praeterea,  dif&cilius  est  quod  unum  ^  agens 
agat  in  plura  quam  quod  plures  agentes  agant 
simul  in  unum.  Sed  unus  homo  potest  simul 
baptizare  plures.  Ergo  multo  magis  plures  pos- 
sunt  simul  unum  baptizare. 

3.  Praeterea,  baptismus  est  sacramentum  ma- 
ximae  necessitatis.  Sed  in  aliquo  casu  videtur 
esse  necessarium  quod  plures  simul  unum  ba- 
ptizarent:  puta  si  aliquis  parvulus  esset  in  arti- 
culo  mortis,  et  adessent  duo  quorum  alter  esset 
mutus,  et  alter  manibus  et  brachiis  careret;  tunc 
enim  oporteret  quod  mutilatus  verba  proferret, 
et  mutus  baptismum  ^  exerceret.  Ergo  videtur 
quod  plures  possint  simul  unum  baptizare. 

Sed  contra  est  quod  unius  agentis  una  est 
actio.  Si  ergo  plures  unum  baptizarent,  videretur 
sequi  quod  essent  plures  baptismi.  Quod  est 
contra  id  quod  dicitur  Ephes.  iv  * :  Una  fides, 
tinum  baptisma. 

Respondeo  dicendum  quod  sacramentum  bapti- 
smi  praecipue  habet  virtutem  ex  forma,  quam 
Apostolus  nominat  verbum  vitae,  Ephes.  v  *.  Et 
ideo  considerare  oportet,  si  plures  unum  simul 
baptizarent,  qua  forma  uterentur.  Si  enim  dice- 
rent,  Nos  te  bapliiamus  in  nomine  Patris  et  Filii 
et  Spiritus'  Sancti,  dicunt  quidam  *  quod  non 
conferretur  sacramentum  baptismi  eo  quod  non 
servaretur  forma  Ecclesiae,  quae  sic  habet,  Ego 
te  bapti\o  in  nomine  Patris  et  Filii  et  Spiritiis 
Sancti.  -  Sed  hoc  excluditur  per  formam  bapti- 
zandi  qua  utitur  Ecclesia  Graecorum.  Possent 
enim  dicere,  Bapti^atur  ^  servus  Christi  N.  in  no- 
mine  Patris  et  Filii  et  Spiritits  Sancti ,  sub  qua 
forma  Graeci  baptismum  suscipiunt :  quae  tamen 
forma  multo  magis  dissimilis  est  formae  qua  nos 
utimur,   quam  si  diceretur,   Nos  te  bapti\amiis. 

Sed  considerandum  est  quod  ex  tali  forma, 
Nos  te  bapti^amus,  exprimitur  talis  intentio  quod 
plures  conveniunt  ad  unum  baptismum  confe- 
rendum.  Quod  quidem  videtur  esse  contra  ra- 
tionem  ministerii:  homo  enim  non  baptizat  nisi 


Vers. 


ut  minister  Ghristi  et  vicem  eius  gerens;  unde, 
sicut  unus  est  Ghristus,  ita  oportet  esse  unum  mi- 
nistrum  qui  Ghristum  repraesentet.  Propter  quod 
signanter  Apostolus  dicit,  Ephes.  iv  * :  Unus  Domi- 
nus,  iina  fides,  unum  baplisma.  Et  ideo  contraria 
intentio  videtur  excludere  baptismi  sacramentum. 

Si  vero  uterque  diceret,  Ego  te  bapti\o  in  no- 
mine  Patris  el  Filii  et  Spiritus  Sancti ,  uterque 
exprimeret  suam  intentionem  quasi  ipse  singu- 
lariter  baptismum  coitferret.  Quod  posset  con- 
tingere  in  eo  casu  in  quo  contentiose  uterque 
aliquem  baptizare  conaretur.  Et  tunc  manifestum 
est  quod  ille  qui  prius  verba  proferret,  daret 
baptismi  sacramentum.  Alius  vero,  quantum- 
cumque  ius  ^  baptizandi  haberet,  etsi  verba  pro-  « 

nuntiare  praesumeret,  esset  puniendus  tanquam 
rebaptizator.  Si  autem  omnino  simul  "^  verba  pro-  ? 

ferrent  et  hominem  immergerent  aut  aspergerent, 
essent  puniendi  de  inordinato  modo  baptizandi, 
et  non  de  iteratione  baptismi:  quia  uterque  in- 
tenderet  non-baptizatum  baptizare,  et  uterque, 
quantum  est  in  se,  baptizaret.  Nec  traderent  aliud 
et  aliud  sacramentum :  sed  Ghristus,  qui  est  unus 
interius  baptizans,  unum  sacramentum  per  utrum- 
que  conferret. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  ratio  illa  locum 
habet  in  his  quae  agunt  propria  virtute.  Sed 
homines  non  baptizant  propria  virtute,  sed  virtute 
Ghristi,  qui,  cum  sit  unus,  per  unum  ministrum 
perficit  suum  opus. 

Ad  secundum  dicendum  quod  in  casu  necessitatis 
unus  posset  simul  plures  baptizare  sub  hac  forma, 
Ego  vos  baptiio:  puta  si  immineret  ruina  aut 
gladius  aut  aliquid  huiusmodi ,  quod  moram 
omnino   non  "^'  pateretur,   si  singillatim   omnes  i 

baptizarentur.  Nec  per  hoc  diversificaretur  forma 
Ecclesiae,  quia  plurale  non  est  nisi  singulare 
geminatum :  praesertim  cum  pluraliter  dicatur, 
Matth.  ult.  *,  Baptiiantes  eos,  etc.  -  Nec  est  *  V"s-  «g- 
simile  de  baptizante  et  baptizato.  Quia  Ghristus, 
qui  principaliter  baptizat,  est  unus :  sed  multi  per 
baptismum  ef&ciuntur  unum  in  Ghristo. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  supra  *  dictum 
est,  integritas  baptismi  consistit  in  forma  verbo- 
rum  et  in  usu  materiae.  Et  ideo  neque  ille  qui 
tantum  verba  profert  baptizat,  neque  ille  qui 
immergit.  Et  ideo,  si  unus  verba  proferat  et  alius 
immergit  ®,  nulla  forma  verborum  poterit  esse 
conveniens.  N-eque  enim  poterit  dici  ',  Ego  te 
bapti{o:  cum  ipse  non  immergat,  et  per  conse- 


*  Qu.  utvi,  art.  1. 


a)  simul.  -  unum  addunt  PEa. 
p)  unum.  -  unus  ed.  a, 

T)  baptismum.  -  actum  (actus  bc)  baptismi  I  et  editiones. 
3)  Bapti:(atur.  -  Bapti^etur  Pa;  cf.  qq.  Lx.  art.  8.  3,  lxvi.  art.  5.  i. 
s)  ius.  -  vis  E,  intentionem  bc  et  per  Alias  margo  P.  Post  Itaberet 
tertia  addit  nihil  ^aceret. 


X)  simul.  -ambo  addunt  E  et  tertia  praeter  H.  -et  hominem  tertia; 
aut  hominem. 

r,)  moram  omnino  non.  -  EFGIsB  et  a;  moram  omnino  ACDpB, 
omnino  moram  non  PHbc.  Pro  si,  ut  PEGI, 

0)  immergit.  —  immergat  tertia. 

i)  dici.  —  dicere  ed.  a.  Mox  pro  dicere,  dici  P. 


86  QUAESTIO  LXVII,  ARTICULUS  VI 

quens  non  baptizet.  Neque  etiam  poterit  dicere,  |  et  alius  aliam,  non  est  propria  locutio,  Nos  scri- 
Nos  te  baptiiamus:  cum  neuter  baptizet.  Si  enim  j  psimus  librum  istum,  sed  synecdochica,  inquan- 
duo  sint  quorum  unus  unam  partem  libri  scribat  |  tum  totum  ponitur  pro  parte. 

Commentaria  Cardinalis  Caietani 


TiTULUs  ut  sonat.  -  In  corpore  articuli  est  una  distm- 
ctio  de  forma  qua  plures  simul  baptizantes  possent 
uti.  Altera  est :  Nos  te  baptiiamus.  Altera  est  ut  uterque 
diceret :  Ego  te  baptis^o.  Et  primo,  examinatur  et  respon- 
detur  quaesito  iuxta  primam  formam;  secundo,  iuxta  se- 
cundam. 

Quoad  primum,  recitatur  opinio  una  dicentium  non 
valere  baptismum  si  plures  dicant,  Nos  te  bapti^amus,  quia 
non  servatur  forma  Ecclesiae,  quae  habet  quod  in  sin- 
gulari  persona  ministri  exprimatur,  dicendo,  Ego  te  ba- 

pti\o, 

Deinde  contra  hanc  rationem  Auctor  arguit,  immo  eam 
excludit,  ex  multo  maiori  recessu  formae  Graecorum  a 
forma  nostra.  Et  stat  ratio  in  hoc ,  quod  ad  tollendam 
veritatem  baptismi  non  sufficit  recessus  ab  ista  forma,  Ego 
te  bapti^o,  quia,  si  recessus  sufficeret,  apud  Graecos  non 
esset  baptismus.  Quoniam  forma  eorum  multo  magis  re- 
cedit  ab  hac  nostra  quam  recedat  ista,  Nos  te  bapti^amus: 
cum  hic  non  mutetur  nisi  singulare  in  plurale;  ibi  vero 
omnino  omittitur  persona  ministri,  et  in  tertia  persona 
exprimitur  actus,  dicendo,  Bapti^etur  etc. 

Demum  aHam  rationem  reddit  Auctor  ex  parte  inten- 
•  tionis  expHcitae :  sciHcet  quia  hac  forma,  Nos  te  bapti^a- 
mus ,  expHcatur  intentio  ministrorum  quoad  hoc  quod 
plures  conveniunt  ad  unum  baptismum  conferendum.  Ex 
quo  formatur  taHs  ratio.  Homo  non  baptizat  nisi  ut  mi- 
nister  Christi.  Ergo  oportet  ministrum  esse  unum,  ut  Chri- 
sti  unitatem  repraesentet.  Sed  in  dicta  forma  expHcatur 
contrarium:  quia  expHcatur  pluraHtas  ministrorum.  Ergo 
dicta  forma  videtur  toHere  baptismum.  -  Et  confirmatur 
huiusmodi  unitas  auctoritate  ApostoH  PauH. 

Quoad  secundum,  ponuntur  duo  modi  quibus  hoc  con- 
tingere  posset.  SciHcet,  vel  altero  praeveniente  reliquum. 
Et  sic  dicitur  quod  solus  praeveniens  baptizaret.  -  Vel 
utroque  simul  concurrente.  Et  sic  dicitur  quod  Christus 
per  utrumque  unum  baptismum  conferret. 

II.  Circa  ea  quae  hic  dicuntur,  adverte  primo,  dupli- 
citer  contingere  duos  simul  baptizare:  vel  utroque  totum 
faciente  et  dicente ;  vel  altero  dicente  et  altero  faciente. 
Auctor  secundum  modum  reservat  tractandum  hic  in  re- 
sponsione  ad  ultimum.  De  primo  autem  modo  tantum 
loquitur  in  hoc  corpore  articuli. 

Adverte  secundo ,  rationem  litterae  ad  concludendum 
irritam  esse  formam  illam,  Nos  te  bapti\amus,  non  afterri 
ab  Auctore  assertive,  sed  opinative:  ut  sua  monstrant 
verba,  etiam  repHcata,  dum  dicit,  Quod  quidem  videtur 
esse  contra  rationem  ministri,  et  postea  subdit,  Ideo  con- 
traria  intentio  videtur  excludere  sacramentum. 

Adverte  tertio,  Auctorem  superius,  qu.  lxvi,  art.  5,  ad  4, 
afferre  duas  alias  rationes  ad  excludendam  eandem  formam, 
scilicet,  Nos  te  bapti^amus.  Prima  ratio  est,  quia  actus 
multiplicatur  secundum  multiplicationem  agentium,  si  per- 
fecte  ab  unoquoque  agatur.  Sed  baptismus  est  actus  ab 
unoquoque  baptizante  perfectus.  Ergo  unus  baptismus  non 
est  a  duobus.  -  Secunda  ratio  est,  quia  mutaretur  forma 
baptismi  dicendo,  Nos  bapti:{amus :  quia  dicere  nos  non  est 
idem  dicere   quod  ego   et  ego,  sed,  ego  et  iste.  -  Quae 

*  !'''''•'  Comm.  ideo  repetita  hic  sunt  a  me,  quia  superius  *  ad  hunc  locum 

me  remisi. 

III.  Circa   hanc  doctrinam    dubium  primo   occurrit  ex 

*  Cf.  num.  XII.     Durando,  in  IV  Sent.,  dist.  iii,  qu.  iii,  art.  2  *.  Primo  enim, 

contra  omnes  dictas  rationes  Auctoris  procedit.  Et  primam 

x<Ser?e  F^Uo  '  '^uidem  rationem,  Actus  multiplicatur  etc.  *,  dicit  non  con- 

cludere  in  agentibus  per  voluntatem:  et  eam  miHtare  con- 

*  Qu.  Lxxxii,  art.  tra  Auctorem  ponentem  *  plures    sacerdotes  posse    simul 

consecrare    eandem  hostiam.    Par  enim   est  utrobique  iu- 

*  Num.  praec. ,   dicium  quoad  multipHcationem  actus  ab  agente. 

Adverte  fertio.  Secundam  vero  rationem,  de  mutatione  formae  *,  dicit 


non  cogere  * :  quia  mutatio  formae  quantum  ad  iUud  quod  *  Cf.  num.  xm. 

non  est   de  necessitate  formae,    non   tollit  sacramentum. 

Sic  autem  est  in  proposito.  Tum  quia  expressio  ministri 

non  est    de   necessitate   formae   baptismalis :    ut    patet  de 

forma  Graecorum.    Ergo  multo  minus  est    de  necessitate 

eius  expressio  ministri  in  singulari  numero.  —  Tum  quia 

haec  forma,  Nos  te  bapti^amus,    prolata  ab  utroque,  ex 

parte  cuiuslibet  dicentis  resolvitur  in  istam ,  Ego  bapti^o 

te :  ubi  nulla  apparet  mutatio  secundum  sensum  a  forma 

Romanae  Ecclesiae.  -  Et  Petrus  de  Palude,  in  IV  Sent., 

dist.  in,  qu.  11,  art.  3 ,  approbans   haec  Durandi ,   adiungit 

quod,  sicut  forma  illa,  ut  profertur  ab  isto,  resolvitur  in 

hanc,  Ego  te  bapti^o  et  hic  bapti^at,  sic  e  converso,  ut 

profertur  ab  altero,  resolvitur  in  hanc,  Ego  bapti:[0  et  hic 

bapti:[at.  Ac  per  hoc,  servatur  forma  Ecclesiae  Romanae 

quoad  sensum:  quia  uterque  dicit,  secundum  sensum,  Ego 

bapti:[o  te  etc. 

Contra  tertiam  autem  rationem,  de  expressione  plurium 
ministrorum  *,  arguit  Durandus  tripHciter  **.  Primo.  Unitas  '  Num.  i ,  De- 
ministri  vel  exigitur  ad  baptismum  secundum  rem :  aut  *•  Cf.  num.  xiv. 
secundum  expressionem,  puta  quod  quiHbet  minister  ex- 
primat  se  ut  unum.  Non  potest  dici  primum :  quia  tumet 
dicis  quod  duo  simul  possunt  baptizare  eundem,  si  uterque 
dicat,  Ego  te  bapti:{o.  -  Secundum  autem  non  est  rationa- 
bile.  Tum  quia  expressio  ministri  non  est  de  necessitate 
sacramenti.  -  Tum  quia ,  si  oportet  ministrum  exprimi 
secundum  congruentiam  ad  principale  agens,  ut  tu  assu- 
mis,  cum  principale  agens  sit  Trinitas,  congruentius  ex- 
primi  deberet  minister  in  numero  pluraH.  -  Tum  quia 
modus  exprimendi  ministrum  nihil  videtur  facere  ad  sa- 
cramentum:  sufficit  enim  principale  agens  et  actum  ex- 
primere. 

IV.  Contra  conclusionem  dictam  *,  scilicet,  Si  baptismus  '  Num.  i,  De- 
a  pluribus  datur  dicentibus,  Nos  te  bapti^amus,  non  valet 
baptismus,  arguit  Petrus  de  Palude,  ibidem  *.  Tum  quia,   '  Loc.  cit.  m 

j,  ^..-i,  ..^  num.  III.  -  Cf. 

quando  plures  uxores  poterant  simul  nubere  uni  viro,  non   num.  xv. 
referebat  an  quaeHbet  diceret ,    Accipio  te  in  virum ,  an, 
Nos  accipimus  te  in  virum :    secundum  iUud  Isaiae  iv  * :   *  ^""*-  '• 
Invocetur  nomen  tuum  super  nos,  etc. 

Tum  quia ,  dicendo  Bapti^amus  te,  magis  exprimitur 
unitas  baptismi  quam  utroque  dicente  uni,  Ego  te  bapti^o : 
apparet  enim  singulos  seorsum  baptizare,  ac  per  hoc  dis- 
tinctos  duos  baptismos  conferre.  Dicendo  autem ,  Bapti- 
\amus,  apparet  convenire  in  unum  baptisma.  -  Et  con- 
firmatur.  Quia,  sicut  de  essentia  est  expressio  actus,  ita 
saltem  de  congruentia  est  expressio  unitatis  vel  pluraHtatis 
actus. 

Tum  quia,  duobus  existentibus  officialibus  in  soHdum, 
et  ambobus  volentibus  idem  facere  simul,  congruentius  est 
ut  dicant  Mandamus,  aut  Pronuntiamus,  quam  ut  quilibet 
per  se  dicat  Mando,  aut  Pronuntio. 

Tum  quia  plurale  non  est  nisi  geminatum  singulare: 
idem  enim  sensus  est  dicere ,  Socrates  et  Plato  currunt, 
et  dicere,  Socrates  currit  et  Plato  currit.  Et  pari  ratione 
idem  est  in  prima  persona.  Et  quia  verba  sacramentalia 
efficiunt  quod  significant,  quae  aequipollent  in  significando, 
aequipollent  etiam  in  efficiendo. 

Tenentque  propterea  Durandus  et  Petrus  oppositam 
conclusionem :  quamvis  timor  reverentialis  Petrum  co- 
hibeat. 

V.  Circa  Auctoris  processum,  dubium  occurrit  de  suf- 

ficientia  *.  Videtur  enim  insufficienter  tractare  quaestionem  *  Cf.  num.  xvn. 

hanc,  dum,  discutiendo  formas  quibus  uti  possent  plures 

simul  baptizantes  unum,  non  discurrit  nisi  per  formas  seu 

formam   secundum   ritum  Romanae  Ecclesiae.    Debuisset 

enim  discutere   eandem   quaestionem   secundum   formam 

qua  utitur  Ecclesia  Graeca,  et  determinare  an  secundum 

illam  formam  possent  multi  simul  baptizare  unum. 


QUAESTIO  LXVII,  ARTICULUS  VI 


87 


•  Num.  I,  Quoad 
secundum. 

*  Cf.  num.  XVIII. 


*  Cf.   num.  seq. 


*  Qu.  II,  in  fine. 

*  Loc.    cit.    in 
num.  III. 
"  Loc.  cit.  ibid. 


Num.  praec. 
Cf.  num.  seq. 


"  Cf.  num.  X. 


■*  Loc.   cit.   in 
num.  III. 


*  Num.    II,  Ad- 
verte  tertio. 


VI.  Circa  secundum  modum  *,  concessum  communiter, 
quo  plures  possunt  simul  baptizare  unum,  scilicet  quolibet 
baptizante  dicente,  Ego  te  bapti\o,  dubium  restat  *,  quo- 
modo  fieri  aut  intelligi  potest  duo  agentia  totalia,  quamvis 
instrumentalia,  eiusdem  rationis,  producere  efficaciter  simul 
unum  effectum  non  intensum  aut  perfectum  magis  quam 
si  ab  uno  eorum  tantum  produceretur ;  et  hoc  in  subie- 
cto  capaci  perfectioris  seu  intensioris  elTectus,  quale  est 
anima  nostra;  et  de  efifectu  suscipiente  magis  et  minus, 
qualis  est  gratia.  Videtur  enim  non  intelligibile. 

VII.  Circa  principale  quaesitum  dubium  adfiuc  restat,  an 
baptismus  de  necessitate  sacramenti  e.xigat  unitatem  mini- 
stri  *.  Ex  hac  enim  httera  non  habetur  responsio  simpU- 
citer  et  absolute :  sed  tantum  habetur  quod  secundum 
unam  formam  possunt  plures  conferre  unum  baptisma,  et 
secundum  aham  formam  non.  Scotus  autem  dicit,  in  vi  dist. 
IV  Sent.  *,  quod  unitas  ministri  est  ab  institutione  Christi; 
Durandus  vero  asserit  oppositum  * ;  Petrus  autem  dicit  ** 
quod  unitas  ministri  non  est  de  substantia  sacramenti,  ut 
dicunt  communiter  omnes.  Ex  quibus  apparere  potest  quae- 
stionem  hanc  remanere  dubiam. 

VIII.  Ad  has  dubitationes  sic  respondendum  est  ut  primo 
dicatur  ad  ultimam  *,  tanquam  eam  ex  cuius  claritate  reU- 
quarum  solutio  facilius  percipietur.  Ad  evidentiam  autem 
quaestionis  ultimae,  dicendum  primo  est  quid  est  hic  ma- 
nifestum,  et  quid  occultum  *.  Duobus  igitur  modis  intel- 
Hgi  potest  unitas  ministri.  Vel  quod  unitas  ministri  non 
possit  integrari  ex  pluribus  personis :  ita  quod  non  possit 
contingere  in  ministro  quod  unus  totahs  minister  consurgat 
ex  multis  partiaHbus  personis  comministrantibus ;  puta  sicut 
perfectus  tractor  navis  integratur  ex  multis  simul  trahen- 
tibus,  vel  sicut  perfectus  fabricator  integratur  ex  multis 
partiaHbus  ministeriis.  Et  sic  in  hoc  communiter  doctores 
conveniunt,  tenendo  partem  negativam,  scilicet  quod  unitas 
ministri  baptismi  non  potest  consurgere  ex  pluribus  per- 
sonis  partiaUter  concurrentibus  *.  Propterea  enim  dicunt 
quod,  si  unus  abluit  et  alter  profert  verba,  baptismus  nul- 
lus  est :  oppositum  enim  esset  si  minister  baptismi  ex 
duabus  personis  partialiter  concurrentihus  integrari  posset. 

Alio  autem  modo  unitas  ministri  potest  intelUgi  per 
exclusionem  plurium  totalium  ministrorum :  puta,  an  ba- 
ptismus  ita  exigat  unum  totalem  ministrum  quod,  si  duo 
totales  ministri  simul  concurrant,  baptismus  nuUus  sit.  Et 
in  hoc  quoque  sensu  conveniunt  communiter  doctores, 
tenentes  partem  negativam,  scilicet  quod  non  requirit  ba- 
ptismus  talem  unitatem  ministri.  Propterea  enim  dicunt 
quod,  si  duo  simul  proferant  singuli  verba  et  abluant  eun- 
dem,  baptismus  verus  est,  quia  neuter  alterius  factum  irri- 
tat.  -  Haec  "duo  sunt  quae  pro  manifestis  habentur. 

IX.  Latet  autem  an,  absolute  loquendo,  unitas  et  plu- 
ralitas  ministri  per  accidens  se  habeant  vel  per  se  ad  sa- 
cramentum  baptismi.  Durandus  enim  tenet  *  quod  per  ac- 
cidens.  Auctor  autem  tenet  quod  per  se.  Et  hoc  est  verum. 
Quod  ex  eo  evidenter  patet  quod  manifeste  per  accidens, 
etiam  extraneum,  contingit  unum  baptismum  esse  a  duo- 
bus  ministris:  nulla  enim  ratio  id  requirit,  quamvis  per- 
mittat. 

Amplius,  quando  baptismus  est  a  pluribus  ministris,  non 
est  omnino  unus.  Quoniam  sunt  tunc  duae  formae  nu- 
mero,  duae  materiae  et  actiones  numero  :  ac  per  hoc,  duo 
baptismi  sacramenta  active ;  et  solus  interior  baptismus 
animae  unus  est.  Patet  autem  hoc :  quia  sacramentum 
baptismi  integratur  ex  rebus ,  et  verbis  a  ministro ,  etc. ; 
sed  in  casu  proposito  sunt  duo  numero  integrata  ex  rebus 
et  verbis,  etc. ;  ergo  sunt  duo  sacramenta  active.  Unum 
ergo  numero  baptismi  sacramentum  unum  ministrum  exi- 
git.  Et  hoc  est  quod  Auctoris  prima  ratio  *  concludit :  quod 
scilicet  actus  multiplicatur  a  multiplicatione  agentium  to- 
talium ;  seu,  quod  idem  est,  si  perfecte  ab  unoquoque  fiat. 
Unde  cohibenda  est  lingua  dicentium  accidere  sacramento 
unitatem  vel  pluralitatem  ministrorum.  Quoniam  pluralitas 
ministrorum  partialium  communiter  excluditur :  pluralitas 
vero  ministrorum  totaUum  pluralitatem  numeralem  exte- 
rioris  sacramenti  infert,  et  omnino  per  accidens  invenitur 
ad  unum  numero  effectum  sacramenti. 


Mirabile  autem  est  non  advertisse  ad  propriam  vocem. 
Nam  si  subtiliter  perspectum  fuerit,  apparebit  quod  im- 
possibile  est  unum  et  idem  sacramentum  baptismi  esse  a 
duobus  totaUbus  ministris,  quamvis  ponatur  unum  et  eun- 
dem  eifectum  esse  ab  utrisque.  Quanta  enim  differentia 
est  inter  baptismum  et  eius  effectum,  tanta  differentia  est 
inter  affirmationem  unius  vel  plurium  baptismatum,  et 
unius  vel  plurium  eftectuum  baptismi.  Et  propterea,  cum 
baptismi  sacramentum  non  sit  nisi  exterius  integratum  ex 
rebus  et  verbis,  puta  ex  ablutione  in  aqua  et  forma  ver- 
borum  a  ministro  cum  debita  intentione ;  et  hic  sint  omnia 
exteriora  active  et  passive  duplicata,  sunt  enim  duo  per- 
fecti  rainistri  cum  duabus  intentionibus  baptizandi,  sunt 
duae  formae,  sunt  duae  ablutiones  activae  et  duae  passi- 
vae,  ut  patet  si  aspergatur  qui  baptizatur  secundum  di- 
versas  sui  partes:  -  breviter,  nihU  deest  ad  pluraUtatem 
totalem  nisi  pluralitas  baptizati.  Cuius  unitas  unitatem  ef- 
fectui  baptismi  dare  potest :  pluralitatem  autem  exterioris 
sacramenti  non  tollit.  Notanter  autem  dixi,  pluralitatem 
totalem:  quia  qui  baptizatur  licet  secundum  partem  ab- 
luatur,  ipsum  tamen  suppositum  est  quod  primo  abluitur, 
baptizatur  enim  hic  homo,  et  non  caput  eius ;  ac  per  hoc, 
licet  secundum  exteriores  partes  sint  duae  ablutiones  pas- 
sivae,  secundum  tamen  subiectum  quod  abluitur,  non  est 
nisi  una  ablutio  passiva,  quia  non  est  nisi  unus  ablutus. 
Et  propterea  dicitur  quod  non  est  nisi  unus  baptismus 
passive  in  eo  qui  baptizatur  a  duobus  modo  dicto. 

Ex  quibus  omnibus  habetur  quod  unitas  per  se  baptismi 
unitatem  exigit  ministri  perfecti. 

X.  Sed  qua  ratione  aut  auctoritate  cogente  unitas  mi- 
nistri  excludit  pluralitatem  partialium  comministrantium, 
videndum  restat.  Auctor  siquidem  ex  duobus  capitibus 
conatur  hoc  monstrare :  scUicet  ex  parte  formae,  ut  patet 
in  secunda  ratione  *;  et  ex  parte  unitatis  principalis  agentis, 
scUicet  Christi,  ut  patet  in  tertia  ratione  *. 

Auctoritas  vero  duplex  inducitur  *:  altera  ex  Decretis, 
dist.  XXIII,  cap.  Quorundam ,  ubi  ordo  sacer  datus  ab 
episcopo  operante  et  presbytero  legente  irritatur;  altera 
ex  Evangelio,  eo  quod  Dominus  baptizanti  commisit  invo- 
cationem  Trinitatis  *. 

In  oppositam  autem  partem  affertur  ratio,  quia  pmnes 
sumus  unum  corpus  in  Christo ,  singuli  autem  alter  al- 
terius  membra  *;  ac  per  hoc,  multi  partialiter  concurren- 
tes  concurrunt  ut  unum  ;  immo  concurrunt  ut  multa  in- 
strumenta  unius,  scilicet  Christi.  Et  hoc  praecipue  habet 
locum  in  proposito ,  ubi  constat  quod  Christus  est  qui 
bapti:{at  *,  et  homo  non  nisi  ministerialiter  ut  Christi  in- 
strumentum  concurrit. 

Et  confirmatur.  Quia  si  Christus  utitur  totalibus  ministris 
ad  unum  baptisma,  contra  omnem  rationem,  multo  magis 
credendum  est  quod  utitur  pluribus  ministris  partiaUbus 
ad  unum  baptismum,  necessitate  aut  ratione  ita  exigente. 

Suffragatur  et  Evangelii  auctoritas  *.  Quoniam  Dominus 
dixit  pluraliter,  bapti^antes  eos,  insinuans  per  pluralem  nu- 
merum  plures  posse  simul  baptizare. 

Nec  deest  auctoritas  Apostolorum.  Quoniam  de  Petro 
et  loanne  legitur  *  quod  imponebant  manus  super  illos  et 
accipiebant  Spiritum  Sanctum.  Eadem  enim  ratione  qua 
plures  simul  conferebant  sacramentum  confirmationis,  par- 
tialiter  procul  dubio  concurrentes,  quia  nihil  inordinatum 
faciebant,  potest  et  nunc  a  pluribus  simul  partialiter  ba- 
ptismus  dari. 

XI.  In  hac  difficultate  neutram  audeo  partem  asserere. 
Intellectui  autem  meo  magis  apparet  verum  esse  quod 
perfectus  minister  baptismi  potest  ex  duabus  personis  par- 
tialiter  concurrentibus  integrari:  ea  ratione  quia  ad  Chri- 
stum,  principaliter  baptizantem,  non  refert  pluribus  partia- 
libus  instrumentis  simul  uti  ad  unum  baptisma,  dummodo 
forma,  materia  et  intentio  debitae  serventur. 

Et  ad  obiecta  ex  rationibus  Auctoris  patebit  in  ipsarum 
discussione  ac  declaratione  *. 

Ad  auctoritatem  autem  ex  Decretis  *  dicitur  primo,  quod 
ibi  non  irritatur  ordo  susceptus:  immo  potius  insinuatur 
oppositum,  dum  dicitur :  Gradum  sacerdotii  vel  levitici  or- 
dinis,  quem  perverse  adepti  sunt,  amittant.  -  Dicitur  se- 


*  Num.   II,  Ad- 

verte  tertio. 

'  Num.    1,   De- 

mum. 

'  Cf.   num.  seq. 


'  Matth.    cap. 
xxviii,  vers.  19. 


•  Ad  Rom.,  cap. 
XII,  vers.  5. 


•  loan.  cap.  i, 
vers.  33 ;  Aug. 
/n  loan,  Evavg, 
tract.  VI. 


*  Loc.  proz.  cit. 


*  Act.  cap.  VIII, 
vers.  17. 


•Cf.num.xiisqq. 

*  Num.  praeced., 
Auctorttas. 


88 


QUAESTIO  LXVII,  ARTICULUS  VI 


Nuin.  XX. 


*  Num.  III. 


cundo,  dato  quod  irritetur,  quod,  duobus  commissis  in 
illa  ordinatione  erroribus  ibi  recitatis,  scilicet  quod  epi- 
scopus  imponebai  manus  et  alius  benedictionem  dabat  seu 
legebat,  et  quod  istorum  duorum  unus  erat  episcopus  et 
alter  presbyter,  littera  non  explicat  pro  causa  damnationis 
magis  primum  errorem  quam  secundum.  Deberet  enim 
ministcr  ordinis  sacri,  si  ex  duabus  integraretur  personis, 
consurgere  ex  duobus  episcopis,  et  non  ex  episcopo  et 
presbytero:  quoniam  soli  episcopo  convenit  sacrum  ordi- 
nem  conferre. 

Ad  auctoritatem  vero  ex  Evangelio  dicitur  quod  ex 
Domini  verbis  non  habetur  invocationem  Trinitatis  prO- 
ferri  debere  ab  abluente:  sed  quod  abluens  abluat  in  no- 
mine  Patris  et  Filii  et  Spiritus  Sancti,  prolatis  a  se  vel  a 
socio.  Propter  quod  signanter  dixit  in  plurali,  baptii^antes 
in  nomine  Patris  et  Filii  et  Spiritus  Sancti:  ex  eo  enim 
quod  non  exprimitur  prolatis  a  se,  sufiicit  quod  proferan- 
tur  super  ablutione,  modo  salvetur  veritas  formae,  ut  in 
responsione  ad  ultimum  explicabitur  *. 

Scito  tamen  quod  ad  supra  allatas  dubitationes  respon- 
debitur  tenendo  communem  viam  de  unitate  ministri. 

XII.  Ad  primum  ergo  dubium  ex  Durando  *,  dicitur 
quod  ratio  Auctoris  prima,  Actus  multiplicatur  a  multi- 
plicatione  agentis  perfecti,  est  vera  et  solida  per  se  lo- 
quendo.  Impossibile  est  enim  a  pluribus  perfectis  agentibus 
eiusdem  rationis  non  provenire  diversos  actus :  in  tan- 
tum  quod,  infra  limites  naturalis  rationis  loquendo,  si  duo 
talia  agentia  aeque  approximarentur  eidem  omnino  patienti, 
nulla  omnino  inferretur  per  se  passio,  quia  multiplicarentur 
duo  simul  contradictoria. 

Instantia  autem  Durandi  de  agentibus  voluntariis,  se- 
ipsam  interimit ,  ponendo  neutrum  eorum  concurrere  ut 
agens  perfectum.  Paria  enim  sunt  quoad  propositum  esse 
agentia  imperfecta  seu  partialia,  et  concurrere  ut  agentia 
partialia. 

Ad  obiectionem  vero  contra  idem  ex  eo  quod  duo  sa- 
cerdotes  eandem  possunt  hostiam  consecrare,  dicitur  quod 
in  tali  casu  essent  duae  consecrationes  quantum  in  se  est, 
sicut  etiam,  quando  duo  perfecte  unum  baptizarent,  uterque 
quantum  in  se  est  conferret  diversum  baptisma :  sed  per 
accidens,  scilicet  unitatem  hostiae  seu  hominis  qui  bapti- 
zatur,  unum  fit  sacramentum,  propter  excellentiam  prin- 
cipalis  agentis ,  scilicet  Christi ,  qui  solus  potest  duobus 
totalibus  instrumentis  eiusdem  rationis  simul  uti  ut  uno. 

Habes  ergo  ex  prima  Auctoris  ratione  plures,  ut  totales 
ministros,  non  posse  simul  unum  omnino  baptismum 
conferre. 

XIII.  Ad  obiecta  contra  secundam  rationem,  de  muta- 
*  ibid.,  Secm-  tione  formae  *,  respondetur  quod  esset  ibi  mutatio  formae 

antn  vevo» 

contra  substantialia.  Et  ad  impugnationem  huius  dicitur 
quod,  licet  expressio  ministri  non  sit  de  necessitate  for- 
mae,  est  tamen  de  necessitate  formae  quod,  si  exprimitur 
minister,  exprimatur  sine  contrarietate  ad  veritatem  sacra- 
menti :  et  hoc  per  illam  universalem  regulam,  In  formis 
sacramentorum  nihil  debet  poni  contrarium.  Pluralitas 
autem  ministri  contrariatur  unitati  requisitae  ad  unitatem 
ministri.  Et  propterea,  si  exprimatur  talis  pluralitas  ex- 
presse  in  forma,  tollit  veritatem  sacramenti.  Falsa  est  ergo 
illa  conditionalis,  Si  expressio  ministri  non  est  de  neces- 
sitate,  pluralitas  ministri  explicata  per  accidens  se  habet: 
habet  enim  se  contrarie. 

Et  cum  subiungitur  quod  ista,  Nos  te  bapti:{amus,  re- 
solvitur  in  istas,  Ego  te  bapti^o  et  iste  bapti:(at,  respon- 
detur  quod  hoc  potest  dupliciter  accipi.  Primo,  ut  secunda 
exponens  accidentaliter  intendatur:  ac  si  diceret,  Ego  ba- 
pti^o  et  iste  currit.  Alio  modo,  ut  per  se  intendatur,  tan- 
quam  dicens  quod  ambo  simul  ministramus  sacramentum 
baptismi.  Et  si  in  primo  sensu  acciperetur,  idem  videtur 
iudicium  de  hac  forma  et  de  forma  in  qua  ponitur  aliquid 
impertinens :  puta  si  quis  diceret,  Ego  te  baptis^o,  et  omnes 
adstantes  ad  hoc  consentiunt,  in  nomine  Patris  et  Filii  et 
Spiritus  Sancti.  Et  sensus  iste,  licet  videatur  extraneus, 
in  proposito  tamen  posset  accidere,  duobus  ex  condicto 
volentibus  simul  unum  baptizare,  et  utroque  alterum  vo- 
lente  revereri  per  hoc  quod  uterque  alterius  meminit :  ad 


huiusmodi  enim  reverentiam  expriiilendam ,  videretur  eis 
quod  deberet  uterque  uti  numero  plurali.  Sed  infra  pro- 
prium  sensum  stando,  exprimitur  per  has  duas  exponentes 
pluralitas  contraria  unitati  ministri.  Et  propterea  ambae 
simul  destruunt  veritatem  primae.  Significant  enim  quod 
duo  simul,  et  non  quod  unus  baptizet :  duos  autem  simul 
esse  unum  sacramenti  ministrum  supponitur  impossibile , 
et  contrariari  veritati  ministri. 

XIV.  Ad  argumenta  Durandi  contra  tertiam  rationem, 

scilicet,  quia  minister  exprimitur  ut  plures*,  respondendo   '  ibid. ,  Contra 
dicitur  ad  utramque  partem  disiunctivae  quod  utraque  sane    "'"'""• 
intellecta  est  vera.    Ad  baptismum   enim  unum   omnino, 
seu  unum  secundum  formam,  exigitur  unitas  ministri  se- 
cundum  rem.  Nec  oppositum  dixit  Auctor.  Quoniam,  duo- 
bus  simul  baptizantibus  utroque  totum  dicente  et  faciente, 
non  est  baptismus  unus  secundum  formam,  sed  secundum 
effectum.    Quem  etiam  non  haberet,  nisi  potestas  Christi 
suppleret,    utens    duobus    totalibus   instrumentis   ut   uno, 
quemadmodum  prius  *  dictum  est.  —  Altera  quoque  pars   *  Nam.  xn. 
disiunctivae  vera  est  negative.  Oportet  enim  exprimi  mi- 
nistrum  ut  unum  ad  hunc  sensum,  hoc  est  non  exprimi 
ut  plures,  quia   pluralitas   ministri   expressa   contrariatur 
veritati  ministri. 

Unde  ad  primam  obiectionem,  de  non  necessaria  ex- 
pressione  ministri,  iam  patet  responsio. 

Ad  secundam  autem,  de  congruentia  ad  principale  agens, 
respondetur  quod  ratio  de  unitate  ministri  propter  uni- 
tatem  Christi  in  littera  allata,  non  ut  necessaria,  sed  ut 
probabilis  inducta  est,  ut  verba  litterae  sonant.  Rationa- 
bilis  autem  est  congruentia  ministri  ad  Christum  magis 
quam  ad  trinitatem  Personarum :  quia  in  Evangelio  inve- 
nimus  attributum  baptisma,  tanquam  baptizanti,  non  Tri- 
nitati,  sed  Christo,  de  quo  scriptum  est,  loan.  i  * :  Hic  est  '  Vers.  33. 
qui  bapti^at  in  Spiritu  Sancto.  Minister  autem  baptizantis 
personam  induere  se  fatetur,  dicendo,  Ego  te  bapti^o. 

Ad  tertiam  autem,  de  impertinentia  modi  exprimendi 
ministri,  conceditur  verum  esse  si  modus  exprimendi  non 
implicat  aliquid  contrarium  veritati  alicuius  requisiti  ad 
sacramentum.  Tunc  enim  suf&cit  exprimere  causam  prin- 
cipalem  et  actum  ministri,  quando  nihil  contrarium  veri- 
tati  sacramenti  exprimitur. 

XV.  Ad  dubium  contra   conclusionem  propter  obiecta 

a  Petro  de  Palude  *  respondendo,  dicitur  ad  primam  ob-   *  Num.  iv. 

iectionem  quod  non  est  simile  de  sacramento  matrimonii 

et   sacramento    baptismi.    Quia   sacramentum    matrimonii 

fundatur  super  matrimonio  ut  est  oflicium  naturae :  et  pro- 

pterea  quaecumque   sufficiunt    ad   efficiendum   coniugium 

verum    ut  est    in   officium    naturae,   sufficienter   etiam    se 

habent    ad    sUscipiendam   sacramentalitatem    coniugii.    Et 

quoniam  non  refert  ad  coniugium  ut  est  naturae  oflicium, 

pluraliter  vel  singulariter  dicere,  immo  sive  verbis  sive  sdlis 

nutibus   consensum   exprimere,  ideo  sacramentum  matri- 

monii  vere  susciperetur   si  pluraliter   dicerent,  Accipimus 

te  in  virum  nostrum,  supposita  pluralitate  uxorum :  sicut 

etiam  vere  contrahitur  sine  verbis.    Secus  autem  esse  de 

baptismo  ratio  cogit:  quia  baptismus  non  potest  distingui 

in  officium  naturae  et  in  sacramentum,   sed  est  tantum- 

modo  sacramentum.    Et  hinc  est  etiam  quod  non  potest 

nominatio    Trinitatis   suppleri  per  nutus   baptizando.   Ex 

eo  enim  quod  purum  sacramentum  est ,    oportet  servare 

ea  quae  pro  sacramento   sunt  instituta   ab  ipso  Christo , 

scilicet  aquam  *  et  voces  significativas  Trinitatis  **.  ver"*"?  "''"  '"' 

Ad  secundam  vero  obiectionem,  conceditur  quod  magis  "  Matth.  cap. 
explicaretur  unitas  baptismi  dicendo ,  Nos  te  bapti^amus,  '"'^"''  *'"•  '^" 
nisi  implicaretur  pluralitas  contraria  veritati  ministri.  - 
Et  ad  confirmationem  dicitur  quod  a  duobus  dicentibus, 
Ego  te  bapti^o,  exprimitur  unitas  actus  uniuscuiusque  eo- 
rum,  ex  hoc  ipso  quod  quilibet  diceret  singulariter ,  ba- 
pti!(o :  hoc  enim  unitatem  actus  importat. 

Ad  tertiam  dicitur  quod  duo  olficiales  in  solidum  in 
potestate  sua  habent  quod  possint  ad  unum  actum  con- 
currere :  et  ideo  possunt  dicere ,  Nos  facimus ,  uno  pro 
utroque  loquente.  Sed  ministri  sacramentorum  non  habent 
hoc  in  potestate  sua  ut  possint  ad  unum  omnino  actum 
baptismi  concurrere.    Quod  ex  eo  convincitur  quod  non 


QUAESTIO  LXVII,  ARTICULUS  VI 


89 


possunt  ad  unam  et  eandem  numero  formam  concurrere : 
sed  oportet  utrumque  suam  formam  exprimere,  sive  di- 
cendo,  Nos  te  bapt^amus,  sive,  Ego  te  bapti^o;  ut  ipsi 
adversarii  fatentur. 

Ad  quartam  demum  obiectionem  dicitur  quod  ex  hoc 
quod  plurale  non  est  nisi  singulare  geminatum,  non  eva- 
ditur  quin,  dicendo  nos,  significetur  pluralitas  personarum : 
Num.  XIII.  quae,  ut  dictum  est  *,  contrariatur  veritati  ministri.  Nam 
dicendo,  Nos  bapti^amus,  sensus  est,  non  quod  bis  ego, 
sed  quod  duo  ego,  hoc  est  persona  mea  et  persona  col- 
legae  mei :  ambo  enim  demonstramur  in  prima  persona 
per  ly  nos.  Et  vera  expositio  exercens  ly  nos  est  demon- 
stratio  utriusque  in  prima  persona,  puta,  Ego  et  alter  ego, 
monstrato  coUega.  Vel,  ad  amussim,  dicendo,  Ego :  et  col- 
lega  subiungeret,  Et  ego :  sic  enim  exerceremus  significa- 
tum  per  ly  nos.  Sicut,  dicendo  in  nominativo  pluraU  vos, 
non  significatur  bis  tu,  sed  significantur  duo  tu :  significan- 
tur  enim,  demonstratis  duobus,  tu  et  tu.  Et  hoc  est  plu- 
rale  essc  singulare  geminatum.  Ex  quibus  omnibus  appa- 
ret  manifeste  quod  huiusmodi  geminatio  singularis  in  plu- 
rali  ponit  multitudinem  personarum,  quae  excluditur  per 
unitatem  singularis.  Et  propterea  in  nullo  adiuvat  arguen- 
tem,  sed  Auctorem,  dicentem  quod  per  hoc  variatur  forma, 
et  exprimitur  pluralitas  contraria  veritati  eft  unitati  ministri. 

XVI.  Cum  his  omnibus  tamen  scito  quod,  si  quis,  pro- 
priae  deferens  dignitati  etiam  in  sacramentis ,  volens  nu- 
mero  pluraH  se  suosque  actus  significare,  dixerit,  Nos  te 
bapti^amus  in  nomine  Patris  et  Filii  et  Spiritus  Sancti, 
perfectum  esset  sacramentum  baptismi.  Quoniam  ex  ac- 
eommodatione  usus  personae  excellentes  utuntur  plurali 
pro  singulari :  ac  per  hoc,  ex  huiusmodi  usus  accommo- 
datione  huiusmodi  nomina  et  verba  in  plurali  numero  si- 
gnificant  singulares  personas  et  singulares  actus  excellen- 
tium  personarum,  quamvis  hoc  non  significent  ex  propriae 
significationis  impositione. 

XVII.  Ad  dubium  de  insuf&cientia  processus  litterae  *, 
respondetur  non  esse  Auctorem  diminutum,  sed  in  suo 
processu  compr^hendisse  etiam  quid  dicendum  sit  secun- 
dum  formam  Graecorum.  Et  hoc  in  suo  simili.  Declarando 
enim  quod,  non  mutata  forma,  plures  simul  totum  dicendo 
et  faciendo  possunt  unum  baptizare,  sufiicienter  declaravit 
quod  etiam  secundum  formam  Graecorum  hoc  fieri  potest, 
utroque  ministro  abluente  et  dicente ,  Bapti^etur  servus 
Christi,  etc. 

XVIII.  Ad  penultimam  demum  quaestionem  *,  magis 
philosophicam  quam  theologicam,  dicitur  quod  unitas  effe- 
ctus  sequitur  unitatem  virtutis  a  qua  causatur.  Et  propterea 
distinguendum  est  de  causis  eiusdem  rationis  simul  con- 
currentibus :  Aut  agunt  virtutibus  propriis,  aut  agunt  vir- 
tute  tertii.  £t  dicendum  quod,  si  sunt  causae  agentes  vir- 
tutibus  propriis,  impossibile  est  a  duabus  eiusdem  rationis 
totalibus  causis  omnino  unum  et  eundem  per  se  provenire 
effectum:  quoniam  effectus  ille  esset  per  se  ab  utraque, 
et  a  neutra.  Si  vero  agunt  virtute  tertii,  potest  unus  et 
idem  omnino  effectus  ab  utraque  provenire :  vel,  rectius 
loquendo,  per  utramque  a  tertio  provenire. 

Et  quia  sacramenta  non  agunt  virtutibus  propriis,  sed 
virtute  Christi,  qui  per  illa  operatur;  ideo,  quotcumque 
instrumentales  causae  eiusdem  rationis  perfectae  seu  to- 
tales  concurrere  inveniantur  simul  in  unum  operatum, 
unica  virtus  Christi  per  illa  unum  operatur  effectum,  quam- 
vis  illae  instrumentales  causae ,  quantum  in  se  est ,  duos 

•  Num.  XII,  XIV.  sortirentur    effectus.    Et  propterea  diximus  *   et   dicimus 

quod  Christus  ex  suae  potestatis  excellentia  potest  simul 
uti  duobus  instrumentis  totalibus  ut  uno :  et  de  facto  sic 
uteretur  in  casu  proposito. 

*  Qu.  Lxn,  art.  4-        Nec  obstat  huic  responsioni  doctrina  superius  *  habita 

de  virtute  existente  in  sacramentis.  Oportet  enim  esse 
memorem  virtutem  illam  nihil  aliud  esse  quam  usum  ver- 
borum  et  rerum  sacramentalium   ad  producendum  sacra- 


*  Num.  V. 


*  Nura.  VI. 


menti  effectum:  usum  autem  dico,  non  cuiuscumque  uten- 
tis,  sed  Christi,  ut  superius  *  declaratum  est. 

Quomodo   autem  solvenda  esset    quaestio  haec  a  po- 
nentibus   in  sacramento    superadditam  qualitatis  virtutem 
ipsi  viderint.  Immo  hinc  perpendant  se  a  veritate  procul 
esse,   si  non  poterunt  intellectui  satisfacere  in  hac  quae- 
stione  absque  miraculis. 

XIX.  In  responsione  ad  secundum,  adverte  quod  si, 
baptizando  plures,  non  intercederet  alia  mutatio  quain 
dicere,  Bapti\o  vos,  non  videretur  magna  ad  hoc  neces- 
sitas  exigi :  quoniam  ex  solo  concursu  multorum  videmus 
Romanam  Ecclesiam  mutare  formam  de  singulari  in  plu- 
rale,  quando  ordinantur  diaconi  plures  simul;  dicit  enim 
tunc  Episcopus,  Accipite  potestatem,  etc.  Sed  quoniam 
baptizatio  simul  plurium  non  fit  communiter  per  immer- 
sionem,  sed  per  aspersionem,  ideo  ad  tot  mutationes  fa- 
ciendas  magna  exigitur  necessitas. 

XX.  In  responsione  ad  tertium,  adverte  tria  hic  ad 
sensum  litterae.  'Primum  est  quod  bapti^^are  sumitur  se- 
cundum  plures  significationes.  Quandoque  enim  sumitur 
secundum  propriam  significationem :  et  tunc  significat 
abluere.  Quandoque  vero  sumitur  extensa  significatione  pro 
integro  sacramento,  quasi  idem  sit  baptizare  quod  sacra- 
mentum  conferre.  Et  iuxta  hunc  sensum  dicitur  in  hac 
Httera  quod  neuter  bapti^^aret. 

Secundum  est  quod  Auctor  loquitur  hic  de  baptismi 
forma  apud  Latinam  Ecclesiam,  cum  dicit,  nulla  forma 
verborum,  etc. 

Tertium  est  quod  locutio  pluralis  in  prima  persona 
potest  dupliciter  exponi  per  duas  singulares :  vel  per  mo- 
dum  copulativae ;  vel  copulatim.  Et  quando  exponitur  per 
modum  copulativae,  habet  utramque  singularem  seorsum 
veram.  Verbi  gratia,  dicendo,  Nos  trahimus  navem,  habet 
ex  ore  cuiuslibet  demonstrati  per  ly  nos  suam  singularem 
veram,  puta,  Ego  traho  navem,  Et  ego  traho  navem,  et 
sic  de  aliis  trahentibus.  Et  iuxta  hunc  sensum  procedit 
littera  dicendo  quod  neuter  baptii^aret:  hoc  est,  neuter 
posset  vere  dicere,  Ego  te  bapti^o.  Et  similiter  neuter  scri- 
bentium  partem  libri  posset  vere  dicere,  Ego  scripsi  hunc 
librum.  -  Quando  vero  copulatim  exponitur,  non  exigitur 
quod  aliqua  singularis  sit  vera :  immo  stat  utramque  sin- 
gularem  fore  falsam.  Verbi  gratia,  si  iudices  delegati  simul 
ita  quod  ambo  simul  et  neuter  sine  altero  possit  iudicare, 
proferendo  sententiam,  vere  dicerent,  Nos  iudicamus.  Et 
verum  esset  quod  Ego  et  alter  ego  coniunctim  iudicamus: 
falsa  tamen  esset  utraque  singularis,  puta,  Ego  iudico,  quia 
in  veritate  ego  iudicandi  potestate  careo.  Et  iuxta  hunc 
sensum  posset  dici,  Nos  te  bapti^amus,  in  casu  posito :  quia 
de  utroque  simul  coniunctim  verificaretur  quod  conferunt 
sacramentum  baptismi,  quamvis  neuter  conferret  illud. 

Et  certe ,  quantum  est  ex  veritate  formae ,  posset 
unus  in  articulo  necessitatis  baptizari  a  duobus,  quorum 
alter  esset  mutus  et  alter  esset  mancus,  muto  abluente  et 
manco  proferente  verba,  ad  evitandos  omnes  scrupulos, 
secundum  formam  Graecorum,  et  dicente,  Bapti:[etur  ser- 
vus  Christi,  etc. :  tunc  enim  nullum  penitus  apparet  in- 
conveniens  ex  parte  formae  in  ministrorum  pluralitate. 
Auctor  autem,  quia  tenet  plures  personas  non  posse  in- 
tegrare  ministrum  baptismi  unius ,  ideo  dicto  transcursu 
fuit  contentus.  Videtur  autem  quod  in  tali  casu  potius 
pro  baptismo  iudicandum  esset  *.  Quamvis  difiicile  sit  quin 
mancus  posset  etiam  abluere.  Posset  enim  super  caput 
habere  modicum  aquae,  quam  inclinando  caput  effunderet 
super  baptizandum,  et  simul  proferret  verba.  Et  in  hoc  pos- 
set  mutus  adiuvare,  sustinendo  vas  in  capite  manci  ne  ca- 
deret  cum  ille  inclinaret  caput :  immo  et  manus  muti  ple- 
nae  aqua  positae  super  caput  manci  supplere  vicem  vasis ; 
ita  tamen  quod  motus  capitis  manci  esset  effusivus  aquae. 

Et  haec  sufficiant  etiam  pro  duobus  sequentibus  ar- 
ticulis. 


*  Ibid.,  Comm. 
num.  iT. 


*  Cf.  num.  XI. 


SuHMAE  Thkol.  D.  Thomae  T.  IX. 


90 


QUAESTIO  LXVII,  ARTICULUS  VII,  VIII 


ARTICULUS  SEPTIMUS 

UTRUM  IN  BAPTISMO  REQUIRATUR  ALIQUIS  QUI  BAPTIZATUM  DE  SACRO  FONTE  LEVET 


•  Vers.  16. 


*Art.  3;  qu.  Lxv, 
art.  1,  2. 


»D  SEPTIMUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 

in  baptismo  non  requiratur  aliquis  qui 

'baptizatum  de  sacro  fonte  levet.  Bapti- 

^smus  enim  noster  per  baptismum  Chri- 

sti  consecratur,  et  ei  conformatur.  Sed  Christus 

baptizatus  non  est  ab  aliquo  de  fonte  susceptus, 

sed,    sicut  dicitur   Matth.  iii  *,   Bapti^attis  lesus 

confestim   ascei^dit  de  aqua.    Ergo  videtur  quod 

nec  in  aliorum  "  baptismo  requiratur  aliquis  qui 

baptizatum  de  sacro  fonte  suscipiat. 

2.  Praeterea,  baptismus  est  spiritualis  regene- 

ratio,  ut  supra  *  dictum  est.   Sed  in  carnali  ge- 

neratione  non  requiritur  nisi  principium  activum, 

quod  est  pater,   et  principium  passivum,   quod 

est  mater.  Cum  igitur  in  baptismo  locum  patris 

obtineat  ille   qui  baptizat,  locum  autem  matris 

ipsa  aqua  baptismi,  ut  Augustinus  dicit,  in  quo- 

dam  sermone  Epiphaniae  * ;    videtur  quod  non 

XXXVI,  S  requiratur  aliquis  alius  qui  baptizatum  de  sacro 
Opp.  Aug.  -  cf.    „  \     ,        ^       ^ 

qu.  Lxvi,  art.  4,  fonte  levet. 

*'^'^'  3.  Praeterea,  in  sacramentis  Ecclesiae   nihil 

derisorium  fieri  debet.  Sed  hoc  derisorium  vi- 
detur,  quod  adulti  baptizati,  qui  seipsos  susten- 
tare  possunt  et  de  sacro  fonte  exire,  ab  alio 
suscipiantur.  Ergo  videtur  quod  non  requiratur 
aliquis ,  praecipue  in  baptismo  adultorum ,  qui 
baptizatum  de  sacro  fonte  levet. 

Sed  contra  est  quod  Dionysius  dicit,  ii  cap.  * 
Eccl.  Hier.,  quod  sacerdotes,  assumentes  baptiia- 
tum,  tradunt  adductionis  susceptori  et  duci. 

Respondeo  dicendum  quod  spiritualis  regene- 
ratio,  quae  fit  per  baptismum,  assimilatur  quodam- 
modo  generationi  carnali :  unde  dicitur  I  Pet.  ii  * : 
Sicut  modo  geniti  infantes  rationabiles  sine  dolo 
lac  concupiscite.  In  generatione  autem  carnali  par- 


•Serm.CXXXV 
aliter  de  Temp 


'  Part.  II,  I  7. 


'  Vers. 


vulus  nuper  natus  indiget  nutrice  et  paedagogo. 
Unde  et  in  spirituali  generatione  baptismi  requi- 
ritur  aliquis  qui  fungatur  vice  nutricis  et  paeda- 
gogi,  informando  et  instruendo  eum  qui  est  no- 
vitius  P  in  fide,  de  his  quae  pertinent  ad  fidem 
et  ad  vitam  Christianam,  ad  quod  praelati  Ec- 
clesiae  vacare  non  possunt,  circa  communem 
curam  populi  occupati :  parvuli  enim  et  novitii 
indigent  speciali  cura  praeter  communem.  Et 
ideo  requiritur  quod  aliquis  suscipiat  baptizatum 
de  sacro  fonte  quasi  in  suam  instructionem  et  tu- 
telam.  Et  hoc  est  quod  Dionysius  dicit,  ult.  cap.  * 
Eccl.  Hier. :  Divinis  nostris  ducibus,  idest  Aposto- 
lis,  ad  tnentem  venit  et  visum  est  suscipere  infantes 
secundum  istum  modum  "<  quod  parentes  pueri  tra- 
derent  puerum  cuidam  docto  in  divinis  paedagogo, 
et  reliquum  sub  ipso  puer  ageret,  sicut  sub  divino 
patre  et  salvationis  sanctae  susceptore. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  Christus  non 
est  baptizatus  ut  ipse  regeneraretur,  sed  ut  alios 
regeneraret.  Et  ideo  ipse  post  baptismum  non 
indiguit  paedagogo  tanquam  parvulus. 

Ad  secundum  dicendum  quod  in  generatione 
carnali  non  requiritur  ex  necessitate  nisi  pater 
et  mater:  sed  ad  facilem  partum,  et  ^  educatio- 
nem  pueri  convenientem,  requiritur  obstetrix  et 
nutrix  et  paedagogus.  Quorum  vicem  implet  in 
baptismo  ille  qui  puerum  de  sacro  fonte  levat. 
Unde  non  est  de  necessitate  sacramenti,  sed  unus 
solus  potest  in  aqua  ^  baptizare,  necessitate  im- 
minente. 

Ad  tertium  dicendum  quod  baptizatus  non  su- 
scipitur  a  patrino  ^  de  sacro  fonte  propter  imbe- 
cillitatem  corporalem,  sed  propter  imbecillitatem 
spiritualem,  ut  dictum  est  *. 


a)  aliorum.  -  Tertia  praeter  pG ;  aliquorum. 

p)  qui  est  novitius.  -  quasi  novitium  tertia  praeter  G. 

f)  modum.  -  sanctum  modum  E  et  tertia.  Pro  parentes  pueri,  na- 
turales  pueri  parentes  P.  -  ageret  PG;  agerat  E,  agat  F',  agit  b, 
aget  ceteri.  -  sub  divino  PEI;  sub  domino. 


3)  partum,  et.  -  EHsG  et  editiones;  partam  et  I,  om.  Fa,  pertinet 
et  ceteri. 

e)  aqua.  -  F  et  tertia;  aquam. 

"i)  patrino.  -  G  ( I  ? )  et  editiones ;  patrino  paterno  H,  paterno  ed.  a, 
patrono  ceteri ;  E  om.  quae  sequuntur  post  Ad  tertium  dicendum 
usque  ad  eadem  verba  articuli  sequenlis. 


§  11. 


In  corpore. 


ARTICULUS  OCTAVUS 

UTRUM  ILLE  QUI  SUSCIPIT  ALIQUEM  DE  SACRO  FONTE 
OBLIGETUR  AD  EIUS  INSTRUCTIONEM 

IV  Sent.,  dist.  v%  qu.  11,  art.  2,  qu»  3,  ad  3. 


»D  octavum  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
ille  qui  suscipit  aliquem  de  sacro  fonte, 

'non   obligetur   ad    eius   instructionem. 

^Quia  nuUus  potest  instruere  nisi  instru- 
ctus.  Sed  etiam  quidam  non  instructi  sed  sim- 
plices  admittuntur  ad  aliquem   de   sacro    fonte 


suscipiendum  ".  Ergo  ille  qui  suscipit  baptizatum,  « 

non  obligatur  ad  eius  instructionem. 

2.  Praeterea,  filius  magis  a  patre  instruitur  P  P 

quam  ab  alio  extraneo :  nam  filius  habet  a  patre 
esse  et  nutrimentum  et  disciplinam,  ut  Philosophus 
dicit,  VIII  Ethic.  *  Si  ergo  ille  qui  suscipit  bapti-  s.  T'ii."e'ct'! 


1.5.- 

XII. 


a)  ad  aliquem...  suscipiendum. 
de  sacro  fonte  I  et  editiones. 


levare  (ad  levandum  I)  aliquem 


P)  a  patre  instruitur.  -  potest  (om.  I)  a  patre  instrui  tertia. 


QUAESTIO  LXVII,  ARTICULUS  VIII 


91 


*  Can.  Non  plu- 
res,  de  Consecr., 
dist.  IV. 


•Scrm.CLXVIII, 
aliter  de  Temp. 
CLXIII,  inter 
Opp.  Aug.  -  Cf. 
can.  Vos  ante 
omnia,  de  Con- 
tecr.,  dist.  IV. 
3 


Art. 


zatum,  tenetur  eum  mstruere,  magis  esset  con- 
veniens  quod  pater  carnalis  filium  suum  de  ba- 
ptismo  suscipiat  quam  alius.  Quod  tamen  videtur 
esse  prohibitum:  ut  habetur  in  Decretis,  XXX, 
qu.  I,  cap.  Pervenit  et  Dictum  est. 

3.  Praeterea,  plures  magis  possunt  instruere 
quam  unus  solus.  Si  ergo  ille  qui  suscipit  ali- 
quem  baptizatum,  teneretur  eum  instruere,  ma- 
gis  deberent  plures  suscipere  quam  unus  solus. 
Cuius  contrarium  habetur  in  decreto  ^  Leonis 
Papae  * :  Aion  plures,  inquit,  ad  suscipiendum  de 
baptismo  infantem  quam  iinus  accedant ,  sive  vir 
sive  mulier. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  in  quo- 
dam  sermone  Paschali  * :  Vos  ante  omnia,  tam 
viros  quam  mulieres,  qui  Jilios  in  baptismate  su- 
scepistis  ^,  moneo  ut  vos  cognoscatis  fideiussores 
apud  Deum  exstitisse  pro  illis  quos  visi  estis  de 
sacro  fonte  suscipere. 

Respondeo  dicendum  quod  unusquisque  obli- 
gatur  ad  exequendum  officium  quod  accipit.  Di- 
ctum  est  autem  *  quod  ille  qui  suscipit  aliquem 
de  sacro  fonte,  assumit  sibi  officium  paedagogi. 
Et  ideo  obiigatur  ad  habendam  curam  de  ipso, 
si  necessitas  immineret:  sicut  eo  tempore  et  loco 
in  quo  baptizati  inter  infideles  nutriuntur.  Sed 
ubi  nutriuntur  inter  Catholicos  Christianos,  satis 
possunt  ab  hac  cura  excusari,  praesumendo  quod 
a  suis  parentibus  diligenter  instruantur.  Si  tamen 
quocumque  modo  sentirent  contrarium,  teneren- 


tur  secundum  suum  modum  saluti  spiritualium 
filiorum  curam  impendere. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  ubi  immine- 
ret  periculum,  oporteret  esse  aliquem  doctum  in 
divinis,  sicut  Dionysius  dicit  *,  qui  baptizandum  ^  *,f^f",f/^"^' 
de  sacro  fonte  susciperet.    Sed  ubi  hoc  pericu-  p"«-  fi'"- 
lum  non  imminet,  propter  hoc  quod  pueri  nu- 
triuntur  inter  Catholicos,  admittuntur  '^  quicum-  X. 

que  ad  hoc  officium:  quia  ea  quae  pertinent  ad 
Christianam  vitam  et  fidem,  publice  omnibus 
nota  sunt. 

Et   tamen   ille    qui    non   est    baptizatus    non 
potest  suscipere  baptizatum,  ut  est  declaratum 
in  Concilio  Maguntino  *,  licet  non-baptizatus  pos-  IJ^I-^^f^  'f^ 
sit  baptizare :  quia  persona  baptizantis  est  de  ne-  consecr.,  iist. 
cessitate  sacramenti,   non  autem  persona  susci- 
pientis,  sicut  dictum  est*. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  sicut  est  alia  ge- 
neratio  spiritualis  a  carnali,  ita  etiam  debet  esse 
alia  disciplina:  secundum  illud  iZe^.  xii  *:  Patres 
quidem  carnis  nostrae  habuimus  eruditores,  et  re- 
verebamur  eos.  Non  multo  magis  obtemperabimus 
Patri  spirituum,  et  vivemus?  Et  ideo  alius  debet 
esse  pater  spiritualis  a  patre  carnali,  nisi  neces- 
sitas  contrarium  exigat. 

Ad  tertium  DicENDUM  quod  confusio  disciplinae 
esset  nisi  esset  unus  principalis  instructor.  Et 
ideo  in  baptismo  unus  debet  esse  principalis  su- 
sceptor.  Alii  tamen  possunt  admitti  quasi  co- 
adiutores. 


*  Art.  praec, 
ad  1. 


Vers.  9. 


f)  in  decreto. 
0)  suscepistis. 


decreto  D,  ex  decreto  tertia. 
F  et  tertia;  suscipitis. 


e)  bapti:(andum.  —  bapti:{atum  PF.  -  Pro  sacro  fonte,  fonte  sacro 
ABD. 

C)  admittuntur.  -  admittitur  P. 


92 


QUAESTIO  LXVIII,  ARTICULUS  I 


QUAESTIO  SEXAGESIMAOCTAVA 

DE  SUSCIPIENTIBUS  BAPTISMUM 


IN    DUODECIM    ARTICULOS    DIVISA 


*  Cf.   qu.  Lxvi, 
Introd. 


*Vid.  Comment. 
Caiet.post  art.2. 


*  Vers.  5. 


*  Cap.  XLi,  al. 
Lxxiv.  -  Inter 
Opp.  Aug. 


Vers.  18. 


Ver».  27. 


DEiNDE    considerandum   est   de  suscipientibus 
baptismum  *. 
Et  circa  hoc  quaeruntur  duodecim. 

Primo :  utrum  omnes  teneantur  ad  suscipien- 

dum  baptismum. 
Secundo :  utrum  aliquis  possit  salvari  sine  ba- 

ptismo. 
Tertio :  utrum  baptismus  sit  differendus. 
Quarto :  utrum  peccatores  sint  baptizandi. 
Quinto :  utrum  peccatoribus  baptizatis  sint  im- 
ponenda  opera  satisfactoria. 


Sexto :  utrum  requiratur  confessio  peccatorum. 
Septimo:   utrum   requiratur  intentio   ex  parte 

baptizati. 
Octavo:  utrum  requiratur  fides. 
Nono:  utrum  pueri  sint  baptizandi. 
Decimo:    utrum  pueri  ludaeorum  sint  bapti- 

zandi  invitis  parentibus. 
Undecimo :  utrum  aliqui  sint  baptizandi  in  ma- 

ternis  uteris  existentes. 
Duodecimo :    utrum   furiosi    et    amentes   sint 

baptizandi. 


ARTICULUS  PRIMUS 

UTRUM  TENEANTUR  OMNES  AD  SUSCEPTIONEM  BAPTISMI 

Supra,  qu.  Lxv,  art.  4;  infra,  qu.  Lxx,  art.  2,  ad  3;  qu.  Lxxxiv,  art.   5;  IV  Sent.,  dist.  iv,  qu.  iii,  art.  3,  qu*  2,  ad  3; 
dist.  VI,  qu.  I,  art.  i,  qu*  3;  dist.  ix,  qu.  i,  art.   5,  qu*  4,  ad  2 ;  In  loan.,  cap.  iii,  lect.  i. 


(D  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR  *.  Videtur  quod 
non  teneantur  omnes  ad  susceptionem 
'baptismi.  Per  Christum  enim  non  est 
jhominibus  arctata  via  salutis.  Sed  ante 
Christi  adventum  poterant  homines  salvari  sine 
baptismo.  Ergo  etiam  post  Christi  adventum. 

2.  Praeterea,  baptismus  maxime  videtur  esse 
institutus  in  remedium  peccati  originalis.  Sed  ille 
qui  est  baptizatus,  cum  non  habeat  originale  pec- 
catum,  non  videtur  quod  possit  transfundere  in 
prolem.  Ergo  filii  baptizatorum  non  videntur  esse 
baptizandi. 

3.  Praeterea,  baptismus  datur  ad  hoc  quod 
aliquis  per  gratiam  a  peccato  mundetur.  Sed  hoc 
consequuntur  illi  qui  sunt  sanctificati  in  utero, 
sine  baptismo.  Ergo  non  tenentur  ad  suscipien- 
dum  baptismum. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  loan.  iii  * :  Nisi 
quis  renatus  fuerit  ex  aqua  et  Spiritu  Sancto,  non 
potest  introire  in  regnum  Dei.  Et  in  libro  de  Ec- 
clesiasticis  Dogmatibus  *  dicitur :  Bapti\atis  tantum 
iter  salutis  esse  credimus. 

Respondeo  dicendum  quod  ad  illud  homines 
tenentur  sine  quo  salutem  consequi  non  possunt. 
Manifestum  est  autem  quod  nullus  salutem  potest 
consequi  nisi  per  Christum:  unde  et  Apostolus 
dicit,  Rom.  v  * :  Siciit  per  unius  delictum  in  omnes 
homines  in  condemnationem,  sic  et  per  unius  iu- 
stitiam  in  omnes  homines  in  iustijicationem  vitae. 
Ad  hoc  autem  datur  baptismus  ut  aliquis,  per 
ipsum  regeneratus,  incorporetur  Christo,  factus 
membrum  ipsius:  unde  dicitur  Gal.  iii  *:  Qui- 
cumque  in  Christo  bapti^ati  estis,  Christum  indui- 


stis.  Unde  manifestum  est  quod  omnes  ad  ba- 
ptismum  tenentur;  et  sine  eo  non  potest  esse 
salus  hominibus. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  nunquam  ho- 
mines  potuerunt  salvari,  etiam  ante  Christi  ad- 
ventum,  nisi  fierent  membra  Christi:  quia,  ut 
dicitur  Act.  iv  *,  non  est  aliud  nomen  datum  ho- 
minibus  in  quo  oporteat  nos  salvos  Jieri.  Sed  ante 
adventum  Christi,  homines  Christo  incorpora- 
bantur  per  fidem  futuri  adventus :  cuius  fidei 
signaculum  erat  circumcisio,  ut  Apostolus  dicit, 
Rom.  IV  *.  Ante  vero  quam  "  circumcisio  insti- 
tueretur,  solafide  P,  ut  Gregorius  dicit  *,  cum  sa- 
crificiorum  oblatione,  quibus  suam  fidem  antiqui 
Patres  profitebantur,  homines  Christo  incorpo- 
rabantur.  Post  adventum  etiam  Christi,  homines 
per  fidem  Christo  incorporantur :  secundum  illud 
Ephes.  III  *:  Habitare  Christum  perfidem  in  cor- 
dibus  vestris.  Sed  alio  signo  manifestatur  fides 
rei  iam  praesentis  quam  demonstrabatur  quando 
erat  futura :  sicut  aliis  verbis  significatur  praesens, 
praeteritum  et  futurum  *.  Et  ideo ,  licet  ipsum 
sacramentum  baptismi  non  semper  fuerit  neces- 
sarium  ad  salutem,  fides  tamen,  cuius  baptismus 
sacramentum  est  *,  semper  necessaria  fuit. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  sicut  in  Secunda 
Parte  *  dictum  est,  illi  qui  baptizantur,  renovan- 
tur  per  baptismum  secundum  spiritum ,  corpus 
tamen  remanet  subiectum  vetustati  peccati :  se- 
cundum  illud  Rom.  viii  *:  Corpus  quidem  mor- 
tuum  est  propter  peccatum,  spiritus  vero  vivit  pro- 
pter  iustificationem.  Unde  Augustinus  probat,  in 
libro  contra  lulianum  *,  quod  iion  baptiiatur  in 


'  Vers.  12 


*  Vers.  II. 

a 

•  Moral.  lib.  IV, 
cap.  III,  al.  II.  - 
Cf.  can.  Quod  a- 
pud  nos,  de  Con- 
secr.,  dist.  IV. 


'  Vers.  17. 


*  Aristot. ,  Peri 
Hermen.  lib.  I, 
cap.v,  n.  2;  s.Th. 
lecL  VIII.  -  Cf. 
qu.  Lxi,  art.  4. 

*  Ambros. ,  de 
Spir.  Sanct.  lib. 
1,  cap.  iti,  n.  42; 
Aug.Ep.XCVIII, 
al.  XXIII,  adBo- 
nifac.,  n.  9. 

*  1«  II",  qu. 
Lxxxi,  art.  3,  ad  2. 

'  Vers.  10. 

"  Lib.  VI,  cap. 
XVII,  n.  17.  -  Cf. 
can.  .Sf  quidquid, 
deConsecr.,i\iX, 
IV. 


a)  ante   vero    quam.  -  antequam    vero    BEFsD,    antequam    vero   1  P)  Jide. 

quam  pD.  {    rabat  IsG. 


EF  et  editiones;  fides.    Pro    incorporabantur,   incorpo- 


QUAESTIO  LXVIII,  ARTICULUS  II 

homine  quidquid  in  eo  est.  Manifestum  est  autem 
quod  homo  non  generat  generatione  carnali  se- 
cundum  spiritum,  sed  secundum  carnem.  Et  ideo 
filii  baptizatorum  cum  peccato  originali  nascun- 
tur.  Unde  indigent  baptizari. 

Ad  tertium  dicendum  quod  illi  qui  sunt  sancti- 
ficati   in   utero,    consequuntur   quidem   gratiam 


93 

emundantem  a  peccato  originali,  non  tamen  ex 
hoc  ipso  consequuntur  characterem,  quo  Christo 
configurentur.  Et  propter  hoc,  si  aliqui  nunc 
sanctificarentur  in  utero ,  necesse  esset  eos  ba- 
ptizari,  ut  per  susceptionem  characteris  aliis  mem- 
bris  Christi  conformarentur. 


ARTICULUS  SECUNDUS 


UTRUM  SINE  BAPTISMO  ALIQUIS  POSSIT  SALVARI 

IV  Sent.,  dist.  iv,  qu.  iii,  art.  3,  qu*  2;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxxii;  Quodl.  VI,  art.  4;  In  loan.,  cap.  iii,  lect.  i;  cap.  vi,  lect.  vn. 


Vers.  5. 


.^  Cap.  XLi,  al. 
Lxxiv,  -  Inter 
Opp.  Aug. 


*  Ad  Galat.,  cap, 
V,  vers.  5. 

'     •  Art.  praeced, : 
^u.  Lxv,  art.  4. 


*  S.  Th.  lect.  VI 
Did.  lib.  IV,  cap, 


Qu.  LXXXIV. 


iD  SECUNDUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
sine  baptismo  nullus  possit  salvari.  Di- 
cit  enim  Dominus,  loan.  iii  *:  Nisi  quis 
\renatus  fuerit  ex  aqua  et  Spiritu  Sancto, 
non  potest .  introire  in  regnum  Dei.  Sed  illi  soli 
salvantur  qui  regnum  Dei  intrant.  Ergo  nulius 
potest  salvari  sine  baptismo,  quo  aliquis  rege- 
neratur  ex  aqua  et  Spiritu  Sancto. 

2.  Praeterea,  in  libro  de  Ecclesiasticis  Dogma- 
tibus  *  dicitur:  Nullum  catechumenum ,  quamvis 
in  bonis  operibus  defunclum,  aeterna^n  vitam  ha- 
bere  credimus,  excepto  martyrio,  iibi  tota  sacra- 
menta  *  baptismi  complentur.  Sed  si  aliquis  sine 
baptismo  possit  salvari,  maxime  hoc  haberet  lo- 
cum  in  catechumenis  bona  opera  habentibus, 
qui  videntur  habere  fidem  per  dilectionem  ope- 
rantem  *.  Videtur  ergo  quod  sine  baptismo  nul- 
lus  possit  salvari. 

3.  Praeterea,  sicut  supra  *  dictum  est,  bapti- 
smi  sacramentum  est  de  necessitate  salutis.  Ne- 
cessarium  autem  est  sine  quo  tion  potest  aliquid 
esse ,  ut  dicitur  in  V  Metaphys.  *  Ergo  videtur 
quod  sine  baptismo  nullus  possit  consequi  sa- 
lutem. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  super 
Levit.  *,  invisibilem  sanctificationem  quibiisdam  af- 
fuisse  et  profuisse  sine  visibilibus  sacramentis :  vi- 
sibilem  vero  sanctificationem,  quae  fit  sacramento 
visibili,  sine  invisibili  posse  adesse ,  sed  non  pro- 
desse.  Cum  ergo  sacramentum  baptismi  ad  vi- 
sibilem  sanctificationem  pertineat,  videtur  quod 
sine  sacramento  baptismi  aliquis  possit  salutem 
consequi  per  invisibilem  sanctificationem. 

Respondeo  dicendum  quod  sacramentum  bapti- 
smi  dupliciter  potest  alicui  deesse.  Uno  modo, 
et  re  et  voto:  quod  contingit  in  illis  qui  nec 
baptizantur  nec  baptizari  volunt.  Quod  manife- 
ste  ad  contemptum  sacramenti  pertinet,  quan- 
tum  ad  illos  qui  habent  usum  liberi  arbitrii.  Et 
ideo  hi  quibus  hoc  modo  deest  baptismus,  sa- 
lutem  consequi  non  possunt :  quia  nec  sacramen- 


'  Ad  Gatat.,  cap. 
V,  vers.  6. 


'  Lib.  de  Obitu 
Valentin.,  n.  29, 
30. 


Vers.  29. 


taliter  nec  mentaliter  Christo  incorporantur,  per 
quem  solum  est  salus. 

Alio  modo  potest  sacramentum  baptismi  alicui 
deesse  re,  sed  non  voto:  sicut  cum  aliquis  ba- 
ptizari  desiderat,  sed  aliquo  casu  praevenitur 
morte  antequam  bapfismum  suscipiat.  Talis  au- 
tem  sine  baptismo  actuali  salutem  consequi  po- 
test,  propter  desiderium  baptismi,  quod  procedit 
Qxfide  per  dilectionem  operante*,  per  quam  Deus 
interius  hominem  sanctificat,  cuius  potenfia  sacra- 
mentis  visibilibus  non  alligatur.  Unde  Ambrosius 
dicit  *  de  Valenfiniano,  qui  catechumenus  mor- 
tuus  fuit:  Qiiem  regeneraturus  eram,  amisi:  verun- 
tamen  ille  gratiam  quam  poposcit,  non  amisit. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  sicut  dicitur 
I  Reg.  XVI  *,  homines  vident  ea  quae  parent,  Do-  '  '^'="-  ?• 
miniis  autem  intuetur  cor.  Ille  autem  qui  deside- 
rat  per  baptismum  regenerari  ex  aqua  et  Spiritu 
Sancto,  corde  quidem  regeneratus  est,  licet  non 
corpore  :  sicut  et  Apostolus  dicit,  Rom.  ii  *,  quod 
circumcisio  cordis  est  in  spiritu ,  non  in  littera; 
cuius  laus  non  ex  hominibus,  sed  ex  Deo  'est. 

Ad  secundum  dicendu.m  quod  nullus  pervenit  ad 
vitam  aeternam  nisi  absolutus  ab  omni  culpa  et 
reatu  poenae.  Quae  quidem  universalis  absolutio 
fit  in  perceptione  baptismi  *,  et  in  martyrio :  pro- 
pter  quod  dicitur  quod  in  martyrio  omnia  sa- 
cramenta  baptismi  complentur ,  scilicet  quantum 
ad  plenam  liberationem  a  culpa  et  poena.  Si  quis 
ergo  catechumenus  sit  habens  desiderium  bapti- 
smi  (quia  aliter  in  bonis  operibus  non  morere- 
tur,  quae  non  possunt  esse  sine  fide  per  dilectio- 
nem  operante),  talis  decedens  non  statim  perve- 
nit  ad  vitam  aeternam,  sed  patietur  poenam  pro 
peccatis  praeteritis,  ipse  tatnen  salvus  erit  *  sic 
quasi  per  ignem,  ut  dicitur  I  Cor.  iii  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod  pro  tanto  dicitur 
sacramentum  baptismi  esse  de  necessitate  salutis, 
quia  non  potest  esse  hominis  salus  nisi  saltem 
in  voluntate  habeatur:  quae  apud  Deum  reputa- 
tur  pro  facto  *. 


•  D.  269. 


*   D.    1202. 

'  Vers.  15. 


'  Aug.  Enarrat. 
in  Psalm.  LVII, 

vers.  3. 


a)  tota    sacramenta.    —    omnia    sacramenta  sG,  tota    virtus  (om.  baptismi)  F,  totum   sacramentum  editiones. 
compleretur  ACFpBD,  complerentur  HpG,  completur  sB  et  editiones. 

Commentaria  Cardinalis  Caietani 


complentur  EIsDG  et  a; 


*Integrum  Com- 
ment.  om.  P. 


*  /^iRCA  duos  primos    articulos  hoc  solum  non   irratio 
v_>nabiliter  occurrit  dicendum,  quod  in  casu  necessitati 
ad  salutem  puerorum  sufftcere  videtur  baptismus  in  voto 


parentum:  praecipue  cum  aliquo  exteriori  signo.  Moveor  *  iv  .Wom/.  cap. 
autem  ad  hoc,  primo ,  ex   auctoritate  Gi 
apud  Magistrum  Sententiarum ,  in  i  dist 


V_>nabiliter  occurrit  dicendum,  quod  in  casu  necessitatis      autem  ad  hoc,  primo ,  ex   auctoritate  Gregorii  *  dicentis,    '"'*•"• 


■  Pan.  II,  cap. 
Quarti,  et  de  ^i^""^""-- 


*  CiD.Quod  apud 
tios. 


*  Cf.  art.  1,  ad  i, 
fin. 


94 

Consecr.,  dist.  IV  * :  Quod  apud  nos  valet  aqua  baptismi, 
hoc  egit  apud  veteres  vel  pro  parvulis  sola  fides,  vel  pro 
maioribus  virtus  sacrificii,  velpro  his  qui  ex  Abrahae  stirpe 
prodierunt  mysterium  circumcisionis.  Hinc  enim  arguo. 
Fides  sola  veterum  non  fuit  maioris  virtutis  apud  veteres 
quam  apud  nos.  Ac  per  hoc,  non  plus  potuit,  necessitatis 
urgente  articulo,  subvenire  tunc  quam  nunc.  Sed  tunc,  defi- 
ciente  parvulis  proprio  salutis  auxilio,  parentum  fides  pro 
parvulo  sola  sufflciebat.  Ergo  nunc,  quando  parvulo  deest 
proprium  salutis  remedium,  quod  est  baptisma,  sola  paren- 
tis  fides,  parvulum  Deo  offerens,  sufficit  ad  salutem  parvuli. 
II.  Nec  obstat  si  dicatur  quod  apud  veteres  fides  pa- 
rentis  erat  proprium  remedium  parvulorum:  nunc  autem, 
adveniente  Christo  in  camem,  institutum  est  sensibile  sa- 
cramentum  in  proprium  parvulorum  remedium.  Hoc,  in- 
quam,  non  obstat.  Quoniam,  duobus  existentibus,  scilicet 
fide  etfidei  sacramento  *,  operanti  apud  veteres  fidei  adiun- 
ctum  nostro  tempore  fidei  sacramentum  sub  ratione  pos- 
sibilis  intelligimus,  non  ut  fidei  virtutem  solvat,  sed  adim- 


QUAESTIO  LXVIII,  ARTICULUS  III 


pleat.  Et  propterea,  quando  impossibilitas  sacramentum 
fidei  excludit ,  virtuti  fidei  locus  relinquitur.  Et  sic  par- 
vulus  ex  baptismo  fluminis  voto  parentis  suscepto  salva- 
retur,  si  impossibile  esset  ipsum  baptizari  aqua.  Debet  au- 
tem  in  tali  casu  parens  signo  crucis  infantem  cum  invo- 
catione  Trinitatis  munire,  sicque  Deo  offerre  morientem  in 
nomine  Patris  et  Filii  et  Spiritus  Sancti. 

III.  Et  confirmatur  hoc  ex  salute  parvulorum  tempore 
circumcisionis  ante  octavum  diem  morientium.  Nam  tales, 
secundum    probabiliorem    opinionem,    moriebantur   incir- 
cumcisi,  ut  patet  de  fratre  Salomonis  * :  et  tamen  salvaban-   *  Gio»s.  Ord.  su- 
tur  per  benedictionem  seu  oblationem  aliquam.  Quoniam   vers.  '^'.'-^^{"i 
ex  lege  circumcisionis   non   sunt  redditi  mares   deterioris  ^"s-   "P-  "". 

...       .  p       .  ,.  vers.  18. 

conditionis  quam  leminae,  quas  constat  ante  octavum  diem 
potuisse  consequi  remedium  contra  peccati  originalis  ma- 
culam.  Sicut  igitur  incircumcisi  tunc  infantes,  propter  im- 
possibilitatem  circumcisionis,  in  fide  parentum  salvari  po- 
terant,  ita  nunc  non  baptizati.  Nihilque  hic  aut  ibi  sequi- 
tur  adversus  divinam  legem  sane  intellectam. 


ARTICULUS  TERTIUS 

UTRUM  BAPTISMUS  SIT  DIFFERENDUS 

Supra,  qu.  xxxix,  art.  3,  ad  1 ;  IV  Sent.,  dist.  iv,  qu.  iii,  art.  1,  qu*  1;  dist.  vi,  qu.  11,  art.   1,  qu*  2,  ad  i; 

dist.  XVII,  qu.  iii,  art.  1 ,  qu*  4. 


•  Leo  I,  Epist. 
XVI.al.IV,  cap. 
V.  -  Cf.  can.  Duo 
tempora,  de  Con- 
tecr.,  dist.  IV. 


'  Can.  xxxiv.  - 
Cf.  can.  ludaei 
quorum,  de  Con- 
tecr.,  dist.  IV. 


*  Vers.  9. 


*  Vers.  2q. 


*  Vers.  8. 


iD  TERTiuM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
baptismus  sit  differendus.  Dicit  enim 
'Leo  Papa  "  * :  Duo  tempora,  idcst  Pa- 
\scha  et  Pentecoste,  ad  bapti{andum  a 
Romano  Pontifice  legitima  praefixa  sunt.  Unde 
Dilectionem  pestram  monemus  ut  nullos  alios  dies 
huic  observationi  misceatis.  Videtur  ergo  quoJ 
oporteat  non  statim  aliquos  P  baptizari,  sed  usque 
ad  praedicta  tempora  baptismum  differri. 

2.  Praeterea,  in  Concilio  Agathensi  *  legitur: 
ludaei,  quorum  perfidia  frequenter  ad  vomitum 
redit,  si  ad  leges  Catholicas  venire  voluerint,  octo 
menses  inter  ^  catechumenos  ecclesiae  limen  intro- 
eant:  et,  si  pura  fide  venire  noscantur,  tunc  de- 
mum  baptismi  gratiam  mereantur.  Non  ergo  sta- 
tim  sunt  homines  baptizandi,  sed  usque  ad  cer- 
tum  tempus  est  differendum  baptisma. 

3.  Praeterea,  sicut  dicitur  Isaiae  xxvii  *:  Iste 
est  omnisfructus,  ut  auferatur  peccatum.  Sed  magis 
videtur  auferri  peccatum,  vel  etiam  diminui,  si 
baptismus  differatur  ^.  Primo  quidem,  quia  pec- 
cantes  post  baptismum  gravius  peccant:  secun- 
dum  illud  Heb.  x  *:  Quanto  magis  putatis  dete- 
riora  mereri  supplicia  qui  sanguinem  testamenti 
pollutum  duxerit,  in  quo  sanctificatus  est,  scilicet 
per  baptismum?  Secundo,  quia  baptismus  tollit 
peccata  praeterita,  non  autem  futura:  unde,  quanto 
baptismus  magis  differtur,  tanto  plura  peccata 
tollet.  Videtur  ergo  quod  baptismus  debeat  diu 
differri. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  Eccli.v*:  Ne  tar- 
des  converti  ad  Dominum :  et  ne  differas  de  die  in 
diem.  Sed  perfecta  conversio  ad  Deum  est  eorum 


qui  regenerantur  in  Christo  per  baptismum.  Non 
ergo  baptismus  debet  differri  de  die  in  diem. 

Respondeo  dicendum  quod  circa  hoc  distinguen- 
dum  est  utrum  sint  baptizandi  pueri  vel  adulti. 
Si  enim  pueri  sint  baptizandi,  noii  est  differen- 
dum  baptisma.  Primo  quidem,  quia  non  expe- 
ctatur  in  eis  maior  instructio,  aut  etiam  plenior 
conversio.  -  Secundo,  propter  periculum  mortis: 
quia  non  potest  '  alio  remedio  subveniri  nisi  per 
sacramentum  baptismi. 

Adultis  vero  subveniri  potest  per  solum  ba- 
ptismi  desiderium,  ut  supra  *  dictum  est.  Et  ideo 
adultis  non  statim  cum  convertuntur,  est  sacra- 
mentum  baptismi  conferendum,  sed  oportet  dif- 
ferre  usque  ad  aliquod  certum  tempus.  Primo 
quidem,  propter  cautelam  Ecclesiae,  ne  decipia- 
tur,  ficte  '^  accedentibus  conferens:  secundum 
illud  I  loan.  iv  * :  Nolite  omni  spiritui  credere,  sed 
probate  spiritus  si  ex  Deo  sunt.  Quae  quidem 
probatio  sumitur  de  accedentibus  ad  baptismum, 
quando  per  aliquod  spatium  eorum  fides  et  mo- 
res  examinantur.  -  Secundo,  hoc  est  necessarium 
ad  utilitatem  eorum  qui  baptizantur :  quia  aliquo 
temporis  spatio  indigent  ad  hoc  quod  plene  in- 
struantur  de  fide,  et  exercitentur  in  his  quae 
pertinent  ad  vitam  Christianam.  -  Tertio,  hoc  est 
necessarium  ad  quandam  reverentiam  sacramenti : 
dum  in  solemnitatibus  praecipuis,  scilicet  Paschae 
et  Pentecostes,  homines  ad  baptismum  admittun- 
tur,  et  ita  devotius  sacramentum  suscipiunt. 

Haec  tamen  dilatio  est  praetermittenda  duplici 
ratione.  Primo  quidem,  quando  illi  qui  sunt 
baptizandi,  apparent  perfecte  instructi  in  fide  et 


a)  Papa.  -  FsD  et  tertia;    Papa   propter.    Pro  Pentecoste,   Pent'  \ 

ACDE,  Pentecostes  Ba,  Pentecosten  alii  praeter  P.  Pro  legitima,  legi-  j 

time  editiones  et  a.  -  observationi  misceatis  tertia;  observato  immi-  \ 
sceatis. 

P)  aliquos.  -  aliquem  tertia.  I 


•y)  inter.  -  PFa;  intra. 

3)  differatur.  -  diu  differatur  PEIsG. 

i)  potest.  -  eis  addit  tertia. 

X)  jicte.  -  (ad  bc)  sacramentum  flcte  tertia. 


Art.  2. 


Ver».  1. 


QUAESTIO  LXVIII,  ARTICULUS  IV 


95 


*  Vers.  36  sqq. 


Vers.  47,  48. 


ad  baptismum  idonei :  sicut  Philippus  statim  ba- 
ptizavit  Eunuchum,  ut  habetur  Aci.  viii  *;  et  Pe- 
trus  Cornelium  et  eos  qui  cum  ipso  erant,  ut 
habetur  Act.  x  *.  -  Secundo,  propter  infirmita- 
tem,   aut  aliquod  periculum  mortis.    Unde  Leo 


ltiv;'Sp'.f^3\'  Psps  dicit  *:   Hi  qui  necessiiate  mortis ,  aegritu- 

VI.  ■ 

gui 
deC 


"'' '    'el^uJl'  ^'"'•^j  nbsidionis  et  persecuiionis  et  naufragii,  ur- 


cap. 

J.  ca 

qui  necessitate , 

3eConsecr.,i[%\.  gentur ,  omni  tempore  debent  baptiiari. 

Si  tamen  aliquis  praeveniatur  morte,  articulo 
necessitatis  sacramentum  excludente,  dum  expe- 
ctat  tempus  ab  Ecclesia  institutum,  salvatur,  licet 

*  Art.  2,  ad  2.  p^r  igncm,  ut  supra  *  dictum  est.  Peccat  autem 
si  ultra  tempus  ab  Ecclesia  statutum  differret 
accipere  baptismum,  nisi  ex  causa  necessaria  et 
licentia  praelatorum  Ecclesiae.  Sed  tamen  et  hoc 
peccatum  cum  aliis  deleri  potest  per  succedentem 
contritionem ,  quae   supplet  vicem  baptismi ,    ut 

•Qu.Lxvi.ari....  supra  *  dictum  est. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  illud  manda- 
tum  Leonis  Papae  de  observandis  duobus  tem- 


poribus  in  baptismo,  intelligendum  est  ^',  excepto  i 

ta77ien  periculo   mortis   (quod  semper  in  pueris 

est  timendum),  ut  dictum  est  *.  •  in  corporc. 

Ad  secundum  dicendum  quod  illud  de  ludaeis 
est  statutum  ad  Ecclesiae  cautelam,  ne  simpli- 
cium  fidem  corrumpant,  si  non  fuerint  plene 
conversi.  Et  tamen,  ut  ibidem  subditur,  52  infra 
tempus  praescriptum  aliquod  periculum  infirmitatis 
incurrerint,  debent  baptiiari. 

Ad  tertium  dicendum  quod  baptismus  per  gra- 
tiam  quam  confert  non  solum  removet  peccata 
praeterita,  sed  efiam  impedit  peccata  futura  ne 
fiant.  Hoc  autem  considerandum '  est,  ut  homi-  e 

nes  non  peccent :  secundarium  est  ut  levius  pec- 
cent,  vel  etiam  ut  eorum  peccata  mundentur; 
secundum  illud  I  loan.ii  *:  Filioli  mei,  haec  scribo  '  ^'«■"s- '. »- 
vobis  ut  non  peccetis.  Sed  et  si  quis  peccaverit, 
advocatum  habemus  apud  Patrem  lesum  Chri- 
stum  iustum,  et  ipse  est  propitiatio  pro  peccatis 
nostris. 


r)  intelligendum  est.  -  Gabc;  est  intelligendum  FH,  intelligendum 
est  de  adultis  PE,  om.  ceteri. 

0)  considerandum.  -  praecipue  desiderandum  E  et  tertia,  consu- 
lendum  F.  Pro  secundarium  est,  secundarium  H,  secundarium  autem 


est  1,  secundario  autem  P;  secundarium  est  ut  levius  peccent  om. 
Fbc,  secundarium  autem  (est  super  ras.,  ut  homines  peccent  margo) 
levius  G. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


IN  articulo  tertio ,  circa  dilationem  baptismi  usque  ad 
aliquod  certum  tempus,  advertendum  est  certitudinem 
temporis  posse  dupliciter  intelligi :  primo  determinate,  puta 
octo  ipenses ;  alio  modo,  vage,  puta,  expedito  tali  negotio, 
nesciendo  quantum  temporis  intercedet.  Considerandum 
rursus  est  tempus  baptismi  determinari  vel  ex  divino  iure, 
vel  ab  Ecclesia. 

Quantum  igitur  ex  divino  iure  apparet,  dilatio  baptismi 
adultorum  non  habet  tempus  determinatum  primo  modo. 
Nulla  enim  ratio  cogit  adultum  ad  suscipiendum  baptisma 
ita  hodie  quod,  si  hic  dies  praetereat  absque  baptismo, 
peccatum  incurratur.  -  Confirmaturque  hoc  ex  gestis 
sanctorum.  Nam  Martinus  octo  annis  catechumenus  fuit  * ; 
Ambrosius  longo  quoque  tempore  catechumenis  annu- 
Vide   Vit.  5.   mcratus  videtur  *;    Constantinus   Magnus  in  ultimo  vitae 

y4mi>ros.,  auctore  ,.  ±       ,■,.■■       ,^        ■  j 

~   •  suae  baptizatus  est,  ut  Ambrosius   dicit,  in  Orattone  de 

Obitu  Theodosii  *. 

Debet  auhim  determinari  tempus  dilati  baptismi  se- 
cundo  modo.  Quod  dupliciter  monstratur.  Primo,  ex  na- 
tura  praecepti  affirmativi,  obligantis  pro  loco  et  tempore. 
Praecepta  enim    affirmativa,  Hcet,  quantum   est  ex  parte 


*  Sulpic.  Sevcr., 
De  B.  Martini 
VitaLiber,  cip.i. 


Paulino,  n.  7,  9. 
*  Num.  40. 


temporis,  non  obligent  nisi  tempus  necessitatis  articulum 
adducat,  ut  Auctor,  in  IV  Sent.,  dist.  xvn,  qu.  ni,  art.  i , 
qu.  4,  dixit;  ex  parte  tamen  motivi  ad  differendum,  ratio- 
nem  requirunt:  nam  si  sine  rectae  rationis  arbitrio  dilatio 
voluntaria  fit,  peccatum  incurritur.  Potest  ergo  tandiu  dif- 
ferre  quis  proprium  baptismum ,  quandiu  rationabiliter  ad 
differendum  movetur.  Quod  diversis  hominibus  diversi- 
mode  accidere  potest.  Et  propterea  diversa  invenitur  di- 
versorum  dilatio. 

Et  quamvis  tam  incertam  temporis  mensuram  dilatio 
baptismi  habeat,  dilatio  tamen  usque  ad  raortis  artitulum 
licita  non  est,  ut  patet  de  Consecr.,  dist.  IV,  cap.  Quando 
quis :  arguuntur  enim  negligentiae  huiusmodi  dilatores.  Nec 
Constantinum  credimus  distulisse  ex  proposito  usque  ad 
mortem  baptisma:  sed,  cum  differret  illud  usque  ad  tempus 
optatum ,  interim  in  ultimis  constitutus  differendum  non 
censuit. 

Ex  iure  autem  positivo  scripto,  si  tempus  aliquod  prae- 
fixum  est,  -  quod  fateor  me  non  invenire,  et  gesta  dicto- 
rum  sanctorum  testantur,  -  non  esset  differendus  ultra 
tempus  praefixum. 


•  Vers.  1. 


♦  Ver».  11/ 


ARTICULUS  QUARTUS 

UTRUM  PECCATORES  SINT  BAPTIZANDI 

Infra,  art.  8,  ad  4. 


iD  quartum  sic  PROCEDrruR.  Videtur  quod 
I  peccatores  sint  baptizandi.  Dicitur  enim 
'Zach.  XIII  *:  In  die  illa  erit  fons  patens 
\domui  David  et  habitantibus  lerusalem 
in  ablutionem  peccatoris  et  metistruatae :  quod 
quidem  intelligitur  de  fonte  baptismali.  Ergo  vi- 
detur  quod  sacramentum  baptismi  sit  etiam  pec- 
catoribus  exhibendum. 

2.  Praeterea,  Dominus  dicit,  Matth.  ix  *:  Non 
est  opus  valeniibus  medicus,  sed  male  habentibus. 
Male  autem  habentes  sunt  peccatores.  Cum  igitur 


spiritualis  medici,  scilicet  Christi,  medicina  sit 
baptismus,  videtur  quod  peccatoribus  sacramen- 
tum  baptismi  sit  exhibendum. 

3.  Praeterea,  nullum  subsidium  peccatoribus 
debet  subtrahi.  Sed  peccatores  baptizati  ex  ipso 
charactere  baptismali  spiritualiter  adiuvantur:  cum 
sit  quaedam  dispositio  ad  gratiam.  Ergo  videtur 
quod  sacramentum  baptismi  sit  peccatoribus  ex- 
hibendum. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  * :  Qui 
creavit  te  sine  te,  non  iustificabii  te  sine  te.   Sed  ^^''  "?• "' 


Serm.  CLXIX, 
iX.deVerb.Apott. 


9"6 


QUAESTIO  LXVIII,  ARTICULUS  V 


*  Vers.  26. 


peccator,  cum  habeat  voluntatem  non  dispositam, 
non  cooperatur  Deo.  Ergo  frustra  adhibetur  sibi 
baptismus  ad  iustificationem  '. 

Respondeo  dicendum  quod  aliquis  potest  dici 
peccator  dupliciter.  Uno  modo,  propter  maculam 
et  reatum  praeteritum.  Et  sic  peccatoribus  est 
sacramentum  baptismi  conferendum :  quia  est  ad 
hoc  specialiter  institutum  ut  per  ipsum  peccato- 
rum  sordes  mundentur;  secundum  illud  Ephes.v*: 
Mundans  eam,  scilicet  Ecclesiam,  lavacro  aqtiae 
in  verbo  vitae. 

Alio  modo  potest  dici  aliquis  peccator  ex  vo- 

luntate  peccandi  et  proposito  persistendi  in  pec- 

cato.    Et  sic  peccatoribus  non  est  sacramentum 

baptismi  conferendum.  Primo  quidem,  quia  per 

■'''  baptismum   homines  Christo  incorporantur :    se- 

*  vers.  27.         cundum  illud  Galat.  iii  * :   Quicumque  in  Christo 

bapti^ati  estis,  Christum  induistis.  Quandiu  autem 
aliquis   habet  voluntatem   peccandi ,  non  potest 

•  vers.  14.        esse  Christo  coniunctus:  secundum  illud  II  Cor.  vi*: 

Quae  participatio  iustitiae  cum  iniquitate?  Unde 
*|Se™-.cccLi,  et  Augustinus  dicit,  in  libro  de  Poenitentia  *,  quod 
ter  Quinquagint.  nullus  suac  voluntatis  arbiter  constitutus  potest  no- 

Homil.,  cap.  11.  -r 

vam  vitam  inchoare ,  nisi  eum  veteris  vitae  poe- 
niteat.  -  Secundo,  quia  in  operibus  Christi  et 
Ecclesiae  nihil  debet  fieri  frustra.  Frustra  autem 
est  quod  non  pertingit  ad  finem  ad  quem  est 
«■^^iib."!!' ^lp"  ordinatum  *.  Nullus  autem  habens  voluntatem 
n.^e.-s.Tfi.  peccandi  simul  potest  a  peccato  mundari,  ad 
quod  ordinatur  baptismus :  quia  hoc  esset  po- 
nere  contradictoria  esse  simul.  -  Tertio,  quia  in 
sacramentalibus  signis  non  debet  esse  aliqua  fal- 
sitas.    Est  autem  signum  falsum  cui  res  signifi- 


lect. 


cata  non  respondet.  Ex  hoc  autem  quod  aliquis 
lavandum  se  praebet  per  baptismum,  significatur 
quod  se  disponat  ad  interiorem  ablutionem. 
Quod  non  contingit  de  eo  qui  habet  propositum 
persistendi   in  peccato.    Unde  manifestum  P  est  ? 

quod  talibus  sacramentum  baptismi  non  est  con- 
ferendum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  illud  verbum 
est  intelligendum  de  peccatoribus  qui  habent  vo- 
luntatem  recedendi  a  peccato. 

Ad  secundum  dicendum  quod  spiritualis  medi- 
cus,  scilicet  Christus,  dupliciter  operatur.  Uno 
modo,  interius  per  seipsum :  et  sic  praeparat  vo- 
luntatem  hominis  ut  bonum  velit  et  malum  odiat. 
Alio  modo  operatur  per  ministros,  exterius  ad- 
hibendo  sacramenta:  et  sic  operatur  perficiendo 
id  quod  est  exterius  f  inchoatum.  Et  ideo  sacra-  t 

mentum  baptismi  non  est  exhibendum  nisi  ei  in 
quo  interioris  conversionis  aliquod  signum  appa- 
ret:  sicut  nec  medicina  corporalis  adhibetur  in- 
firmo  nisi  in  eo  aliquis  motus  vitalis  ^  appareat.  3 

Ad  tertium  dicendum  quod  baptismus  est  fidei 
sacramentum  *.  Fides  autem  informis  non  sufficit  'sp^^\^anct.  \\b. 
ad  salutem,  nec  ipsa  est  fundamentum,  sed  sola  ^u|.%p"icvtii; 
fides  formata  *,  quae  per  dilectionem  operatur: 
ut  Augustinus  dicit,  in  libro  de  Fide  et  Operibus*. 
Unde  nec  sacramentum  baptismi  salutem  con- 
ferre  potest  cum  voluntate  peccandi,  quae  fidei 
formam  excludit.  -  Non  autem  est  per  impressio- 
nem  characteris  baptismalis  aliquis  disponendus 
ad  '  gratiam ,   quandiu   apparet  in  eo  voluntas  ^ 

peccandi:  quia  Deus  neminem  ad  virtutem  com- 
pellit,  sicut  Damascenus  dicit  *.  nb.  n,  cap.  xx». 


Aug.tp.XC 
al.  XXfll,  a 
nifac.  n.  9. 

•  D.  6n. 

*  Cap.  XVI.  - 
ad  Galat., 
V,  vers.  6. 


dBo- 


■  CL 

cap. 


ot)  Qui  creavit...  iustificationem.  -  GHsB  a  et  editiones,  nisi 
quod  PG  pro  adhibetur  legunt  adhiberetur;  om.  DFI,  spatium  dua- 
rum  linearum  ACEpB;  haec  est  corrigenda  notat  margo  A.  Margo  P : 
Alias,  quia  Augustinus  ad  Boni/acium  dicit,  In  baptismo  aliquis 
membrum  Christi  efficitur :  sed  nullus  peccator  persistens  in  vo- 
luntate  peccandi  potest  fieri  membrum  Christi,  quod  est  incorporari 
Christo.  ergo  huiusmodi  peccator  non  est  bapti:(andus :  quia  frustra 


bapti:{aretur .  Vide  Vol.  XI.  Praef.  n.  21.  notam  codicum  Ambrosiani 
et  Brixiensis. 

^)  manifestum.  -  Fa  et  tertia;   manifestandum. 

f)  id  quod  est  exterius.  -  id  quod  est  interius  sH  et  b,  id  quod 
est  interius  exterius  c,  exterius  id  quod  est  interius  P. 

3)  vitalis.  —  naturae  addit  tertia. 

e)  disponendus  ad.  —  Pla;  ad  b,  disponendus  per  ceteri. 


Commentai*ia  Ceu?dmalis  Caietani 


IN  quarto  articulo  hoc  solum  notandum  occurrit,  quod 
sermo  litterae  de  peccato  mortali  intelligitur.  Existentibus 
enim  cum  voluntate  peccandi  venialiter  potest  baptismus 
dari,  monendo  ipsos  quod,  nisi  voluntatem  mutent,  gra- 


tiam  quidem  filiorum  Dei  recipient,  sed  non  secundum 
plenitudinem  baptismalem;  -  et  suo  eos  deinde  arbitrio 
relinquere,  ut  ipsi  viderint. 


Vers.  14. 


ARTICULUS  QUINTUS 

UTRUM  PECCATORIBUS  BAPTIZATIS  SINT  OPERA  SATISFACTORIA  IMPONENDA 

Supra,  qu.  xlix,  art.  3,  ad  2 ;  III  Sent.,  dist.  xu,  art.  3,  qu*  2,  ad  1 ;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  ux;  Ad  Rom.,  cap.  xi,  lect.  iv. 


►D  QuiNTUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
peccatoribus  baptizatis  sint  opera  satis- 
*factoria  imponenda.  Hoc  enim  ad  iu- 
^stitiam  Dei  pertinere  videtur,  ut  pro 
quolibet  peccato  aliquis  puniatur:  secundum  illud 
Eccle.  ult.  * :  Cuncta  quae  fiunt  adducet  Deus  in 
iudicium.  Sed  opera  satisfactoria  imponuntur  pec- 
catoribus  in  poenam  praeteritorum  peccatorum. 


Ergo  videtur   quod  peccatoribus   baptizatis  sint 

opera  satisfactoria  imponenda. 

2.  Praeterea,   per  opera  satisfactoria   exerci- 

tantur  peccatores  de  novo  conversi  ad  iustitiam, 

et  subtrahuntur  occasiones  *  peccandi:  nam  sa-  « 

tisfacere  est  peccatorum   causas  excidere  et  pec- 

catis  aditum  non  indulsere  *.    Sed  hoc  maxime  'oeEcci.Do^ 

,        .      .       T-i  •  ,  •^"P-  ■"'"'1  •'•  "^4 

necessanum  est  nuper  baptizatis.    Ergo  videtur  interOperaAug 


a)  occasiones.  -  Ea  et  tertia;  ab  occasione  F,  ad  occasiones  ceteri. 


*  Comment.  in 
Epp.  B.  Pauli.  - 
InterOpp.  Amb. 

•  Vers.  29. 


*  Vers.  3,  4. 


*  Qu.  XLviii,  art. 
2,  4 ;   qu.    xux, 

art.  3. 

*  Vers.  2. 


QUAESTIO  LXVIII 

quod  opera  satisfactoria  sint  baptizatis  iniun- 
genda. 

3.  Praeterea,  non  minus  debitum  est  ut  homo 
Deo  satisfaciat  quam  proximo.  Sed  nuper  bapti- 
zatis  iniungendum  est  quod  satisfaciant  proximis, 
si  eos  laeserunt.  Ergo  etiam  est  eis  iniungendum 
ut  Deo  satisfaciant  per  opera  poenitentiae. 

Sed  contra  est  quod  Ambrosius  3  *,  super 
Rom.  XI  *,  Sine  poenitentia  sunt  dona  Dei  et  vo- 
catio,  dicit:  Gratia  Dei  in  baptismo  non  requirit 
gemitum  neque  planctum,  pel  etiam  opus  aliquod, 
sed  solam  fidem,  et  omnia  gratis  condonat. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  Apostolus  dicit, 
Rom.  VI  *:  Quicumque  bapti^ati  sumus  in  Christo 
lesu,  in  morte  ipsius  bapti\ati  sumus:  consepulti 
enim  sumus  ei  per  baptismum  in  mortem:  ita 
scilicet  quod  homo  per  baptismum  incorporatur 
ipsi  morti  Christi.  Manifestum  est  autem  ex  su- 
pra  *  dictis  quod  mors  Christi  satisfactoria  fuit 
suf&cienter  pro  peccatis,  non  solum  nostris ,  sed 
etiam  tntius  mundi,  ut  dicitur  I  loan.  11  *.  Et  ideo 
ei  qui  baptizatur  pro  quibuscumque  peccatis  non 
est  aliqua  satisfactio  iniungenda:  hoc  autem  "<  esset 
iniuriam  facere  passioni  et  morti  Christi,  quasi 
ipsa  non  esset  suf&ciens  ad  plenariam  satisfactio- 
nem  pro  peccatis  baptizandorum  *. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod ,   sicut  Augu- 


ARTICULUS  VI 


97 


stinus  dicit,  in  libro  de  Baptismo  Parvulorum  *, 
ad  hoc  baptismus  valet  ut  bapti^ati  Christo  incor- 
porentur  ut  membra  eius.  Unde  ipsa  poena  Chri- 
sti  fuit  satisfactoria  pro  peccatis  baptizandorum : 
sicut  et  poena  unius  membri  potest  esse  satisfa- 
ctoria  pro  peccato  '  alterius  membri.  Unde  Isaiae 
Liii  *  dicitur :  Vere  languores  nostros  ipse  tulit,  et 
dolores  nostros  ipse  portavit. 

Ad  secundum  dicendum  quod  nuper  baptizati 
exercitandi  sunt  ad  iustitiam,  non  per  opera  poe- 
nalia,  sed  per  opera  facilia :  ut  quasi  quodam  lacte 
facilis  exercitii  promoveantur  ad  perfectiora ,  ut 
Glossa  *  dicit,  super  illud  Psalmi  ** ,  Sicut  ablacta- 
tus  super  matre  sua.  Unde  et  Dominus  discipulos 
suos  de  novo  conversos  a  ieiunio  excusavit,  ut 
patet  Matth.  ix  *.  Et  hoc  est  quod  dicitur  I  Pet.  11  ** : 
Sicut  modo  geniti  infantes  lac  concupiscite,  ut  in 
eo  crescatis  in  salutem. 

Ad  tertium  dicendum  quod  restituere  male  ablata 
proximis,  et  satisfacere  de  iniuriis  illatis,  est  ces- 
sare  "^  a  peccando :  quia  hoc  ipsum  quod  est 
detinere  aliena  et  proximum  ""'  non  placare,  est 
peccatum.  Et  ideo  peccatoribus  baptizatis  iniun- 
gendum  est  quod  satisfaciant  proximis,  sicut  et 
quod  desistant  a  peccato.  Non  est  autem  eis  in- 
iungendum  quod  pro  peccatis  praeteritis  aliquam 
poenam  patiantur. 


fi)  Ambrosius.  -  Ambrosius  dicit  E,  om.  FGH,  -  dicit  G/oriaPI; 
dicit  glossa  Ambrosii  Gloria  H,  dicit  glossa  gloria  ceteri. 
f)  autem.  -  enim  F  et  tertia  praeter  I. 
6)  bapti^andorum.  -  bapti^atorum  PI. 
e)  bapti^andorum...  pro  peccato.  -  Escurialis    antiquus  et  EFa  et 


tertia  (sed  PEa  legunt  bapti\atorum,  et  I  om.  Ad  primum...  bapti- 
^andorum);  om. 

'i)  et  satisfacere...  est  cessare.  -  P ;  est  satisfacere...  et  cessare. 

7;)  et  proximum.  —  est  proximum  laedere  proximum  autem  lae- 
sum  Hbc,  et  proximum  laesum  PEGI.  -  tion  om.  A. 


'  At.  dePeccalor. 
Merit.  elRemiss. 
el  de  Bapt.  Par- 
va/or.,  Iib.l,cap. 

XXVI. 


•  Vers.  4. 


*  Ord.  implicite. 
**  Ps.  cxxx,  vers. 


•  Vers.  14  sqq. 
"  Vers.  2. 


'  Vers.  6. 


*  Vers.  13. 


'  Vers.  38. 


ARTICULUS  SEXTUS 

UTRUM  PECCATORES  AD  BAPTISMUM  ACCEDENTES  TENEANTUR  SUA  PECCATA  CONFITERI 

Ad  Rom.,  cap.  xi,  lect.  iv. 


'D  sEXTUM  sic  proceditur.  Videtur  quod 
peccatores  ad  baptismum  accedentes 
'teneantur  sua  peccata  confiteri.  Dicitur 
ienim  Matth.  iii  *  quod  bapti^abantur 
multi  a  loanne  in  lordane,  confitentes  peccata  siia. 
Sed  baptismus  Christi  est  perfectior  quam  bapti- 
smus  loannis.  Ergo  videtur  quod  multo  magis 
illi  qui  sunt  baptizandi  baptismo  Christo,  debeant 
sua  peccata  confiteri. 

2.  Praeterea,  Prov.  xxviii  *  dicitur:  Qui  abs- 
condit  scelera  sua,  non  dirigetur :  qui  autem  con- 
fessus  fuerit  et  reliquerit  ea,  misericordiam  con- 
sequetur.  Sed  ad  hoc  aliqui  baptizantur  ut  de 
peccatis  suis  misericordiam  consequantur  *.  Ergo 
baptizandi  debent  sua  peccata  confiteri. 

3.  Praeterea,  poenitentia  requiritur  ante  ba- 
ptismum  :  secundum  illud  Act.  11  * :  Agite  poeni- 
tentiam,  et  bapti^etur  unusquisque  vestrum.  Sed 
confessio  est  pars  poenitentiae.  Ergo  videtur 
quod  confessio  peccatorum  requiratur  ante  ba- 
ptismum. 


Sed  contra  est  quod  confessio  peccatorum 
debet  esse  cum  fletu:  ut  dicit  Augustinus,  in  libro 
de  Poenitentia*:  Omnis  ista  varietas  consideranda 
est  et  defienda.  Sed,  sicut  Ambrosius  dicit  *,  gra- 
tia  Dei  in  baptismo  non  requirit  gemitum  neque 
planctum.  Ergo  a  baptizandis  non  est  requirenda 
confessio  peccatorum. 

Respondeo  dicendum  quod  duplex  est  peccato- 
rum  confessio.  Una  quidem  interior,  quae  fit 
Deo.  Et  talis  confessio  peccatorum  requiritur  ante 
baptismum,  ut  scilicet  homo,  peccata  sua  reco- 
gitans ,  de  eis  doleat :  non  enim  potest  inchoare 
novam  vitam,  nisi  poeniteat  eum  veteris  vitae,  ut 
Augustinus  dicit,  in  libro  de  Poenitentia  *. 

Alia  vero  est  confessio  peccatorum  exterior, 
quae  fit  sacerdoti.  Et  talis  confessio  non  requiri- 
tur  ante  baptismum.  Primo  quidem,  quia  talis 
confessio,  cum  respiciat  personam  ministri,  perti- 
net  ad  poenitentiae  sacramentum,  quod  non  re- 
quiritur  ante  baptismum,  qui  est  ianua  omnium 
sacramentorum.  -  Secundo,  quia  confessio  exte- 


a)  Sed...  consequantur.  -  Om.  P  errore    typographorum. 
SuMMAK  Theol.  D.  Thomae  T.  IX. 


bapti^andi  P;  bapti:^ati. 


*  Lib.  de  Vera 
et  Falsa  Poenit., 
cap.  XIV.  -  Inter 
Opp.  Auj!. 

*  Comment,  m 
Epp.  B.  Pauli, 
Ep.  ad  Rom.  cap. 
xijVers.  29.-  In- 
ter  Opp.  Ambr. 


•  Serm.  CCCLI, 
al.  Homil.  ult.  in- 
ter  Quinquagint. 
Homil.,  cap.  ii. 


i3 


98 


QUAESTIO  LXVIII,  ARTICULUS  VII 


Art.  5. 


Gloss.  Ord. 
•  Vers.  6. 


rior,  quae  fit  sacerdoti,  ordinatur  ad  hoc  quod 
sacerdos  confitentem  absolvat  a  peccatis,  et  liget 
ad  opera  satisfactoria ,  quae  baptizatis  non  sunt 
imponenda,  ut  supra  *  dictum  est.  Nec  etiam  ba- 
ptizati  indigent  remissione  peccatorum  per  claves 
Ecclesiae,  quibus  omnia  remittuntur  per  bapti- 
smum.  -  Tertio,  quia  ipsa  particularis  confessio 
homini  facta  est  poenosa,  propter  verecundiam 
confitentis.  Baptizato  autem  nulla  exterior  poena 
imponitur.  Et  ideo  a  baptizatis  non  requiritur  spe- 
cialis  confessio  peccatorum :  sed  sufficit  generalis, 
quam  faciunt  cum,  secundum  ritum  Ecclesiae, 
abrenuntiant  Satanae  et  omnibus  operibus  P  eius. 
Et  hoc  modo  dicit  quaedam  glossa  *  Matth.  iii  **, 
quod  in  baptismo  loannis  exemplum  datur  bapti- 
{andis  confitendi  peccata  et  promittendi  meliora. 
Si  qui  tamen  baptizandi  ex  devotione  sua  pec- 
cata  confiteri  vellent,  esset  eorum  confessio  au- 
dienda:    non  ad  hoc  quod  satisfactio   eis  impo- 


neretur;  sed  ad  hoc  quod  contra  peccata  con- 
sueta  eis  spiritualis  vitae  informatio  tradatur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  in  baptismo 
loannis  non  remittebantur  peccata,  sed  erat  ba- 
ptismus  poenitentiae  *.  Et  ideo  accedentes  ad  illud 
baptisma  convenienter  confitebantur  peccata,  ut  '^ 
secundum  qualitatem  peccatorum  eis  poenitentia 
determinaretur.  Sed  bapfismus  Christi  est  sine 
exteriori  poenitentia,  ut  Ambrosius  dicit  *.  Unde 
non  est  similis  ratio. 

Ad  secundum  DiCENDUM  quod  baptizatis  sufficit 
confessio  interior  Deo  facta,  et  etiam  exterior 
generalis,  ad  hoc  quod  dirigantur  et  misericor- 
diam  consequantur :  nec  requiritur  confessio  spe- 
cialis  exterior,  ut  dictum  est  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod  confessio  est  pars 
poenitentiae  sacramentalis ,  quae  non  requiritur 
ante  baptismum,  ut  dictum  est  * :  sed  requiritur 
interioris  poenitentiae  virtus. 


'})  operibus.  -  pompis  tertia. 


Y)  ut.  -  et  FGH,  -  secundum...  baptismus   Christi  EFa  et  tertia; 
om.  ceteri,  sed  in  A  suppletur  manu  recenti. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


IN  articulo    quinto  et   sexto    hoc  solum  occurrit  sugge- 
rendum,  ut  ex   devotione   sua  peccata  confitentes  ante 
baptismum    non    absolvantur:    quoniam  non    sunt   capa- 


*  Marc.  cap.  i, 
vers.  4.  -  Cf.  qu. 
XXXVIII,  art.  3. 

T 


*  Loc.  cit.  in  arg, 
Sed  cont.  -  Cf. 
art.  praec. ,  arg. 
Sed  cont. 


ces  sacramenti  poenitentiae  ante  baptismum.  Nec  eorum 
confessio  talis  esset  sacramentalis ,  nisi  forte  per  redu- 
ctionem. 


In  corpore. 


In  corpore. 


ARTICULUS  SEPTIMUS 

UTRUM  EX  PARTE  BAPTIZATI  REQUIRATUR  INTENTIO  SUSCIPIENDI  SACRAMENTUM  BAPTISMI 

Infra,  qu.  lxix,  art.  q;  IV  Sent.,  dist.  vi,  qu.  i,  art.   2,  qu'   3;  dist.  xxvii,  qu.  I,  art.  2,  qu"  4. 


arg.    Sed  cont.; 
art.  9,  ad  3. 


d  septimum  sic  proceditur.  Videtur  quod 

ex  parte  baptizati   non    requiratur   in- 

tentio   suscipiendi   sacramentum  bapti- 

smi.    Baptizatus    enim    se   habet    sicut 

patiens  in  sacramento.    Intentio  autem    non  re- 

quiritur  ex  parte  patientis,  sed  ex  parte  agentis. 

Ergo  videtur  quod  ex  parte  baptizati  non  requi- 

ratur  intentio  suscipiendi  baptismum. 

2.  Praeterea,  si  praetermittatur  id  quod  re- 
quiritur  ad  baptismum,  homo  est  denuo  bapti- 
zandus :  sicut  cum  praetermittitur  invocatio  Tri- 

•Qu.Lxvi,art.6,  nitatis,  sicut  supra  *  dictum  est.  Sed  ex  hoc  non 

are.    Sed  cont.:  '  .    ^  . 

videtur  ahquis  denuo  baptizandus  quod  mten- 
tionem  non  habebat  suscipiendi  baptismum :  alio- 
quin,  cum  de  intentione  baptizati  non  constet, 
quilibet  posset  petere  se  denuo  baptizari  propter 
intentionis  defectum.  Non  videtur  ergo  quod 
intentio  requiratur  ex  parte  baptizati  ut  suscipiat 
sacramentum. 

3.  Praeterea,  baptismus  contra  peccatum  ori- 
ginale  datur.  Sed  originale  peccatum  contrahitur 
sine  intentione  nascentis.  Ergo  baptismus,  ut  vi- 
detur,  intentionem  non  requirit  ex  parte  baptizati. 

Sed  contra  est  quod,  secundum  ritum  Eccle- 
siae,  baptizandi  profitentur  se  petere  ab  Ecclesia 
baptismum.  Per  quod  profitentur  suam  intentio- 
nem  de  susceptione  sacramenti. 


Vers.  4. 


Sertn.  CCCLI, 
al.Homil.  ult.  in- 


Respondeo  dicendum  quod  per  baptismum  ali- 
quis  moritur  veteri  vitae  peccati,  et  incipit  quan- 
dam  vitae  novitatem:  secundum  illud  ^om.  vi  *: 
Consepulti  sumus  Christo  per  baptismum  in  mor- 
tem,  ut,  quomodo  Christus  resurrexit  a  mortuis"^,  ita 
et  nos  in  novitate  vitae  ambulemus.  Et  ideo,  sicut 
ad  hoc  quod  homo  moriatur  veteri  vitae,  requi- 
ritur,  secundum  Augustinum  *,  in  habente  usum 
liberi  arbitrii,  voluntas  qua  eum  veteris  vitae  poe-  Hom?/"?ap^n'" 
niteat;  ita  requiritur  voluntas  qua  intendat  vitae 
novitatem,  cuius  principium  est  ipsa  susceptio 
sacramenti.  Et  ideo  ex  parte  baptizati  requiri- 
tur  voluntas,  ^ive  intentio,  suscipiendi  sacra- 
mentum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  in  iusfifica- 
tione,  quae  fit  per  baptismum,  non  est  passio 
coacta,  sed  voluntaria.  Et  ideo  requiritur  intentio 
recipiendi  id  quod  ei  datur. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  si  in  adulto  de- 
esset  intentio  suscipiendi  sacramentum ,  esset 
rebaptizandus.  Si  tamen  hoc  non  constaret,  es- 
set  dicendum:  Si  non  es  bapti^atus ,  ego  te  ba- 
pti^o  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod  baptismus  ordinatur 
non  solum  contra  originale  peccatum,  sed  etiam 
contra  actualia  *,  quae  per  voluntatem  et  inten- 
tionem  causantur. 


D.  265. 


D.  583- 


a)  mortuis.  -  per  gloriam  Patris  addunt  E  et  tcrtia. 


QUAESTIO  LXVIII,  ARTICULUS  VII 


99 


Commen.taria  Cardinalis  Caietani 


i  . 


Cf.  nura.  X. 


*  Cf.  II*"  II'"', 
qu.  X,  art.  12, 
Comment.  num. 
III:  et  Jnfra  art.to, 
Comment.  num. 
t. 

•  Cf.  num.  seq. 


*Cf.  num.  III,  VII. 


Cf.  num.  IV. 


'  Cf.   num.  vn. 
'  Cf.  num.  V. 


'  Loc.  cit.,  n.  11. 


*  Aug.  In  loan. 
Evang. ,  tract. 
XXVI. 

■  Durand.,  loc. 
cit..  n.  10. 

*  Matth.  cap. 
XXVIII,  vers.19. 

*  Comment.  in 
Mallh.  lib.  IV. 


I 


Cf.   num.   I , 
Alii;   et    num. 


LCf.    num.   I, 


TiTiTLus  ut  sonat  sumendus  est.  -  In  corpore,  iuncto 
responsioni  ad  secundum,  ubi  dicitur,  Si  in  adulto 
deesset  intentio  suscipiendi  sacramentum,  esset  rebapti^an- 
dus  *,  duhium  occurrit  magnum,  an  ex  parte  baptizati  ita 
necessaria  sit  intentio  suscipiendi  sacramentum  baptismi 
ut,  si  illa  desit,  baptismus  nullus  sit. 

Et  est  ratio  dubii  varietas  opinionum.  Quidam  enim, 
de  quorum  numero  est  Durandus  *,  in  IV  Sent.,  dist.  iv, 
qu.  VII,  tenent  universaliter,  hoc  est  tam  in  adultis  quam 
in  parvulis,  requiri  consensum  ex  parte  baptizati  *. 

Alii  vero,  de  quorum  numero  est  Auctor  in  IV  Sent., 
dist.  VI,  qu.  X,  art.  2,  qu.  3,  tenent  totaliter  oppositum : 
scilicet  quod  nec  in  parvulis  nec  in  adulto,  per  se  lo- 
quendo,  exigitur  voluntas  propria  *.  Dico  autem,  per  se 
loquendo :  quia  in  adultis  e.xigitur  voluntas  propria  per 
accidens,  hoc  est,  ut  removens  prohibens,  puta  peccatum 
vel  contrariam  voluntatem. 

Quidam  autem,  de  quorum  numero  est  Scotus,  in  IV 
Sent.,  dist.  iv,  qu.  iv,  distinguendum  putant  inter  adultum 
et  puerum :  tenentes  quod  in  adulto  requiritur  voluntas, 
in  parvulo  autem  non  *. 

Et  quoniam  quaestio  est  difficilis ,  videndum  est  quid 
roboris  habeant  rationes  opinionum ;  et  deinde  rationabi- 
lior  dicendi  modus  eligendus  est  *. 

II.  Prima  igitur  opinio  * ,  tenens  universaliter  requiri 
consensum  ex  parte  baptizati,  fundatur,  primo,  super  ritu 
Ecclesiae  petentis  a  baptizando,    Vis  bapti\ari  ? 

Secundo,  super  hoc  quod  baptizari  est  passio  volun- 
taria. 

Tertio,  procedit  Durandus  *  sic.  Quidquid  est  de  neces- 
sitate  sacramenti  in  uno,  est  de  necessitate  sacramenti  in 
omnibus:  in  similibus  quidem  similiter,  et  in  proportio- 
nalibus  proportionaliter.  Sed  voluntas  recipiendi  baptismum 
est  de  necessitate  sacramenti  in  adultis.  Ergo  est  etiam 
de  necessitate  sacramenti  in  parvulis.  Proportionaliter  ta- 
men:  hoc  est,  voluntate  interpretativa  quoad  parvulos, 
sicut  propria  quoad  adultos.  -  Probatur  minor.  Adultus 
simili  modo  debet  se  habere  ad  fidem,  et  ad  Jidei  sacra- 
mentum.  Sed  credere  non  potest  nisi  volens  *.  Ergo  nec 
baptizari  potest  nisi  volens.  —  Et  confirmatur  *  ex  mandato 
Domini  *,  Docete  omnes  gentes,  bapti\antes  eos,  etc,  ubi 
Hieronymus  *  dicit :  Non  potest  suscipi  sacramentum,  nisi 
anima  Jidei  susceperit  veritatem. 

Affertur,  quarto,  ratio  ex  littera  huius  articuli,  scilicet : 
Oportet  inchoantem  novam  vitam  velle  illam,  ac  per  hoc, 
eius  principrum,  quod  est  baptisma. 

III.  Oppositae  autem  opinionis,  scilicet  quod  non  per 
se  requiritur  velle  ex  parte  baptizati  *,  fundamentum  est 
quod  tota  efficacia  sacramenti  baptismi  est  ex  parte  ipsius 
sacramenti,  nec  requirit  ex  parte  patientis  nisi  capacita- 
tem  absque  contrarietate.  Probaturque  hoc  ex  eo  quod 
de  facto  videmus  parvulum  omnem  baptizatum  non  esse 
rebaptizandum.  Et  hinc  sumitur  ratio :  Quidquid  non  est 
de  necessitate  sacramenti  in  uno,  non  est  de  necessitate 
sacramenti  in  reliquis.  Sed  consensus  non  est  de  neces- 
sitate  sacramenti  in  parvulis.  Ergo  nec  in  adultis. 

IV.  Tertiae  autem  opinionis  *  ratio  est  quia,  si  adultus 
caret  consensu,  videtur  quod  contemnat.  Oportet  enim 
adultum  aliquam  habere  devotionem  ad  sacramentum , 
aut  contemnere  ipsum,  saltem  interpretative. 

Et  ut  ab  hac  ultima  incipiamus ,  responsio  seu  ratio 
ista  fugit  quaestionem :  quasi  impossibile  sit  inveniri  adul- 
tum  neutrum  respectu  baptismi,  sed  oporteret  in  alteram 
partem  declinare,  hoc  est,  velle  aut  nolle  baptizari.  Quae- 
stio  autem  est  de  veritate  conditionalis,  non  curando  de 
possibilitate  antecedentis.  Vertitur  enim  in  quaestionem,  si 
adultus  neuter  secundum  voluntatem  ad  baptismum,  ba- 
ptizaretur  dormiens,  an  esset  postea  baptizandus :  hoc  est, 
an  susciperet  characterem  vel  non.  Cui  quaestioni,  ut  patet, 
non  satisfit  per  hanc  opinionem  declinantem  ad  alterum 
extremum. 


*  Cf.  num.  seq., 
Secundo. 


'  Maiores  Eccle- 
siae  causas. 


V.  Primae  autem  opinionis  fundamentum  primum ,  de 

ritu  Ecclesiae  *,  non  cogit.  Quoniam  eodem  Ecclesiae  ritu  *  Num.  n. 
petitur  etiam  a  baptizando  si  credit  in  Deum  Patrem  omni- 
potentem,  etc. :    et  tamen  constat  non  exigi  ad  necessita- 
tem  sacramenti  fidem,  sive  suam  sive  patrini,  ex  parte  ba- 
ptizati. 

Secundum  quoque  fundamentum  petit  principium. 

Tertium  vero  ambiguum  assumit,  scilicet  in  adulto  re- 
quiri  per  se  propriam  voluntatem.  Hoc  est  enim  de  quo 
est  quaestio.  -  Et  ad  probationem  dici  facile  potest  simi- 
litudinem  non  tenere,  scilicet  quod  adultus  ita  se  debeat 
habere  ad  sacramentum  fidei  sicut  se  habet  ad  credere. 
Quoniam  credere  consistit  manifeste  in  actione  voluntaria, 
sacramentum  autem  fidei  manifeste  consistit  in  pati  seu 
suscipere :  et  propterea  non  est  simile. 

Auctoritas  autem  Hieronymi  non  est  ad  propositum: 
quia  de  fide  loquitur,  quaestio  autem  est  de  velle. 

VI.  Secundae    demum    opinionis    ratio  *    reiici    potest  "  Num.  m. 
eodem  modo,  scilicet  quod  assumit  probandum.  Hoc  enim 

est  quod  vertitur  in  dubium,  an  patiens  in  baptismo  exi- 
gat  velle  ut  necessariam  dispositionem  ad  receptionem 
sacramenti :  hoc  enim  est  totum  in  quo  consistit  quaestio. 
Quod  autem  additur,  quod  nullus  puer  baptizatus  est 
rebaptizandus,  licet  negetur  a  tenentibus  primam  opinio- 
nem,  magnam  tamen  secundum  rationem  vim  habere  vi- 
detur  *. 

VII.  His  excursis,  dicendum  mihi  videtur,  cum  secunda 
opinione,  quod,  per  se  loquendo  ,  non  exigitur  intentio 
seu  voluntas  ex  parte  baptizandi  de  necessitate  sacramenti, 
sed  sufficit  in  ipso  non  inveniri  obicem  voluntatis  contra- 
riae.  Probaturque  hoc  dupliciter.  Primo,  auctoritate  Inno- 
centii  III,  Extra,  de  Baptismo  et  eius  effectu,  in  cap.  Maio- 
res  causas  *.  Ibi  enim,  mota  quaestione  de  suscipientibus 
characterem,  et  relata  opinione  quorundam  dicentium  cha- 
racterem  imprimi  etiam  invitis ,  refutata  deinde  hac  opi- 
nione  quoad  totaliter  invitos,  concludit  haec  verba  in  calce : 
Tunc  ergo  characterem  sacramentalis  imprimit  operatio, 
cum  obicem  voluntatis  contrariae  non  invenit  obsistentem : 
ubi  manifeste  patet  intenta  conclusio  determinata  alj  Apo- 
stolica  Sede. 

Secundo  probatur  utendo  iam  dicta  *  ratione :  Quod  *  Num.  m. 
non  est  de  necessitate  sacramenti  in  uno  recipiente  bapti- 
smum,  non  est  de  necessitate  sacramenti,  per  se  loquendo, 
in  quocumque  recipiente  baptismum.  Sed  in  parvulis  vo- 
luntas,  etiam  interpretativa ,  non  exigitur  ut  propria  dis- 
positio  ad  recipiendum  baptismum.  Ergo  in  nullo  bapti- 
zando  requiritur,  per  se  loquendo,  consensus  ad  recipien- 
dum  baptisma.  -  Et  probatur  minor.  Quia  voluntas  pa- 
rentum  non  est  dispositio  aliqua,  sed  sola  appropinquatio 
patientis  ad  agens,  puta  ministrum  conferentem  sacramen- 
tum.  Constat  enim  approximantem  passivum  activo  non 
esse  necessarium  ex  parte  patientis:  tum  quoniam  aliunde 
potest  suppleri,  puta  ex  approximatione  agentis  ad  patiens, 
vel  ex  removente  obstaculum;  tum  quoniam  extrinsecum 
hoc  est.  Patet  vero  voluntatem  parentis  solummodo  ap- 
proximare  passivum  activo,  offerendo  infantem  baptismo, 
ex  eo  quod,  si  ludaeus  faceret  filium  baptizari,  non  ut 
nutriretur  Christianus,  sed  totaliter  nutriendum  in  ludaeum, 
ob  solamque  corporis  sanitatem  infantem  vellet  baptizari, 
et  hoc  ipsum  diceret,  ac  compelleret  ministrum  ad  bapti- 
zandum ,  vel  ipsemet  baptizaret ,  in  veritate  infans  esset 
baptizatus :  et  tamen  tunc  patema  voluntas  nec  ex  caritate, 
nec  ex  spe,  nec  ex  fide,  nec  ex  Ecclesiae  voluntate,  ibi 
cooperaretur ,  quoniam  Ecclesia,  si  sciret,  resisteret  tali 
oblationi.  Nihil  ergo  facit  oblatio  pueri  nisi  quod  appro- 
ximat  passum  agenti,  iniuriamque  paternae  tollit  auctori- 
tatis,  quae  illi  irrogaretur  si  infans  patre  invito  baptiza- 
retur. 

Sufficit  ergo  in  baptizando  non  inveniri  obicem  volun- 
tatis  contrariae,  ad  hoc  ut  characterem  suscipiat  ex  ba- 
ptismo. 


lOO 


QUAESTIO  LXVIII,  ARTICULUS  VIII 


*  Num.  vir. 


*  Loc.  cit.  supra, 
n.  8. 


VIII.  Sed  contra  hoc  instant  dupliciter.  Primo,  utendo 
argumento  allato  in  dicta  decretali  *,  quod  scilicet  seque- 
retur  ex  hoc  quod  aliquis  adultus  nunquam  consentiens 
baptismo,  pertineret  ratione  sacramenti  ad  iurisdictionem 
ecclesiasticam ,  ac  per  hoc  ad  servandam  regulam  Chri- 
stianae  fidei  foret  rationabiliter  compellendus :  quod  est 
absurdum. 

Obiicitur  quoque  a  Durando  *,  probante  quod  voluntas 
adulti  baptizandi  requiritur  per  se.  Nam  si  velle  suscipere 
baptismum  non  sit  in  adulto  dispositio  necessaria  ad  ba- 
ptismum  secundum  se,  sequitur  quod  nolle,  seu  renuere, 
vel  negligere  suscipere  ipsum ,  non  erit  impedimentum : 
quia  non  impedit  nisi  velle  oppositum. 

IX.  Ad  primum  horum  dicitur  quod  ratio  procedit  ex 
extrinsecis  accidentibus,  quale  est  iurisdictio  ecclesiastica : 
et  propterea  parum  roboris  habet.  Veruntamen  dupliciter 
solvi  potest.  Primo,  quod  casus  iste  aut  impossibilis,  aut 
plus  quam  rarissimus  est,  sciHcet  ut  adultus  neuter  bapti- 
zetur.  Regulae  autem  de  iurisdictionis  actibus,  puta  de  com- 
pellendo  et  similibus,  dantur  secundum  ea  quae  commu- 
niter  eveniunt.  -  Secundo  quod,  uno  inconvenienti  dato, 


multa  inconvenientia  sequi  possunt.  Et  ideo,  dato  hoc 
inconvenienti  quod  minister  temere  baptizaret  adultum 
neutrum,  non  est  mirum  sequi  aliud  inconveniens,  scilicet 
quod  talis  esset  de  iurisdictione  Ecclesiae  ratione  sacramenti, 
et  non  esset  compellendus  ad  Christianitatem  servandam, 
quia  nunquam  consensit,  sed  dormiens  baptizatus  est. 

Ad  obiectionem  vero  Durandi  respondetur  quod  sequela 
nihil  valet.  Et  probatio  nullius  etiam  apparentiae  est.  Qno- 
niam  nolle  baptismum  secundum  se  adversatur  susceptioni 
baptismi,  et  ideo  impedit  ipsum :  et  non  quia  tollit  suum 
contrarium,  puta  velle  baptismum. 

X.  Nec  putes  Auctorem  hoc  in  loco  alterius  fuisse 
opinionis  * :  ut  patet  ex  eo  quod  inferius  **  dicit  pueros 
infideHum,  si  invitis  parentibus  baptizarentur ,  fore  bapti- 
zatos.  Quod  autem  hic  dixit,  intelligendum  est  secundum 
id  quod  semper  de  facto  invenitur  in  adultis :  sciHcet  quod 
non  invenitur  neuter,  sed  aut  habet  velle  aut  nolle  respe- 
ctu  baptismi,  implicite  vel  explicite,  etc.  Et  propterea  ve- 
rificatur  quod,  si  in  adulto  deesset  intentio  suscipiendi  sa- 
cramentum,  esset  rebapti^^andus :  defectus  enim  intentionis 
contrariam  haberet  annexam  intentionem. 


*  Cf.  num.  I,  init. 
•*  Art.  10.  -  Cf. 
Comment.  ibid. 
num.  I. 


ARTICULUS  OCTAVUS 


UTRUM  FIDES  REQUIRATUR  EX  PARTE  BAPTIZATI 

IV  Sent.,  dist.  Ji,  qu.  ii,  art.  4;  dist.  iv,  qu.  11,  art.  3,  qu*  2,  ad  2 ;  qu*-  3;  dist.  vi,  qu.  i,  art.  3,  qu*  1; 
qu.  II,  art.  2,  qu*  3 ;  dist.  ix,  art.  2,  qu*  2,  ad  2. 


•  Vers.  16. 


'A\.dePeccator. 
Merit.  et  Remiss. 
et  de  Bapt.  Par- 
vulor.  lib.  I,  cap. 

XXVI. 

*  Vers.  17. 


*  IP  II»»,  qu.  X, 
arl.  3. 


*  Regist.  lib.  XI, 
Epist.  Lxvii,  al. 
Lxi.  -  Cf.  can.  Ab 
anliqua,  de  Con- 
secr.,  dist.  IV. 


D  OCTAVUM  sic  PROCEDiTUR.  VidetuF  quod 
fides  requiratur  ex  parte  baptizati.  Sa- 
'cramentum  enim  baptismi  a  Christo  est 
linstitutum.  Sed  Christus,  formam  ba- 
ptismi  tradens,  fidem  baptismo  praemittit,  dicens, 
Marc.  ult.  * :  Qiii  crediderit  et  baptiiatiis  fuerit, 
salvus  erit.  Ergo  videtur  quod,  nisi  sit  fides,  non 
possit  esse  sacramentum  baptismi. 

2.  Praeterea,  nihii  frustra  in  sacramentis  Ec- 
clesiae  agitur.  Sed  secundum  ritum  Ecclesiae, 
qui  accedit  ad  baptismum  de  fide  interrogatur, 
cum  dicitur :  Credis  in  Deiim  Patrem  omnipo- 
tentein  ?  "  Ergo  videtur  quod  fides  ad  baptismum 
requiratur. 

3.  Praeterea,  ad  baptismum  requiritur  inten- 
tio  suscipiendi  sacramentum.  Sed  hoc  non  potest 
esse  sine  recta  fide,  cum  baptismus  sit  rectae  fidei 
sacramentum :  per  eum  enim  incorporantur  ho- 
mines  Christo,  ut  Augustinus  dicit,  in  libro  de 
Baptismo  Parvulorum  *;  hoc  autem  esse  non 
potest  sine  recta  fide,  secundum  illud  Ephes.  iii  * : 
Habitare  Christum  per  fidem  in  cordibus  vestris. 
Ergo  videtur  quod  ille  qui  non  habet  rectam  fi- 
dem,  non  possit  suscipere  sacramentum  baptismi. 

4.  Praeterea,  infidelitas  est  gravissimum  pec- 
catum,  ut  in  Secunda  Parte  *  habitum  est.  Sed 
permanentes  in  peccato  non  sunt  baptizandi.  Ergo 
nec  etiam  permanentes  in  infidelitate. 

Sed  contra  est  quod  Gregorius,  scribens  Qui- 
rico  P  Episcopo  *,  dicit :  Ab  antiqua  Patriim  in- 
stitutione  didicimus  ut  qui  apud  haeresim  in  Tri- 
nitatis  nomine  baptiiantur ,  ciim  ad  sanctam  Ec- 
clesiam  redeunt,  aut  unctione  chrismatis,  aut  im- 


posiiione  manus,  aut  sola  professione  fidei,  ad  si- 
num  matris  Ecclesiae  revocentur.  Hoc  autem  non 
esset,   si   fides  f   ex  necessitate   requireretur   ad  t 

susceptionem  baptismi. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  ex  dictis  *  pa-  *  Q"-  ""■'  "'• 

j  pj.     .  .    ^         .'  .  .  ^         6;qu.Lxvi,art.9. 

tet,  duo  emciuntur  m  anima  per  baptismum, 
scilicet  character  et  gratia.  Dupliciter  ergo  aliquid 
ex  necessitate  requiritur  ad  baptismum.  Uno 
modo,  sine  quo  gratia  haberi  non  potest,  quae 
est  ultimus  effectus  sacramenti.  Et  hoc  modo 
recta  fides  ex  necessitate  requiritur  ad  baptismum: 
quia,  sicut  dicitur  JRom.  iii  *,  iustitia  Dei  est  per  '  vers.  22. 
fidem  lesu  Christi. 

Alio  modo  requiritur  aliquid  ex  necessitate  ad 
baptismum,  sine  quo  character  baptismi  *  imprimi  8 

non  potest.  Et  sic  recta  fides  baptizati  non  re- 
quiritur  ex  necessitate  ad  baptismum,  sicut  nec 
recta  fides  baptizantis:  dummodo  adsint  cetera 
quae  sunt  de  necessitate  sacramenti.  Non  enim 
sacramentum  perficitur  per  iustitiam  hominis 
dantis  vel  suscipientis  baptismum,  sed  per  vir- 
tutem  Dei. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  Dominus  lo- 
quitur  ibi  de  baptismo  secundum  quod  perducit 
homines  ad  salutem  secundum  ^  gratiam  iustifi-  ^ 

cantem:  quod  quidem  sine  recta  fide  esse  non 
potest.  Et  ideo  signanter  dicit :  Qui  crediderit  et 
baptiiatus  fuerit,  salvus  erit. 

Ad  secundum  dicendum  quod  Ecclesia  intendit 
homines  baptizare  ut  emundentur  a  peccato :  se- 
cundum  illud  Isaiae  xxvii  * :    Hic  est  omnis  fru-  '  ^'"-  '■ 
ctus,  ut  auferatur  peccatum.    Et   ideo ,  quantum 
est  de  se,  non  intendit  dare  baptismum  nisi  ha- 


a)  omnipotentem.  -  etc.  PI. 

[3)  Quirico.  -  Quirino  D,  Quirito  F,  Quinto  I;  Alias  Quirino  margo 
P.  -  apud  haeresim  EF  et  tertia;  apud  bransim. 

f )  si  fides.  -  si  recta  fides  HpG  et  b,  si  recta  fldes  esset  de  ne- 


cessitate   baptismi  non  ergo  recta  fides  PIsG  et  c.  Pro  requireretur, 
requiritur  tertia. 

3)  baptismi.  -  baptismatis  P,  baptismalis  cetera  tertia. 

e)  secundum.  -  per  tertia. 


QUAESTIO  LXVIII,  ARTICULUS  IX 


lOl 


bentibus  rectam  fidem,  sine  qua  non  est  remis- 
sio  peccatorum.  Et  propter  hoc  interrogat  ad 
baptismum  accedentes,  an  credant.  Si  tamen  sine 
recta  fide  aliquis  baptismum  suscipiat  extra  Ec- 
clesiam,  non  percipit  illud  ad  suam  salutem.  Unde 
'co^L  DofJtisl.'  Augustinus  dicit  * :  Ecclesia  paradiso  comparata 
lib.  IV,  cap.  I.  indicat  nobis  posse  quidem  baptismum  eius  homines 
etiam  foris  accipere,  sed  salutem  beatitudinis  extra 
eam  neminem  percipere  vel  tenere. 

Ad  tertium  dicendum  quod  etiam  non  habens 
rectam  fidem  circa  alios  articulos,  potest  habere 
rectam  fidem  circa  sacramentum  baptismi  *:  et 


D.  604. 


ita  non  impeditur  quin  possit  habere  intentionem 
suscipiendi  sacramentum  baptismi.  Si  tamen  etiam 
circa  hoc  sacramentum  non  '  recte  sentiat,  suffi- 
cit  ad  perceptionem  sacramenti  generalis  intentio 
qua  intendit  suscipere  baptismum  sicut  Christus 
instituit;,  et  sicut  Ecclesia  tradit. 

Ad  quartum  dicendum  quod,  sicut  sacramentum 
baptismi  non  est  conferendum  ei  qui  non  vult 
ab  aliis  peccatis  recedere,  ita  nec  etiam  ei  qui 
non  vult  infidelitatem  deserere.  Uterque  tamen 
suscipit  sacramentum  si  ei  conferatur,  licet  non 
ad  salutem. 


!^)  non.  —  DEF  et  tertia;  nec. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


IN   articulo   octavo,    adverte  verba  Auctoris  intelligi   de 
adultis:  quoniam  rectam  fidem  necessario  requiri  ad  ulti- 
mum  effectum  baptismi  sonant.  Et  hoc  dico  propter  par- 


vulos,  in  quibus  nec  intentio  nec  fides  ex  parte  baptizati 
requiritur. 


♦  Art.  7. 


ARTICULUS  NONUS 

UTRUM   PUERI   SINT   BAPTIZANDI 

1*  II*%  qu.  cxill,  art.  3,  ad   1;  IV  Sent.,  dist.  iv,  qu.  iii,  art.   1,  qu''  1;  dist.  ix,  art.  5,  qu''  4,  ad   2 ;  dist.  xviii,  qu.  i,  art.  3,  qu"'   1; 

De  Malo,  qu.  iv,  art.  1;  Quodl.  IV,  qij.  vii,  art.  1;  qu.  xii,   art.  1. 


>D  NONUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
pueri  non  sint  baptizandi.  In  eo  enim 
*qui  baptizatur  requiritur  intentio  su- 
^scipiendi  sacramentum,  ut  supra  *  di- 
ctum  est.  Huiusmodi  autem  intentionem  non 
possunt  pueri  habere :  cum  non  habeant  usum 
liberi  arbitrii.  Ergo  videtur  quod  non  possint 
suscipere  sacramentum  baptismi. 

2.  Praeterea,  baptismus  est  Jidei  sacramen- 
qu^xxxix^art.s!  ^"'«  j  ut  supra  *  dictum  est.  Sed  pueri  non  ha- 
qu.Lxvi,  art.  1,  ^QQ^iX  fidcm,  quae  consistit  in  credentium  volun- 
c7"rfJ'  Praei/.  ^*^^^'  ^^  Augustinus  dicit,  super  loan.  *  Nec  etiam 
cap^v^lffinV'  po^6st   dici    quod    salventur   in   fide   parentum : 

quia  quandoque  parentes  sunt  infideles,  et  sic 
magis  pep  eorum  infidelitatem  damnarentur.  Ergo 
videtur  quod  pueri  non  possint  baptizari. 

3.  Praeterea,  I  Pet.  iii  *  dicitur  quod  homines 
salvos  facit  baptisma,  non  carnis  depositio  sordium, 
sed  conscientiae  bonae  interrogatio  in  Deum.  Sed 
pueri  neque  conscientiam  habent  bonam  vel  ma- 
lam,  cum  non  habeant  usum  rationis:  neque 
etiam  convenienter  ipsi  interrogantur,  cum  non 
intelligant.  Ergo  non  debent  pueri  baptizari. 

Sed  contra  est  quod  Dionysius  dicit,  ult.  cap. 
*  Part.  iii,  §  ,1.  ]£(-cl.  Hier.  *:  Divini  nostri  duces,  scilicet  Apostoli, 
probaverunt  infantes  recipi  ad  baptismum. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  Apostolus  dicit, 
Rom.  V  *,  si  uniiis  delicto  mors  regnavit  per  unum, 
scilicet  per  Adam,  multo  magis  abundantiam  gra- 
tiae  et  donationis  et  iustitiae  accipientes  in  vita 
regnabunt  per  unum,  lesum  Christum.  Pueri  au- 
tem  ex  peccato  Adae  peccatum  originale  contra- 


•  Vers.  21. 


'  Vers.  17. 


hunt:  quod  patet  ex  hoc  quod  sunt  mortalitaU 
subiecti,  quae  per  peccatum  primi  hominis  in 
omnes  pertransiit ,  ut  ibidem  *  Apostolus  dicit. 
Unde  multo  magis  pueri  possunt  per  Christum 
gratiam  suscipere,  ut  regnent  in  vita  aeterna.  Ipse 
autem  Dominus  dicit,  loan.  iii  *:  Nisi  quis  rena- 
tus  fuerit  ex  aqua  et  Spiritu  Sancto ,  non  potest 
introire  in  regnum  Dei.  Unde  necessarium  fuit 
pueros  bapfizare  ",  ut,  sicut  per  Adam  damna- 
fionem  incurrerunt  nascendo,  ita  per  Christum 
salutem  consequantur  renascendo. 

Fuit  etiam  conveniens  pueros  baptizari  ut,  a 
pueritia  nutriti  in  his  quae  sunt  Christianae  vitae, 
firmius  in  ea  perseverent :  iuxta^  illud  Prov.  xxii  * : 
Adolescens  iuxta  viam  suam,  etiam  cum  senuerit, 
non  recedet  ab  ea.  Et  hanc  rationem  assignat 
Dionysius,  ult.  cap.  Ecclesiastiae  Hierarchiae  *. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  regeneratio  spi- 
ritualis,  quae  fit  per  bapfismum,  quodammodo  si- 
milis  est  nativitati  carnali,  quantum  ad  hoc  quod, 
sicut  pueri  in  maternis  uteris  constituti  non  per 
seipsos  nutrimentum  accipiunt,  sed  ex  nutrimento 
matris  sustentantur,  ita  etiam  pueri  non  f  haben- 
tes  usum  rationis,  quasi  in  utero  matris  Ecclesiae 
constituti,  non  per  seipsos,  sed  per  actum  Eccle- 
siae  salutem  suscipiunt.  Unde  Augustinus  dicit,  in 
libro  de  Peccatorum  ^  Meritis  et  Remiss.  * :  Mater 
Ecclesia  os  maternum  parvulis  praebet,  ut  sacris 
mysteriis  imbuantur:  quia  nondum  possunt  corde 
proprio  credere  ad  iustitiam,  nec  ore  proprio  con- 
fiteri  ad  salutem.  Si  autem  *  propterea  recte  fide- 
les  vocantur  quoniamfidem  per  verba  ^  gestantium 


a)  bapti^are.  -  bapti:{ari  PFIa. 
p)  iuxta,  -  secundum  tertia. 

f)  ita  etiam   pueri  non.  -  vel  etiam   nondum  bc;  nondum   etiam 
cetera  tertia. 


3)  Peccatorum.  -  P;  Peccatis  et.   Margo  P:  Alias,  de   meritis  et 
remissione  peccatorum.  F  ora.  et  Remiss. 

t)  fidem  per  verba.  —  PEl;  per  verba  bc,  per  fidem  verba  ceteri. 


Vers.  12. 


Vers.  5. 


Vers.  6. 


'  Loc.  cit.  supra. 


"Ub.I,  cap.xxv. 


Cap.  XIX. 


102 


QUAESTIO  LXVIII 

quodammodo  projitentur,  cur  etiajn  non  poenitentes 
habeantur ,  cum  per  eorundem  x'erba  gestantium 
diabolo  et  huic  saeculo  abrenuntiare  monstrentur  ? 
Et  eadem  ratione  possunt  dici  intendentes,  non 
per  actum  propriae  intentionis,  cum  ipsi  quan- 
doque  contranitantur  et  plorent :  sed  per  actum 
eorum  a  quibus  offeruntur. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  sicut  Augustinus, 
'  cont,  duas  Ef.  scribens  Bonifacio  *,  dicit,  in  Ecclesia  Salvatoris 

PWag-.  lib.I,cap.  '  '      .  ... 

XXII.  parmli  per  alios  credunt,   sicut  ex  atiis   quae  in 

baptismo  remittuntur  peccata  traxerunt.  Nec  im- 
peditur  eorum  salus  si  parentes  sint  infideles: 
quia,  sicut  Augustinus  dicit,  eidem  Bonifacio  scri- 
bens  *,  offeruntur  parvuli  ad  percipiendam  spiri- 
tualem  gratiam,  non  tam  '^  ab  eis  quorum  gestan- 
tur  manibus  (quampis  et  ab  ipsis,  si  et  ipsi  boni 
fideles  sunt),  quam  ab  imiversa  societate  sanctorum 
atque  fidelium.  Ab  omnibus  namque  offerri  recte 
intelliguntur,  quibus  placet  quod  offeruntur,  et  quo- 
rtim  caritate  ad  communionem  Sancti  Spiritus  ad- 
iungimtur.  Infidelitas  autem  propriorum  paren- 


•  Ep.  XCVIII,  al 
XXIII,  n.  4. 


ARTICULUS  X 

tum,  etiam  si  eos  post  baptismum  daemoniorum 
sacrificiis  imbuere  conentur,  pueris  non  nocet. 
Quia,  ut  ibidem  *  Augustinus  dicit,  puer  semel  ge- 
neratus  per  aliorum  voluntatem,  deinceps  non  pot- 
est  vinculo  alienae  iniquitatis  obstringi,  ubi  nulla  ^ 
sua  voluntate  consentit:  secimdttm  illud,  Ezech. 
XVIII  *,  «  Sicut  anima  patris  mea  est,  et  aitima  filii: 
anima  quae  peccaverit,  ipsa  moriettir».  Sed  ideo  ex 
Adam  traxit  qtiod  sacramenti  illius  gratia  solvere- 
tur,  qtiia  nondum  erat  anima  separata  vivens.  Fi- 
des  autem  unius,  immo  totius  Ecclesiae,  parvulo 
prodest  per  operationem  Spiritus  Sancti,  qui  unit 
Ecclesiam  et  bona  unius  alteri  communicat. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  puer,  cum 
baptizatur,  non  per  seipsum,  sed  per  alios  credit ; 
ita  non  per  seipsum,  sed  per  alios  interrogatur, 
et  interrogati  confitentur  fidem  Ecclesiae  in  per- 
sona  pueri ,  qui  huic  fidei  aggregatur  per  fidei 
sacrameittum  *.  Conscientiam  autem  bonam  con- 
sequitur  puer  etiam  in  seipso,  non  quidem  actu, 
sed  habitu,  per  gratiam  iustificantem. 


C)  tam.  -  PEI;  tantum  pB,  tamen  ceteri. 


rj)  iibi  nulla.  -  nisi  nulla  BpG,  plures  ambigui,  nisi  bc.  Post  mea 
est  tertia  praeter  H  addit  ita.  Pro  separata,  separatim  PI. 


Oommentaria  Cardinalis  Caietani 


IX  articulo  nono,  in  responsione  ad  primum  et  secundum, 
intellige  accommodationem  esse  quandam  in  hoc  quod 
Ecclesia  pro  parvulis  credit,  intendit,  renuntiat,  etc.  Ad 
litteram  enim,  quia  similitudo  ex  proprio  derivatur,  cum 
institutus  esset  ritus  baptismi  pro  adultis,  accommodatus 
est  idem  ritus  ad  parvulos,  ut  quod  proprie  fit  ab  adultis, 
secundum  quandam  similitudinem  fieret  a  parvulo,  non 
proprio,  sed  Ecclesiae  ore.  Et  quoniam  ad  solemnitatem 
baptismi  haec  spectant,  ideo  sine  his  baptismus  factus  valet. 


II.  In  responsione  ad  secundum,  non  sic  intelligas  Ec- 
clesiae  fidem  prodesse  infanti  qui  baptizatur,  quasi  meri- 
tum  fidei  existens  in  Ecclesia  salvet  infantem  :  quoniam 
infans  non  per  fidem,  sed  per  fidei  sacramentum  regula- 
riter  salvatur.  Sed  intellige  Ecclesiae  merita  prodesse  in- 
fanti  et  iuxta  articulum  communionis  Sanctorum ;  et  par- 
ticulariter  tum  orando  pro  infante,  tum  applicando  eun- 
dem  sacramento  ex  corde  puro  et  caritate  plena. 


Num.  I. 


Vers.  4. 


Cf.  arg.  2. 


ARTICULUS  DECIMUS 

UTRUM  PUERI  lUDAEORUM  VEL  ALIORUM  INFIDELIUxM  SINT  BAPTIZANDI 

ETIAM  INVITIS  PARENTIBUS 

IP  11'"',  qu.  X,  art.  1 2 ;  Quodl.  II,  qu.  iv,  art.  2 ;  III,  qu.  v,  art.  1 . 


d  decimum  sic  proceditur.  Videtur  quod 
pueri  ludaeorum  vel  aliorum  infidelium 
sint  baptizandi,  etiam  invitis  parentibus. 
Magis  enim  debet  homini  subveniri 
contra  periculum  mortis  aeternae  quam  contra 
periculum  mortis  temporalis.  Sed  puero  in  pe- 
riculo  mortis  temporalis  existenti  est  subvenien- 
dum,  etiam  si  parentes  per  malitiam  contrani- 
terentur.  Ergo  multo  magis  est  subveniendum 
«  pueris  infidelium  filiis  "  contra  periculum  mortis 

aeternae,  etiam  invifis  parentibus. 

2.  Praeterea,  filii  servorum  sunt  servi,  et  in 
potestate  dominorum.  Sed  ludaei  sunt  servi  re- 
gum  et  principum ,  et  quicumque  etiam  alii  in- 

d^J'/,^^' 'T-  fideles*.  Ergo  absque  omni  iniuria  possunt  prin- 
ce"'''etfTa  cipes  ludaeorum  filios,  vel  aliorum  servorum  in- 
irt:°,'o-%sc:    fidelium,  facere  baptizari. 

3.  Praeterea,  quiiibet  homo  est  magis  Dei,  a 
quo  habet  animam,  quam  patris  carnalis,  a  quo 


de  Regim.  lud., 
adDuciss.Bra- 
bant. 


habet  corpus.  Non  est  ergo  iniustum  si  pueri 
infidelium  filii  parentibus  carnalibus  auferantur, 
et  Deo  per  baptismum  consecrentur. 

Sed  contra  est  quod  in  Decretis,  dist.  XLV  *, 
ex  Concilio  Toletano  *,  sic  dicitur:  De  ludaeis 
praecepit  sancta  Synodus  nemini  deinceps  ad  cre- 
dendum  inm  inferre:  non  enim  tales  iitviti  salvandi 
stmt,  sed  volentes,  ut  integra  sit  forma  iustitiae. 

Respondeo  dicendum  quod  pueri  infidelium  filii 
aut  habent  usum  rationis,  aut  non  habent.  Si 
autem  habent,  iam,  quantum  ad  ea  quae  sunt 
iuris  divini  vel  naturalis,  incipiunt  suae  potestatis 
esse.  Et  ideo  propria  voluntate,  invitis  parentibus, 
possunt  baptismum  suscipere,  sicut  et  matrimo- 
nium  contrahere.  Et  ideo  tales  licite  moneri  pos- 
sunt  et  induci  ad  suscipiendum  baptismum. 

Si  vero  nondum  habent  usum  liberi  arbitrii, 
secundum  ius  naturale  sunt  sub  cura  parentum, 
quandiu  ipsi  sibi  providere  non  possunt.    Unde 


'Cm.Deludaeis. 
'  Quarto,  can. 

LVII. 


o)  filiis.  -  per  baptismum  addit  tertia. 


QUAESTIO  LXVIII,  ARTICLLUS  XI 


io3 


etiam  et  de  pueris  antiquorum  dicitur  quod  sal- 
•  cf.  Mag.,  IV  vabantur  in  Jide  parentuni  *.  Et  ideo  contra  iusti- 
II,  cap.  quaeri.  tiam  naturalcm  esset  si  tales  puen ,  mvitis  pa- 
rentibus,  baptizarentur:  sicut  etiam  si  aliquis  ha- 
bens  usum  rationis  baptizaretur  invitus.  Esset 
etiam  periculosum  taliter  filios  infidelium  bapti- 
zare :  quia  de  facili  ad  infidelitatem  redirent,  pro- 
pter  naturalem  affectum  ad  parentes.  Et  ideo  non 
habet  hoc  Ecclesiae  consuetudo,  quod  filii  infi- 
delium,  invitis  parentibus,  baptizentur. 

Ad  primu.m  ergo  dicendum  quod  a  morte  cor- 
porali  non  est  aliquis  eripiendus  contra  ordinem 
iuris  civilis:  puta,  si  aliquis  a  suo  iudice  con- 
demnetur  ad  mortem,  nullus  debet  eum  violen- 


ter  a  morte  eripere.  Unde  nec  aliquis  debet  ir- 
rumpere  ordinem  iuris  naturae,  quo  filius  est 
sub  cura  patris,  ut  eum  liberet  a  pericuio  mortis 
aeternae. 

Ad  secundum  dicendum  quod  ludaei  sunt  servi 
principum  servitute  civili,  quae  non  excludit  or- 
dinem  iuris  naturalis  vel  divini. 

Ad  TERTiuM  dicendum  quod  homo  ordinatur 
ad  Deum  per  rationem,  per  quam  Deum  cogno- 
scere  potest.  Unde  puer,  antequam  usum  rationis 
habeat,  naturali  ordine  ordinatur  in  Deum  per 
rationem  parentum,  quorum  curae  naturaliter 
subiacet,  et  secundum  eorum  dispositionem  sunt 
circa  ipsum  divina  agenda. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


*  IV  Sent.,  dist. 
,  vn,  n.  11. 


opin.  2' 
♦6 


omment.num. 
VII  sqq. 


IN  articulo  decimo,  in  corpore  articuli,  adverte  Auctorem 
sentire,  immo  supponere,  filios  infidelium  fore  vere  ba- 
ptizatos,  si  invitis  parentibus  baptizarentur.  Hoc  enim 
supponit  ratio  dicens :  Esset  periculosum  taliter  filios  in- 
fidelium  baptii^are,  quia  de  facili  ad  infidelitatem  redirent 
propter  naturalem  affectum  ad  parentes. 
IV,  qu.  vn,  n.  11.  ^^'^  opus  esse  arbitror  disputare  hic  cum  Durando  * 
'ivsent!,  iisx.   et  Petro   de  Palude  * :    quoniam    ex   supra    dictis  in   arti- 

IV,  qu.  IV,  art.  4,  ,  •  ji         .  •  •  ,  •,  •    • 

culo  septimo  *  satis  apparet  irrationabilem  esse  opmionem 
dicentium  voluntatem  extrinsecam  requiri  ex  parte  bapti- 
zati  infantis  de  necessitate  sacramenti. 

II.  In  eodem,  adverte  Auctorem  non  facere  differentiam 
quoad  propositum  inter  filios  ludaeorum  vel  aliorum  in- 
fidelium.  Dif&cultas  tamen  specialis  de  ludaeis  ratione 
servitutis  non  est  omissa,  sed  in  responsione  ad  secundum 
soluta  est. 

Ubi  scito ,  propter  molestiam  instantium  et  obiicien- 
tium  quia  filii  servorum  possunt  ab  eis  auferri,  et  ablati 
possunt  baptizari,  ut  testatur  Ecclesiae  consuetudo  de  filiis 
Aethiopum  qui  Christianis  venduntur :  ergo  sine  ablatione 
media  possent  etiam  servorum  infidelium  filii  invitis  paren- 
tibus  baptizari ;  ipsa  namque  ablatio  non  est  medium  ne- 


cessarium  ad  licitum  baptismum  :  -  scito,  inquam,  distin- 
guere  inter  id  quod  fit  per  se,  et  quod  fit  per  accidens. 
Nam ,  per  se  loquendo,  quantumcumque  dominus  possit 
auferre  filium  a  servo,  non  tamen  potest  ea  ratione  auferre 
ut  baptizet  illum.  Quia  baptismus  et  ablatio  sunt  diverso- 
rum  iurium :  quoniam  baptismus  iuris  est  divini ,  ac  per 
hoc  ad  patris  ius  spectans ;  ablatio  vero  civilis  est  iuris,  ac 
per  hoc  ad  domini  ius  spectat.  Et  propterea  falsum  est  quod 
liceat  ablatum  filium  a  servo  baptizare  invitis  parentibus : 
ablatio  enim  civilis  non  tollit  ius  paternum  erga  divina. 

Nec  Ecclesiae  consuetudo  habet  ut  baptizentur  infantes 
Aethiopum  praesentium:  sed  illos  tantum  pueros  qui  ut 
parentibus  destituti  habentur  baptizat,  praesupponens  hu- 
iusmodi  pueros  venales  tanquam  sine  parentibus  essent. 
Et  rationabiliter  quidem:  quoniam  chaos  magnum  expe- 
rimur  interpositum ,  ita  ut  nulli  unquam  comraraverint 
parentes  pro  filiis,  nec  filii  postmodum  reversi  sunt  ad 
parentes,  sed  nutriuntur  totaliter  Christiani,  et  sic  perse- 
verant. 

Multa  hic  omittimus  circa  praesentis  articuli  materiam, 
quia  in  aUis  Commentariis  *  meminimus  nos  scripsisse 
diffuse. 


•  II*  11»',  qu.  X, 
art.  13,  Comm. 


I 


ARTICULUS  UNDECIMUS 

UTRUM  IN  MATERNIS  UTERIS  EXISTENTES  POSSINT  BAPTIZARI 

IW^Sent.,  dist.  iii,  qu.  i,  art.  l,  qu*  3,  ad  i;  IV,  dist.  i,  qu.  ii,  art.  6,  qu*  2,  ad  2;  dist.  iii,  qu.  i,  art.  1,  qu*  3,  ad  1 ; 
dist.  VI,  qu.  I,  art.   1,  qu*  1;  qu»  2,  ad   1 ;  dist.  xxiii,  qu.  11,  art.  2,  qu*  1,  ad  1,   2. 


>D  undecimum  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
in  *  maternis  uteris  existeiites  possint 
'baptizari.  Efficacius  est  enim  donum 
^Christi  ad  salutem  quam  peccatum  Adae 
vers.  15  sqq.  j^(j  damiiationem,  ut  Apostolus  dicit,  Rom.  \  *. 
Sed  pueri  in  maternis  uteris  existentes  damnan- 
tur  propter  peccatum  Adae.  Ergo  multo  magis 
salvari  possunt  per  donum  Christi.  Quod  qui- 
dem  fit  per  baptismum.  Ergo  pueri  in  maternis 
uteris  existentes  possunt  baptizari. 

2.  Praeterea,  puer  in  utero  matris  existens 
aliquid  matris  esse  videtur.  Sed,  baptizata  matre, 
baptizatur  quidquid  est  eius  intra  ipsam  existens. 
Ergo  videtur  quod,  ^baptizata  matre,  baptizetur 
puer  in  utero  eius  existens. 

3.  Praeterea,  mors  aeterna  peior  est  quam 
mors   corporalis.    Sed  de   duobus  malis   minus 


malum  eligendum  est.  Si  ergo  puer  in  utero 
matris  existens  baptizari  non  potest.  melius  esset 
quod  mater  aperiretur  et  puer  vi  eductus  bapti- 
zaretur,  quam  quod  puer  aeternaliter  damnaretur, 
absque  baptismo  decedens. 

4.  Praeterea,  contingit  quandoque  quod  aliqua 
pars  pueri  prius  egreditur:  sicut  legitur  Gen. 
xxxviii  *  quod,  pariente  Thamar,  in  ipsa  effii-  •  vers.  j?  sqq. 
sione  infantium,  unus  protulit  manum,  in  qua  ob- 
stetrix  ligapit  coccinum ,  dicens ,  Iste  egredietur 
prior.  Illo  vero  manum  reirahente  P,  egressus  est  P 

alter.  Quandoque  autem  in  tali  casu  imminet 
periculum  mortis.  Ergo  videtur  quod  illa  pars 
debeat  baptizari,  puero  adhuc  in  materno  utero 
existente. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus.  in  Epistola 

.      ,  ■*■  •     Ep.     CLXXXVU 

ad  Dardanum  *,  dicit :  Nemo  renascitur  nisi  primo  ai.  lvh,  cap.  ix. 


a)  in.  -  pueri  in  F  et  tertia  praeter  I;  cf.  3.  -  existentes  om.  F.   I         ^)  retrahente.  -  EF  et  tertia;  trahente. 


104 


QUAESTIO  LXVIII,  ARTICULUS  XI 


nascatur.  Sed  baptismus  est  quaedam  spiritualis 
regeneratio.  Non  ergo  debet  aliquis  baptizari 
priusquam  ex  utero  nascatur. 

Respondeo  dicendum  quod  de  necessitate  ba- 
ptismi  est  quod  corpus  baptizandi  aliquo  modo 
aqua  abluatur:  cum  baptismus  sit  quaedam  ab- 

•Qu.Lxvi.art.i.  lutio,  ut  supra  *  dictum  est.  Corpus  autem  in- 
fantis,  antequam  nascatur  ex  utero,  non  potest 
aliquo  modo  ablui  aqua :  nisi  forte  dicatur  quod 
ablutio  baptismalis  qua  corpus  matris  lavatur,  ad 
filium  in  ventre  existentem  perveniat.  Sed  hoc 
non  potest  esse :  tum  quia  anima  pueri,  ad  cu- 
ius  sanctificationem  ordinatur  baptismus,  distin- 
cta  est  ab  anima  matris ;  tum  quia  corpus  puer- 
T  perii  ^  animati  iam   est  formatum,  et  per  con- 

sequens  a  corpore  matris  distinctum.  Et  ideo 
baptismus  quo  mater  baptizatur,  non  redundat 
in  prolem  in  utero  existentem.  Unde  Augustinus 

xiv''^  ^l'  '^^'  dicit,  contra  lulianiim  *:  Si  ad  matris  corpus  id 
quod  in  ea  concipitur  pertinet,  ita  ut  eius  pars 
imputetur ,  non  bapti{aretur  in/ans  cuius  mater 
bapti^ata  est,  aliquo  mortis  urgente  periculo,  ciim 
gestaret  in  utero.  Niinc  vero,  cum  etiam  ipse,  sci- 
licet  infans,  bapti^etur,  non  utique  ad  maternum 
corpus,  cum  esset  in  utero,  pertinebat.  Et  ita  re- 
linquitur  quod  nullo  modo  existentes  in  maternis 
*  uteris  *  baptizari  possunt. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  pueri  in  ma- 
ternis  uteris  existentes  nondum  prodierunt  in 
lucem,  ut  cum  aliis  hominibus  vitam  ducant. 
Unde   non  possunt  subiici  actioni  humanae,  ut 


Vers.  8. 


per  eorum  ministerium  sacramenta  recipiant  ad 
salutem.  Possunt  tamen  subiici  operationi  Dei, 
apud  quem  vivunt,  ut  quodam  privilegio  gratiae 
sanctificationem  consequantur :  sicut  patet  de 
sanctificatis  in  utero. 

Ad  secundum  dicendum  quod  membrum  interius 
matris  est  aliquid  eius  per  continuationem  et 
unionem  materialis  ^  partis  ad  totum.  Puer  au- 
tem  in  utero  matris  existens  est  aliquid  eius  per 
quandam  colligationem  corporum  distinctorum. 
Unde  non  est  similis  ratio. 

Ad  tertium  dicendum  quod  non  sunt  facienda 
mala  iit  veniant  bona,  ut  dicitur  Rom.  iii  *.  Et 
ideo  non  debet  homo  occidere  matrem  ut  ba- 
ptizet  puerum.  Si  tamen  mater  mortua  fuerit 
vivente  puero  '^  in  utero,  aperiri  debet,  ut  puer  ^ 

baptizetur. 

Ad  quartum"dicendum  quod  expectanda  est  to- 
talis  egressio  pueri  ex  utero  ad  baptismum,  nisi 
mors  immineat.  Si  tamen  primo  caput  egredia- 
tur,   in  quo  fundatur  sensus  '^,   debet   baptizari,  i 

periculo  imminente:  et  non  est  postea  rebapti- 
zandus,  si  eum  perfecte  nasci  contigerit.  Et  vi- 
detur  idem  faciendum  quaecumque  alia  pars 
egrediatur,  periculo  imminente.  Quia  tamen  in 
nulla  partium  exteriorum  integritas  "  ita  consistit  * 

sicut  in  capite,  videtur  quibusdam  quod,  propter 
dubium,  quacumque  alia  parte  corporis  abluta, 
puer  post  perfectam  nativitatem  sit  baptizandus 
sub  hac  forma :  Si  non  es  baptiiatus,  ego  te  ba- 
ptiio,  etc.  *  '  ^-  ="^5. 583- 


Y)  puerperii.  -  pueri  Fa,  patris  H. 

S)  existentes.  -  pueri  existentes  F,  in/antes  H,  infantes   fin  ma- 
ternis  uterisj  existentes  editiones. 
e)  materialis.  -  naturalem  PI. 


V)  puero.  -  prole  tertia  praeter  G. 

7))  fundatur  sensus.  -  fundantur  sensus  DGa,  fundantur  omnes 
sensus  Plc. 

6)  integritas.  -  vitae  integritas  E,  integritas  vitae  FI  et  editiones. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


•  P  om.  integr. 
Comment. 


*  Art. 

ment. 


IN  articulo  undecimo  occurrit  scribendum,  et  conse- 
quenter  dicendum,  sub  correctione  tamen,  parvulos  in 
2,  Com-  maternis  uteris  periclitantes  posse  salvari :  sicut  superius  * 
diximus  de  infantibus  qui  non  possunt  baptizari.  Posse 
autem  salvari  dico  per  sacramentum  baptismi,  non  in  re, 
sed  in  voto  parentum  susceptum,  cum  aliqua  benedictione 
prolis  seu  oblatione  ipsius  ad  Deum ,  cum  invocatione 
Trinitatis. 

Moveor  autem  ad  hoc  duplici  ratione.  Una  est,  ratio- 
nabile  esse  ut  divina  misericordia  providerit  homini  in 
quocumque  naturali  statu  de  aliquo  remedio  salutis,  ita  ut 
nullum  reliquerit  statum  potentem  allegare  impossibile  esse 
sibi  salutis  remedium.  Esset  autem  sine  omni  remedio 
derelictus  status  morientium  in  utero,  nisi  parentum  fides 
illis  posset  subvenire:  salus  enim  quae  potest  ^  Deo  in- 


fanti  in  utero  conferri  ex  speciali  privilegio,  non  spectat 
ad  remedium  illius  status,  quoniam  infra  ordinem  divino- 
rum  miraculorum  concluditur. 

Secundo,  ex  eo  quod  status  ille  est  capax  baptismi 
sanguinis.  Si  enim  propter  Christum  infans  in  utero  oc- 
cideretur,  martyr  esset,  non  minus  quam  Innocentes.  Ra- 
tionabile  siquidem  videtur  parentum  fidem  posse  optando 
perducere  ad  id  ad  quod  corporalis  passio  infantem  ducit. 

Quocirca  caute  et  irreprehensibiliter  ageretur,  si  peri- 
clitantibus  in  utero  pueris  ob  maternam  aegritudinem  vel 
partus  difl&cultatem,  benedictio  in  nomine  Trinitatis  daretur : 
et  causae  discussio  deinde  divino  reservaretur  tribunali. 
Quis  scit  si  divina  misericordia  huiusmodi  baptismum  in 
voto  parentum  acceptet:  ubi  nulla  incuria,  sed  sola  impos- 
sibilitas  sacramenti  executionem  excludit  ? 


QUAESTIO  LXVIII,  ARTICULUS  XII 


io5 


ARTICULUS  DUODECIMUS 


UTRUM  FURIOSI  ET  AMENTES  DEBEANT  BAPTIZARI 

I"  11*',  qu.  cxui,  art.  3,  ad  l ;  IV  Sent.,  dist.  iv,  qu.  in,  art.  I,  qu*  3;  dist.  vi,  qu.  i,  art.  2,  qu*  3,  ad  2; 
dist.  X3UII,  qu.  ii,  art.  2,  qij*  3,  ad  2;  dist.  xxv,  qu.  ii,  art.  i,  ad  2;  dist.  xxxiv,  art.  4,  ad  1 ;  De  Verit,,  qu.  xxviii,  art.  3,  ad  2. 


*  Cap.  IV. 


I 


»D    DUODECIMUM    SIC    PROCEDITUR.      Vidctur 

quod  furiosi  et  amentes  non  debeant 

*baptizari.    Ad   susceptionem  enim  ba- 

s^ptismi  requiritur  intentio  in  eo  qui  ba- 

'  Art.  7.  ptizatur ,   ut   supra  *  dictum  est.    Sed  furiosi  et 

amentes,  cum  careant  usu  rationis,  non  possunt 

«  habere  nisi  inordinatam  "  intentionem.  Ergo  non 

debent  baptizari. 

2.  Praeterea,  homo  bruta  animalia  superex- 
cedit  in  hoc  quod  habet  rationem.  Sed  furiosi 
et  amentes  non  habent  usum  rationis:  et  quan- 
doque  etiam  in  eis  non  expectatur,  sicut  expe- 
ctatur  in  pueris.  Ergo  videtur  quod,  sicut  bruta 
animalia  non  baptizantur,  ita  etiam  nec  tales  fii- 
riosi  et  amentes  debeant  baptizari. 

3.  Praeterea,  magis  ligatus  est  usus  ratio- 
nis  in  furiosis  vel  amentibus  quam  in  dormien- 
tibus.  Sed  baptismus  non  consuevit  dari  dor- 
mientibus.  Ergo  non  debet  dari  amentibus  et 
furiosis. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  ^,  IV  Con- 
fess.  *,  de  amico  suo,  qui,  cinn  desperaretiir ,  ba- 
t  pti\atus  est  ^.  Et  tamen  in  ipso  baptismus  ef&ca- 

ciam  habuit.  Unde  et  carentibus  usu  rationis 
aliquando  baptismus  dari  debet. 

Respondeo  dicendum  quod  circa  amentes  et  fu- 
riosos  est  distinguendum.  Quidam  enim  sunt  a 
s  nativitate  ^  tales,  nulla  habentes  lucida  intervalla, 

in  quibus  etiam  nullus  usus  rationis  apparet.  Et 
de  talibus,  quantum  ad  baptismi  susceptionem , 
videtur  esse  idem  iudicium  et  de  pueris,  qui 
'  Art.  9,  ad  2.  baptizautur  in  fide  Ecclesiae ,  ut  supra  *  di- 
ctum  est. 

Alii  vero  sunt  amentes  qui  ex  sana  mente 
quam  habuerunt  prius,  in  amentiam  inciderunt. 
Et  tales  sunt  iudicandi  secundum  voluntatem 
quam  habuerunt  dum  sanae  mentis  existerent. 
Et  ideo,  si  tunc  apparuit  in  eis  voluntas  susci- 
piendi  baptismum,  debet  exhiberi  eis  in  furia  vel 
£  amentia  constitutis,  etiam  si  tunc  contradicant  ^ 

Alioquin,  si  nuUa  voluntas  suscipiendi  baptismum 


in  eis  apparuit  dum  sanae  mentis  essent,   non 
sunt  baptizandi. 

Quidam  vero  sunt  qui,  etsi  a  nativitate  fuerint 
furiosi  et  amentes,  habent  tamen  aliqua  lucida 
intervalla,  in  quibus  recta  ratione  uti  possunt. 
Unde,  si  tunc  baptizari  voluerint,  baptizari  pos- 
sunt  etiam  in  amentia  constituti.  Et  debet  eis 
sacramentum  tunc  conferri  si  periculum  timea- 
tur:  alioquin  melius  est  ut  tempus  expectetur 
in  quo  sint  sanae  mentis,  ad  hoc  quod  devotius 
suscipiant  sacramentum.  Si  autem  tempore  lu- 
cidi  intervalli  non  appareat  in  eis  voluntas  ba- 
ptismum  suscipiendi,  baptizari  non  debent  in 
amentia  constituti. 

Quidam  vero  sunt  qui,  etsi  non  omnino  sanae 
mentis  existant,  in  tantum  tamen  ratione  utuntur 
quod  possunt  de  sua  salute  cogitare,  et  intelligere 
sacramenti  virtutem.  Et  de  talibus  idem  est  iu- 
dicium  sicut  de  his  qui  sanae  mentis  existunt, 
qui  baptizantur  volentes,  non  inviti. 

Ad  PRiMUM  ERGO  DicENDUM  quod  amentes  qui 
nunquam  habuerunt  nec  habent  usum  rationis, 
baptizantur  ex  intentione  Ecclesiae,  sicut  ex  ritu  '^  ^ 

Ecclesiae  credunt  et  poenitent :  sicut  supra  *  de  "^^^1' '"  "'■'''• 
pueris  dictum  est.   Illi  vero  qui  aliquo  tempore 
habuerunt  vel  habent  usum  rationis,  secundum 
propriam  intentionem  baptizantur,  quam  habent 
vel  habuerunt  tempore  sanae  mentis. 

Ad  secundum  dicendum  quod  furiosi  vel  amen- 
tes  carent  usu  rationis  per  accidens,  scilicet  pro- 
pter  aliquod  impedimentum  organi  corporalis : 
non  autem  propter  defectum  animae  rationalis, 
sicut  bruta  animalia.  Unde  non  est  de  eis  similis 
ratio. 

Ad  tertium  dicendum  quod  dormientes  non  sunt 
baptizandi  nisi  periculum  mortis  immineat.  In 
quo  casu  baptizari  debent  si  prius  voluntas  ap- 
paruit  in  eis  suscipiendi  baptismum,  sicut  et  de 
amentibus  dictum  est  * :  sicut  Augustinus  narrat,  '  ^"  <^°'poTe. 
in  IV  libro  Con/ess.*,  de  amico  suo,  qui  bapti\atus  'sid%oni.''^"^' 
est  nesciens,  propter  periculum  mortis. 


\ 


o)  nisi  inordinatam.  —  ordinatam  PI. 

P)  dicit.  -  In  I  sequitur  spatium  vacuum  duarum  linearum,  post 
quod  Respondeo  dicendum  etc.  Cf.  Vol.  XI.  Praef.  n.  22. 

f)  bapti:{atus  est.  -  nesciens  addit  tertia  (pro  I  cf.  ?);  eadem  pro 
1«  ipso  baptismus,  baptismus  in  eo,  et  pro  Unde  et,  Ergo. 


3)  a  nativitate.  -  E  et  tertia;  ante  nativitatem. 
i)  contradicant.  -  actu  dicant  H,  actu  (acta  bcj  contradicant  ce- 
tera  tertia. 

X)  ex  ritu.  -  (et  PI)  ex  actu  I  et  editiones ;  Alias,  ritu  margo  P. 


SuHMAE  Theol.  D.  Thohae  T.  IX. 


14 


io6 


QUAESTIO  LXIX,  ARTICULUS  I 


QUAESTIO  SEXAGESIMANONA 

DE  EFFECTIBUS  BAPTISMI 


IN    DECEM    ARTICULOS   DIVISA 


*  Cf.  qu.  Lxvi, 
Introd. 


DEiNDE   considerandum 
r\ficrr»i    * 


est   de  effectibus  ba- 
'ptismi  " 
Et  circa  hoc  quaeruntur  decem. 

Primo :  utrum  per  baptismum  auferantur  omnia 

peccata. 
Secundo:  utrum  per  baptismum  liberetur  homo 

ab  omni  poena. 
Tertio:   utrum    baptismus    auferat   poenalita- 

tem  "  huius  vitae. 
Quarto :  utrum  per  baptismum  conferantur  ho- 
mini  gratiae  et  virtutes. 


Quinto :  de  effectibus  virtutum  qui  per  bapti- 

smum  conferuntur. 
Sexto:  utrum  etiam  parvuli  in  baptismo  gra- 

tias  et  virtutes  accipiant. 
Septimo :  utrum  per  baptismum  aperiatur  ba- 

ptizatis  ianua  regni  caelestis. 
Octavo:  utrum  baptismus  aequalem  effectum 

habeat  in  omnibus  baptizatis. 
Nono:    utrum    fictio    impediat    eifectum    ba- 

ptismi. 
Decimo:    utrum,  recedente  fictione,  baptismus 

obtineat  suum  effectum. 


ARTICULUS  PRIMUS 

UTRUM  PER  BAPTISMUM  TOLLANTUR  OMNIA  PECCATA 

Infra,  qu.  lxxix,  art.  5,  ad  i  ;  II  Sent.,  dist.  xxxii,  qu.  i,  art.  i,  arg.  i   Sed  Cont.;  art.  2,  ad  3 ;  IV,  dist.  iv,  qu.  ii,  art.  i,  qu»  i, 
dist.  XII,  qu.  II,  art.  2,  qu*  l,  ad  3;  dist.  xiv,  qu.  ii,  art.  i,  qu'  2,  ad  3;  dist.  xvii,  qu.  ii,  art.  2,  qu»  6,  ad  3; 

IV  Cont.  Gent.,  cap.  lix,  lxxii. 


*  Vers.  38. 


♦D  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
iper  baptismum  non  tollantur  omnia 
'peccata.  Baptismus  enim  est  quaedam 

^spiritualis  regeneratio,   quae  contrapo- 

nitur  generationi  carnali.  Sed  per  generationem 
carnalem  homo  contrahit  solum  originale  pec- 
catum.  Ergo  per  baptismum  solvitur  solum  ori- 
ginale  peccatum. 

2.  Praeterea,  poenitentia  est  suf&ciens  causa 
remissionis  actualium  peccatorum.  Sed  ante  ba- 
ptismum  in  aduhis  requiritur  poenitentia :  secun- 
dum  illud  Act.  ii  *:  Poenitentiam  agite,  et  bapti- 
letur  mtusqiiisqiie  pestrum.  Ergo  baptismus  nihil 
operatur  circa  remissionem  peccatorum  actua- 
lium. 

3.  Praeterea,  diversorum  morborum  diversae 
'Exposit.ins.  sunt  medicinae:  quia,  sicut  Hieronymus  dicit  *, 

Marc,  ad  cap.  ^  ,■'  o    J 

IX,  vers.  27, 28.-  fion   sanat   oculum    quod  sanat  calcaneum.    aea 

Inter  Opp.  Hie-  .    .        ,        ■"  ,  ,  .  ,,. 

ron-  peccatum  origmale,   quod   per  baptismum  tolh- 

tur,  est  aliud  genus  peccati  a  peccato  actuali. 
Ergo  non  omnia  peccata  remittuntur  per  ba- 
ptismum. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  Ezech.  xxxvi  * : 
Effundam  super  vos  aquam  mundam,  et  munda- 
bimini  ab  omnibus  inquinamentis  P  vestris. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  Apostolus  dicit, 
Rom.  VI  *,  quicumque  bapti{ati  sumus  in  Christo 
iesu,  in  morte  ipsius  bapti^ati  sumus.  Et  postea  * 
concludit:  Ita  et  vos  existimate  mortuos  quidem 
esse  peccato,  viventes  autem  Deo  in  Christo  lesu 
Domino  nostro.  Ex  quo  patet  quod  per  bapti- 
smum  homo   moritur  vetustati  peccati,  et  inci- 


*  Vers.  25. 


'  Vers.  3. 
'  Vers.  11. 


*  Al.  de  Peccat. 
Merit.  etRemiss. 
et  de  Bapt.  Par- 
vul.,  lib.  I,  cap. 


pit  vivere  novitati  gratiae.  Omne  autem  pecca- 
tum  pertinet  ad  pristinam  vetustatem.  Unde  con- 
sequens  est  quod  omne  peccatum  per  baptismum 
tollatur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  sicut  Aposto- 
lus  dicit,  Rom.  v  *,  peccatum  Adae  non  tantum  '  '^"^-  's  ^qq- 
potest  quantum  donum  Christi,  quod  in  bapti- 
smo  percipitur:  nam  iudicium  ex  uno  in  conde- 
mnationem,  gratia  autem  ex  multis  delictis  in  iu- 
stificationem.  Unde  et  Augustinus  dicit,  in  libro 
de  Baptismo  Parvulorum  *,  quod,  generante  carne, 
tantummodo  trahitur  peccatum  originale:  regene- 
rante  autem  Spiritu,  non  soliim  ^  originalis ,  sed  xvrn."2o, 
etiam  voluntariorum  fit  remissio  peccatorum.  ^ 

Ad  secundum  dicendum  quod  nullius  peccati  re- 
missio   fieri  potest   nisi   per  virtutem   passionis 
Christi :  unde  et  Apostolus  dicit,  Heb.  ix  *,  quod  *  ^ers.  22. 
sine  sanguinis  effusione   non  fit  remissio.    Unde 
motus  voluntatis   humanae  ^   non   suf&ceret  ad  ^ 

remissionem  culpae,  nisi  adesset  fides  passionis 
Christi  et  propositum  participandi  ipsam,  vel  su- 
scipiendo  baptismum,  vel  subiiciendo  se  clavibus 
Ecclesiae.  Et  ideo,  quando  aliquis  adultus  poe- 
nitens  ad  baptismum  accedit,  consequitur  quidem 
remissionem  omnium  peccatorum  ex  proposito 
baptismi ,  perfectius  autem  ex  reali  susceptione 
baptismi. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ratio  illa  procedit 
de  particularibus  medicinis.  Baptismus  autem 
operatur  in  virtute  passionis  Christi,  quae  est 
universalis  medicina  omnium  peccatorum :  et 
per  baptismum  omnia  peccata  solvuntur  ^.  • 


o)  poenalitatem.  -  poenalitates  PI. 

f)  inquinamentis.  -  iniquitatibus  BpG  et  ac. 

Y)  solum.  -  FsB  et  tertia;  om.  Pro  originalis,  originalium  omnes. 


3)  humanae. 
e)  solvuntur. 


quae  est  in  poenitente  addunt  E  et  tertia. 
tolluntur  P. 


QUAESTIO  LXIX,  ARTICULUS  II,  III 


107 


ARTICULUS  SECUNDUS 

UTRUM  PER  BAPTISMUM  LIBERETUR  HOMO  AB  OMNI  REATU  PECCATI 

Supra,  qu.  xlix,  art.  3,  ad  2;  qu.  lxvxii,  art.  5;  infra,  qu.  Lxxu,  art.  5,  ad  1 ;  qu.  Lxxxvi,  art.  4,  ad  3; 

III  Sent.,  dist.  xix,  art.  3,  qu»  2;  Expos.  litt.;  IV,  dist.  iv,  qu.  11,  art.  1,  qu»  2;  dist.  xiv,  qu.  11,  art.  1,  qu»  2,  ad  3; 

dist.  xviii,  qu.  i,  art.  3,  qu*  2;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  lix,  lxxii;  Ad  Rom.,  cap.  xi,  lect.  iv. 


*  Vers.  1. 


•  tp.  CXL,  ai. 
CXX,  ad  Hono- 
rat.,  cap.  11. 


*  Qu.  Lim,  art.  1 
ad  I. 


•  Comment.  su- 
ver  Ep.ad  Rom.- 
Int.  Opp.  Ambr. 

*  Vers.  29. 


"  Qu.  xnx,  art. 
3,  aa2;qu.  Lxviii, 
art.  1,  4.,  5. 

•  Ver».  8. 


D  SECUNDUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
per  baptismum  non  liberetur  homo  ab 
omni  reatu  peccati.  Dicit  enim  Apo- 
iStolus,  Rom.  xiii  *:  Quae  a  Deo  sunt, 
ordinata  sunt.  Sed  culpa  non  ordinatur  nisi  per 
poenam,  ut  Augustinus  dicit  *.  Ergo  per  bapti- 
smum  non  tollitur  reatus  poenae  praecedentium 
peccatorum. 

2.  Praeterea,  effectus  sacramenti  aliquam  si- 
militudinem  habet  cum  ipso  sacramento:  quia 
sacramenta  novae  legis  efjiciunt  quod  Jigurant, 
ut  supra  *  dictum  est.  Sed  ablutio  baptismalis 
habet  quidem  aliquam  similitudinem  cum  ablu- 
tione  maculae,  nullam  autem  similitudinem  ha- 
bere  videtur  cum  subtractione  reatus  poenae. 
Non  ergo  per  baptismum  tollitur  reatus  poenae. 

3.  Praeterea,  sublato  reatu  poenae ,  aliquis 
non  remanet  dignus  poena,  et  ita  iniustum  esset 
eum  puniri.  Si  igitur  pter  baptismum  tollitur  reatus 
poenae,  iniustum  esset  post  baptismum  suspen- 
dere  latronem,  qui  antea  homicidium  commisit. 
Et  ita  per  baptismum  toileretur  rigor  humanae 
disciplinae :  quod  est  inconveniens.  Non  ergo  per 
baptismum  tollitur  reatus  poenae. 

Sed  contra  est  quod  Ambrosius  dicit  *,  super 
illud  Rom.  xi  *,  Sine  poenitentia  sunt  dona  Dei 
et  vocatio:  Gratia,  inquit,  Dei  in  baptismo  omnia 
gratis  condonat. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  *  dictum 
est,  per  baptismum  aliquis  incorporatur  passioni 
et  morti  Christi :    secundum  iilud  Rom.  vi  * :   Si 


mortui  sumus  cum  Christo,  credimus  quia  etiam 
simul  vivemus  cum  Christo.  Ex  quo  patet  quod 
omni  baptizato  communicatur  passio  Christi  ad 
remedium  ac  si  ipse  passus  et  mortuus  esset. 
Passio  autem  Christi,  sicut  supra  *  dictum  est,  *  qu.lxviii,  art. 
est  sufficiens  satisfactio  pro  omnibus  peccatis  a'rt.2,4;qu.xux; 
omnium  hominum.  Et  ideo  ille  qui  baptizatur 
liberatur  a  reatu  omnis  "  poenae  sibi  debitae  pro  o 

peccatis,  ac  si  ipse  sufficienter  satisfecisset  pro 
omnibus  peccatis  suis. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  quia  ^  poena  p 

passionis  Christi  communicatur  baptizato,  in- 
quantum  fit  membrum  Christi,  ac  si  ipse  poe- 
nam  illam  sustinuisset ,  eius  peccata  remanent 
ordinata  per  poenam  passionis  Christi. 

Ad  secundum  dicendum  quod  aqua  non  solum 
abluit,  sed  etiam  refrigerat.  Et  ita  suo  refrigerio 
significat  subtractionem  reatus  poenae,  sicut  sua 
ablutione  "^  significat  emundationem  a  culpa.  T 

Ad  tertium  dicendum  quod  in  poenis  quae  iu- 
dicio  humano  inferuntur,  non  solum  attendimr 
qua  poena  sit  homo  dignus  quoad  Deum,  sed 
etiam  in  quo  sit  obligatus  quoad  homines,  qui 
sunt  laesi  et  scandalizati  per  peccatum  alicuius. 
Et  ideo,  licet  homicida  per  baptismum  liberetur 
a  reatu  poenae  quoad  Deum,  remanet  tamen 
adhuc  obligatus  quoad  homines,  quos.  iustum 
est  aedificari  de  poena,  sicut  sunt  scandalizati 
de  culpa.  Pie  tamen  talibus  princeps  posset  poe- 
nam  indulgere. 


a)  omnisT  -  Om.  H,  totius  cetera  tertia. 


^)  quod,  quia.  -  sD  a  et  tertia;  quod.    Ante  eius  peccata   addunt       tionem. 
et  sic  EF,  ideo  PHb,  et  ideo  c.  \ 


Y)  ablutione.  -  E  et  tertia;  emundatione.  Cf.  art.  4  arg.  1.  et  solu- 


Vers.  15  sqq. 


'  Vers.  12, 


ARTICULUS  TERTIUS 

UTRUM  PER  BAPTISMUM  DEBEANT  AUFERRI  POENALITATES  PRAESENTIS  VITAE 

Supra,  qu.  xnx,  art.   3,  ad  3  ;  qu.  lii,  art.   5,  ad  2 ;  infra,  art.  7,  ad  3 ;  I*  IP°,  qu.  lxxxv,  art.  5,  ad  2 ;  qu.  lx3cxvh,  art.  7,  ad  1 ; 

qu.  cix,  art.  9 ;  11*  II*',  qu.  civ,  art.  6,  ad  1  ;  II  Sent.,  dist.  xxxii,  qu.  i,  art.  2 ;  dist.  xliv,  qu.  11,  art.  2,  ad  2,  3 ; 

111,  dist.  XIX,  art.  3,  qu*  2;  IV,  dist.  iv,  qu.  11,  art.  i,  qu*  3;  dist.  XLvi,  qu.  11,  art.  2,  qu*   1,  ad  3; 

IV  Cont.  Gent.,  cap.  lv;   De  Malo,  qu.  iv,  art.  6,  ad  4;  Quodl.  VI,  qu.  ix,  art.  1. 


»D  tertium  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
I  per  baptismum  debeant  auferri  poena- 
'litates  praesentis  vitae.  Ut  enim  Apo- 
^stolus  dicit,  Rom.  v  *,  donum  Christi 
potentius  est  quam  peccatum  Adae.  Sed  per  pec- 
catum  Adae,  ut  ibidem  *  Apostolus  dicit,  mors 
in  hunc  niundum  intravit,  et  per  consequens  omnes 
aliae   poenalitates  praesentis  vitae.    Ergo  multo 


magis  per  donum  Christi,  quod  in  baptismo  per- 
cipitur,  homo  a  poenalitatibus  praesentis  vitae 
debet  liberari. 

2.  Praeterea,  baptismus  aufert  et  culpam  ori- 
ginalem  et  actualem,  sicut  supra  *  dictum  est. 
Sic  autem  aufert  actualem  culpam  quod  liberat 
ab  omni  reatu  poenae  consequentis  *  actualem 
culpam  *.    Ergo   etiam   liberat   a  poenalitafibus 


Art.  I. 


Cf.  art.  2. 


a)  consequentis.  -  consequente  PHc. 


I 


io8  QUAESTIO  LXIX 

praesentis  vitae,  quae  sunt  poena  originalis  pec- 
cati. 

3.  Praeterea,  remota  causa,  removetur  effe- 
ctus.  Sed  causa  harum  poenalitatum  est  pecca- 
tum  originale,  quod  toUitur  per  baptismum.  Ergo 
non  debent  huiusmodi  poenalitates  remanere. 

*  vers.  6.  Sed  contra  est  quod ,   super  illud  Rom.  vi  *, 
•Lomb.exAug.  Destruatur  corpus  peccati,  dicit  Glossa*:  Per  ba- 

ptismum  id  agitur  iit  j>etus  homo  crucijigatur  et 
corpus  peccati  destruatur ,   non  ita  iit  in  ipsa  vi- 
P  vente  carne  ?  concupiscentia  respersa  et  innata  re- 

pente  absumatur  et  non  sit,  sed  ne  obsit  mortuo 
quae  inerat  nato.  Ergo  pari  ratione  nec  aliae  poe- 
nalitates  per  baptismum  tolluntur. 

Respondeo  dicendum  quod  baptismus  habet 
virtutem  auferendi  poenalitates  praesentis  vitae: 
non  tamen  eas  aufert  in  praesenti  vita,  sed  eius 
virtute  auferentur  a  iustis  in  resurrectione,  quando 
mortale  hoc  induet  immortalitatem,  ut  dicitur  I  Cor. 

♦  vers.  54.        XV  *.  Et  hoc  ratioiiabiliter.  Primo  quidem,  quia 

per  baptismum   homo   incorporatur   Christo   et 
« Art.  praeced. ;  ef&citur  membrum  eius ,  ut  supra  *  dictum  est. 

qu.  Lxvin,  art.  5.    ^      .  ,  .  '         .  .      ^  .  , 

Et  ideo  conveniens  est  ut  id  agatur  in  membro 
incorporato  quod  est  actum  in  capite.  Christus 
autem  a  principio  suae  conceptionis  fuit  plenus 
gratia  et  veritate,  habuit  tamen  corpus  passibile, 
T  quod   per  ^  passionem  et  mortem  est  ad  vitam 

gloriosam  resuscitatum.  Unde  et  Christianus  in 
baptismo  gratiam  consequitur  quantum  ad  ani- 
mam,  habet  tamen  corpus  passibile,  in  quo  pro 
Christo  possit  pati ;  sed  tandem  resuscitabitur  ad 
impassibilem  vitam.  Unde  Apostoius  dicit,  Rom. 
VIII  *:  Qui  suscitavit  lesum  Christum  a  mortuis, 
vivificabit  et  mortalia  corpora  nostra,  propter  in- 
habitantem  Spiritum  eius   in  nobis.    Et  infra   eo- 

•  vers.  17.         dem  * :    Heredes   quidem   Dei,    coheredes   autem 

Christi:  si  tamen  compatimur ,  ut  et  simul  glori- 
ficemur. 

Secundo,  hoc  est  conveniens  propter  spirituale 
exercitium:  ut  videlicet  contra  concupiscentiam 
et  alias  passibilitates  pugnans  homo  victoriae  co- 

•  vers.  6.  ronam  acciperet.   Unde  super  illud  Rom.  vi  *,  JJt 
•Lomb.exAug.  dcstruatur  corpus  peccati,  dicit  Giossa  *:  Si  post 

baptismum  vixerit  homo  in  carne,  habet  concupi- 


'  Vers.  it. 


,  ARTICULUS  IV 

piscentiam  cum  qua  pugnet,  eamque  *,  adiuvante  8 

Deo,  superel.  In  cuius  figura  ^  dicitur  ludic.  iii  * :  ,  y^^.^  ^^ 
Hae  sunt  gentes  quas  Dominus  dereliquit  ut  eru- 
diret  in  eis  Israelem,  et  postea  discerent  filii  eo- 
rum  certare  cum  hostibus,   et  habere  consuetudi- 
nem  praeliandi. 

Tertio ,  hoc  fuit  conveniens  ne  homines  ad 
baptismum  accederent  propter  impassibilitatem 
praesentis  vitae ,  et  non  propter  gloriam  vitae 
aeternae.  Unde  et  Apostolus  dicit ,  I  Cor.  xv  * :  *  ^'="-  '9- 
Si  in  hac  vita  tantum  sperantes  sumus  in  Christo, 
miserabiliores  sumus  omnibus  hominibus. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  sicut  Glossa  *  *  ^^'"^- 
dicit,  Rom.  vi,  super  illud  *,  Ut  ultra  non  servia-  '  vers.  e. 
mus  peccato :  Sicut  ^  aliquis  capiens  hostem  atrocis-  ? 

simum  non  statim  interficit  eum,  sed  patitur  eum 
cum  dedecore  et  dolore  aliquantulum  vivere;  ita 
et  Christus  prius  poenam  alligavit,  in  futuro  au- 
tem  perimet. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  sicut  ibidem  *  dicit  *  ^"p"  ""»•  ^ 
Glossa  *,  duplex  est  poena  peccati,  gehennalis  et  'Lomb.-cf.ord. 
temporalis.    Gehennalem  prorsus  delevit  Christus, 
ut  eam  non  sentiant  bapti\ati  et  vere  poenitentes. 
Temporalem    vero   nondum  peiiitus  tulit:    manet 
enim  fames,  sitis  et  mors  "^.  Sed  regnum  et  domi-  i 

nium  eius  ^  deiecit,  ut  scilicet  haec  homo  non  ti-  ^ 

meat :  et  tandem  in  novissimo  eam  penitus  exter- 
minabit. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  in  Secunda 
Parte  *  dictum  est,  peccatum  originale  hoc  modo  ^xxx,  "";-2u: 
processit  quod  primo  persona  infecit  naturam,  ^'"?''^/'"'su^'r|'' 
postmodum  vero  natura  infecit  personam.  Chri-  2^/'"'  "'•  j'- 
stus  vero  converso  ordine  prius  reparat  id  quod 
personae  est,  postmodum  simul  in  omnibus  re- 
parabit  id  quod  naturae  est.  Et  ideo  culpam  ori- 
ginalis  peccati,  et  etiam  poenam  carentiae  visionis 
divinae,  quae  respiciunt  personam,  statim  per 
baptismum  tollit  ab  homine.  Sed  poenalitates 
praS^entis  vitae,  sicut  mors,  fames,  sitis  et  alia 
huiusmodi,  respiciunt  naturam,  ex  cuius  prin- 
cipiis  causantur,  prout  est  destituta  originali  iu- 
stitia.  Et  ideo  isti  defectus  non  tollentur  nisi  in 
ultima  reparatione  naturae  per  resurrectionem 
gloriosam. 


P)  ipsa  vivente  carne.  -  GH6;  ipso  vivente  carnis  Pa,  ipso  vivente 
carne  ceteri.  -  et  innata  PIc;  innata.  -  Pro  absumatur  (quod  assu- 
matur  scribunt  codices  et  abc),  abservatur  F. 

f)  per.  -  post  Plc. 

o)  eamque.  -  PIc;  et  eam  Ha,  eam  ceteri. 

e)  figura.  —  figuram  PI. 


X,)  Sicut.  -  PEIc;  Sicut  si  ed.  a,  Si  ceteri. 

r|)  mors.  -  et   huiusmodi   addit   tertia. 

6)  dominium  eius.  -  PEHIa;  dominium  etiam  ABCD,  dominium  F, 
totum  eius  G,  domum  eius  b,  donum  eius  c.  Pro  haec,  hoc  I  et  edi- 
tiones,  om.  a.  Pro  tandem,  tamen  GHb.  Pro  eam,  eandem  tertia. 


ARTICULUS  QUARTUS 

UTRUM  PER  BAPTISMUM  CONFERANTUR  HOMINI  GRATIA  ET  VIRTUTES 

IV  Sent.,  dist.  iii,  art.  i,  qu*  3;  dist.  iv,  qu.  iii,  art.  l,  qu*  2,  ad  2 ;  dist.  ix,  art.  1,  qu*  2;  dist.  xviii,  qu.  i,  art.  3,  qu*  1. 


*  Art.  2,  arg.  2; 
qu.  Lxii,  art.  1, 
ad  1. 


D  quartum  sic  proceditur.  Videtur  quod 
per  baptismum  non  conferantur  homini 
'gratia  et  virtutes.  Quia ,  sicut  supra  * 
idictum  est,  sacramenta  novae  legis  ef- 
ficiunt  quod  figurant.  Sed  per  ablutionem  bapti- 
smi  significatur  emundatio  animae  a  culpa,  non 


autem  informatio  animae  per  gratiam  et  virtutes. 
Videtur  igitur  quod  per  baptismum  non  confe- 
rantur  homini  gratia  et  virtutes. 

2.  Praeterea,  illud  quod  iam  aliquis  adeptus 
est,  non  indiget  iterum  suscipere.  Sed  aliqui  ac- 
cedunt  ad  baptismum  iam  habentes  gratiam  et 


QUAESTIO  LXIX,  ARTICULUS  V 


109 


Vers.  1,  2. 


'  Vers.  48. 


•Aristot.  Categ, 
cap.  VI,  n.  4,  5. 
•Cf.Arist.iJM/c. 
lib.  II,  cap.  II, 
n.  8,  g;  cap.  iii, 
n.  1.  -  S.  Th. 
lect.  II,  III. 


Vers.  5,  6. 


*  Gloss.  Lomb. 


♦  Interlin.  et 
Lomb. 


'  A\.  de  Peccat. 
Merit.  etRemiss. 
#/  de  Bapt.  Par- 
vul.,  lib.  I,  cap. 

XXVI. 


*  Vers.  16. 


virtutes :  sicut  Act.  x  *  legitur :  Vir  qnidam  erat 
in  Caesarea,  nomine  Cornelius,  centurio  cohortis 
quae  dicitur  Italica,  religiosus  et  timens  Deum; 
qui  tamen  postea  a  Petro  baptizatus  est  *.  Non 
ergo  per  baptismum  conferuntur  gratia  et  vir- 
tutes. 

3.  Praeterea,  virtus  est  hiabitus:  ad  cuius 
rationem  pertinet  quod  sit  qualitas  difficile  mo- 
bilis  *,  per  quam  aliquis  faciliter  et  delectabi- 
liter  operetur  *.  Sed  post  baptismum  remanet 
in  hominibus  pronitas  ad  malum ,  per  quod 
tollitur  virtus;  et  consequitur  dif&cultatem  quis 
ad  bonum,  quod  est  actus  virtutis.  Ergo  per 
baptismum  non  consequitur  homo  gratiam  et 
virtutes. 

Sed  contra  est  quod,  ad  Tit.  iii  *,  dicit  Apo- 
stolus :  Salvos  nos  fecit  per  lavacrum  regenera- 
tiotiis ,  «  idest  per  baptismum  *  »,  et  renovatio- 
nis  Spiritus  Sancti,  quem  effudit  in  nos  abunde, 
idest  ad  remissionem  peccatorum  et  copiam  vir- 
tutum,  ut  Glossa  *  ibidem  exponit.  Sic  ergo  in 
baptismo  datur  gratia  Spiritus  Sancti  et  copia 
virtutum. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  Augustinus 
dicit,  in  libro  de  Baptismo  Parvulorum  *,  ad  hoc 
baptismiis  valet,  ut  bapti^ati  Chrislo  incorporentiir 
ut  membra  eius.  A  capite  autem  Christo  in  omnia 
membra  eius  gratiae  et  virtutis  plenitudo  deri- 
vatur:  secundum  illud  loan.  i  *:  De  plenitudine 
eius  nos  omnes  accepimus.  Unde  manifestum  est 


quod  per  baptismum  aliquis  consequitur  gratiam 
et  virtutes. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod ,  sicut  aqua 
baptismi  per  suam  ablutionem  significat  emun- 
dationem  culpae,  et  per  suum  refrigerium  signi- 
ficat  liberationem  a  poena,  ita  per  naturalem 
claritatem  significat  splendorem  gratiae  et  vir- 
tutum. 

Ad  sequndum  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  *, 
remissionem  peccatorum  aliquis  consequitur  ante 
baptismum  secundum  quod  habet  baptismum 
in  voto ,  vel  explicite  vel  implicite  ;  et  tamen, 
cum  realiter  suscipit  baptismum,  fit  plenior  re- 
missio,  quantum  ad  liberationem  a  tota  poena. 
Ita  etiam  ante  baptismum  Cornelius  et  alii  similes 
consequuntur  gratiam  et  virtutes  per  fidem  Chri- 
sti  et  desiderium  baptismi,  implicite  vel  explicite: 
postmodum  tamen  in  baptismo  maiorem  copiam 
gratiae  et  virtutum  consequuntur.  Unde  super 
illud  Psalmi  *,  Super  aquam  refectionis  educavit 
me,  dicit  Glossa  *:  Per  augmentwn  virtutis  et  bo- 
nae  operationis  educavit  iti  baptismo. 

Ad  tertium  dicendum  quod  difficultas  ad  bonum 
et  pronitas  ad  malum  inveniuntur  in  baptizatis, 
non  propter  defectum  habitus  virtutum,  sed  pro- 
pter  concupiscentiam,  quae  non  tollitur  in  ba- 
ptismo.  Sicut  tamen  per  baptismum  diminuitur 
concupiscentia,  ut  non  dominetur,  ita  etiam  di- 
minuitur  utrumque  istorum  ",  ne  homo  ab  his 
superetur. 


*  Art.  t, 
qu.  Lxviii, 


ad   3; 
art.  2. 


'  Ps.  XXII, 

'  Lomb. 


a)  istorum.  -  dictorum  IsG  et  editiones,  dotorum  pG,  doctorum  H.  Pro  ab  his  superetur,  superetur  GH,  superetur  ab  his  b,  superetur  ab  aliis  c. 


Vers.  16. 


Vers.  17. 


Vers.  8,  9. 


ARTICULUS  QUINTUS 

UTRUM  CONVENIENTER  ATTRIBUANTUR  BAPTISMO  PRO  EFFECTIBUS  QUIDAM  ACTUS  VIRTUTUM, 
SCILICET  INCORPORATIO  AD  CHRISTUM,  ILLUMINATIO,  FECUNDATIO 

IV  Sent.,  dist.  iii,  qu.  i,  art.  1,  qu"  4,  ad  3;  art.  3,  qu»  1;  dist.  iv,  qu.  11,  art.  2,  qu^  3  sqq.; 
dist.  V,  qu.  II,  art.   1,  qu*  2;   dist.  vm,  qu.  i,  art.  1,  qu*  1,  ad  1. 


>D  QuiNTUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
inconvenienter  attribuantur  baptismo 
*pro  effectibus  quidam  actus  virtutum, 
^scilicet  incorporatio  ad  Christum,  illu- 
minatio,  fecundatio.  Non  enim  baptismus  datur 
adulto  nisi  fideli:  secundum  illud  Marc.  ult.  *: 
Qui  crediderit  et  bapti^atus  fuerit,  salvus  erit.  Sed 
per  fidem  aliquis  incorporatur  Christo :  secundum 
illud  Ephes.  iii  *:  Habitare  Christum  per  fidem 
in  cordibus  vestris.  Ergo  nullus  baptizatur  nisi 
iam  Christo  incorporatus  ".  Non  ergo  est  effectus 
baptismi  incorporari  Christo. 

2.  Praeterea,  illuminatio  fit  per  doctrinam: 
secundum  illud  Ephes.  iii  *:  Mihi  omnium  P  mi- 
nimo  data  est  gratia  haec,  illuminare  omnes,  etc. 
Sed  doctrina  praecedit  bapfismum  in  catechismo. 
Non  ergo  est  effectus  baptismi. 

3.  Praeterea,  fecunditas  pertinet  ad  generafio- 
nem  activam.   Sed  per  baptismum  aliquis  rege- 


neratur  spiritualiter.  Ergo  fecunditas  non  est  ef- 
fectus  baptismi. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  in  libro 
de  Baptismo  Parvulorum  *,  quod  ad  hoc  valet 
baptismus  iit  bapti\ati  Christo  incorporentur.  Dio- 
nysius  etiam,  ii  cap.  Eccl.  Hier.  *,  illuminatio- 
nem  i  attribuit  baptismo.  Et  super  illud  Psalmi  *, 
Super  aquam  ^  refectionis  educavit,  dicit  Glossa  * 
quod  anima  peccatorum,  ariditate  sterilis,  fecun- 
datur  per  baptismum. 

Respondeo  dicendum  quod  per  baptismum  ali- 
quis  regeneratur  in  spiritualem  vitam,  quae  est 
propria  fidelium  Christi:  sicut  Apostolus  dicit, 
Galat.  II  *:  Quod  autem  nunc  vivo  in  carne ,  in 
fide  vivo  Filii  Dei.  Vita  autem  non  est  nisi  mem- 
brorum  capiti  unitorum,  a  quo  sensum  et  mo- 
tum  suscipiunt.  Et  ideo  necesse  est  quod  per 
baptismum  aliquis  incorporetur  Christo  quasi 
membrum  ipsius.  -  Sicut  autem  a  capite  naturali 


o)  incorporatus.  -  FIsD  et  editiones ;  incorporato  GH,  incorporatur 
ceteri. 

P)  omnium.  —  sanctorum  addunt  E  et  tertia. 


f)  illuminationem.  -  Tertia;  illuminationes. 

0)  aquam.  -  D  et  tertia  praeter  H;  aqua  H,  aquas  ceteri.  educavit 
om,  tertia,  me  addurtt  Fa. 


'  AI.  de  Peccat. 
Merit.  etRemiss. 
et  de  Bapt.  Par- 
vul.,  lib.  I,  cap. 
XXVI.  -  Cf.  can. 
Ad  hoc  baptism., 
de  Consecr.,dist. 
IV. 

*  In  titulo  part. 
II.  -  Cf.  cap.  III. 

T 

*  Ps.  XXII,  vers.  2. 

S 
'  Interlin.   et 
Lomb. 


*  Vers.  20. 


1  10 


QUAESTIO  LXIX,  ARTICULUS  VI 


derivatur  ad  membra  sensus  et  motus,  ita  a  ca- 
pite  spirituali,  quod  est  Christus,  derivatur  ad 
membra  eius  sensus  spiritualis,  qui  consistit  in 
cognitione  veritatis,  et  motus  spiritualis,  qui  est 
'  vers.  14,  i6.  per  gratiac  instinctum.  Unde  loan.  i  *  dicitur :  Vi- 
ditnus  eum  plenum  gratiae  et  veritatis:  et  de  ple- 
nitudine  eius  omnes  accepimus.  Et  ideo  conse- 
quens  est  quod  baptizati  illuminentur  a  Christo 
circa  cognitionem  veritatis,  et  fecundentur  ab 
eo  fecunditate  bonorum  operum  per  gratiae  in- 
fusionem. 

Ad  primum   ergo   dicendum   quod  adulti   prius 

credentes  in  Christum  sunt  ei  incorporati  men- 

*  taliter.    Sed  postmodum,  cum  baptizantur  %  in- 


corporantur  ei  quodammodo  corporaliter,  scilicet 
per  visibile  sacramentum:  sine  cuius  proposito 
nec  mentaliter  incorporari  potuissent. 

Ad  secundum  dicendum  quod  doctor  illuminat 
exterius  per  ministerium  catechizando :  sed  Deus 
illuminat  interius  baptizatos,  praeparans  corda 
eorum  ad  recipiendam  doctrinam  veritatis,  se- 
cundum  illud  loan.  vi  *:  Scriptum  est  in  prophetis,  '  ^"^-  «• 
Erunt  omnes  docibiles  Dei. 

Ad  tertium  dicendum   quod    effectus   baptismi 
ponitur    fecunditas    qua    aliquis    producit    bona 
opera :  non  autem  fecunditas  qua  aliquis  generat 
alios  in  Christo,  sicut  Apostolus  dicit,  I  Cor.  iv  *,  *  ^'"-  '5- 
In  Christo  lesu  per  evangelium  ego  vos  genui. 


e)  sed  postmodum,  citm  bapti^antur.  -  Tertia;  sed  si  postmodum  cum  bapti:(antur  ABCpD,  Sed  postmodum  cum  bapti\entur  {bapti:{aren- 
tur  E)  EsD,  Sed  si  postmodum  baptii^entur  Fa, 


ARTICULUS  SEXTUS 

UTRUM  PUERI  IN  BAPTISMO  CONSEQUANTUR  GRATIAM  ET  VIRTUTES 

ll^  11"",  qu.  XLVii,  art.  14,  ad  3;  IV  Sent.,  dist.  iv,  qu.  11,  art.  2,  qu'  1. 


*  Vers.  5. 


iD  SEXTUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
pueri  in  baptismo  non  consequantur 
'gratiam  et  virtutes.  Gratia  enim  et  vir- 
^tutes  non  habentur  sine  fide  et  caritate. 
Ii ^iuIVbo.  ^^'^  J^^^^>  ut  Augustinus  dicit  *,  consistit  in  cre- 
njfac. ,  n.yo. .  dentium  voluntate,  et  similiter  etiam  caritas  con- 

Ct.  can.  Nthil  est  ^  .  , 

fJcr^'  iitx  iv"'  ^^^^^^  ^^  diligentium  voluntate:  cums  usum  pueri 
non  habent,  et  sic  non  habent  fidem  et  carita- 
tem.  Ergo  pueri  in  baptismo  non  recipiunt  gra- 
tiam  et  virtutes. 
•  vers.  12.  2.  Praeterea,  super  illud  loan.  xiv  *,  Maiora 

'illli^ijiiiif-'  horum  faciet,  dicit  Augustinus  *  quod  ut  ex  impio 
iustus  fiat,  in  illo,  sed  non  sine  illo  Christus  ope- 
ratur.  Sed  puer,  cum  non  habeat  usum  liberi 
arbitrii,  non  cooperatur  Christo  ad  suam  iustifi- 
cationem:  immo  quandoque  pro  posse  renititur. 
Ergo  non  iustificatur  per  gratiam  et  virtutes. 

3.  Praeterea,  Rom.  iv  *  dicitur:  Ei  qui  non 
operatur,  credenti  autem  in  eum  qui  iustijicat  im- 
pium ,  reputabitur  Jides  eiiis  ad  iustitiam ,  secun- 
dum  propositum  gratiae  Dei.  Sed  puer  non  est 
credens  in  eum  qui  iustijicat  impium.  Ergo  non 
consequitur  gratiam  iustificantem  neque  virtutes. 

4.  Praeterea,  quod  ex  carnali  intentione  agitur, 
non  videtur  habere  spiritualem  eifectum.  Sed 
quandoque  pueri  ad  baptismum  deferuntur  car- 
nali  intentione,  ut  scilicet  corporaliter  sanentur. 
Non  ergo  consequuntur  spiritualem  effectum  gra- 
tiae  et  virtutum. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  in  En- 
chirid.  *:  Parvuli  renascendo  moriuntur  illi  pec- 
cato  quod  nascettdo  contraxerunt :  et  per  hoc  ad 
illos  etiam  pertinet  quod  dicitur,  «  Consepulti  su- 
mus  cum  illo  per  baptismum  in  mortem,  (subditur 
autem)  ut,  quomodo  resurrexit  Christus  a  mor- 
tuis  per  gloriam  Patris,  ita  et  nos  in  novitate 
vitae  ambulemus  ».  Sed  novitas  vitae  est  per  gra- 


*  Cap.  Lii. 


tiam   et  virtutes.    Ergo  pueri   consequuntur   in 
baptismo  gratiam  et  virtutes. 

Respondeo  dicendum  quod  quidam  antiqui  *  po-  'rJ^^-^^afVt 
suerunt   quod   pueris   in   baptismo   non  dantur  ^'"*  ^ff'"- 
gratia  et  virtutes,   sed  imprimitur  eis   character 
Christi,  cuius  virtute,  cum  ad  perfectam  aetatem 
venerint,  consequuntur  gratiam  et  virtutes. 

Sed  hoc  patet  esse  falsum  dupliciter.  Primo 
quidem,  quia  pueri,  sicut  et  adulti,  in  baptismo  ef- 
ficiuntur  membra  Christi.  Unde  necesse  est  quod 
a  capite  recipiant  influxum  gratiae  et  virtutis.  - 
Secundo,  quia  secundum  hoc  pueri  decedentes 
post  baptismum  non  pervenirent  ad  vitam  aeter- 
nam:  quia,  ut  dicitur  Rom.  vi  *,  gratia  Dei  est  '  vers.  23. 
vita  aeterna.  Et  ita  nihil  profuisset  eis  ad  salu- 
tem  baptizatos  fuisse. 

Causa  autem  erroris  fuit  quia  nescierunt  distin- 
guere  inter  habitum  et  actum.  Et  sic,  videntes 
pueros  inhabiles  ad  actus  virtutum,  crediderunt 
eos  post  baptismum  nullatenus  virtutem  habere. 
Sed  ista  impotentia  operandi  non  accidit  pueris 
ex  defectu  habituum,  sed  ex  impedimento  cor- 
porali :  sicut  etiam  dormientes,  quamvis  habeant 
habitus  virtutum,  impediuntur  tamen  ab  actibus 
propter  somnum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  fides  et  caritas 
consistunt  in  voluntate  hominum,  ita  tamen  quod 
habitus  harum  et  aliarum  virtutum  requirunt  po- 
tentiam  voluntatis,  quae  est  in  pueris ;  sed  actus 
virtutum  requirunt  actum  voluntatis,  qui  non  est 
in  pueris.  Et  hoc  modo  Augustinus  dicit,  in  libro 
de  Baptismo  Parvulorum  *,  quod  parvulum ,  etsi  *^^pU^  <="•  J" 
nondum  illa  fides  quae  in  credentium  voluntate  '•"<). 
consistit,  iam  tamen  ipsius  fidei  sacramentum,  quod 
scilicet  causat  habitum  fidei,  fidelem  facit. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  sicut  Augustinus  'i„^^- J^ p^fil'- 
dicit,  in  libro  de  Caritate  *,  nemo  ex  aqua  et  Spi-  '""•  "'• 


QUAESTIO  LXIX,  ARTICULUS  VII 


111 


ritu  Sancto  renascitur  nisi  volens.  Quod  non  de 
parvulis,  sed  de  adultis  intelligendum  est.  Et 
similiter  de  adultis  intelligendum  est  quod  homo 
a  Christo  sine  ipso  non  iustijicatur. 

Quod  autem  parvuli  baptizandi,  prout  viribus 

possunt,  reluctantur,  non  eis  imputatur ,  quia  in 

tantum  nesciunt  quid  faciunt,  ut  nec  facere  videan- 

tur:  ut  Augustinus  dicit,  in  libro  de  Praesentia 

\^%,^:^Z:  Dei  ad  Dardanum  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  Augustinus 
dicit  *,  parvulis  mater  Ecclesia  aliorum  pedes  ac- 
commodat  ut  veniant,  aliorum  cor  "  ut  credant, 
aliorum  linguam  ut  fateantur.  Et  ita  pueri  cre- 
dunt,  non  per  actum  proprium,  sed  per  fidem 


*  Serm.  clxxvi 
i\.deVerb.Apost 
X,  cap.  II. 


Ecclesiae,  quae  eis  communicatur.  Et  huius  fidei 
virtute  conferuntur  eis  gratia  et  virtutes. 

Ad  quartum  dicendum  quod  carnalis  intentio 
deferentium  pueros  ad  baptismum  nihil  eis  nocet: 
sicut  nec  culpa  unius  nocet  alteri,  nisi  consen- 
tiat.  Unde  Augustinus  dicit,  in  Epistola  ad  Bo- 
nifacium  * :  Non  illud  te  moveat  quod  quidam 
non  ea  fide  ad  baptismum  percipiendum  parvulos 
ferunt  ut  gratia  spirituali  ad  vitam  regenerentur 
aeternam,  sed  hoc  eos  putant  remedio  corporalem 
retinere  vel  recipere  sanitatem.  Non  enim  propterea 
illi  non  regenerantur ,  quia  non  ab  istis  hac  in- 
tentione  offeruntur. 


a)  cor.  -  PBDFI;  corda. 


ARTICULUS  SEPTIMUS 

UTRUM  EFFECTUS  BAPTISMI  SIT  APERTIO  lANUAE  REGNI  CAELESTIS 


•  Cit. 


supra,  m 
n.  5. 


Supra,  qu.  xxxix,  art.  5;  lll  Sent.,  dist.  xviii,  art.  6,  qu*  3,  ad  2;  IV,  dist.  iv,  qu.  11,  art.  2,  qu^  6;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  lix. 


*  Vers.  i. 


*  Vers.   22,  2b ; 
cap.  IV,  vers.  1,2. 


» 


I 


»D  septimum  sic  proceditur.  Videtur  quod 

effectus   baptismi    non    sit    apertio    ia- 

'nuae  regni  caelestis.    Illud  enim  quod 

^est    apertum,   non    indiget    apertione. 

Sed  ianua  regni  caelestis  est  aperta  per  passio- 

nem  Christi :    unde  Apoc.  iv  *  dicitur :  Post  haec 

vidi  ostium  tnagnum  apertum  in  caelo.    Non  est 

ergo  effectus  baptismi  apertio  ianuae  regni  cae- 

lestis. 

2.  Praeterea,  baptismus  omni  tempore  ex  quo 
institutus  "  fuit,  habet  suum  effectum.  Sed  qui- 
dam  baptizati  sunt  baptismo  Christi  ante  eius 
passionem,  ut  habetur  loan.  iii  *:  quibus,  si  tunc 
decessissent,  introitus  regni  caelestis  non  patebat, 
in  quod  nullus  ante  Christum  introivit,  secun- 
dum  illud  Mich.  ii  *:  Ascendit  pandens  iter  ante 
eos.  Non  est  ergo  effectus  baptismi  apertio  ia- 
nuae  ^  regni  caelestis. 

3.  Praeterea,  baptizati  adhuc  sunt  obnoxii 
morti  et  aliis  poenalitatibus  vitae  praesentis ,  ut 
supra  *  dictum  est.  Sed  nulli  est  apertus  aditus 
regni  caelestis  quandiu  est  obnoxius  poenae: 
sicut  patet  de  illis  qui  sunt  in  purgatorio.  Non 
ergo  est  effectus  baptismi  apertio  ianuae  regni 
caelestis. 

•  ver».  11.  Sed   contra   est   quod   super  illud   Luc.  iii  *, 

Expofit.  Hb.  "l    Apertum  est  caelum,  dicit  Glossa  *  Bedae :    Virtus 


Vers.  13. 


Art.  3. 


hic  baptismatis  ostenditur:  de  quo  quisque  cum 
egreditur,  ei  regni  caelestis  ianua  aperitur. 

Respondeo  dicendum  quod  aperire  ianuam  regni 
caelestis  est  amovere  impedimentum  quo  aliquis 
impeditur  regnum  caeleste  intrare.  Hoc  autem 
impedimentum  est  culpa  et  reatus  poenae.  Osten- 
sum  est  autem  supra  *  quod  per  baptismum 
totaliter  f  omnis  culpa  et  etiam  omnis  reatus 
poenae  tollitur.  Unde  consequens  est  quod  effe- 
ctus  baptismi  sit  apertio  regni  ^  caelestis. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  baptismus  in- 
tantum  aperit  baptizato  ianuam  regni  taelestis, 
inquantum  incorporat  eum  passioni  Christi,  vir- 
tutem  eius  homini  applicando. 

Ad  secundum  dicendum  quod ,  quando  passio 
Christi  nondum  erat  realiter  perfecta  sed  solum  in 
fide  credentium,  baptismus  proportionaliter  cau- 
sabat  ianuae  apertionem,  non  quidem  in  re, 
sed  in  spe.  Baptizati  enim  tunc  decedentes  ex 
certa   spe  introitum  regni  caelestis  expectabant. 

Ad  tertium  dicendum  quod  baptizatus  non  est 
obnoxius  morti  et  poenalitatibus  vitae  praesentis 
propter  reatum  personae,  sed  propter  statum  na- 
turae.  Et  ideo  propter  hoc  non  impeditur  ab  in- 
troitu  regni  caelestis,  quando  anima  separatur  a 
corpore  per  mortem:  quasi  iam  persoluto  eo  quod 
naturae  debebatur. 


a)  institutus.  -  PFI;  institutum. 
p)  ianuae.  -  Om.  H  et  editiones. 


y)  totaliter.  -  tollitur  ed.  a,  om.  Pc.  Pro  et  etiam,  et  ideo  F,  et 
Pc.   Ostensum...  reatus  poenae  om.  H. 

3)  regni.  —  ianuae  F,  ianuae  regni  tertia. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


vers.  16;  Marc. 
cap.  I,  vers.  10; 
Luc.  cap.iii,  vcrs. 
31. 


I 


IN  quaestionis  sexagesimaenonae  primis  septem  articulis 
nihil  occurrit  scribendum,  nisi,  pro  septimo  articulo,  no- 
tandum  quod  aperire  ianuam  regni  caelestis  per  se  primo 
est  effectus  mortis  Christi.  Attribuitur  autem  baptismo,  eo 
quod  in  sui  institutione  caeli  aperti  leguntur  * ;  et  quia 
sacramentum  est  inchoans,  quoad  vim  obligativam,  a  morte 
Christi;   et  quia  sufficienter  causat   apertionem  caeli  cui- 


libet  baptizato,  dum  toUit  omnem  culpam  et  poenam  tam 
personae  quam  naturae ,  non  statim  assequendo  totum 
suum  effectum,  sed  tempore  congruo.  Ita  quod,  ut  in  ar- 
ticulo  tertio  patet,  sicut  virtute  baptismi  auferentur  a  iustis 
in  resurrectione  omnes  poenalitates ,  ita  virtute  baptismi 
aperitur  ianua  caelestis  tempore  congruo  exhibitura  in- 
gressum.  Et  propterea  baptizati  ante  mortem  Christi  non 


Art.  I,  2. 


1  12 


QUAESTIO  LXIX,  ARTICULUS  VIII 


nisi  post  Christi  mortem  ingressi  sunt  regnum  caelorum. 
*  in  resp.  ad  2.  Et  hoc  vocat  Auctor  *  hubere  certam  spem  de  introitu 
caelesti.  Et  in  hoc  praeeminehat  baptizatus  circumciso: 
circumcisio  enim  non  habebat  virtutem  tollendi  omnem 
rt^*;  1"'  c '"'"''  poenalitatem,  quam  habet  baptismus  *.  -  Quamvis  etiam  dici 
possit  quod  baptismus  ante  mortem  Christi,  quia  imperfe- 


art.  4,  ad  5. 


cte  configurabat  morti  Christi,  utpote  configurans  Christo 
mortuo  non  in  re  sed  in  fide;  ita  etiam  imperfecte  ape- 
riebat  caelum,  ut  Uttera  responsionis  ad  secundum  sonat. 
Et  haec  sint  dicta  pro  dignitate  baptismi.  Quantum 
enim  spectat  ad  eventum ,  Christo  mortuo  patuit  ianua 
caelestis  tam  baptizato  quam  circumciso. 


•  Cf.  Lib.  Pon- 
tifical.  Damasi 


Papae, 
Comtnent. 


*  Vers.  5. 


Vide 


ARTICULUS  OCTAVUS 

UTRUM  BAPTISMUS  HABEAT  IN  OMNIBUS  AEQUALEM  EFFECTUM 

IV  Sent.,  dist.  iv,  qu.  11,  art.  3,  qu*  1,  2,  3. 


»D  ocTAVUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
baptismus  non  habeat  in  omnibus  ae- 
*qualem  effectum.  Effectus  enim  bapti- 
^smi  est  remotio  culpae.  Sed  in  quibus- 
dam  plura  peccata  tollit  quam  in  aliis:  nam  in 
pueris  tollit  solum  peccatum  originale;  in  adultis 
autem  etiam  actualia,  in  quibusdam  plura,  in 
quibusdam  vero  pauciora.  Non  ergo  aequalem 
effectum  habet  baptismus  in  omnibus. 

2.  Praeterea,  per  baptismum  conferuntur  ho- 
mini  gratia  et  virtutes.  Sed  quidam  post  bapti- 
smum  videntur  habere  maiorem  gratiam  et  per- 
fectiorem  virtutem  quam  alii  baptizati.  Non  ergo 
baptismus  habet  aequalem  eftectum  in  omnibus. 

3.  Praeterea,  natura  perficitur  per  gratiam  si- 
cut  materia  per  formam.  Sed  forma  recipitur  in 
materia  secundum  eius  capacitatem.  Cum  ergo  in 
quibusdam  baptizatis,  etiam  pueris,  sit  maior  ca- 
pacitas  naturalium  quam  in  aliis,  videtur  quod  qui- 
dam  maiorem  gratiam  consequantur  quam  alii. 

4.  Praeterea,  quidam  in  baptismo  consequun- 
tur  non  solum  spiritualem  salutem,  sed  etiam 
corporalem:  sicut  patet  de  Constantino,  qui  in 
baptismo  mundatus  est  a  lepra  *.  Non  autem 
omnes  infirmi  corporalem  salutem  consequuntur 
in  baptismo.  Ergo  non  habet  aequalem  effectum 
in  omnibus. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  Ephes.  iv  * :  Una 
fides,  unum  baptisma.  Uniformis  autem  causae 
est  uniformis  effectus.  Ergo  baptismus  habet  ae- 
qualem  effectum  in  omnibus. 

Respondeo  dicendum  quod  duplex  est  effectus 
baptismi :  unus  per  se,  et  alius  per  accidens.  Per 
se  quidem  effectus  baptismi  est  id  ad  quod  ba- 
ptismus  est  institutus,  scilicet  ad  generandum  " 
homines  in  spiritualem  vitam.  Unde,  quia  omnes 
pueri  aequaliter  se  habent  ad  baptismum,  quia 
non  in  fide  propria,  sed  in  fide  Ecclesiae  bapti- 
zantur,  omnes  aequalem  effectum  percipiunt  in 
baptismo.  Adulti  vero,  qui  per  propriam  fidem 
ad  baptismum  accedunt,  non  aequaliter  se  ha- 
bent  ad  baptismum:  quidam  enim  cum  maiori, 
quidam  cum  minori  devotione  ad  baptismum 
accedunt.   Et  ideo  quidam  plus,  quidam  minus 


de  gratia  novitatis  accipiunt :  sicut  etiam  ab  eo- 
dem  igne  accipit  plus  caloris  qui  plus  ei  appro- 
pinquat,  licet  ignis,  quantum  est  de  se,  aequaliter 
ad  omnes  suum  calorem  effundat. 

Effectus  autem  baptismi  per  accidens  est  ad 
quem  baptismus  non  est  ordinatus,  sed  divina 
virtus  hoc  in  baptismo  miraculose  operatur :  sicut 
super  illud  Rom.vi*,  Ut  iiltra  non  serpiamus  '  vers.  e. 
peccato ,  dicit  Glossa  * :  Non  hoc  praestatur  iii  '  Lomb.  ex  Aug. 
baptismo,  nisi  forte  miraculo  inejff^abili  Creatoris, 
ut  lex  peccati,  quae  est  in  membris,  prorsus  ex- 
tinguatur.  Et  tales  P  effectus  non  aequaliter  susci-  ? 

piuntur  ab  omnibus  baptizatis,  etiam  si  cum  ae- 
quali  devotione  accedant:  sed  dispensantur  hu- 
iusmodi  effectus  secundum  ordinem  providentiae 
divinae. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  minima  gratia 
baptismalis  sufficiens  est  ad  delendum  cuncta 
peccata.  Unde  hoc  non  est  propter  maiorem  ef- 
ficaciam  baptismi  quod  in  quibusdam  plura,  in 
quibusdam  pauciora  peccata  solvit,  sed  propter 
conditionem  subiecti:  quia  in  quolibet  solvit  quod- 
cumque  ^f  invenerit.  T 

Ad  secundum  dicendum  quod  hoc  quod  in  ba- 
ptizatis  maior  vel  minor  gratia  apparet,  potest 
dupliciter  contingere.  Uno  modo,  quia  unus  in 
baptismo  percipit  maiorem  gratiam  quam  alius 
propter  maiorem  devotionem ,  ut  dictum  est  *.  ' '"  corpore- 
Alio  modo  quia,  etiam  si  aequalem  gratiam  per- 
cipiant,  non  aequaliter  ea  utuntur,  sed  unus  stu- 
diosius  in  ea  proficit,  alius  per  negligentiam  gra- 
tiae  Dei  deest. 

Ad  tertium  dicendum  quod  diversa  capacitas  *  ^ 

in  hominibus  non  est  ex  diversitate  mentis,  quae 
per  baptismum  renovatur,  cum  omnes  homines, 
eiusdem  speciei  existentes,  in  forma  conveniant : 
sed  ex  diversa  dispositione  corporum.  Secus  au- 
tem  est  in  angelis,  qui  differunt  specie.  Et  ideo 
angelis  dantur  dona  gratuita  secundum  diver- 
sam  capacitatem  naturalium  * :  non  autem  ho-  *  d-  3'6- 
minibus. 

Ad  quartum  dicendum  quod  sanitas  corporalis 
non  est  per  se  effectus  baptismi,  sed  est  quod- 
dam  miraculosum  opus  providentiae  divinae. 


a)  generandum.  -  regenerandum  PFIc.  Post  vitam  E  et  tertia 
addunt  et  hunc  effectum  aequaliter  facit  in  omnibus  qui  aequaliter 
se  habent  ad  baptismum. 

P)  tales.  -  I  et  editiones ;  talis.  Pro  suscipiuntur,  suscipitur  Fa. 


f)  quodcumque.  -  quaecumque  I,  quotcumque  P. 
0)  capacitas.  -  naturalium    addunt  I  et  editiones.    Pro  hominibus, 
omnibus  hominibus  GHbc. 


QUAESTIO  LXIX,  ARTICULUS  IX 


ii3 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


TN  articulo  octavo,  adverte  Auctorem,  in  argumento  quarto,      ut  testatur  Platina,  in  vita  Marci  Papae.  -  Tum  praecipue 


Irecitative  loqui  de  lepra  Constantini.  Dico  autem  hoc, 
quia  nullius  auctoritate  constat  Constantinum  mundatum 
a  lepra  in  baptismo.  Tum  quia  Gesta  Sylvestri,  ex  quibus 
hoc  videtur  haberi,  incertum  habent  auctorem  :  ut  patet  in 
cap.  Sancta  Romana,  dist.  XV.  -  Tum  quia  nullus  sive 
Christianus  sive  gentilis  historicus  invenitur  hoc  scripsisse : 


quia  Ambrosii  auctoritas  obstat,  dum,  in  Oratione  de  Obitu 
Theodosii  *,  expresse  dicit  Constantinum  in  ultimis  consti- 
tutum  baptizatum  fuisse :  quod  longe  distat  ab  hoc,  sciHcet 
quod  in  principio  suae  conversionis  fuerit  baptizatus. 

Et  propterea  narratio  de  lepra  Constantini  non  est  as- 
sertive  probanda. 


Num.  40. 


ARTICULUS  NONUS 

UTRUM  FICTIO  IMPEDIAT  EFFECTUM  BAPTISMI 

Infra,  qu.  Lxxxvii,  art.  3,  ad  2;  IV  Sent.,  dist.  iv,  qu.  11,  art.  1,  qu"  1,  ad  3;  qu.  iii,  art.  2,  qu*  1,  2; 

dist.  XII,  qu.  II,  art.  i,  qu*  3,  ad  3. 


•VideComment. 
Caiet.    po8t   art. 


Vers.  27. 


i 
ft 


D  NONUM  sic  PROCEDiTUR  *.  Vidctur  quod 

fictio  non  impediat  effectum  baptismi. 

Dicit  enim  Apostolus,  Galat.  iii  *:   Qiti- 

ciimque  in  Christo  bapti^ati  estis,   Chri- 

stum  induistis.  Sed  omnes  qui  baptismum  Christi 

suscipiunt,  baptizantur  in  Christo.    Ergo  omnes 

induunt  Christum.  Quod  est  percipere  baptismi 

effectum.  Et  ita  fictio  non  impedit  baptismi  ef- 

fectum. 

2.  Praeterea,  in  baptisino  operatur  virtus  di- 
vina,  quae  potest  voluntatem  hominis  mutare  in 
bonum.  Sed  effectus  causae  agentis  non  potest 
impediri  per  id  quod  ab  illa  causa  potest  au- 
ferri.  Ergo  fictio  non  potest  impedire  baptismi 
effectum. 

3.  Praeterea,  baptismi  effectus  est  gratia,  cui 
peccatum  opponitur.  Sed  multa  sunt  alia  peccata 
graviora  quam  fictio,  de  quibus  non  dicitur  quod 
effectum  baptismi  impediant.  Ergo  neque  fictio 
impedit  effectum  baptismi. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  Sap.  i  *:  Spiritus 
Sanctiis  disciplinae  effugiet  Jictum.  Sed  effectus 
baptismi  est  a  Spiritu  Sancto.  Ergo  fictio  impedit 
effectum  baptismi. 

Respohdeo  dicendum  quod,  sicut  Damascenus 
dicit  *,  Deus  non  cogit  hominem  ad  iustitiam.  Et 
ideo  ad  hoc  quod  aliquis  iustificetur  per  bapti- 
smum,  requiritur  quod  voluntas  hominis  ample- 
ctatur  et  baptismum  et  baptismi  effectum.  Dicitur 
autem  aliquis  Jictus  per  hoc  quod  voluntas  eius 
contradicit  vel  baptismo,  vel  eius  effectui.  Nam 
secundum  Augusfinum  *,  quatuor  modis  dicitur 
lib  VII,  cap.  Liii.  aliquis  fictus:  uno  modo,  ille  qui  non  credit,  cum 

*  Cf.  qu.  LXviii ,  ^  ,  .  .  '  ^  ' 

tamen    baptismus   sit  fidei  sacramentinn  *;   alio 


Vers.  5. 


*  Dtf  Fide  Orth., 
lib.  11 ,  cap.  XXX. 


*  Cf.  de  Baptismo 
cont.  Donatist. 


art.  5,  ad  3. 


modo,  per  hoc  quod  contemnit  ipsum  sacra- 
mentum ;  tertio  modo,  per  hoc  quod  aliter  cele- 
brat  sacramentum,  non  servans  ritum  Ecclesiae ; 
quarto,  per  hoc  quod  aliquis  indevote  accedit. 
Unde  manifestum  est  quod  fictio  impedit  eflfe- 
ctum  baptismi. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  bapti^ari  in 
Christo  potest  intelligi  dupliciter.  Uno  modo,  in 
Christo,  idest,  in  Christi  conformitate.  Et  sic  qui- 
cumque  baptizantur  in  Christo  conformati  ei 
per  fidem  et  caritatem,  induunt  Christum  per 
gratiam.  -  Alio  modo  dicuntur  aliqui  bapfizari  * 
in  Christo,  inquantum  accipiunt  Christi  sacra- 
mentum.  Et  sic  omnes  induunt  Christum  per 
configurationem  characteris,  non  autem  per  con- 
formitatem  gratiae. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  quando  Deus  vo-  • 
luntatem  hominis  de  malo  in  bonum  mutat,  tunc 
homo  non  accedit  fictus.  Sed  non  seruper  hoc 
Deus  facit.  Nec  ad  hoc  sacramentum  ordinatur, 
ut  de  ficto  fiat  aliquis  non  fictus:  sed  ut  non 
fictus  aliquis  accedens  iustificetur. 

Ad  tertium  dicendum  quod  fictus  dicitur  aliquis 
ex  eo  quod  demonstrat  se  aliquid  velle  quod 
non  vult.  Quicumque  autem  accedit  ad  bapti- 
smum ,  ex  hoc  ipso  ostendit  se  rectam  fidem 
Christi  habere,  et  hoc  sacramentum  venerari,  et 
velle  se  Ecclesiae  conformare  P,  et  velle  a  pec- 
cato  recedere.  Unde  cuicumque  peccato  vult  homo 
inhaerere,  si  ad  baptismum  accedit,  fictus  acce- 
dit,  quod  est  indevote  accedere.  Sed  hoc  intelli- 
gendum  est  de  peccato  mortali,  quod  gratiae  con- 
trariatur:  non  autem  de  peccato  veniali.  Unde 
I  fictio  hic  quodammodo  includit  omne  peccatum. 


«)  baptixari.  -  Tertia;  bapti^ati. 


I  {i)  Ecclesiae    conformare.  -  Ecclesiae    conformari  I  et   per  Alias 

I   margo  P,  Christo  conformare  (conformari  P)  cetera  tertia. 


SuHMAE  Theol.  D.  Thohae  T.  IX. 


i5 


114 


QUAESTIO  LXIX,  ARTIGULUS  X 


ARTICULUS  DECIMUS 

UTRUM,  FICTIONE  RECEDENTE,  BAPTISMUS  SUUM  EFFECTUM   CONSEQUATUR 

IV  Sent.,  dist.  I,  qu.  ii,  art.  4,  qu*  i,  ad  3;  dist.  iv,  qu.  iii,  art.  2,  qu*  3;  dist.  xv,  qu.  i,  art.  3,  qu*  3,  ad  2. 


»D  DECiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod, 
fictione  recedente,  baptismus  suum  ef- 
'fectum  non  consequatur.  Opus  enim 
^mortuum,  quod  est  sine  caritate,  non 
potest  unquam  vivificari.  Sed  ilie  qui  fictus  ac- 
cedit  ad  baptismum,  recipit  sacramentum  sine 
caritate.  Ergo  nunquam  potest  vivificari  hoc  modo 
ut  gratiam  conferat. 

2.  Praeterea,  fictio  videtur  esse  fortior  quam 
baptismus:  cum  impediat  eius  effectum.  Sed  for- 
tius  non  tollitur  a  debiliori.  Ergo  peccatum  fi- 
ctionis  non  potest  tolli  per  baptismum  fictione 
impeditum.  Et  sic  baptismus  non  consequetur 
suum  effectum,  qui  est  remissio  omnium  pecca- 
torum. 

3.  Praeterea,  contingit  quod  aliquis  ficte  ac- 
cedit  ad  baptismum ,    et  post  baptismum   multa 

•  peccata  committit.  Quae  tamen  per  *  baptismum 

non  tollentur:  quia  baptismus  tollit  peccata  prae- 
terita,  non  futura.  Ergo  baptismus  talis  nun- 
quam  consequetur  suum  effectum,  qui  est  re- 
missio  omnium  peccatorum. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  in  libro 

'conf.  ofJatTs?.    ^^   BapUsmo  * :   Tunc   valere   incipit    ad  salutem 

lib.  1,  cap.  xii.    jyaptismus,  ciim  illa  fictio  veraci  confessione  reces- 

serit,  quae,  corde  in  malitia  vel  sacrilegio  perse- 

P  verante ,   peccatorum    ablutionem  ^    non    sinebat 

'fieri. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  *  di- 
ctum  est,  baptismus  est  quaedam  spiritualis  re- 
generatio.  Cum  autem  aliquid  generatur,  simul 
cum  forma  recipit  effectum  formae,  nisi  sit  ali- 
quid  impediens ;  quo  remoto,  forma  rei  genera- 
tae    perficit    suum    effectum :    sicut    simul   cum 


*Qu.Lxvi,art.  9. 


corpus  grave  generatur,  movetur  deorsum,  nisi 
sit  aliquid  prohibens;  quo  remoto,  statim  incipit 
moveri  deorsum.  Et  similiter  quando  aliquis  ba- 
ptizatur ,  accipit  characterem ,  quasi  formam,  et 
consequitur  proprium  effectum ,  qui  est  gratia 
remittens  omnia  peccata.  Impeditur  autem  quan- 
doque  per  fictionem.  Unde  oportet  quod,  ea  re- 
mota  per  poenitentiam,  baptismus  statim  conse- 
quatiir  suum  effectum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  sacramentum 
baptismi  est  opus  Dei,  et  non  hominis.  Et  ideo 
non  est  mortuum  in  ficto,  qui  sine  caritate  ba- 
ptizatur. 

Ad  secundum  dicendum  quod  fictio  non  remo- 
vetur  per  baptismum,    sed   per   poenitentiam  '^:  f 

qua  remota,  baptismus  aufert  omnem  culpam  et 
reatum  omnium  peccatorum  praecedentium  ba- 
ptismum,  et  etiam  simul  existentium  cum  bapti- 
smo.  Unde  Augustinus  dicit,  in  libro  de  Bapti- 
smo  *:  Solviiur  hesternus^  dies,  et  quidquid  super-  •  loc  cjt.  supra. 
est  sohntur,  et  ipsa  hora  momentumque  ante  ba- 
ptismum  et '  in  baptismo.  Deinceps  autem  continuo  s 

reus  esse  incipit.  Et  -  sic  ad  effectum  baptismi  con-  ^ 

sequendum  concurrit  baptismus  et  poenitentia: 
sed  baptismus  sicut  causa  per  se  agens;  poeni- 
tentia  sicut  causa  per  accidens,  idest  removens 
prohibens. 

Ad  tertium  dicendum  quod  effectus  bapfismi 
non  est  tollere  peccata  futura,  sed  praesentia  vel 
praeterita.  Et  ideo,  recedente  fictione,  peccata  se- 
quentia  remittuntur  quidem ,  sed  per  poeniten- 
tiam,  non  per  baptismum.  Unde  non  remittun- 
tur  quantum  ad  totum  reatum ,   sicut  ""'  peccata  i 

praecedentia  baptismum. 


o)  per.  -  Plc;  post.  Pro  toUentur,  tolluntur  PI. 
'})  ablutionem.  —  Alias,  abolitionem  margo  P. 
f )  poenitentiam.  —  subsequentem  addit  tertia.  -  omnem  om.  tertia. 
0)  hesternus.  -  Pac;   esternus   Efr,   exterius   ABCDH  vel    strictius 
interpretando  exerius  BC,  e.xtrema  F,  externus  G,  exermis  I. 


e)  ante  baptismum  et.  -  F  et  tertia;  ante  baptismum    ed.  a,  au- 
tem   baptismum  ceteri. 

J)  esse  incipit.  Et,  -  EFa  et  tertia;  est  incipit  etiam. 
r,)  sicut.  —  EFa  et  tertia;  sed  sicut. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


IN  articulo  nono  et  decimo  n^ulta  dicenda  sent,  specia- 
liter  pro  doctrina  decimi.    Et  primo ,  de  sensu  conclu- 

*  cf.  num.  II.      sionis ;   secundo,  de  necessitate  * ;   tertio ,  de  modo  apud 

*  cf  num.  III.     Auctorem  *;  quarto,  de  ratione  illius  modi  **;  et  demum 

Cf.  num.  IV.  ,  .        ^  ...  ,.     » 

*  Cf.  ibid. ,  De     comparabitur  alns   modis  *. 

*'""'°'  Sensus  in  primis  conclusionis  est,  non  de  eventu,  sed 

de  effectu  baptismi,  recedente  iictione.  Quod  ideo  notan- 
dum  est,  quoniam  non  tractatur  hic  an,  recedente  fictione, 
baptizatus  iiatjilius  Regni,  consequatur  remissionem:  nul- 
lus  enim  dubitat  de  hoc  eventu.  Sed  tractatur  an  in  tali 
casu  ex  vi  baptismi  consequatur  baptizatus  remissionem,  etc. 
Et  hic  est  sensus  conclusionis. 

*  Cf.  num.  praec.         n.  Necessitas  autem  talis  assertionis  *  est  duplex.  Prima 

est  auctoritas  Augustini,  in  libro  de  Baptismo ;  relata  et  a 

*  Cap.  qui  vero.   Magistro  Sententiarum,  in  iv  distinctione  Quarti  * ;  et  a  Gra- 

tiano,  de  Consecr.,  dist.  IV,  cap.  Tunc  valere.  Et  habetur  in 

*  Art.  10 ,  arg.   hac  littera :  Tunc  valere  incipit  ad  salutem  baptismus,  etc.  * 

Sed  cont.  -,,  .  ,  .  ,.^.     ,         .  .   -r  ' 

Ubi  expresse  Augustmus  dicit  baptismum  ipsum  valere  ad 


salutem ,  recedente  fictione :    licet  Glossa  ibidem ,  contra 

textum,  dicat  oppositum  *.  "Cf.  num.v,  fin. 

Secunda  est  ratio  ex  peccato  originali  sumpta.  Quia  si 
peccatum  originale  nec  tempore  baptismi ,  neque  postea 
virtute  baptismi  remittitur,  sequitur  quod  nunquam  pec- 
catum  originale  huic  homini  remissum  fuerit.  Et  probatur 
sequela :  quia  non  aliud  a  Christo  institutum  est  reme- 
dium  ad  remissionem  peccati  originalis  nisi  baptismus.  Ut 
ergo  nulli  baptizato ,  qui  tunc  vel  postea  inter  filios  ad- 
optionis  est,  baptismalis  gratia  desit,  docuit  Augustinus 
baptismum,  recedente  fictione,  valere  ad  salutem. 

Quam  doctrinam  doctores  posteriores  adeo  sunt  vene- 
rati  et  complexi  ut  non  horruerint  multas  inde  consequen- 
tes  difficultates :  et  inde  fateamur  baptizatum  ficte  non 
oportere  confiteri,  recedente  fictione,  de  peccatis  commis- 
sis  ante  baptismum.  Augustini  ergo  tam  suscepta  aucto- 
ritas  necessitat. 

III.  Modus  quo  hoc  fieri  Auctor  tenet  in  hac  littera  *,   '  Cf.  num.  i. 


QUAESTIO  LXIX,  ARTICULUS  X 


n5 


non  est  ille  qui  sibi  attribuitur;  quem  ipse  olim,  in  IV  Sent., 
dist.  IV,  qu.  m,  art.  2,  qu*  3,  tenuit.  Ibi  siquidem  opinatus 
est  fieri  hoc  quia  character  manebat  disponens  ad  gratiam. 
Hic  autem  opinatur  hoc  fieri  quia  character,  ut  forma  sub- 
stantialis,  manet;  et  gratia,  sublato  impedimento,  quasi 
proprius  effectus  consequitur,  ut  patet  in  littera. 

Ubi  sunt  duae  difficultates :  una  ad  hominem;  et  altera 

"Qu.Lxui,art.4,  ad  rem.  Ad  hominem  quidem,  quia  Auctor  superius  *,  tra- 
ctans  de  charactere,  posuit  ipsum  esse  dispositionem  remote 
ad  gratiam,  et  non  formam  ex  qua  fluit  gratia.  Unde  et 

a  t""'''ad*?'  ^ '  P^^^**^  illum  in  genere  potentiae  *,  et  subiective  in  intelle- 

*  ibi<5.,  art.  4,   ctu  *:    ex    quo    non  est  nata  fluere    gratia   in  essentiam 

ad  t.. 

^  animae. 

Ad  rem  vero,  quoniam  character  non  se  habet  ad  gra- 
tiam  ut  forma  ad  consequens  proprium :  sed  potius  gratia 
est  forma,  ad  quam  comitatur,  mediante  sacramento,  cha- 
racter.    Et  eminentioris  ordinis  constat  esse  gratiam,  qua 

*  II  Petr.  cap.  i,  divinae  sumus  naturae  consortes  *,  quam  character,  com- 

vers.  4.  ...  ,.  ^ 

munis  boms  et  malis. 

IV.  Ad  evidentiam  horum,  sciendum  est  coactum  fuisse 

*  ^-  """•  '•       Auctorem  ad  hunc  modum  *  ut  salvaret  Augustini  doctri- 

nam ,  cum  communi  doctrina  de  causalitate  sacramento- 
rum.  Non  videtur  enim  posse  intelligi  rem  aliquam,  post- 
quam  desiit  esse,  habere  suum  effectum,  nisi  aliqualiter 
res  illa  remanserit.  Videmus  enim  in  his  quae  proiiciun- 
tur,  tandiu  durare  motum  proiectorum,  quandiu  vis  pro- 
iicientis  aliquo  modo  manet  sive  in  aere  sive  in  corpore 
proiecto  (nihil  enim  refert  ad  propositum).  Similiter  vide- 
mus  posthumos  ideo  genitos  mortuo  patre ,  quia  semen 
patris  remansit  in  materno  utero.  Et  sic  de  aliis.  Unde, 
cum  baptismus  desinat  esse  peracto  sacramento ;  et  tunc, 
propter  fictionem  in  baptizato,  non  valeat  ad  salutem;  et 
inde  ad  duos  annos  recedente  fictione,  valeat  idem  bapti- 
smus  ad  salutem,  quod  nihil  aliud  est  quam  conferre  illam 
remissionem  quam  fictio  impedivit  tunc  fieri,  hoc  enim 
significat  baptismum  valere  ad  salutem:  consequens  est 
quod  baptismus  aUquo  modo  remaneat,  seu  aliquid  habeat 
aut  relinquat  manens,  ratione  cuius  valorem  seu  effectum 
consequatur  post  biennium.  Hac  necessitate  satisfaciendi 
hominibus  more  humano  compulsus  Auctor  accommoda- 
tionem  hanc  similitudinariam  quam  in  littera  habes,  ad- 
invenit. 

Unde  non  oportet  laborare  ad  salvandum  hunc  proces- 
sum  ut  proprium,  seu  ex  propriis:  sed  intelligendus  est 
ut  accommodatio  quaedam  similitudinaria  ad  manudu- 
cendum  intellectum  novitiorum  ut  percipiant  quomodo 
baptismus,  recedente  fictione,  incipit  valere  ad  salutem. 
Scivit  enim  Auctor  gratiam,  propriam  bonis,  non  consequi 
characterem,  communem  bonis  et  malis,  ut  proprius  effe- 
ctus  sequitur  formam :  cum  hoc  tam  manifestum  sit  ut 
minimi  theologi  sciant.  Unde  non  proprie  voluit  intelligi, 
sed  secundum  similitudinem :  ut  sicut  in  naturalibus,  ces- 
sante  causa,  remanente  tamen  forma,  statim  habentur  con- 
sequentia,  nisi  adsit  impedimentum ;  et,  si  impedimentum 
adfuerit,  consequentia  illa  statim  cum  remotum  fuerit,  ha- 
bentur,  propter  remansionem  formae  ad  quam  nata  erant 
sequi;  ita  in  supernaturalibus  sacramenti  baptismi,  cum 
generatur  Christianus  quoad  esse  de  familia  Christi,  seu, 
quod  idem  est,  quoad  esse  membrum  Christianae  religio- 
nis,  suscipit  per  baptismum  characterem  ut  formam  qua 
constituitur  in  tali  esse,  nam  charactere  formaliter  homo 
est  Christianae  religionis  membrum,  est  de  familia  Christi; 
et  ad  huiusmodi  formam  natum  est  ex  divinae  largitatis 
ordine  consequi  infusionem  gratiae  remissivae  omnis  cul- 
pae  et  omnis  poenae,  nisi  obex  fictionis  obstiterit.  Et  pro- 
pterea,  cessante  fictione,  sequetur  infusio  gratiae  remissi- 
vae  culpae  et  poenae,  propter  praesentem  formam  chara- 


cteris,  ad  quem  secundum  ordinem  divinae  largitatis  nata 
est  sequi  infusio  gratiae  baptismalis. 

Tenet  itaque  character  utrumque  locum,  et  dispositio- 
nis  et  formae,  diversimode  considerato  baptismate.  Nam 
baptismus  inquantum  generativus  est  filiorum  adoptionis, 
gratiam  habet  pro  principali  effectu  ut  forma.  Inquantum 
vero  generativus  est  Christiani,  hoc  est,  membri  Christia- 
nae  religionis  seu  familiae ,  habet  pro  principali  effectu 
characterem.  Qui  pro  eo  quod  infallibili  ordine  annexam 
habet  gratiam  si  fictio  non  impedit,  et  recedente  fictione 
annecti  sibi  vindicat  gratiam,  formae  substantiali  assimila- 
tur.  Pro  eo  vero  quod  annexio  gratiae  novam  exigit  prin- 
cipalis  agentis  infusionem  recedente  fictione ,  dispositioni 
magis  assimilatur,  quae,  secundum  infallibilem  causarum 
ordinem,  cessante  impedimento,  ad  terminum  ducit.  Unde 
vana  videtur  sollicitudo  quaerentium  quid  aut  quomodo 
operetur  character ,  recedente  fictione ,  ad  gratiam  bapti- 
smalem. 

Et  ex  his  patet  solutio  diflicultatum  motarum,  tam  ad 
hominem  quam  ad  rem.  Et  quarto  loco  propositum  *  ex-  *  Num.  1. 
peditum  simul  est. 

De  quinto  *  autem  pertranseundum  videtur :  quoniam  *  ibid. 
in  solis  verbis  dissensio  forte  est  inter  diversos  doctores. 
NuIIum  enim  puto  sanae  mentis    apud  se   credidisse  gra- 
tiam,  cessante  fictione,  comitari  characterem  sine  nova  Dei 
actione  gratiae  baptismalis  infusiva. 

V.  In  responsione  ad  secundum  et  tertium  *,  adverten-  *  Art.  10. 
dum  est  in  ficte  baptizato  inveniri  diversorum  temporum 
peccata,  scilicet  peccata  praesentia  et  futura ;  et  praesentia 
inveniri  dupliciter  intelligi,  vel  propter  perseverantiam  ma- 
culae  aut  actualis  commissionis  seu  omissionis  simul  cum 
baptismo,  vel  propter  ipsum  impedire  sacramenti  effectum. 
Inter  quae  tanti  refert  quod  sola  fictio ,  quae  nihil  aliud 
videtur  quam  impeditio  gratiae,  per  poenitentiam  delenda 
est,  cum  peccatis  commissis  post  baptismum:  reliqua  au- 
tem  per  baptismi  valorem,  recedente  fictione,  delentur.  Ad 
hoc  enim  videtur  deservire  littera  *  dicens,  et  etiam  simul  *  ibi''-.  a^  2- 
existentium  cum  baptismo. 

Excipitur  autem  sola  fictio,  quoniam  ipsa  est  quae  con- 
trariatur  sacramento.  Nec  puto  fictionis  peccato  intelligen- 
dum  in  proposito  crimen  illud  quod  fundat  fictionem, 
puta  incredulitatem  :  sed  ipsam  malam  suscep tionem  sa- 
cramenti,  quae  sacrilegii  species  est.  Hic  enim  actus  est 
proprie  fictio :  quoniam  isto  actu  monstrat  qui  baptizatur 
se  velle  quod  non  vult.  Et  confirmatur  hoc  ex  verbis  Au- 
gustini  *  dicentis :  Cum  illa  fictio  veraci  confessione  re-  "  ibid.,  arg.  Sed 
cesserit,  quae,  corde  in  malitia  vel  sacrilegio  perseverante, 
peccatorum  ablutionem  non  sinebat  fieri.  Ex  hoc  enim 
quod  nuUam  speciem  peccati  fictioni  tribuit  nisi  sacrile- 
gium,  insinuasse  videtur  quid  sit  illa  fictio. 

Et  hinc  sequitur  quod  talis  fictus  sufl&cienter  confite- 
retur  dicendo  se  iniuriam  fecisse  baptismo  ponendo  illi 
obicem  peccati  mortalis,  et  confitendo  commissa  post  ba- 
ptismum. 

Adverte  quoque  aliud  esse  dimidiam  a  Deo  expectare 
veniam :  et  aliud  esse  variis  mediis  a  Deo  expectare  ve- 
niam.  Primum  est  impium  *.  Secundum  hic  docemur,  dum  '  Can.  Sunt  piu- 
baptizatus  per  medium  poenitentiae  et  per  medium  bapti-  dfst'.  ffi/'''^""^-' 
smi  simul  a  Deo  expectat  veniam.  Cogimur  autem  ad 
utrumque  simul  medium  recurrere  :  quia  credimus  prae- 
cedentia  peccata  remitti  quoad  culpam  et  poenam  totaliter, 
hoc  enim  continet  gratia  baptismalis ;  fictionem  vero,  cum 
posterioribus  peccatis,  remitti  quidem  quoad  culpam,  quoad 
poenam  vero  non  nisi  quantum  sacramento  poenitentiae 
remittitur. 

Unde  apparet  falsitas  allegatae  superius  *  Glossae :  prae-  *  Num.  n. 
ter  id  quod  est  contra  textum. 


ii6 


QUAESTIO  LXX,  ARTICULUS  I 


QUAESTIO  SEPTUAGESIMA 

DE    CIRCUMCISIONE 


IN    QUATUOR   ARTICULOS   DIVISA 


*   Cf.    qu.   Lxvi, 
Introd. 


Qu.  LXXl. 


DEiNDE  considerandum  est  de  praeparatoriis 
ab  baptismum  *.  Et  primo  quidem,  de  prae- 
paratorio  quod  praecessit  baptismum,  scilicet  de 
circumcisione ;  secundo,  de  praeparatoriis  quae 
currunt  '  simul  cum  baptismo,  scilicet  de  cate- 
chismo  et  exorcismo  *. 


Circa  primum  quaeruntur  quatuor. 

Primo :  utrum  circumcisio  fuerit  praeparatoria 

et  P  figurativa  baptismi. 
Secundo :   de  institutione  ipsius. 
Tertio :  de  ritu  eius. 
Quarto:  de  effectu  ipsius. 


ARTICULUS  PRIMUS 


UTRUM  CIRCUMCISIO  FUERIT  PRAEPARATORIA  ET  FIGURATIVA  BAPTISMI 

I"  11'",  qu.  cv,  art.   1,  ad  3;  IV  Sent.,  dist.  viii,  qu.  i,  art.  2,  qu'   2,  ad   5. 


T 

Vers.  2. 


*  Qu.  XXXVIII,  art 
«,  3- 


D  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 

circumcisio  non  fuerit  praeparatoria  et 

figurativa  baptismi.   Omnis  enim  figura 

habet  aliquam  similitudinem    cum  suo 

figurato.  Sed  circumcisio  nullam  habet  similitu- 

dinem  cum  baptismo.    Ergo  videtur  quod  non 

fuerit  praeparativa  f  et  figurativa  baptismi. 

2.  Praeterea,  Apostolus  dicit,  I  Cor.  x  *,  de 
antiquis  Patribus  loquens,  quod  omnes  in  nube 
et  in  mari  bapti{ati  sunt :  non  autem  dicit  quod 
in  circumcisione  baptizati  sint.  Ergo  protectio 
columnae  nubis,  et  transitus  maris  Rubri,  magis 
fuerunt  praeparatoria  ad  bapfismum  et  figurativa 
ipsius  quam  circumcisio. 

3.  Praeterea,  supra  *  dictum  est  quod  bapti- 
smus  loannis  fuit  praeparatorius  ad  baptismum 
Christi.  Si  ergo  circumcisio  fuit  praeparatoria  et 
figurativa  baptismi  Christi,  videtur  quod  bapti- 
smus  loannis  fuit  superfluus.  Quod  est  inconve- 
niens.  Non  ergo  circumcisio  fuit  praeparatoria 
et  figurativa  baptismi. 

Sed    contra    est    quod    Apostolus    dicit,    Co- 

loss.  II  *:   Circumcisi  estis  circumcisione  fion  manu 

facta  in  exspoliatione  corporis  carnis:  sed  circum- 

cisione  lesu  Christi,  consepulti  ei  in  baptismo. 

Respondeo   dicendum   quod   baptismus   dicitur 

Hnrsakclo^Fib.  sacramentum  fidei*:   inquantum   scilicet   in  ba- 

Ep^^^xcviiC^^at.  ptismo  fit  quaedam  fidei  professio,  et  per  bapfi- 

/J^n^Q  ■^°"''  smum   aggregatur  homo  congregationi  fidelium. 

Eadem   autem   est   fides   nostra   et   antiquorum 

*  vers.  13.         Patrum :    secundum  illud   Apostoli ,  II  Cor.  iv  * : 

Habentes   eundem   spiritum  fidei   credimus.    Cir- 


Vers.  11,  12. 


cumcisio  autem  erat  quaedam  protestatio  fidei  ^ :  ^ 

unde  et  per  circumcisionem  antiqui  congregaban- 
tur  ^  collegio  fidelium.  Unde  manifestum  est  quod  ^ 

circumcisio  fuerit  praeparatoria  ad  baptismum 
et  praefigurativa  ipsius :  secundum  quod  anfiquis 
Patribus  '^   omiiia   in  figura   futuri    contingebant,  ^* 

ut  dicitur  I  Cor.  x  *,   sicut  et  fides  eoriim  erat  *vers.  u. 
de  futuro. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  circumcisio 
habebat  similitudinem  cum  baptismo  quantum 
ad  spiritualem  effectum  baptismi.  Nam  sicut  per 
circumcisionem  auferebatur  quaedam  carnalis  pel- 
licula,  ita  per  baptismum  homo  exspoliatur  a 
carnali  conversatione. 

Ad  secundum  dicendum  quod  protectio  columnae 
nubis,  et  transitus  maris  Rubri,  fuerunt  quidem 
figurae  nostri  baptismi,  quo  renascimur  ex  aqua, 
significata  per  mare  Rubrum,  et  Spiritu  Sancto, 
significato  per  columnam  nubis :  non  tamen  per 
haec  fiebat  aliqua  professio  fidei,  sicut  per  cir- 
cumcisionem.  Et  ideo  praedicta  duo  erant  tan- 
tum  figurae,  et  non  sacramenta.  Circumcisio  au- 
tem  erat  sacramentum ,   et  i  praeparatorium  ad  'i 

baptismum :  minus  tamen  expresse  figurans  ba- 
ptismum,  quantum  ad  exteriora,  quam  ®  praedi-  ' 

cta.  Et  ideo  Apostolus  potius  fecit  mentionem 
de  praedictis  quam  de  circumcisione. 

Ad  tertium  dicendum  quod  baptismus  loannis 
fuit  praeparatorius  ad  baptismum  Christi  quan- 
tum  ad  exercitium  actus.  Sed  circumcisio  quan- 
tum  ad  professionem  fidei,  quae  requiritur  in 
bapfismo,  sicut  dictum  est  *.  * '"  ''°''^°"- 


a)  currunt.  -  concurrunt  F  et  tertia  praeter  l. 
fi)  et.  "  EsF  et  tertia ;  ac  ed.  a,  ad  ceteri. 
f)  praeparativa.  -  praeparatoria  PFGa.  —  et  figurativa  om.  F. 
S)  fidei.  —  Unde  dicitur  Rom.  IV  quod  Abraham  accepit  circum- 
cisionem  tanquam  signaculum  fidei  addunt  E  et  tertia. 
£)  congregabantur.  -  aggregabantur  PFGIa. 


Xi)  Patribus.  -  ¥a  et  tertia;  temporibus.  -  Pro  figura,  flguram 
PGHc. 

7))  sacramentum,  et.  -  DGHatc;  etiam  sacramentum  P,  sacramen- 
tum  etiam  ceteri. 

9)  quam.  -  Ca  et  tertia  {quod  pG);  om. 


QUAESTIO  LXX,  ARTICULUS  II 


117 


ARTICULUS  SECUNDUS 

UTRUM  CIRCUMCISIO  FUERIT  CONVENIENTER  INSTITUTA 

I*  II''',  qu.  cii,  art.  5,  ad  1;  IV  Sent.,  dist.  i,  qu.  1,  art.  2,  qu*  4;  qu.  11,  art.  1,  qu*  2,  3;  art.  2,  qu*  l,  2. 


Art.  praecud. 


'  Vers.  25. 


'  Vers.  3. 


Vers.  19. 


*  Ad  Galat.,  csip. 
III,  vers.  28. 

•  Vers.  10  sqq. 


*  Deuter,,  cap. 
xxxn,  vers.  4. 

•  Art.  1. 


Vers.  18. 


*  Gen. 
▼ers.  1 


cap.  XII, 


D  SECUNDUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
circumcisio  fuerit  inconvenienter  insti- 
'tuta.  Sicut  enim  dictum  est  *,  in  cir- 
^cumcisione  fiebat  quaedam  professio 
fidei.  Sed  a  peccato  primi  hominis  nullus  un- 
quam  salvari  potuit  nisi  per  fidem  passionis  Chri- 
sti :  secundum  illud  JRotn.  iii  * :  Qiiem  proposuit 
Deus  propitiatorem  per  fidem  in  sanguine  ipsius. 
Ergo  statim  post  peccatum  primi  hominis  cir- 
cumcisio  institui  debuit,  et  non  tempore  Abrahae. 

2.  Praeterea,  in  circumcisione  profitebatur 
homo  observantiam  veteris  legis,  sicut  in  bapti- 
smo  profitetur  observantiam  novae  legis :  unde 
Apostolus  dicit,  Galat.  v  * :  Testificor  omni  homini 
circumcidenti  se  quoniam  debitor  est  universae  le- 
gis  faciendae.  Sed  legalis  observantia  non  est  tra- 
dita  tempore  Abrahae,  sed  magis  tempore  Moysi. 
Ergo  inconvenienter  instituta  est  circumcisio  tem- 
pore   Abrahae. 

3.  Praeterea,  circumcisio  fuit  figurativa  et 
praeparativa  baptismi.  Sed  baptismus  exhibetur 
omnibus  populis:  secundum  illud  Matth.  ult.  *: 
Euntes,  docete  omnes  gentes,  baptiiantes  eos.  Ergo 
circumcisio  non  debuit  institui  ut  observanda 
tantum  ab  unopopulo  ludaeorum,  sed  ab  omni- 
bus  populis. 

4.  Praeterea,  carnalis  circumcisio  debet  re- 
spondere  spirituali  sicut  figura  figurato.  Sed  spi- 
ritualis  circumcisio,  quae  fit  per  Christum,  in- 
differenter  convenit  utrique  sexui:  quia  in  Chri- 
sto  lesu  71071  est  masculus  neque  femi^ia,  ut  dicitur 
Coloss. "  iii  *.  Ergo  inconvenienter  est  circumcisio 
instituta,  quae  competit  solum  maribus. 

Sed  contra  est  quod,  sicut  legitur  Gen.  xvii  *, 
circumcisio  est  instituta  a  Deo,  cuius  perfecta 
su7it  opera  *. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  *, 
circumcisio  erat  praeparatoria  ad  bapfismum  in- 
quantum  erat  quaedam  professio  fidei  Christi, 
quam  et  nos  in  baptismo  profitemur.  Inter  an- 
tiquos  autem  Patres,  primus  Abraham  promis- 
sionem  accepit  de  Christo  nascituro,  cum  dictum 
est  ei,  Ge;z.  xxii  *:  hi  semi7ie  tuo  benedice^itur 
om7ies  ge/ites  terrae.  Et  ipse  etiam  primus  se  a 
societate  infidelium  segregavit,  secundum  man- 
datum  Domini  dicentis  sibi  * :  Egredere  de  terra 
tua  et  de  cog7iatio7ie  tua.  Et  ideo  convenienter 
circumcisio  fuit  instituta  in  Abraham. 


Ad  primum  ergo  dicendum  quod  immediate 
post  peccatum  primi  parentis,  propter  doctrinam 
ipsius  Adae,  qui  plene  instructus  fuerat  de  di- 
vinis,  adhuc  fides  et  ratio  naturalis  vigebat  in 
homine  in  tantum  quod  non  oportebat  determi- 
nari  hominibus  aliqua  signa  fidei  et  salutis,  sed 
unusquisque  pro  suo  libitu  ?  fidem  suam  profi- 
tentibus  signis  protestabatur  *.  Sed  circa  tempus 
Abrahae  diminuta  erat  fides,  plurimis  ad  idolo- 
latriam  declinantibus.  Obscurata  etiam  erat  ratio 
naturalis  per  augmentum  carnalis  concupiscentiae 
usque  ad  peccata  f  contra  naturam  *.  Et  ideo 
convenienter  tunc,  et  non  ante,  fuit  instituta  cir- 
cumcisio,  ad  profitendum  fidem  et  minuendum 
carnalem  concupiscentiam. 

Ad  secundum  dicendum  quod  legalis  observan- 
tia  tradi  non  debuit  nisi  populo  iam  congregato : 
quia  lex  ordinatur  ad  bonum  publicum,  ut  in 
Secunda  Parte  *  dictum  est.  Populus  autem  fi- 
delium  congregandus  erat  aliquo  signo  sensibili: 
quod  est  necessarium  ad  hoc  quod  homines  in 
quacumque  religione  adunentur,  sicut  Augustinus 
dicit,  C07it7'a  Faustum  *.  Et  ideo  oportuit  prius  in- 
stitui  circumcisionem  quam  lex  daretur.  Illi  au- 
tem  Patres  qui  fuerunt  ante  legem,  familias  suas 
instruxerunt  de  rebus  divinis  per  modum  pater- 
nae  admonitionis.  Unde  et  Dominus  dicit  de 
Abraham  * :  Scio  quod  praeceptu7'us  sit  filiis  suis 
et  domui  suae  post  se  ut  custodia7it  viam  Domini. 

Ad  tertium  dicendum  quod  baptismus  in  se 
continet  perfecfionem  salutis,  ad  quam  Deus 
omnes  homines  vocat:  secundum  illud  I  Tim.  ii*: 
Qui  vult  om7ies  homi/ies  salvos  fie7'i.  Et  ideo 
baptismus  omnibus  populis  proponitur.  Circum- 
cisio  autem  non  continebat  perfectionem  salutis, 
sed  significabat  ipsam  ut  fiendam  per  Christum, 
qui  erat  ex  ludaeorum  populo  nasciturus.  Et 
ideo  illi  soli  populo  data  est  circumcisio. 

Ad  quartum  dicendum  quod  circumcisionis  in- 
stitutio  ^  est  ut  signum  fidei  Abrahae,  qui  cre- 
didit  se  patrem  futurum  Christi  sibi  repromissi  *: 
et  ideo  convenienter  solis  maribus  competebat. 
Peccatum  etiam^  originale,  contra  quod  specialiter 
circumcisio  ordinabatur,  a  patre  trahitur,  non  a 


matre,   ut  in  Secunda  Parte  *  dictum  est. 
baptismus    continet  virtutem    Christi,    qui 
universalis    salutis   causa 
omnium  peccatorum  *. 


Sed 

"=   est 

omnmm ,    et   remissio 


'  Cf.  Gen.  cap.  iv. 
vers.  3,  4;  cap, 
viii ,  vers.  20  ; 
supra.  qu.  lxi, 
art.  3. 


*  Gen.  cap.  xiii. 
vers.13;  cap.  XIX, 
vers.  5  sqq. 


•  I»  ll»»,  qu.  xc, 
art.  2. 


*  Lib.  XIX,  cap. 

XI. 


*  Gen.  cap.  xviii, 
vers.  ig. 


Vers.  4. 


•  Ad  Rom.,  eap. 
IV,  ver».  11  sqq. 


*  1»   11»".   qu. 
Lxxxi,  art.  5. 

*  Cf.  Postcomm. 
fer.  3*'  post  Pen- 
tec. 


a)  Coloss.  -  Galat.  P.  Cf.  Galat.  iii.  28.  cum  Col.  iii.  11,  et  qq.  lxvi. 
art.  10.  arg.  3,  et  lxxii.  art.  10.  ad  3. 

P)  libitu.  -  libito  sG  et  editiones.  -  Pro  profitentibus,  aliquibus 
P;  Alias  profitentibus  margo  P. 

f )  peccata.  -  peccatum  editiones  et  a. 


3)  circumcisionis  institutio.  -  circumcisio  instituta  PIc.  Pro  ut 
signum,  in  signum  FIsG. 

£)  Peccatum  etiam.  -  F  et  tertia;  Et  peccatum  E,  Etiam  peccatum 
ceteri. 

i;)  qui.  -  quae  BDF  et  tertia  praeter  P.  Pro  salutis  causa,  causa 
salutis  EF  et  tertia.  Pro  remissio,  remissionis  tertia. 


ii8 


QUAESTIO  LXX,  ARTICULUS  III 


ARTICULUS  TERTIUS 


UTRUM  RITUS  CIRCUMCISIONIS  FUERIT  CONVENIENS 

I»  II",  qu.  cii,  art.  5,  ad  i ;  IV  Sent.,  dist.  i,  qu.  ii,  art.  3 ;  Ad  Rom.,  cap.  iv,  lect.  ii. 


*  Gen,  cap.  xvii, 
vers.  10  sqq. 

*  Art.  t,  2. 


rD  TERTiuM  sic  PROCEDiTUR.  VidetuF  quod 
ritus  circumcisionis  *  non  fuerit  conve- 
'niens.  Circumcisio  enim,  ut  dictum  est*, 
,fidei  quaedam  professio  est.  Sed  fides 
in  vi  apprehensiva  existit,  cuius  operationes  ma- 
xime  apparent  in  capite.  Ergo  magis  debuit  si- 
gnum  circumcisionis  dari  in  capite  quam  in 
membro  generationis. 

2.  Praeterea,  ad  usum  sacramentorum  su- 
mimus  ea  quorum  est  communior  usus:  sicut 
aqua  ad  abluendum,  et  panem  ad  reficiendum. 
Sed  ad  incidendum  communius  utimur  cultello 
ferreo  quam  petrino.  Ergo  circumcisio  non  de- 
buit  fieri  cultello  petrino. 

3.  Praeterea,    sicut   baptismus   instituitur   in 
a          remedium  originalis  peccati,  ita  et  »  circumcisio, 

•  Hornii.  in  fe-  gicut  Bcda  dicit  *.  Sed  nunc  baptismus  non  dif- 

sto  Circumcis.  ^  .  , 

fertur  usque  ad  octavum  diem,  ne  puens  peri- 
culum  damnationis   immineat   propter  originale 
peccatum,  si  non  baptizati  decedant.  Quandoque 
P  efiam  tardatur  P  baptismus  post  octavum  diem. 

Ergo  etiam  circumcisioni  non  debuit  determinari 
octavus  dies,  sed  debebat  quandoque  praeve- 
niri,  sicut  etiam  quandoque  tardabatur  *. 

Sed  contra  est  quod  Rom.  iv,  super  illud,  Et 
signiim   accepit  circumcisionis  *,  determinatur  in 

•  ord.  et  Lomb.  Glossa  *  pracdictus  circumcisionis  ritus. 

•  Art.  2.  Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  *, 

circumcisio  quoddam  signum  fidei  est  institutum 

•  Ps.  cxLvi,  vers.  a  Deo,  cuius  sapientiae  non  est  numerus*.    De- 
^'  terminare  autem  convenientia  signa  est  sapientiae 

opus.  Et  ideo  concedendum  est  quod  ritus  cir- 
cumcisionis  fuit  conveniens. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  circumcisio 
convenienter  fiebat  in  membro  generationis.  Pri- 
mo  quidem,  quia  erat  signum  fidei  qua  Abraham 
'..^'^.3?"':'  ???•  credidit  Christum  ex  suo  semine  nasciturum  *.  - 
Secundo,  quia  erat  in  remedium  peccati  origi- 
nalis,  quod  per  actum  generationis  traducitur.  - 
Tertio ,  quia  ordinabatur  ad  diminutionem  car- 
nalis  concupiscentiae,  quae  praecipue  in  membris 
illis  viget,  propter  abundantiam  delectationis  ve- 
nereorum. 

Ad  secundum  dicendum  quod  cultellus  lapideus 
non  erat  de  necessitate  circumcisionis.  Unde  non 


*  losue  cap.  v, 
vers.  4  sqq. 

*  Vers.  11. 


IV,  vers.  11  sqq. 


invenitur  tale  instrumentum  praecepto  divino  de- 
terminatum ;  neque  communiter  tali  instrumento 
ludaei  utebantur  ad  circumcidendum ;  sed^  neque 
modo  utuntur.  Leguntur  tamen  aliquae  circum- 
cisiones  famosae  cultello  lapideo  factae:  sicut 
legitur  Exod.  iv  *,  quod  tiilit  Sephora  acutissi- 
mam  petram  et  circumcidit  praeputium  filii  sui; 
et  losue  V  *  dicitur:  Fac  tibi  cultros  ^  lapideos, 
et  circumcide  secundo  filios  Israel.  Per  quod  fi- 
gurabatur  circumcisionem  spiritualem  esse  facien- 
dam  per  Christum,  de  quo  dicitur,  I  Cor.  x  *: 
Petra  autem  erat  Christus. 

Ad  tertium  dicendum  quod  octavus  dies  deter- 
minatus  erat  '  circumcisioni ,  tum  propter  my- 
sterium :  quia  in  octava  aetate ,  quae  est  aetas 
resurgentium  *,  quasi  in  octavo  die,  perficietur 
per  Christum  spiritualis  circumcisio,  quando  au- 
feret  ab  electis  non  solum  culpam ,  sed  etiam 
omnem  poenalitatem.  -  Tum  etiam  propter  tene- 
ritudinem  infantis  ante  octavum  diem.  Unde  etiam 
de  aliis  animalibus  Levit.  xxii  *  praecipitur:  Bos, 
ovis  et  capra,  cum  generata  fuerint,  septem  diebus 
erunt  sub  ubere  matris  suae:  die  autem  octavo  et 
deinceps  offerri  poterunt  Domino. 

Erat  autem  octavus  dies  de  necessitate  prae- 
cepti :  ita  scilicet  quod  octavum  diem  praeter- 
mittentes  peccabant,  etiam  si  esset  sabbatum ;  se- 
cundum  illud  loan.  vii  *:  Circumcisionem  accipit 
homo  in  sabbato ,  ut  non  solvatur  lex  Moysi. 
Non  tamen  erat  de  necessitate  sacramenti :  quia," 
si  aliqui  essent  omittentes  ^-  octavum  diem,  postea 
poterant  circumcidi. 

Quidam  *  etiam  dicunt  quod,  propter  pericu- 
lum  imminentis  mortis,  poterat  octavus  dies  prae- 
veniri.  -  Sed  hoc  nec  ex  auctoritate  Scripturae, 
nec  ex  consuetudine  ludaeorum  haberi  potest. 
Unde  melius  est  dicendum,  sicut  etiam  Hugo  de 
Sancto  Victore  dicit  * ,  quod  octavus  dies  nulla 
necessitate  praeveniebatur.  Unde  super  illud 
Prov.  \v  * ,  Unigenitus  eram  coram  matre  mea, 
dicit  Glossa  *  quod  alius  Bersabee  parvulus  ** 
non  computabatur :  quia,  ante  octavum  diem 
mortuus  *,  nominatus  non  fuit ;  et  per  consequens 
nec  circumcisus. 


*  Vers.  25. 


Vers.  2. 
S 


'  Vers.  4. 


*Magist.IV5niA, 
dist.  1,  cap.  Fie- 
bat  autetn.  -  Cf. 
Hug.  de  S.  Vict. 
Summ.  Sent.j  tr* 
IV,  cap.  i. 


Vers.  27. 


Vers.  23. 


*  Cf.  Magist.,  IV 
Sent.,  dist.  1,  cap.. 
Si  vero  quaeri- 
tur ;  Autissiod. 
Summ.  lib.  IV, 
de  Circumcis. , 
cap.  III. 


'  DeSacram.Ub.. 
I,  part.  XII,  cap.2. 


*  Vers.  3. 

*  Ord. 

*•  11  Reg.,  c«p, 
XI,  vers.  27. 

*  Ibid.,  cap.  XII,. 
vers.  18. 


o)  ita  et.  -  et  ita  AC,  ita  EGsH  et  b,  ita  ergo  pH,  ita  etiam  et 
1,  ita  etiam  Pc.  -  nunc  EI ;  om.  editiones,  noster  ceteri. 

p)  tardatur.  -  traditur  PF,  tradetur  bc.  -  Inferius  tradebatur  ¥c. 

T)  sed.  -  sed  sicut  DpB,  om.  I,  sicut  cetera  tertia  et  sB. 

8)  cultros.  -  cultellos  editiones.  Pro  faciendam,  fiendam  tertia 
praeter  I. 


£)  determinatus  erat.  -  determinabatur  H  et  editiones.  -  Pro  est 
aetas,  erit  aetas  P;  aetate...  octavo  om.  I. 

X)  essent  omittentes.  -  omittentes  I,  omittentes  essent  bc,  omitte- 
bant  P. 


QUAESTIO  LXX,  ARTICULUS  IV 


"9 


ARTICULUS  QUARTUS 

UTRUM  CIRCUMCISIO  CONFERRET  GRATIAM  lUSTIFICANTEM 

Supra,  qu.  lxii,  art.  6,  ad   3;  IV  Sent.,  dist.  i,  qu.  ii,  art.  4,  qu*  3;  De  Verit.,  qu.  xxviii,  art.  2,  ad  12;  Ad  Rom.,  cap.  iv,  lect.  11. 


*  Vers.  21. 

*  Gloss.  Lomb. 

*  Vers.  3. 


t 


>D  QUARTUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
1  circumcisio  non  conferebat  gratiam  iu- 
'stificantem.  Dicit  enim  Apostolus,  Ga- 
^lat.  II  *:  Si  ex  lege  est  iustitia,  Christus 
gratis  mortuus  est,  idest  sine  causa  *.  Sed  circum- 
cisio  erat  quaedam  obligatio  legis  implendae :  se- 
cundum  illud  Galat.v*:  Testijicor  omni  homini 
circumcidenti  se  quoniam  debitor  est  universae  le- 
gis  faciendae.  Ergo,  si  ex  circumcisione  est  iu- 
stitia,  Christus  gratis,  idest  sine  causa,  mortuus 
est.  Sed  hoc  est  inconveniens.  Non  ergo  ex  cir- 
cumcisione  erat  gratia  iustificans  a  peccato. 

2.  Praeterea,  ante  institutionem  circumcisionis 

sola    fides    ad    iustificationem    sufficiebat:    dicit 

cf'''caTi'"&"oJ  ^rtin^  Gregorius,  in  Moral.  *:  Quod  apud  nos  valet 

tecr" 'i\siv?'  M^"^  baptismatis,  hoc  egit  apud  veteres pro parvulis 

solajides.  Sed  virtus  fidei  non  est  imminuta  pro- 

pter  mandatum   circumcisionis.    Ergo  sola  fides 

parvulos  iustificabat,   et  non  circumcisio. 

♦  vers.  5,  6.  3.  Praeterea,  Iosuc  V  *  lcgitur  (\\io(l  populus  qui 

natus  est  in  deserto  per  quadraginta  annos,  incir- 

cumcisus  fuit.  Si  ergo  per  circumcisionem  aufe- 

rebatur  peccatum  originale,  videtur  quod  omnes 

qui  in  deserto  mortui  sunt,   tam  parvuli  quam 

adulti,  fuerint  damnati.  Et  eadem  obiectio  est  de 

pueris  qui  moriebantur  ante  octavum  diem  cir- 

cumcisionis.  qui  praeveniri   non  debebat,  sicut 

-Art.  3,ad3.       JictUm    CSt  *. 

4.  Praeterea,  nihil  impedit  introitum  regni 
caelestis  nisi  peccatum.  Sed  circumcisi  ante  pas- 
sionem  impediebantur  ab  introitu  regni  caelestis. 
Non  ergo  per  circumcisionem  homines  iustifica- 
bantur  a  peccato. 

5.  Praeterea,  peccatum  originale  non  dimit- 
titur  sine  actuali :   quia  impium  est  a  Deo  dimi- 

PoS™c'apftx  diam  sperare  veniam,  ut  Augustinus  dicit  *.  Sed 
-"c"*^an."5lfnt  Huuquam  "  legitur  quod  per  circumcisionem  re- 
mitteretur  actuale  peccatum.  Ergo  neque  etiam 
originale  per  eam  dimittebatur. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  ad 
'f\b  if  Valerium  contra  Iidianum  * :  Ex  quo  instituta  est 
circumcisio  in  populo  Dei,  quod  erat  ^  «  signaculum 
iustitiae  fidei  »,  ad  sanctificationem  purgationis  va- 
lebat  parvulis  originalis  veterisque  peccati  "^ :  sicui 
etiam  baptismus  ex  illo  coepit  valere  tempore  ad 
innovationein  hominis,  ex  quo  institutus  est. 

Respondeq  dicendum  quod  ab  omnibus  com- 
muniter  ponitur  quod  in  circumcisione  originale 
peccatum  remittebatur.  Quidam  tamen  dicebant 


plures,  de  Poe 
nit.,  dist.  III, 


Ue    Nupt.    et 


Concup. 
«ap.  XI. 


P 


quod  non  conferebatur  gratia,  sed  solum  remit- 
tebatur  peccatum.  Quod  Magister  ponit  in  i  dist.  * 
IV  Sent.,  et  Rom.  iv  *  in  Glossa  **.  -  Sed  hoc  non 
potest  esse:  quia  culpa  non  remittitur  nisi  per 
gratiam,  secundum  illud  Rom.  iii  *:  lustifcati 
gratis  per  gratiam  ipsius,  etc. 

Et  ideo  alii  *  dixerunt  quod  per  circumcisio- 
nem  conferebatur  gratia  quantum  ad  effectus 
reniissionis  culpae,  sed  non  quantum  ad  effectus 
positivos :  ne  dicere  cogerentur  quod  grafia  in  cir- 
cumcisione  collata  suf&ciebat  ad  implendum  man- 
data  legis,  et  ita  superfiuus  fuit  adventus  Christi.  - 
Sed  etiam  haec  positio  stare  non  potest  *.  Primo 
quidem,  quia  per  circumcisionem  dabatur  pueris 
facultas  suo  tempore  perveniendi  ad  gloriam, 
quae  est  ultimus  effectus  positivus  gratiae.  Se- 
cundo,  quia  priores  sunt  naturaliter,  secundum 
ordinem  causae  formalis,  effectus  positivi  quam 
privativi,  licet  secundum  ordinem  causae  mate- 
rialis  sit  e  converso :  forma  enim  non  excludit 
privationem  nisi  informando  subiectum. 

Et  ideo  alii  dixerunt  quod  in  circumcisione 
conferebatur  gratia  etiam  quantum  ad  aliquem 
effectum  positivum,  qui  est  facere  dignum  vita 
aeterna :  sed  non  quantum  ad  omnes  effectus, 
quia  non  sulffciebat  reprimere  concupiscentiam 
fomitis,  nec  etiam  ad  implendum  mandata  legis. 
Quod  etiam  aliquando  mihi  *  visum  est.  -  Sed 
diligenter  consideranti  apparet  quod  Apn  est  ^ 
verum.  Quia  minima  gratia  potest  resistere  cui- 
libet  concupiscentiae  *,  et  vitare  omne  peccatum 
mortale,  quod  commitfitur  in  transgressione  man- 
datorum  legis:  minima  enim  caritas  plus  diligit 
Deum  quam  cupiditas  millia  ^  auri  et  argenti  *. 

Et  ideo  dicendum  quod  in  circumcisione  con- 
ferebatur  gratia  *  quantum  ad  omnes  gratiae  ef- 
fectus  *,  aliter  tamen  quam  in  baptismo.  Nam 
in  baptismo  confertur  ^  gratia  ex  virtute  ipsius 
baptismi,  quam  habet  inquantum  est  instrumen- 
tum  passionis  Christi  iam  perfectae.  Circumcisio 
autem  conferebat  gratiam  inquantum  erat  signum 
fidei  passionis  Christi  futurae  ^»  * :  ita  scilicet  quod 
homo  qui  accipiebat  circumcisionem,  profitebatur 
se  suscipere  talem  fidem ;  vel  adultus  pro  se, 
vel  alius  pro  parvulis.  Unde  et  Apostolus  dicit, 
Rom.  IV  *,  quod  Abraham  accepit  signum  circum- 
cisionis ,  signaculum  iustitiae  fidei:  quia  scilicet 
iustitia  ex  fide  erat  ^  significata,  non  ex  circum- 
cisione  significante.  Et  quia  baptismus  operatur 


*  Cap.    Ideo 
autem. 

'  Vers.  11. 
"  Cf.    etiam 
Gloss.  Ord. 

*  Vers.  24. 


*  Cf.  Autissiod. 
Summ.  lib.  IV, 
de  Circumcis., 
art.  2. 


D.  342. 


•  IV  Sent.,  dist. 
I,  qu.  II,  art.  4, 

q"    3-  ., 
0 


•  D.  684. 


*  Ps.  cxviii,  vers. 

72. 


*  D.  804. 

•  D.  344. 


1 

•  D-  343- 


Vers.  «1. 


a)  nunquam.  —  nusquam  P. 

'})  quod  erat.  —  quod  erat  in  E,  quae  tunc  erat  sG ,  quae  erat 
sl  et  editiones.  -  iustitiae  fidei  BDsG  et  a ;  iustitiae  fidei  Dei  ACEF, 
fidei  iustitiae  Dei  tertia.  Pro  sanctificationem,  iustificationem  G.  Pro 
parvulis,  magnis  et  parvulis  sG.  Margo  P:  alias,  quae  erat  signacu- 
lum  iustitiae  fidei  ad  purgationem  valebat  magnis  et  parvulis  etc. 

■f)  veterisque  peccati.  —  Tertia ;  peccati  veterisque. 

0)  quod  non  est.  -  hoc  non  esse  (est  pH)  tertia. 

e)  millia.  -  mille  millium  E,  mala  F,  mille  Ibc;  enim  caritas... 
tnillia  om.  H. 


^)  confertur.  -  PIc ;  conferebatur.  (H  om.  quantum  ad...  confertur 
gratia). 

7))  Circumcisio  autem...  futurae.  -  In  circumcisione  autem  confe- 
rebatur  gratia,  non  ex  virtute  circumcisionis,  sed  ex  virtute  passionis 
Christi,  cuius  signum  erat  circumcisio  PIc,  sed  c  per  Vel  sic  addit 
nostram  lectionem,  quam  etiam  margo  P  praebet  per  Alias.  Codicum 
Brixiensis  et  Ambrosiani  notam  vide  in  Vol.  XI.  Praef.  n.  16.  et  27.— 
In  textu  nostro  pro  signum  fidei,  circumcisio  fidei  F,  signum  fidei  et  D. 

6)  ex  fide  erat.  -  erat  ex  fide  PIc. 


120 


QUAESTIO  LXX,  ARTICULUS  IV 


•  De  Fide  Orth., 
lib.  IV,  cap.  XXV. 


instrumentaliter  in  virtute  passionis  Christi,  non 
autem  circumcisio,  ideo  baptismus  imprimit  cha- 
racterem  incorporantem  hominem  Christo,  et  co- 
piosiorem  gratiam  confert  quam  circumcisio:  ma- 
ior  enim  est  effectus  rei  iam  praesentis  quam 
spei. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  ratio  illa  pro- 
cederet  si  ex  circumcisione  esset  iustitia  aliter 
quam  per  fidem  passionis  Christi. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  sicut  ante  insti- 
tutionem  circumcisionis  fides  '  Christi  futuri  iu- 
stificabat  tam  pueros  quam  adultos,  ita  et  cir- 
cumcisione  data.  Sed  antea  non  requirebatur 
aliquod  signum  protestativum  huius  fidei :  quia 
nondum  homines  fideles  seorsum  ab  infidelibus 
coeperant  adunari  ad  cultum  unius  Dei.  Proba- 
bile  tamen  est  quod  parentes  fideles  pro  parvulis 
natis,  et  maxime  in  periculo  existentibus,  aliquas 
preces  Deo  funderent,  vel  aliquam  benedictionem 
eis  adhiberent,  quod  erat  quoddam  signaculum 
fidei:  sicut  adulti  pro  seipsis  preces  et  sacrificia 
offerebant. 

Ad  TERTiuM  DicENDUM  quod  populus  in  deserto 
praetermittens  mandatum  circumcisionis  excusa- 
batur,  tum  quia  nesciebant  quando  castra  mo- 
vebantur  * ;  tum  quia,  ut  Damascenus  dicit  *,  non 
necesse  erat  eos  aliquod  signura  distinctionis  ha- 


*  Quaest.  in  lo- 
sue,  qu.  Yi. 


bere  quando  seorsum  ab  aliis  populis  habitabant. 
Et  tamen ,  ut  Augustinus  dicit  * ,  inobedientiam 
incurrebant  qui  ex  contemptu  praetermittebant. 

Videtur  tamen  quod  nulli  incircumcisi  mortui 
fuerint  in  deserto,  quia  in  Psalmo  *  dicitur:  Non  *Psciv,vers.37 
erat  in  tribubus  eorum  infirmus:  sed  illi  soli  vi- 
dentur  mortui  in  deserto  qui  fuerant  in  Aegypto 
circumcisi.  Si  tamen  aliqui  ibi  '•  incircumcisi  mor-  '^ 

tui  sunt,  eadem  ratio  est  de  his  et  de  his  i^  qui  i* 

moriebantur  ante  circumcisionis  institutionem. 
Quod  etiam  intelligendum  est  de  pueris  qui  mo- 
riebantur  ante  octavum  diem  tempore  legis. 

Ad  quartum  dicendum  quod  in  circumcisione 
auferebatur  originale  peccatum  ex  parte  personae : 
remanebat  tamen  impedimentum  intrandi  in  re- 
gnum  caelorum  ex  parte  totius  naturae,  quod 
fuit  sublatum  per  passionem  Chrisfi.  Et  ideo 
etiam  baptismus  ante  passionem  Christi  non  in- 
troducebat  in  regnum.   Sed  ^  circumcisio,  si  ha-  v 

beret  locum  post  passionem  Christi,  introduceret 
in  regnum. 

Ad  quintum  dicendum  quod  aduhi,  quando  cir- 
cumcidebantur,  consequebantur  remissionem  non 
solum  originalis  ^,  sed  etiam  actualium  peccato- 
rum :  non  tamen  ita  quod  liberarentur  ab  omni 
reatu  poenae,  sicut  in  baptismo,  in  quo  confertur 
copiosior  gratia. 


l 


i)  fides.  -  sola  fides  tertia. 
x)  movebantur.  -  movenda  erant  EF  et  tertia. 
X)  aliqui   ibi.  -  ibi  aliqui  l,  aliqui   PEsF  et  c,  aliquis  pF,   etiam 
aliqui  b;  Si...  incircumcisi  om.  H. 


u)  de  liis  et  de  his.  -  de  his  D,  de  eis  b,  de  his  et  de  eis  GHc. 
circumcisionis...  moriebantur  ante  om.  GHbc. 
v)  Sed.  -  Sed  et  PDEHI,  Sed  etiam  sG  et  c. 
5)  originalis.  -  peccati  addunt  editiones. 


QUAESTIO  LXXI,  ARTICULUS  I 


121 


QUAESTIO  SEPTUAGESIMAPRIMA 

DE  CATECHISMO  ET  EXORCISMO 


IN    QUATUOR   ARTICULOS   DIVISA 


*  Cf.  qu.  Lxx, 
Introd. 


DEiNDE    considerandum   est   de    praeparatoriis 
quae  simul  currunt  "  cum  baptismo  *. 
Et  circa  hoc  quaeruntur  quatuor. 

Primo :  utrum  catechismus  debeat  praecedere 

baptismum. 
•  Secundo :  utrum  baptismum  debeat  praecedere 
exorcismus. 


Tertio :  utrum  ea  quae  aguntur  in  catechismo 
et  exorcismo  aliquid  ef&ciant,  vel  solum  si- 
gnificent. 

Quarto :  utrum  baptizandi  debeant  catechizari 
vel  exorcizari  per  sacerdotes. 


ARTICULUS  PRIMUS 

UTRUM  CATECHISMUS  DEBEAT  PRAECEDERE  BAPTISMUM 

IV  Sent.,  dist.  vi,  qu.  ii,  art.  2,  qu"  1. 


'Lib.l,cap.xxv. 


'  Qu.  Lxx,  art.  1. 


Vers.  14. 


D  PRiMUM  siG  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
catechismus  non  debeat  praecedere  ba- 
ptismum.  Per  baptismum  enim  rege- 
,nerantur  homines  ad  vitam  spiritualem. 

Sed  prius  accipit  homo  vitam  quam  doctrinam. 

Non   ergo    prius    debet  homo   catechiiari ,   idest 

doceri,  quam  baptizari. 

2.  Praeterea,  baptismus  exhibetur  non  solum 
aduhis,  sed  etiam  pueris,  qui  non  sunt  doctrinae 
perceptibiles,  eo  quod  non  habent  usum  rationis. 
Ergo  ridiculum  est  eos  catechizari. 

3.  Praeterea,  in  catechismo  confitetur  catechi- 
zatus  suam  fidem.  Confiteri  autem  fidem  suam 
non  potest  puer  ^,  neque  per  seipsum,  neque 
etiam  aliquis  alius  pro  eo  :  tum  quia  nullus  potest 
alium  ad  aliquid  obligare ;  tum  quia  non  potest 
aliquis  scire  utrum  puer,  cum  ad  legitimam  ae- 
tatem  pervenerit,  assentiat  fidei.  Non  ergo  debet 
catechismus  praecedere  baptismum. 

Sed  contra  est  quod  Rabanus,  de  Institutione 
Clericorum  *,  dicit:  Ante  baptismum,  catechi{andi 
debet  hominem  praepenire  officium ,  ut  fidei  pri- 
miim  catechumenus  accipiat  rudimentum. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  *  dictum 
est,  baptismus  est  fidei  sacramentum :  cum  sit 
quaedam  professio  fidei  Christianae.  Ad  hoc  au- 
tem  quod  aliquis  fidem  accipiat,  requiritur  quod 
de  fide  instruatur :  secundum  illud  Rom.  x  * : 
Quomodo  credent  quem  non  audierunt?  Quomodo 


Mattti.    cap. 
xxvra,  vers.  19. 


autem  audient  sine  praedicante?  Et  ideo  ante 
baptismum  convenienter  praecedit  catechismus. 
Unde  et  Dominus,  praeceptum  baptizandi  disci- 
pulis  tradens,  praemittit  doctrinam  baptismo, 
dicens  * :  Euntes,  docete  omnes  gentes,  bapti^antes 
eos,  etc. 

Ad  primum  ergo  digendum  quod  vita  gratiae, 
in  qua  regeneratur  aliquis  ^,  praesupponit  vitam  t 

naturae  rationalis,  in  qua  potest  homo  particeps 
esse  doctrinae. 

Ad  segundum  dicendum  quod,  sicut  mater  Ec- 
clesia,  ut  supra  *  dictum  est,  accommodat  pueris  *(iu-'-xix,art.6, 
baptizandis  aliorum  pedes  ut  veniant,  st  aliorum 
cor  ut  credant,  ita  efiam  accommodat  eis  aliorum 
aures  ut  audiant,  et  intellectum  ut  per  alios  in- 
struantur.  Et  ideo  eadem  ratione  sunt  catechi- 
zandi  qua  sunt  baptizandi. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ille  qui  pro  puero 
baptizato  respondet,  Credo,  non  praedicit  puerum 
crediturum  cum  ad  legitimos  annos  pervenerit, 
alioquin  diceret,  Credet :  sed  profitetur  fidem  Ec- 
clesiae  in  persona  pueri,  cui  communicatur,  cuius 
sacramentum  ei  attribuitur,  et  ad  quam  obligatur 
per  alium.  Non  est  enim  inconveniens  quod  ali- 
quis  obligetur  per  alium  in  his  quae  sunt  de  ne- 
cessitate  salutis.  -  Similiter  ^  etiam  patrinus  pro  s 

puero  respondens  promittit  se  operam  daturum 
ad  hoc  quod  puer  credat.  Quod  tamen  non  suffi- 
ceret  in  adultis  usum  rationis  habentibus. 


o)  currunt.  -  concurrunt  Fa  et  editiones. 

p)  potest  puer.  -  Ed.  a ;  potest  ABCDFHpG ,  parvulus  E ;  IsG  et 
editiones  legunt:  Sed  pueri  non  possunt  suam  fidem  confiteri.  Mox 
per  seipsos  et  pro  eis  PIsG  et  c,  et  pueri...  pervenerint  assentiant  Pc. 


If)  aliquis.  —  per  baptismum  addunt  I  et  editiones. 
3)  Similiter.  —  PsG  et  a;  Simul. 


SuMMAE  Theol.  D.  Thomab  T.  IX. 


16 


122 


QUAESTIO  LXXI,  ARTICULUS  II,  III 


ARTICULUS  SECUNDUS 

UTRUM  EXORCISMUS  DEBEAT  PRAECEDERE  BAPTISMUM 

Infra,  art.  3,  ad  3 ;  IV  Sent.,  dist.  vi,  qu.  ii,  art.  3,  qu*  i  ;  qu'  2,  ad  4. 


tus 


Vers.  34. 


D  SECUNDUM  sic  PROCEDITUR.  Videtur  quod 
exorcismus  non  debeat  praecedere  ba- 
ptismum.  Exorcismus  enim  est  contra 
energumenos ,  idest  arreptitios,  ordina- 
Sed  non  omnes  sunt  tales.  Ergo  exorci- 
smus  non  debet  praecedere  baptismum. 

2.  Praeterea,  quandiu  homo  subiacet  peccato, 
diabolus  in  eo  potestatem  habet:  ut  dicitur  lo- 
an.  VIII  P  * :  Qui  facit  peccatum,  serinis  est  peccati. 
Sed  peccatum  toUitur  per  baptismum.  Non  ergo 
ante  baptismum  sunt  homines  exorcizandi. 

3.  Praeterea,  ad  arcendum  daemonum  pote- 
statem  est  introducta  aqua  benedicta.  Non  ergo 
ad  hoc  oportebat  aliud  remedium  adhiberi  per 
exorcismos. 

Sed  contra  est  quod  Caelestinus  Papa  *  di- 

scopos  liaiiiae.  —  * '    ^^'^^  pavvuH  sivc   iuvcncs  ad   regeneratio- 

'p£mH^%  con-  '"-^  vcniant  sacramentum,  non  prius  fontem  vitae 

adeant  quam  exorcismis  et  exsufflationibus  clerico- 

riim  spiritus  immundus  ab  eis  abiiciatur. 

Respondeo  dicendum  quod  quicumque  opus  ali- 
quod  sapienter  facere  proponit,  prius  removet 
impedimenta  sui  operis:  unde  dicitur  lerem.  iv*: 
Novate  vobis  novale,  et  nolite  serere  super  spinas. 
Diabolus  autem  hostis  est  humanae  salutis,  quae 
homini  per  baptismum  acquiritur  "^ ;  et  habet  po- 
testatem  aliquam  in  homine  ex  hoc  ipso  quod 
subditur  originali  peccato,  vel  etiam  actuali.  Unde 
etiam  convenienter  ante  baptismum  expelluntur 
daemones  per  exorcismos,  ne  salutem  hominis 
impediant.  Quam  quidem  expulsionem  significat 


Primus. 


•Epist.  ad  Epi-    rA-t   * 
scopos    Galliae. 


parvuh 

secr.,  dist.  IV, 


*  Vers.  3. 


exsufflatio.  Benedictio  autem,  cum  manus  impo- 
sitione,  praecludit  expulso  viam  ne  redire  possit. 
Sal  autem  in  os  missum,  et  narium  et  aurium 
sputo  linitio,  significat  receptionem  doctrinae  fidei 
quantum  ad  aures,  et  approbationem  quantum 
ad  nares,  et  confessionem  quantum  ad  os.  Olei 
vero  inunctio  significat  aptitudinem  hominis  ad 
pugnandum  contra  daemones. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  energumeni  di- 
cuntur  quasi  interius  laborantes  extrinseca  *  ope- 
ratione  diaboli.  Et  quamvis  non  omnes  accedentes 
ad  baptismum  corporaliter  ab  eo  vexentur,  omnes 
tamen  non  baptizati  potestati  daemonum  subii- 
ciuntur,  sahem  propter  reatum  originalis  peccafi. 

Ad  secundum  dicendum  quod  in  baptismo  per 
ablutionem  ^  excluditur  potestas  daemonis  ab  ho- 
mine  quantum  ad  hoc  quod  impedit  eum  a  per- 
ceptione  gloriae.  Sed  exorcismi  excludunt  pote- 
statem  daemonis  inquantuin  impedit  "^  hominem 
a  perceptione  sacramenti. 

Ad  tertium  dicendum  quod  aqua  benedicta  da- 
tur  contra  impugnationes  daemonum  quae  sunt 
ab  exteriori.  Sed  exorcismus  ordinatur  contra 
impugnationes  daemonum  quae  sunt  ab  interiori : 
unde  energumeni  dicuntur,  quasi  interius  labo- 
rantes,  illi  qui  exorcizantur. 

Vel  dicendum  quod,  sicut  remedium  *>  contra 
peccatum  secundo  datur  poenitentia,  quia  bapti- 
smus  non  iteratur;  ita  in  remedium  contra  impu- 
gnationes  daemonum  secundo  datur  aqua  bene- 
dicta,  quia  exorcismi  baptismales  non  iterantur. 


a)  est  contra...  ordinatus.  -  contra...  ordinatur  tertia.  -  Post  omnes 
PIsG  addunt  bapti^andi. 

P)  ut  dicitur  loan.  VIII.  -  ideo  dicitur  loan.  {VIII  addit  sB) 
ABCDE,  unde  in  loan.  dicitur  F,  ut  dicitur  in  loan.  Gb,  ut  dicitur 
loan.  H,  quia  I,  ideo  dicit  loannes  ed.  a,  quia  ut  dicitur  in  loan.  c, 
quia  ut  dicitur  loan.   VIII  P. 


•()  acquiritur.  -  exhibetur  PI;  alias,  acquiritur  margo  P. 
3)  extrinseca.  -  exintrinseca  E,  ex  intrinseca  PI. 
£)  ablutionem.  -  ablationem  b ;  Alias,  ablationem  margo  P ;  peccati 
addit  tertia. 

"Q  impedit.  -  P;  impediunt  (scilicet  daemonesr). 

»))  remedium.  —  in  remedium  tertia  et  a.  —  secundo  om.  ab. 


Vers.  16. 


ARTICULUS  TERTIUS 

UTRUM  EA  QUAE  AGUNTUR  IN  EXORCISMO  EFFICIANT  ALIQUID,  VEL  SOLUM  SIGNIFICENT 

IV  Sent.,  dist.  vi,  qu.  11,  art.   3,  qu'    2. 


»D  TERTiUM  sic  PRocEDiTUR.  Videtur  quod 
ea  quae  aguntur  in  exorcismo  non  ef- 

'ficiant  aliquid,   sed  solum   significent. 

jSi  enim  puer  post  exorcismos  moriatur 
ante  baptismum,  salutem  non  consequitur.  Sed 
ad  hoc  ordinatur  effectus  eorum  quae  in  sacra- 
mentis  aguntur,  ut  homo  consequatur  salutem: 
unde  et  Marc.  uh.  *  dicitur:  Qui  crediderit  et 
bapti^atus  fuerit,  salvus  erit.  Ergo  ea  quae  agun- 
tur  in  exorcismo  nihil  efhciunt,  sed  solum  signi- 
ficant. 

2.  Praeterea,  hoc  solum  requiritur  ad  sacra- 
mentum  novae  legis  ut  sit  signum  et  causa,  sicut 


supra  *  dictum  est.  Si  ergo  ea  quae  aguntur  in 
exorcismo  aliquid  efhciant,  videtur  quod  singula 
sint  quaedam  sacramenta. 

3.  Praeterea,  sicut  exorcismus  ordinatur  ad 
baptismum,  ita,  si  aliquid  in  exorcismo  efhcitur, 
ordinatur  ad  effectum  baptismi.  Sed  dispositio 
ex  necessitate  praecedit  formam  perfectam  :  quia 
forma  non  recipitur  nisi  in  materia  disposita.  Se- 
queretur  ergo  quod  nullus  posset  consequi  effe- 
ctum  baptismi  nisi  prius  exorcizatus:  quod  patet 
esse  falsum.  Non  ergo  ea  quae  aguntur  in  exor- 
cismis  aliquem  effectum  habent. 

4.  Praeterea,  sicut  quaedam  aguntur  in  exor- 


Qu.  mi,  art.  1. 


QUAESTIO  LXXI,  ARTICULUS  III 


123 


*  Al.  Serm.  ad 
Cateckum .  I , 
cap.  I. 


•Cf.Cyprian.loc. 
cit.  infra. 


cismo  ante  baptismum,  ita  etiam  quaedam  agun- 
tur  post  baptismum :  sicut  quod  sacerdos  bapti- 
zatum  ungit  "  in  vertice.  Sed  ea  quae  post  ba- 
ptismum  aguntur  non  videntur  aliquid  efficere : 
quia  secundum  hoc,  effectus  baptismi  esset  im- 
perfectus.  Ergo  nec  ea  quae  ante  baptismum 
aguntur  in  exorcismo. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  in  libro 
de  Symbolo  * :  Parvuli  exsufflantiir  et  exorciian- 
iur,  ut  pellatur  ab  eis  diaboli  potestas  inimica,  quae 
decepit  hominem.  Nihil  autem  agitur  frustra  per 
Ecclesiam.  Ergo  per  huiusmodi  exsufflationes 
hoc  agitur  ut  daemonum  potestas  expellatur. 

Respondeo  dicendum  quod  quidam  *  dicunt  ea 
quae  in  exorcismo  aguntur  nihil  efficere,  sed 
solum  significare.  -  Sed  hoc  patet  esse  falsum,  per 
hoc  quod  Ecclesia  in  exorcismis  imperativis  verbis 
utitur  ad  expellendum  daemonis  potestatem :  puta 
cum  dicit,  Ergo,  maledicte  diabole,  exi  ab  eo,  etc. 

Et  ideo  dicendum  est  quod  aliquem  effectum 
habent :  differenter  tamen  ab  ipso  baptismo. 
Nam  per  baptismum  datur  homini  gratia  ad 
plenam  remissionem  culparum.  Per  ea  vero  quae 
in  exorcismo  aguntur,  excluditur  duplex  impedi- 
mentum  gratiae  salutaris  percipiendae.  Quorum 
unum  est  impedimentum  extrinsecum,  prout  dae- 
mones  salutem  hominis  impedire  conantur.  Et 
hoc  impedimentum  excluditur  per  exsufflationes, 
quibus  potestas  daemonis  repellitur,  ut  patet  ex 
inducta  *  auctoritate  Augustini :  quantum  scilicet 
ad  hoc  quod  non  praestet  impedimentum  sacra- 
mento  suscipiendo.  Manet  tamen  potestas  dae- 
monis  in  homine  quantum  ad  maculam  peccati 
et  reatum  poenae,  quousque  peccatum  per  ba- 
ptismum  tollatur.  Et  secundum  hoc  Cyprianus 
dicit  * :  Scias  diaboli  nequitiam  posse  remanere  iis- 
que  ad  aquam  salutarem:  in  baptismo  autem  o- 
tnnem  nequitiam  amittere. 

Aliud  autem  impedimentum  est  intrinsecum, 
prout  scilicet  homo  ex  infectione  originalis  pec- 
cati  habet  sensus  praeclusos  ad  percipienda  sa- 
lutis  mvsteria.  Unde  Rabanus,  de  Institutione  Cle- 
ricorum  *,  dicit  quod  per  salivam  typicam  et  sa- 
P  cerdotis  tactum  P  sapientia  et  virtus  divina  salutem 


'  Arg.  Sed  cont. 


*  Epist.  LXXVI, 
ad  Ma(^num,  de 
Haeretlcor.  Ba- 
ptism.,  n.  15. 


*Ub.I,cap.  XXVII. 
-Cf.an. Postea, 
de  Consecr. ,d'isx. 
IV, 


catechumenis  operatur,  ut  aperiantur  eis  nares  ad 
recipiendum  odorem  notitiae  Dei,  ut  aperiantur 
aures  ad  aiidiendum  mandata  Dei,  ut  aperiantur 
illis  sensus  in  intimo  corde  ad  respondendum. 

Ad  PRiMUM  ergo  dicendum  quod  per  ea  quae 
aguntur  in  exorcismo  non  tollitur  culpa,  propter 
quam  homo  punitur  post  mortem:  sed  solum 
tolluntur  impedimenta  recipiendi  remissionem 
culpae  per  sacramentum.  Unde  post  mortem 
exorcismus  non  valet  sine  baptismo. 

Praepositinus  "f  autem  dicit  *  quod  pueri  exor-  .  summ.j. 
cizati ,   si   moriantur   ante   baptismum ,   minores  "^i. ''" 
tenebras  patientur.  Sed  hoc  non  videtur  verum : 
quia  tenebrae  illae  sunt  carentia  divinae  visionis, 
quae  non  recipit  magis  et  minus. 

Ad  secundum  dicendum  quod  de  ratione  sacra- 
menti  est  quod  perficiat  principalem  effectum, 
qui  est  gratia  remittens  culpam,  vel  supplens 
aliquem  hominis  defectum.  Quod  quidem  non 
fit  per  ea  quae  aguntur  in  exorcismo :  sed  solum 
huiusmodi  impedimenta  tolluntur.  Et  ideo  non 
sunt  sacramenta,  sed  sacramentalia  quaedam. 

Ad  tertium  dicendum  quod  dispositio  sufficiens 
ad  suscipiendam  gratiam  baptismalem  est  fides 
et  intentio,  vel  propria  eius  qui  baptizatur,  si  sit 
adultus,  vel  Ecclesiae,  si  sit  parvulus.  Ea  vero 
quae  aguntur  in  exorcismo,  ordinantur  ad  remo- 
vendum  impedimenta.  Et  ideo  sine  eis  potest 
aliquis  consequi  effectum  baptismi. 

Non  tamen  sunt  huiusmodi  praetermittenda, 
nisi  in  necessitatis  articulo.  Et  tunc,  cessante  pe- 
riculo,  debent  suppleri:  ut  servetur  uniformitas 
in  baptismo.  Nec  frustra  supplentur  post  bapti- 
smum:  quia,  sicut  impeditur  eftectus  bapfismi 
antequam  percipiatur,  ita  potest  impediri  post- 
quam  fuerit  perceptus. 

Ad  quartum  dicendum  quod  eorum  quae  agun- 
tur  post  baptismum  circa  baptizatum,  aliquid  est 
quod  non  solum  significat,  sed  efficit:  puta  in- 
unctio  quae  fit  in  vertice,  quae  operatur  conser- 
vationem  *  gratiae  baptismalis.  Aliquid  autem 
est  quod  nihil  efficit,  sed  solum  significat:  sicut 
quod  datur  eis  vestis  candida,  ad  significandam 
novitatem  vitae. 


orci- 


a)  ungit.  -  chrismate  ungit  PEIsG.  •(•)  Praepositlnus.  -   PEFc;    Praepositivus    ACGI6,    PraepositS  B, 

p)  tactum.  -  actum  PHI.  Pro  aperiantur  primo  loco,  accipiantur  prae^pio^  D,  p  p  otinus  H,  POsitivus  ed.  a  (Praepositinus  corrector  no- 

ApBC,  operantur  pD;   altero    loco,    aperiantur    eis  P  quae    tamen  in  stri  exemplaris). 

singulari   catechumeni  cum  l,  et  ei  cum  GI,  et  illi  cum  cetera   tertia;  3)  conservationem.  -  Alias  ad  conservationem   margo  P. 

pro  recipiendum,  accipiendum  1,  percipiendum  P. 

Commentaria  Cardinalis  Caietani 


CiRCA  quaestiones  septuagesimam  et  septuagesimampri- 
mam  nihil  scribendum  videtur  nisi  in  his  quae  dicun- 

*  Qu.  Lxxi.         tur  in  articulo  tertio  *  de  causalitate  exorcismorum.  Non 

carent  siquidem  scrupulo  duo  ibi  dicta.  Primum  est  circa 

*  I"  <=<"■?• »«.      apertionem  sensuum  per  exorcismos  baptismales  *.  Secun- 

dum    est    circa  unctionem   quae   fit  in  vertice  baptizati, 

*  in  resp.  ad  4.   quod  operatur  conservationem  gratiae  baptismalis  *. 

Primum  enim  inteiligo  non  sic  quod  exorcismus  mi- 
nuat  interiorem  infectionem  sensuum  animae  :  quia  hoc 
sine  gratia  non  video  posse  fieri  in  parvulis,  quidquid  sit 
in  adultis.  Sed  intelligo  sic  quod  potestas  daemonis  ad 
praecludendum  sensus  interiores  animae,  concessa  daemoni 
propter  interiorem  infectionem  animae ,  per  exorcismum 


impeditur:  ne  scilicet,  ob  infectas  interiores  animae  par- 
tes,  praecludat  illas  ad  sentiendum  spiritualia  quae  Christi 
sunt.  Ita  quod  potestas  daemonis  per  exorcismos  bapti- 
smales  impeditur  ne  possit  extrinseca  obstacula  sacramento, 
et  intrinseca  sacramenti  effectui  praestare. 

Secundum  dictum,  cum  de  activa  conservatione  intel- 
ligi  nequeat,  de  passiva  oportet  intelligi:  sic  quod  unctio 
illa  operatur  quoddam  actuale  auxilium  faciens  ex  parte 
baptizati  ad  conservationem  gratiae  susceptae.  Consistit 
autem  auxilium  hoc  in  actu  secundo :  qui  in  adultis  tunc 
excitatur  aut  adiuvatur;  in  parvulis  autem  non  nisi  tem- 
pore  extensionis  gratiae  ad  operationem  locum  habere 
potest. 


124 


QUAESTIO  LXXI,  ARTICULUS  IV 


ARTICULUS  QUARTUS 

UTRUM  SIT  SACERDOTIS  CATECHIZARE  ET  EXORCIZARE  BAPTIZANDUM 

IV  Sent.,  dist.  vi,  qu.  n,  art.  2,  qu*  2;  art.  3,  qu*  3. 


*  Part.  I,  §  6. 


*  Cap.  III,  part. 
III,  8  7- 


'  Ad  Ludi/red.- 
Cf.  can.  Perle- 
ctis,  dist.  XXV. 


*  Part.  I,  §§  6,  7. 


'  Primus.  -  Cf. 
can.  Catechismi, 
deConsecr.j  dist. 
IV. 


♦  Homil.  XXIX 
in  Evang.  -  Cf 
can.  Sacerdotes, 
deConsecr.,i\%l. 
IV. 


P 


>D  QUARTUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
non  sit  sacerdotis  catechizare  et  exor- 
*cizare  baptizandum  *.  Ad  officium  enim 
^ministrorum  pertinet  habere  operatio- 
nem  super  immundos:  ut  Dionysius,  v  cap.  Eccl. 
Hier.  *,  dicit.  Sed  catechumeni,  qui  instruuntur 
in  catechismo,  et  energumeni,  qui  purgantur  in 
exorcismo,  computantur  inter  immundos:  ut  Dio- 
nysius  ibidem  *  dicit.  Ergo  catechizare  et  exor- 
cizare  non  pertinet  ad  officium  sacerdotis,  sed 
potius  ministrorum. 

2.  Praeterea,  catechumeni  instruuntur  de  fide 
per  sacram  Scripturam,  quae  in  ecclesia  per  mi- 
nistros  recitatur:  sicut  enim  per  lectores  in  ec- 
clesia  legitur  vetus  Testamentum,  ita  etiam  per 
diacones  et  subdiacones  legitur  novum.  Et  sic 
ad  ministros  pertinet  catechizare.  -  Similiter  etiam 
et  exorcizare,  ut  videtur,  ad  ministros  pertinet. 
Dicit  enim  Isidorus ,  in  quadam  Epistola  * :  Ad 
exorcistam  pertinet  exorcismos  memoriter  retinere, 
manusqiie  super  energumenos  et  catechumenos  in 
exorcismo  imponere.  Non  ergo  pertinet  ad  offi- 
cium  sacerdotis  catechizare  et  exorcizare. 

3.  Praeterea,  catechiiare  idem  est  quod  docere: 
et  hoc  idem  est  quod  perjicere.  Quod  ad  offi- 
cium  episcoporum  pertinet :  ut  dicit  Dionysius, 
V  cap.  Eccl.  Hier.  *  Non  ergo  pertinet  ad  offi- 
cium  sacerdotis. 

Sed  contra  est  quod  Nicolaus  Papa  *  dicit : 
Catechismi  baptiiandorum  a  sacerdotibus  uniuscu- 
iusque  ecclesiae  fieri  possunt.  Gregorius  etiam, 
super  E^ech.  *,  dicit:  Sacerdotes,  cum  per  exor- 
cismi  gratiam  manum  credentibus  imponunt,  quid 
aliud  faciunt  nisi  quod  daemonia  eiiciuntur  P. 

Respondeo  dicendum  quod  minister  comparatur 
ad  sacerdotem  sicut  secundarium  et  instrumen- 
tale  agens  ad  principale :  ut  indicat  ipsum  nomen 


D.  320. 
D.  591. 


ministri*.  Agens  autem  secundarium  non  aeit  sine  *cf.i«i<ior.£{r- 
pnncipah  agente  ^  m  operando.    Quanto  autem  ^. 
operatio  est  potior,  tanto  principale  agens  indiget  ^ 

potioribus  ''  instrumentis.  Potior  autem  est  ope-  s 

ratio  sacerdotis  inquantum  confert  ipsum  sacra- 
mentum,  quam  in  praeparatoriis  ad  sacramentum. 
Et  ideo  supremi  ministri,  qui  dicuntur  diacones, 
cooperantur  sacerdoti  in  ipsa  coUatione  sacra- 
mentorum:  dicit  enim  Isidorus  *  quod  ad  diaco-  *Loc.cit.inarg, 
num  pertinet  assistere  sacerdotibus  et  ministrare 
in  omnibus  quae  aguntur  in  sacramentis  Christi, 
in  baptismo  scilicet,  in  chrismate,  patena  et  calice. 
Inferiores  autem  ministri  cooperantur  sacerdoti 
in  his  quae  sunt  praeparatoria  ad  sacramenta: 
sicut  lectores  in  catechismo  *,  exorcistae  in  exor- 
cismo  *. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  super  immun- 
dos  ministri  habent  operationem  ministerialem  et 
quasi  instrumentalem,  sed  sacerdos  principalem. 

Ad  secundum  dicendum  quod  lectores  et  exor- 
cistae  habent  officium  catechizandi  et  exorcizandi, 
non  quidem  principaliter,  sed  sicut  in  his  sacer- 
doti  ministrantes. 

Ad  tertium  dicendum  quod  multiplex  est  in- 
structio.  Una  conversiva  ad  fidem.  Quam  Dio- 
nysius  attribuit  episcopo,  in  ii  cap.  Eccl.  Hier.  *: 
et  potest  competere  cuilibet  praedicatori,  vel  etiam 
cuilibet  fideli.  -  Secunda  est  instructio  qua  quis 
eruditur  de  fidei  rudimentis,  et  qualiter  se  debeat 
habere  in  susceptione  sacramentorum.  Et  haec 
pertinet  secundario  quidem  ad  ministros,  prin- 
cipaliter  autem  ad  sacerdotes.  -  Tertia  est  in- 
structio  de  conversatione  Christianae  vitae.  Et 
haec  pertinet  ad  patrinos.  -  Quarta  est  instru- 
ctio  de  profundis  mysteriis  fidei,  et  perfectione 
Christianae  vitae.  Et  haec  ex  of&cio  pertinet  ad 
episcopos. 


Part.  II,  S  i. 


a)  bapti^andum.  -  P ;  bapti^atum. 
P)  eiiciuntur.  -  eiiciunt  tertia  et  a. 

Y)  agente.  -  (agente  editiones)  sed  cooperatur  principali  agenti 
EIsG  et  editiones. 


S)  potioribus.  -  paucioribus  HpBG  et  bc. 
nistris  Fa,  instrumentis  seu  ministris  Pl, 


Pro  instrumentis,  mi- 


QUAESTIO  LXXII,  ARTICULUS  I 


125 


QUAESTIO  SEPTUAGESIMASECUNDA 

DE  SACRAMENTO  CONFIRMATIONIS 


IN    DUODECIM    ARTICULOS   DIVISA 


*  Cf.  qu.  Lxvi , 
Introd. 


»ONSEQUENTER    considerandum    est   de    sacra- 
'mento  confirmationis  *. 
Et  circa  hoc  quaeruntur  duodecim. 

Primo :    utrum  confirmatio    sit   sacramentum. 
Secundo:  de  materia  eius. 
Tertio :   utrum    sit   de   necessitate   sacramenti 
quod   chrisma  fuerit  prius  per  episcopum 
consecratum. 
Quarto:  de  forma  ipsius. 
Quinto;  utrum  imprimat  characterem. 


prae- 


Sexto:   utrum  character  confirmationis 

supponat  characterem  baptismalem. 
Septimo :  utrum  conferat  gratiam. 
Octavo :    cui    competat    recipere    hoc    sacra- 

mentum. 
Nono :  in  qua  parte. 
Decimo :  utrum  requiratur  aliquis  qui  teneat 

confirmandum. 
Undecimo :  utrum  hoc  sacramentum  per  solos 

episcopos  detur. 
Duodecimo :  de  ritu  eius. 


ARTICULUS  PRIMUS 

UTRUM  CONFIRMATIO  SIT  SACRAMENTUM 

Supra,  qu.  lxv,  art.  i;  IV  Sent.,  dist.  ii,  qu.  i,  art.  2;  dist.  vii,  qu.  i,  art.  1,  qu*  1;  IV  Co7!t.  Gent.,  cap.  lviu. 


'Qu.Lxiv.art.  2. 


*  Vers.  2  sqq. 


»D  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 

confirmatio  non  sit  sacramentum.   Sa- 

'cramenta   enim    ex   divina  institutione 

jefftcaciam  habent,  sicut  supra  *  dictum 

est.  Sed  confirmatio  non  legitur  a  Christo  insti- 

tuta.  Ergo  non  est  sacramentum. 

2.  Praeterea,  sacramenta  novae  legis  in  veteri 
praefigurata  fuerunt:  ut  Apostolus  dicit,  I  Cor.  x*, 
quod  omnes  in  Moyse  bapti^ati  simt  in  nube  et 
in  mari,  et  omnes  eandem  spiritiialem  escam  man- 
ducaverunt,  et  omnes  eundem  potum  spiritualem 
biberunt.  Sed  confirmatio  non  fuit  praefigurata 
in  veteri  Testamento.  Ergo  non  est  sacramentum. 

3.  Praeterea,  sacramenta  ordinantur  ad  homi- 
num  saltitem.  Sed  sine  confirmatione  potest  esse 
salus:  nam  pueri  baptizati  sine  confirmatione 
decedentes  salvantur.  Ergo  confirmatio  non  est 
sacramentum  ". 

4.  Praeterea,  per  omnia  sacramenta  Ecclesiae 
homo  Christo  conformatur,  qui  est  sacramento- 
rum  auctor.  Sed  per  confirmationem  homo 
Christo  conformari  non  potest  ^  qui  non  legitur 
esse  confirmatus. 

Sed  contra  est  quod  Melchiades  Papa  scribit 

'smpos'Hiian!'.  Hispaniarum  Episcopis  *:   De  his   super  quibiis 

'iero^"ke  con.  ^ogastis   nos   vos  informari,    idest,  utrum   maius 

secr.,  dist.  v.     ^(f  sacramcjttum  manus  impositio  episcoporum  an 

baptismus,  scitote  utrumque  magnum   esse  sacra- 

mentum. 

Respondeo  dicendum   quod  sacramenta  novae 


P 


legis  ordinantur  ad  speciales  "^  gratiae  effectus :  et 
ideo,  ubi  occurrit  aliquis  specialis  effectus  gratiae, 
ibi  ordinatur  speciale  sacramentum.  Quia  vero 
sensibilia  et  corporalia  gerunt  spiritualium  ef  in- 
telligibilium  similitudinem ,  ex  his  quae  in  vita 
corporali  aguntur  '~,  percipere  possumus  quid  in 
spirituali  vita  speciale  existat.  Manifestum  est 
autem  quod  in  vita  corporali  specialis  quaedam 
perfectio  est  quod  homo  ad  perfectam  aetatem 
perveniat,  et  perfectas  actiones  hominis  agere 
possit:  unde  et  Apostolus  dicit,  I  Cor.  xiii*:  Cum 
autem  factus  sum  vir,  evacuavi  quae  erant  par- 
vuli.  Et  inde  etiam  est  quod,  praeter  motum  ge- 
nerationis,  quo  aliquis  accipit  vitam  corporalem, 
est  motus  augmenti,  quo  aliquis  perducitur  ad 
perfectam  aetatem.  Sic  igitur  et  vitam  spiritua- 
lem  homo  accipit  per  baptismum,  qui  est  spiri- 
tualis  regeneratio.  In  confirmatione  autem  homo 
accipit  quasi  quandam  aetatem  perfectam  spiri- 
tualis  vitae.  Unde  Melchiades  Papa  dicit  *:  Spi- 
ritus  Sanctus,  qui  super  aquas  baptismi  salutifero 
descendit  lapsu ,  in  fonte  plenitudinem  tribuit  ad 
innocentiam,  in  confirtnatione  augmentum  prae- 
stat  ad  gratiam.  In  baptismo  regeneramur  ad  vi- 
tam,  post  baptismum  *  roboramur.  Et  ideo  ma- 
nifestum  est  quod  confirmatio  est  speciale  sacra- 
mentum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  circa  institu- 
tionem  huius  sacramenti  est  triplex  opinio.  Qui- 
dam*  enim  dixerunt  quod  hoc  sacramentum  non 


Vers.  11. 


*  Loc.  cit.  in  arg. 
Sed  cont.  -  Cf. 
can.  Spirit.  San- 
ctus ,  de  Conse. 
crat.,  dist.  V. 


*  Halens.  Sum. 
Theol.  part.  IV, 
qu.  IX,  memb.  1 ; 
s.  Bonavent.  IV 
Sent.,  dist.  vii, 
art  i,qu.  i,adi; 
qu.  II. 


o)  Praeterea,  sacramenta  ordinantur...  sacramentum.  -  E  et  tertia ; 
Praeterea,  sacramenta  sunt  necessaria  ad  salutem.  Sed  sine  confirma- 
tione  aliqui  salvantur.  Ergo  conjirmatio  non  est  sacramentum  ed.  a, 
om.  ceteri. 

P)  non  potest.  -  non  videtur  sG  et  ante  homo  Pl.  -  Post  confir- 
matus  PsG  addunt  Ergo  confirmatio  non  est  sacramentum. 


Y)  speciales.  -  spirituales  tertia  praeter  P,  cuius  margo  alias  spi- 
ritualis;  idem  mendum  infra  plures  tertiae,  P  tamen  nusquam;  ante 
existat,  spirituale  omnes  praeter  PEHsG  et  a. 

S)  aguntur.  -  specialiter  fspiritualiter  b,  speciali  c)  aguntur  GHbc. 

e)  post  baptismum.  -  confirmamur  ad  pugnam ;  in  baptismo  ablui- 
mur,  post  baptismum  adJunt  E  et  tertia. 


126 


QUAESTIO  LXXII,  ARTICULUS  II 


fuit  institutum  nec  a  Christo  nec  ab  Apostolis, 
sed  postea  processu  temporis  in  quodam  conci- 
ivsent ^tsfra'  ^^^-  ^^^^  *  '^^^^  dixerunt  quod  fuit  institutum  ab 
qu.  I,  art.  i.  '  ApostoHs.  -  Scd  hoc  non  potest  esse:  quia  insti- 
tuere  novum  sacramentum  pertinet  ad  potesta- 
tem  excellentiae,  quae  competit  soli  Christo. 

Et  ideo  dicendum  quod  Christus  instituit  hoc 
sacramentum,  non  exhibendo,  sed  promittendo: 

*  vers.  7.         secundum  illud  loan.  xvi  * :  Nisi  ego  abiero,  Pa- 

raclitiis  non  veniet  ad  vos:  si  autem  abiero,  mit- 
tam  eum  ad  vos.  Et  hoc  ideo  quia  in  hoc  sacra- 
mento  datur  plenitudo  Spiritus  Sancti,  quae  non 
erat  danda  ante  Christi  resurrectionem  et  ascensio- 

•  vers.  39.        nem :  secundum  iilud  loan  vii  * :  Nondum  erat  Spi- 

ritus  datus,  quia  lesus  nondum  erat  glorijicatus. 

Ad  secundum  dicendum  quod  confirmatio  est 
sacramentum  plenitudinis  gratiae:  et  ideo  non 
potuit  habere  aliquid  respondens  in  veteri  lege, 
quia   nihil  ad  perfectiim   adduxit  lex ,  ut  dicitur 


Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  supra  *  dictum  *  Q"  "^-  "«-^- 
est,  omnia  sacramenta  sunt  aliqualiter  necessaria 
ad  salutem :  sed  quaedam  sine  quibus  non  est 
saius,  quaedam  vero  sicut  quae  operantur  ad  per- 
fectionem  salutis.  Et  hoc  modo  confirmatio  est 
de  necessitate  salutis:  quamvis  sine  ea  possit  esse 
salus,  dummodo  non  praetermittatur  ex  contemptu 
sacramenti. 

Ad  quartum  dicendum  quod  illi  qui  confirma- 
tionem  accipiunt,  quae  est  sacramentum  pleni- 
tudinis  gratiae,  Christo  conformantur  inquantum 
ipse  a  primo  instanti  suae  conceptionis  fuit  ple- 
nus  gratiae  et  veritatis,  ut  dicitur  loan.  i  *.  Quae  *  ^ers.  14. 
quidem  plenitudo  declarata  est  in  baptismo, 
quando  Spiritus  Sanctus  descendit  corporali  specie 
super  eum  *.  Unde  et  Luc.  iv  **  dicitur  quod  '„^^%,^'^ 
lesus  plenus  Spiritu  Sancto  regressus  est  a  lordane. 
Non  autem  conveniebat  dignitati  Christi,  qui  est 
sacramentorum  auctor,  ut  a  sacramento  plenitu- 
dinem  gratiae  acciperet. 


vers.  22. 
"  Vers.  1. 


*  Art.   praeced., 
ad  I. 


*  Cf.  Act.  cap.  II, 
vers.  2  sqq. 

*  Vers.  17. 


•  Qu. 
3.  4- 


*  Qu.  Lxvi,  art.  3. 


ARTICULUS  SECUNDUS 

UTRUM  CHRISMA  SIT  CONVENIENS  MATERIA  HUIUS  SACRAMENTI 

Infra,  qu.  Lxxxiv,  art,  1,  ad  1;  IV  Sent.,  dist.  vii,  qu.  i,  art.  2,  qu'  1,  2;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  Lx. 


>D  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod 
chrisma  non  sit  conveniens  materia 
'huius  sacramenti.  Hoc  enim  sacramen- 
itum,  ut  dictum  est  *,  institutum  est  a 
Christo  promittente  discipulis  Spiritum  Sanctum. 
Sed  ipse  misit  eis  Spiritum  Sanctum  absque  chri- 
smatis  unctione  »  *.  Ipsi  etiam  Apostoli  hoc  sa- 
cramentum  conferebant  per  solam  manus  impo- 
sitionem,  absque  chrismate :  dicitur  enim  Act.  viii  * 
quod  Apostoli  imponebant  manus  super  bapti{atos, 
et  accipiebant  Spiritum  Sanctum.  Ergo  chrisma 
non  est  materia  huius  sacramenti:  quia  materia 
est  de  necessitate  sacramenti. 

2.  Praeterea,  confirmatio  quodammodo  per- 
ficit  sacramentum  baptismi,  sicut  supra  *  dictum 
est:  et  ita  debet  ei  conformari  sicut  perfectio 
perfectibili.  Sed  in  baptismo  est  materia  simplex 
elementum,  scilicet  aqua.  Ergo  huius  sacramenti 
non  est  conveniens  materia  chrisma,  quod  con- 
ficitur  ex  oleo  et  balsamo. 

3.  Praeterea,  oleum  assumitur  in  materia  hu- 
ius  sacramenti  ad  inungendum.  Sed  quolibet  oleo 
potest  fieri  inunctio :  puta  oleo  quod  fit  ex  nu- 
cibus,  et  ex  quibuscumque  aliis  rebus.  Non  ergo 
solum  oleum  olivarum  debet  assumi  ad  huius- 
modi  sacramentum. 

4.  Praeterea  ,  supra  *  dictum  est  quod  aqua 
assumitur  ut  materia  ad  baptizandum  quia  ubique 
de  facili  invenitur.  Sed  oleum  olivarum  non  ubi- 
que  invenitur :  et  multo  minus  balsamum  P.  Non 
ergo  chrisma,  quod  ex  his  conficitur,  est  con- 
veniens  materia  huius  sacramenti. 


Sed  contra  est  quod  Gregorius  dicit,  in  He- 
gistro*:   Presbyteri'^  bapti^atos   infantes  signare  *Lib.iy,^.ix,. 
in  frontibus  sacro  chrismate  non  praesumant.  Ergo  t 

chrisma  est  materia  huius  sacramenti. 

Respondeo  dicendum  quod  chrisma  est  conve- 
niens  materia  huius  sacramenti.   Sicut  enim  di- 
ctum  est  * ,  in  hoc  sacramento   datur  plenitudo  '  ^rt.  praeced. ;. 
Spintus  Sancti  ad  robur  spirituale,    quod  com- 
petit  perfectae  aetati.  Homo  autem,  cum  ad  per- 
fectam  aetatem  pervenerit,  incipit  iam  commu- 
nicare  actiones  suas  ad  alios:  antea  vero  quasi 
singulariter   sibi  ipsi  vivit.    Gratia  vero   Spiritus 
Sancti  in  oleo  designatur:  unde  Christus  dicitur*  *p»^"jv,vers.8. 
esse   unctus   oleo  laetitiae,  propter  plenitudinem 
Spiritus  Sancti  quam  habuit.  Et  ideo  oleum  com- 
petit  materiae  huius  sacramenti.  Admiscetur  au- 
tem  balsamum  propter  fragrantiam  odoris,  quae 
redundat  ad  alios:   unde   et  Apostolus  dicit,  II 
Cor.  II  * :   Christi  bonus  odor  sumus,  etc.  Et  licet  *  vers.  15. 
multa  alia  sint  odorifera,  tamen  praecipue  acci- 
pitur  balsamum,  propter  hoc  quod  habet  prae- 
cipuum  odorem,  et  quia  etiam   incorruptionem 
praestat :  unde  Eccli.  xxiv  *  dicitur :   Quasi  balsa-  •  vers.  ji. 
mum  non  mixtum  odor  meus. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  Christus  ex  po- 
testate^  quam  habet  in  sacramentis,  contulit  Apo-  § 

stolis  rem  huius  sacramenti,  idest  plenitudinem 
Spiritus  Sancti,  sine  sacramento,  eo  quod  ipsi 
primitias  Spiritus  Sancti  acceperunt,  sicut  dicitur 

Rom.  VIII  *.  *  Vers.  23. 

Nihilominus  tamen  aliquid  conforme  materiae 
huius  sacramenti  exhibitum  fuit  Apostolis  sensi- 


o)  chrismatis  unctione.  -  {omni  tertia)  chrismatis  inunctione  F  et 
tertia. 

p)  balsamum.  -  Psl  et  a;  chrisma. 


T)  Presbyteri.  -  PIsG  et  a ;  Presbyteris  E,  Presbyter  (...  praesu- 
mat)  F,  Presbyteros  ceteri  (D  om.  totum  arguraentum). 
3)  potestate.  -  excellentiae  addunt  E  et  tertia. 


QUAESTIO  LXXII,  ARTICULUS  III 


127 


•  Acl,  cap.   X, 
vers.  44. 


Vers.  15. 


*  In  principio. 


biliter  in  collatione  Spiritus  Sancti.  Quod  enim 
Spiritus  Sanctus  sensibiliter  super  eos  descendit 
in  specie  ignis,  ad  eandem  significationem  re- 
fertur  ad  quam  refertur  oleum:  nisi  quod  ignis 
habet  vim  activam,  oleum  autem  vim  passivam, 
inquantum  est  materia  et  fomentum  ignis.  Et  hoc 
satis  competebat:  nam  per  Apostolos  gratia  Spi- 
ritus  Sancti  erat  ad  alios  derivanda.  -  Super 
Apostolos  etiam  Spiritus  Sanctus  descendit  in 
figura  linguae.  Quod  ad  idem  refertur  signifi- 
candum  quod  significat  balsamum :  nisi  quod 
lingua  per  locutionem  est  communicativa  ad  al- 
terum,  balsamum  vero  per  odorem;  quia  scilicet 
Apostoli  replebantur  Spiritu  Sancto  ut  fidei  do- 
ctores,  alii  vero  fideles  ut  operatores  eorum  quae 
pertinent  ad  aedificationem  fidelium. 

Similiter  etiam  ad  impositionem  manus  Apo- 
stolorum,  et  etiam  ad  eorum  praedicationem  *,  de- 
scendebat  plenitudo  Spiritus  Sancti  super  fideles 
sub  visibilibus  signis  ',  sicut  a  principio  descen- 
derat  super  Apostolos :  unde  Petrus  dicit,  Act.  xi  * : 
Cum  coepissem  loqui,  cecidit  Spiritus  Sanctus  su- 
per  eos,  sicut  et  in  nos  in  initio.  Et  ideo  non  erat 
necessaria  sensibilis  materia  sacramentalis ,  ubi 
sensibilia  signa  miraculose  exhibebantur  divinitus. 

Utebantur  tamen  Apostoli  communiter  chri- 
smate  in  exhibitione  sacramenti,  quando  huius- 
modi  visibilia  signa  non  exhibebantur.  Dicit  enim 
Dionysius,  iv  cap.  Eccl.  Hier.  * :  Est  quaedam  per- 
fectiva  operatio,  quam  duces  nostri,  idest  Apostoli, 
chrismatis  hostiam  nominant. 


Ad  secundu.m  dicendum  quod  baptismus  datur 
ad  spiritualem  vitam  simpliciter  consequendam : 
et  ideo  competit  illi  sacramento  materia  simplex. 
Sed  hoc  sacramentum  datur  ad  plenitudinem 
consequendam  Spiritus  Sancti,  cuius  est  multi- 
formis  operatio ,  secundum  illud  Sap.  vii  * :  Est  '  ve".  22. 
autem  in  illa  Spiritus  Sanctus,  unicus,  multiplex: 
et  I  Cor.  XII  *  dicitur :  Divisiones  gratiarum  sunt,  '  ^"^-  4- 
idem  autem  Spiritus.  Et  ideo  convenienter  huius 
sacramenti  est  materia  composita. 

Ad   tertium  djcendu.m   quod   proprietates   olei 

quibus  significatur  Spiritus  Sanctus,  magis  inve- 

niuntur  in  oleo  olivarum    quam  in  quocumque 

}  alio  oleo.  Unde  et  ipsa  oliva,  semper  frondibus 

?  virens,  virorem  et  misericordiam  Spiritus  Sancti 

significat. 

Hoc  etiam  oleum  proprie  dicitur  oleum,  et 
maxime  habetur  in  usu  ubi  haberi  potest.  Qui- 
libet  autem  alius  liquor  ex  simiiitudine  huius 
oleum  nominatur:  nec  est  in  usu  communi,  nisi 
in  supplementum  apud  eos  quibus  deest  oleum 
olivarum.  Et  ideo  hoc  oleum  solum  assumitur 
in  usum  huius  et  quorundam  aiiorum  sacramen- 
torum. 

Ad  quartum  dicendum  quod  baptismus  est  sa- 
cramentum  absolutae  necessitafis:  et  ideo  eius 
materia  debet  ubique  inveniri.  Sufficit  autem  quod 
materia  huius  sacramenti,  quod  non  est  tantae 
necessitatis,  possit  de  facili  ad  omnia  loca  terra- 
rum  deferri. 


e)  visibilibus   signls.  -   E   et   tertia   praeter  H;   infidelibus   linguis   ACDpB,  sensibilibus  linguis   sB,  visibilibus  linguis   ed.  a,  invisibilibus 
signis  F,  Jidelibus  signis  H. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


IN  articulis  primo  et  secundo  quaestionis  septuagesimae- 
secundae  adverte  unum,  scilicet  quod  chrisma,  hoc  est, 
compositum  ex  oleo  et  balsamo,  non  ita  est  materia  sa- 
cramenti  confirmationis  sicut  aqua  est  materia  baptismi : 
quoniam  sine  balsamo  confirmatio  tradita  valet,  sine  aqua 
autem  baptismus  non  valet.  Et  de  hoc  extat  textus  clarus, 
Extra,  de  Sacramentis  non  reiterandis,  cap.  Pastoralis :  ubi 
quaeritur  si  confirmationis  sacramentum  in  eo  debeat  re- 
iterari  qui  per  errorem  fuit  non  chrismate,  sed  oleo  deU- 
nitus,  et  respondetur  quod  non  est  aliquid  iterandum,  sed 
caute  supplendum  quod  incaute  fuerat  praetermissum.  Ex 
hoc  enim  apparet  sacramentum  confirmationis,  quoad  sub- 


stantialia,  fuisse  completum  sine  balsamo :  fuisset  siquidem 
aUoquin  reiterandum  sine  balsamo  coUatum.  Unde  intel- 
ligimus  mixtum  ex  oleo  et  balsamo,  quod  chrisma  con- 
suevimus  vocare,  esse  regularem  materiam  confirmationis 
de  necessitate  praecepti,  et  non  de  necessitate  sacramenti. 
Et  videtur  hoc  ab  Ecclesia  procedente  tempore  institu- 
tum.  In  primitiva  siquidem  Ecclesia  non  videtur  multum 
credibile  pauperrimos  episcopos  habuisse  balsamum,  quo 
forte  etiam  hodie  multi  carent.  Accedit  ad  haec  quod  chri- 
smatis  nomen,  quod,  secundum  Dionysium  *,  Apostoli  im- 
posuerunt  huic  sacramento,  non  significat  balsamum,  sed 
unctionem,  cui  oleum  sufficit. 


•  Vid.resp.  ad  i, 
fin. 


ARTICULUS  TERTIUS 

UTRUM  SIT  DE  NECESSITATE  HUIUS  SACRAMENTI  QUOD  CHRISMA, 
QUOD  EST  MATERIA  HUIUS  SACRAMENTI,  FUERIT  PRIUS  PER  EPISCOPUM  CONSECRATUM 

IV  Sent.,  dist.  ii,  qu.  i,  art.  i,  qu*  2,  ad  2;  dist.  vii,  qu.  i,  art.  2,  qu»  3;  dist.  xxiii,  qu.  i,  art.  3,  qu*  2,  3; 

De  Verit.,  qu.  xxvii,  art.  4,  ad  10. 


D  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod 
non  sit  de  necessitate  huius  sacramenti 
quod  chrisma,  quod  "  est  materia  hu- 
ius  sacramenti,  fuerit  prius  per  episco- 


plena  remissio  peccatorum,  non  est  minoris  ef- 
ficaciae  quam  hoc  sacramentum.  Sed,  licet  quae- 
dam  sanctificatio  adhibeatur  aquae  baptismali 
ante  baptismum,   non  tamen  est   de  necessitate 


pum  consecratum.    Bapfismus  enim,  in  quo  fit  |  sacramenfi:  quia  in  articulo  necessitatis  praeteriri 


a)  quod,  -  PIsFO;    quod   chrisma...   sacramenti  om.  EpF;   quae  ceteri. 


128 


QUAESTIO  LXXII,  ARTICULUS  III 


n.  3, 


Primus. 


potest.  Ergo  nec  est  de  necessitate  huius  sacra- 
menti  quod  chrisma  fuerit  per  episcopum  con- 
secratum. 

2.  Praeterea,  idem  non  debet  bis  consecrari. 
Sed  materia  sacramenti  sanctificaturin  ipsa  col- 
latione  sacramenti  per  formam  verborum  qua 
confertur  sacramentum :  unde  et  Augustinus  dicit, 

Tract.  Lxxx,  super  loan.  * :  Accedit  verbinn  ad  elementiim  et 
fit  sacramentum.  Non  ergo  debet  prius  chrisma 
consecrari  quam  hoc  sacramentum  tradatur. 

3.  Praeterea,  omnis  consecratio  quae  fit  in 
sacramentis,  ad  consecutionem  gratiae  ordinatur. 
Sed  materia  sensibilis  confecta  ex  oleo  et  balsamo 
non  est  capax  grafiae.  Ergo  non  debet  ei  aliqua 
consecratio  adhiberi. 

Sed  contra  est  quod  Innocentius  Papa  *  di- 
'cnt^^-'  a.  cAn.  cit*:  Presbyteris,  cum  bapti^ant,  iingere  baptiiatos 
c^omecZt 'i^^i.  chrismate  liceat ,  quod  ab  episcopo  fuerat  conse- 
crattim:  non  tamen  frontem  ex  eodem  oleo  si- 
gnare,  quod  solis  debetur  episcopis,  cum  tradunt 
Paraclitum;  quod  quidem  fit  in  hoc  sacramento. 
Ergo  ad  hoc  sacramentum  requiritur  quod  ma- 
teria  huius  sacramenti  prius  per  episcopum  con- 
secretur  ?. 

Respondeo  dicendum  quod  tota  sacramentorum 
•Qu.Lxiv,art.3.  sanctificatio  a  Christo  derivatur,  ut  supra  *  di- 
ctum  est.  Est  autem  considerandum  quod  qui- 
busdam  sacramentis  habentibus  materiam  corpo- 
ream  Christus  est  usus,  scilicet  baptismo  et  etiam 
Eucharistia.  Et  ideo  ex  ipso  usu  Christi  materiae 
horum  sacramentorum  aptitudinem  acceperunt 
ad  perfectionem  sacramenti.  Unde  Chrysostomus 


IV. 


P 


dicit  *  quod  nunquam  aquae  baptismi  purgare 
peccata  credentium  possent ,  nisi  tactu  Dominici 
corporis  sanctificatae  fuissent.  Et  ipse  similiter 
Dominus,  accipiens  panem,  benedixit:  similiter 
autem  et  calicem ,  ut  habetur  Matth.  xxvi  *  et 
Luc.  XXII  *.  Et  propter  hoc  non  est  de  necessitate 
horum  sacramentorum  quod  materia  prius  be- 
nedicatur:  quia  sufftcit  benedictio  Christi.  Si  qua 
vero  benedictio  adhibeatur,  pertinet  ad  solemni- 
tatem  sacramenti,   non   autem   ad  necessitatem. 

Unctionibus  autem  visibilibus  Christus  non  est 
usus,  ne  fieret  iniuria  invisibili  unctioni  qua  est 
unctus  prae  consortibus  suis  *.  Et  ideo  tam  chri- 
sma  quam  oleum  sanctum  et  oleum  ^  infirmo- 
rum  prius  benedicuntur  quam  adhibeantur  ad 
usum  sacramenti. 

Ad  PRiMUiM  ergo  patet  responsio  ex  dictis. 

Ad  secundum  dicendum  quod  utraque  conse- 
cratio  chrismatis  non  refertur  ad  idem.  Sicut 
enim  instrumentum  virtutem  instrumentalem  ac- 
quirit  dupliciter,  scilicet  quando  accipit  formam 
instrumenti ,  et  quando  movetur  a  principali 
agente  ^;  ita  etiam  materia  sacramenti  duplici 
sanctificatione  indiget,  per  quarum  unam  fit  pro- 
pria  materia  sacramenti,  per  aliam  vero  appli- 
catur  ad  effectum. 

Ad  tertium  dicendum  quod  materia  corporalis 
non  est  capax  gratiae  quasi  gratiae  subiectum, 
sed  solum  sicut  gratiae  instrumentum,  ut  supra  * 
dictum  est.  Et  ad  hoc  materia  sacramenti  con- 
secratur,  vel  ab  ipso  Christo,  vel  ab  episcopo, 
qui  gerit  in  Ecclesia  personam  Christi. 


3)  requiritur...  consecretur.  —  requiritur  chrisma  per  episcopum 
consecratum  PI;  prius  om.  FH. 

v)  et  oleum.  -  et  HpG,  om.  editiones. 


5)  agente. 
solutionis. 


'  Chromatius,  Iit 
Matth.,  cap.  iri, 
vers.  15.-  Ct.  can. 
Nunquam  aguae, 
deConsecr.,  dist. 
IV. 


'  Vers.  26,  27. 

'  Vers.  tg,  20.- 
Cf.  Marc.  cap. 
XIV,  vers.  22,  23. 


ad  effectum  addunt  E  et  tertia.  H  om.  reliqua  huius 


'Ps.xLiv,vers.  8. 
1 


'  Qu.  Lxii,  art.  3» 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


'  Cf.  num.  seq. 


Cf.  num.  III. 


Art.  11,  ad  1. 


'  Decret.  pro  Ar- 

tnen. 

*  Num.  I. 


IN  articulo  tertio  adverte,  propter  casus  emergentes,  quod, 
licet  constet  ex  Ecclesiae  ritu  materiam  confirmationis 
oportere  esse  consecratam  ab  episcopo,  non  tamen  evi- 
denter  constat  an  ista  necessitas  sit  ex  sacramento,  aut 
ex  praecepto  *.  Et,  dato  quod  sit  ex  necessitate  sacramenti, 
restat  adhuc  dubium  an  sic  oporteat  quod  plenitudo  Apo- 
stolicae  potestatis  non  possit  dispensative  subrogare  sim- 
plicem  sacerdotem  ad  consecrationem  materiae  *,  sicut 
potest  ipsum  subrogare  ad  collationem  huius  sacramenti, 
ut  infra  *  patebit. 

II.  Et  de  primo  quidem  dubio  apparet  tenendum  quod, 
si  episcopus  confirmaret  cum  chrismate  consecrato  a  sim- 
plici  sacerdote,  sacramentum  nullum  esset,  iuxta  verba  Au- 
ctoris  hic  sentientis  consecrationem  huiusmodi  pertinere 
ad  necessitatem,  et  non  ad  solemnitatem  sacramenti. 

Perspicacius  tamen  considerando,  oppositum  est  magis 
rationi  consentaneum.  Quandoquidem  nulla  est  maior  con- 
secratio  ea  quae  fit  in  Eucharistia.  Quam  cum  possit  simplex 
sacerdos  efficere,  omnem  aliam  non  sacramentalem  efficere 
potest,  ita  quod  facta  tenet,  quamvis  peccet  faciendo.  Nec 
Auctor  in  littera  explicat  quod  ab  episcopo  omnino  opor- 
teat  fieri. 

Nihil  tamen  definitive  concludo.  Legimus  enim,  etiam 
Apostolica  Sede  dispensante  circa  ministrum  huius  sacra- 
menti,  inconcusse  explicatum  fuisse  quod  utantur  chrisraate 
consecrato  per  episcopum:  ut  patet  in  Concilio  Floren- 
tino  *  sub  Eugenio  IV. 

III.  De  secunda  autem  quaestione  *  nullam  ego  video 
rationem  dubitandi,   supposita  potestate  Papae  de  muta- 


tione  ministri.  Qui  enim  potest  maius,  potest  et  minus  *. 
Maius  autem  esse  constat  quod  presbyter  conferat  confir- 
mationis  sacramentum,  quam  consecret  materiam  sacra- 
menti:  quanto  maius  est  sacramentum  sua  materia.  Et 
propterea,  si  Papa  potest  facere  quod  simplex  sacerdos 
confirmet,  potest  etiam  efficere  quod  idem  consecret  ma- 
teriam. 

IV.  In  eodem  articulo  tertio,  Durandus  occurrit,  in 
IV  Sent.,  dist.  vii,  qu.  2  *,  contra  litterae  rationem  arguens, 
volens  ipsam  peccare  secundum  non  causam  ut  causam, 
quantum  ad  sanctificationem  materiae  ex  contactu  vel  non 
contactu  Christi.  Tum  quia,  si  contactus  Christi  sanctifi- 
cavit  materiam,  puta  aquam  et  panem,  vel  fieret  iniuria 
sanctificationi  primae  ex  superaddita  sanctificatione  ab 
Ecclesia,  si  sunt  eiusdem  rationis:  vel  prima  esset  insuf- 
ficiens,  si  secunda  est  alterius  rationis. 

Tum  quia  Christus  usus  est  visibihbus  unctionibus:  in 
vita  a  Magdalena  pluries  * ;  et  in  morte  a  Nicodemo  **.  Ac 
per  hoc,  sanctificavit  unctiones,  si  contactus  eius  sanctifica- 
tivus  est.  Et  sic  sanctificata  esset  etiam  materia  huius  sa- 
cramenti,  nec  egeret  consecratione.  Cuius  oppositum  dicis. 

V.  Ad  hoc  dicitur  rationem  Auctoris  in  sua  probabi- 
litate  solidam  stare :  et  quod  prima  sanctificatio  constituit 
materiam  sacramenti,  et  propterea  alterius  est  rationis  a 
benedictione  eiusdem  materiae  quam  Ecclesia  adhibet.  Quo- 
niam  haec  secunda  non  ordinatur  ad  constituendam  ma- 
teriam,  sed  ad  solemnitatem  quandam  et  devotionem,  fu- 
gationem  daemonum,  et  huiusmodi.  Unde  non  arguit  se- 
cunda  insufficientiam  primae,  nec  illi  iniuriatur. 


■  Regula.  Liii,  De 
Regulis  luris,  ii» 
Sexto. 


'  Ad  primum  vi- 
dendum. 


•Matth.cap.xxvi, 
vers,  7;  Luc.  cap. 
vii,vers.38;  loan. 
cap.  XII,  vers,  3. 
"  loan,  cap.  xix, 
vers.  39. 


\ 


'O.Durand.Ioc. 
cit. 


QUAESTIO  LXXII,  ARTICULUS  IV 


129 


Nec  dicit  Auctor  quemcumque  Ghristi  contactum  san- 
ctificare  materiam  sacramenti ,  sed  contactum  in  usu  sa- 
cramenti:  quali  contactu  non  tetigit  unctiones. 

Nec  obstat  quod  ex  usu  sacramenti  Christus  nihil  acce- 
pit  * :  ac  per  hoc,  per  accidens  usus  concurrit,  et  solus  con- 


tactus  per  se,  quoniam  ipso  contactu  sanctificavit :  -  hoc, 
inquam,  non  obstat:  quoniam  de  usu  constitutivo  sacra- 
menti  est  sermo,  ita  quod  sensus  est :  Contactus  Christi  in 
constituendo  sacramentum  est  sanctificativus  materiae.  - 
Et  sic  fugantur  obiectiones  Durandi. 


ARTICULUS  QUARTUS 

UTRUM  HAEC  SIT  CONVENIENS  FORMA  HUIUS  SACRAMENTI :    CONSIGNO  TE  SIGNO  CRUCIS,  ETC. 

Infra,  qu.  lxxxiv,  art.  3;  IV  Sent.,  dist.  vii,  qu.  i,  art.  3,  qu"  1,  ad  3;  qu*  2;  Opusc.  XXII,  de  Form.  Absolut.,  cap.  i. 


Art.  2.  arg.  2 


Vers.  3  sqq. 


!^xi5c*^D  QUARTUM  sic  PRocEDiTUR.  Vidctur  quod 
haec  non  sit  conveniens  forma  huius 
'sacramenti:  Consigno  te  signo  crucis, 
^confirmo  "  te  chrismate  salutis ,  in  no- 
tnine  Patris  et  Filii  et  Spiritus  Sancti,  Atnen.  Usus 
enim  sacramentorum  a  Christo  et  ab  Apostolis 
derivatur.  Sed  neque  Christus  hanc  formam  in- 
stituit,  nec  Apostoli  ea  usi  leguntur.  Ergo  haec 
non  est  conveniens  forma  huius  sacramenti. 

2.  Praeterea,  sicut  sacramentum  est  idem 
apud  omnes,  ita  et  forma  debet  esse  eadem :  quia 
quaelibet  res  habet  unitatem,  sicut  et  esse,  a  sua 
forma.  Sed  hac  forma  non  omnes  utuntur :  qui- 
dam  enim  dicunt :   Confirmo  te  chrismate  sancti- 

ficationis.    Ergo  haec  non  est  conveniens  forma 
huius  sacramenti. 

3.  Praeterea,  sacramentum  hoc  debet  confor- 
mari  baptismo  sicut  perfectio  perfectibili,  ut  su- 
pra  *  dictum  est.  Sed  in  forma  baptismi  P  non 
fit  mentio  de  consignatione  characteris ;  nec  etiam 
de  cruce  Christi ,  cum  tamen  per  baptismum 
homo  Christo  commoriatur,  ut  Apostolus  dicit, 
Rom.  VI  *;  nec  etiam  fit  mentio  de  effectu  salutis, 
cum  tamen  baptismus  sit  de  necessitate  salutis. 
In  forma  etiam  baptismi  ponitur  unus  actus  tan- 
tum;  et  exprimitur  persona  baptizantis,  cum  di- 
citur,  Ego  te  bapti^o;  cuius  contrarium  apparet 
in  forma  praedicta.  Non  ergo  est  conveniens 
forma  huius  sacramenti. 

Sed  contra  est  auctoritas  Ecclesiae,  quae  hac 
forma  communiter  utitur. 

Respondeo  dicendum  quod  praedicta  forma  est 
conveniens  huic  sacramento.  Sicut  enim  forma 
rei  naturalis  dat  ei  speciem,  ita  forma  sacramenti 
continere  debet  quidquid  pertinet  ad  speciem  sa- 
cramenti.  Sicut  autem  ex  supra  *  dictis  patet, 
in  hoc  sacramento  datur  Spiritus  Sanctus  ad 
robur  spiritualis  pugnae.  Et  ideo  in  hoc  sacra- 
mento  tria  sunt  necessaria,  quae  continentur  in 
forma  praedicta.  Quorum  primum  est  causa  con- 
ferens  plenitudinem  roboris  spiritualis,  quae  est 
sancta  Trinitas.  Quae  exprimitur  cum  dicitur, 
in  nomine  Patris  etc.  -  Secundum  est  ipsum 
robur  spirituale,  quod  homini  confertur  per  sa- 
cramentum  materiae  visibilis  ad  salutem.  Quod 


quidem  tangitur  cum  dicitur,  confirmo  te  chri- 
smate  saliitis.  -  Tertium  est  signum  quod  pugna- 
tori  datur,  sicut  et  in  pugna  corporali :  sicut  ^  mi- 
Htes  signis  ducum  insigniuntur.  Et  quantum  ad 
hoc  dicitur,  Consigno  te  signo  crucis :  in  quo  sci- 
licet  Rex  noster  triumphavit,  ut  dicitur  Coloss.  ii  *. 

Ad  primum  ergo  dicendu.m  quod,  sicut  supra* 
dictum  est,  per  ministerium  Apostolorum  quan- 
doque  dabatur  effectus  huius  sacramenti,  scilicet 
plenitudo  Spiritus  Sancti,  quibusdam  visibilibus 
signis  miraculose  a  Deo  confecfis  ^\  qui  potest  ef- 
fectum  sacramenti  sine  sacramento  conferre.  Et 
tunc  non  erat  necessaria  nec  materia  nec  forma 
huius  sacramenti. 

Quandoque  autem  tanquam  ministri  ^  sacra- 
mentorum  hoc  sacramentum  praebebant  *.  Et 
tunc,  sicut  materia,  ita  et  forma  ex  mandato  Chri- 
sti  utebantur.  Multa  enim  servabant  Apostoli  in 
sacramentorum  collatione  quae  in  Scripturis  com- 
muniter  propositis  non  sunt  tradita.  Unde  Dio- 
nysius  dicit,  in  fine  Eccl.  Hier.  * :  Consummativas 
invocationes,  idest  verba  quibus  perficiuntur  sa- 
cramenta,  non  est  iustiim  Scripturas  interpretan- 
tibus,  neque  mysticum  earum,  aut  in  ipsis  pperatas 
ex  Deo  virtutes,  ex  occulto  ad  commune  addu- 
cere:  sed  nostra  sacra  traditio  sine  ^  pompa,  idest 
occulte,  edocet  eas.  Unde  et  Apostolus  dicit,  lo- 
quens  de  celebratione  Eucharistiae,  I  Cor.  xi  *: 
Cetera  cum  venero  disponam. 

Ad  secundum  dicendum  quod  sanctitas  est  salutis 
causa.  Et  ideo  in  idem  redit  quod  dicitur  chri- 
smate  salutis,  et  sanctificationis. 

Ad  tertium  dicendum  quod  baptismus  est  re- 
generatio  in  spiritualem  vitam,  qua  homo  vivit 
in  seipso.  Et  ideo  non  ponitur  in  forma  bapti- 
smi  nisi  ipse  "^  actus  ad  ipsum  hominem  perti- 
nens  sanctificandum.  Sed  hoc  sacramentum  non 
solum  ordinatur  ad  hoc  quod  homo  sanctificetur 
in  seipso,  sed  exponitur  cuidam  pugnae  exteriori. 
Et  ideo  non  solum  fit  mentio  de  interiori  sancti- 
ficatione  \  cum  dicitur,  confirmo  te  chrismate  sa- 
lutis:  sed  etiam  consignatur  homo  exterius,  quasi 
vexillo  crucis,  ad  pugnam  exteriorem  '  spiritua- 
lem,  quod  significatur  cum  dicitur,  Consigno  te 
signo  crucis. 


a)  confirmo.  -  et  confirmo  F  et  tertia  praeter  I;  cf.  qu.  lxxxiv 
art.  3  corp.  med. 

fs)  baptismi.  -  EFa  et  tertia;  om.  ABC;  sed  in  forma  baptismi 
om.  D.  -  Pro  consignatione,  consignificatione  B. 

T)  sicut.  -  Om.  PFsI.  -  Pro  signis,  insignis  GHpI,  in  signis  b,  insi- 
gniis  Pc. 

3)  confectis.  -  effectis  F  et  tertia. 

SuMMAK  Thkol.  D.  Thomae  T.  IX. 


e)  ministri.  -  ¥a  et  tertia  praeter  H;  minister. 

'Q  sine.  -  EFa  et  tertia;  suis.  Pro  edocet  eas,  docet  eas  D,  eas 
edocet  F  et  tertia. 

Tj)  ipse.  -  unus  PI. 

9)  sanctificatione.  -  Tertia;  intentione  sanctificatione  E,  inten- 
tione  ceteri. 

i)  exteriorem,  -  Om.  tertia. 

»7 


Vers.  15. 
Art.  2,  ad 


•  Cf.  Act.  cap.  VII, 
vers.  14  sqq. 


*  Cap.  VII,  part. 
iii,  §  10.  ' 


Vers,  34. 


*  Qu.  Lxvi,  art.5, 
ad  1. 


*  Decrel.  pro  Ar- 
men. 


i3o 


QUAESTIO  LXXII,  ARTICULUS  V 


In  ipso  autem  verbo  bapii^andt,  quod  ablutio- 
nem  significat,  potest  intelligi  et  materia,  quae 
est  aqua  abluens,  et  effectus  salutis.  Quae  non 
intelliguntur  in  verbo  confirmandi:  et  ideo  opor- 
tuit  haec  "  ponere. 

Dictum  est  autem  supra  *  quod  hoc  quod  di- 


citur,  Ego,  non  est  de  necessitate  formae  bapti- 
smalis :  quia  intelligitur  in  verbo  primae  perso- 
nae.  Apponitur  tamen  ad  exprimendam  intentio- 
nem.  Quod  non  est  ita  necessarium  in  confirma- 
tione,  quae  non  exhibetur  nisi  ab  excellenti  mi- 
nistro,  ut  infra  *  dicetur. 


x)  haec.  -  PH;  hoc  habc,  hic  F;  ceteri  utrum  hoc  an  haec  intendant  ambiguum. 

Commentaria  Cardinalis  Caietani 


IN  articulo  quarto  adverte,  pro  hoc  et  ceteris  sacramentis, 
quod,  licet  in  antiquis  iuribus  non  inveniantur  expresse 
omnes  sacramentorum  formae,  posterioribus  tamen  tem- 
poribus,  scilicet  sub  Eugenio  IV  in  Concilio  Florentino  *, 
in  quo  etiam  fuit  Ecclesia  orientalis,  explicatae  sunt  omnium 


sacramentorum  formae,  cum  reliquis  omnibus  requisitis 
ad  omnia  et  singula  sacramenta.  Ubi  et  ponitur  ista  forma 
sacramenti  confirmationis :  nisi  quod  hic  dicitur,  Consi- 
gno,  et  ibi  legitur,  Signo  te  signo  crucis;  et  idem  est 
sensus. 


Art.  11. 


ARTICULUS  QUINTUS 

UTRUM  SACRAMENTUM  CONFIRMATIONIS  IMPRIMAT  CHARACTEREM 

Supra,  qu.  lxiii,  art.  6;  IV  Sent,,  dist.  vii,  qu.  ii,  art.  i,  qu"  i;  qu.  iii,  art.  3,  qu*  3. 


'  AdEphes.,cip, 
VI,  vers.  II  sqq. 


►D  QuiNTUM  sic  PRocEDiTUR.  Videtur  quod 
sacramentum  confirmationis  non  im- 
'primat  characterem.  Character  enim 
limportat  quoddam  signum  distinctivum. 
Sed  per  sacramentum  confirmationis  non  distin- 
guitur  homo  ab  infidelibus,  hoc  enim  fit  per  ba- 
ptismum:  nec  etiam  ab  aliis  fidelibus,  quia  hoc 
sacramentum  ordinatur  ad  pugnam  spiritualem, 
quae  omnibus  fidelibus  indicitur  *.  Non  ergo  in 
hoc  sacramento  imprimitur  aliquis  character. 
'Qu.Lxiii,art.2.  2.  Praeterea,  supra  *  dictum  est  quod  cha- 
racter  est  quaedam  potentia  spiritualis.  Potentia 
autem  non  est  nisi  activa  vel  passiva.  Potentia 
autem  activa  in  sacramentis  confertur  per  sacra- 
mentum  ordinis:  potentia  autem  passiva,  sive 
receptiva,  per  sacramentum  baptismi.  Ergo  per 
sacramentum  confirmationis  nullus  character  im- 
primitur. 

3.  Praeterea,  in  circumcisione,  quae  est  cha- 
racter  corporalis,  non  imprimitur  aliquis  spiri- 
tualis  character.  Sed  in  hoc  sacramento  impri- 
mitur  quidam  character  corporalis:  dum  scilicet 
homo  chrismate  signatur  signo  crucis  in  fronte. 
Non  ergo  imprimitur  in  hoc  sacramento  chara- 
cter  spiritualis. 

Sed  contra,  in  omni  sacramento  quod  non 
iteratur,  imprimitur  character.  Sed  hoc  sacramen- 
tum  non  iteratur:  dicit  enim  Gregorius  *:  De 
homine  qui  a  pontifice  confirmatus  fuerit  denuo, 
talis  iteratio  prohibenda  est,  Ergo  in  confirmatione 
imprimitur  character. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  *  dictum 
est,  character  est  quaedam  spiritualis  potestas  ad 
aliquas  sacras  actiones  ordinata.  Dictum  est  au- 
tem  supra  *  quod,  sicut  baptismus  est  quaedain 
spiritualis  generatio  "  in  vitam  Christianam,  ita 
etiam  confirmatio  est  quoddam  spirituale  augmen- 
tum  promovens  hominem  in  spiritualem  aetatem 


*  Greg.  11,  Epist. 
IV,  ad  Bomfac. 
-  Cf.  can.  De  Ho- 
mine,  de  Con- 
secr.,  dist.  V. 


*Qu.Lxiii,art.2. 


*  Art.  i;  qu.  lxv, 
art.  I. 


perfectam.  Manifestum  est  autem  ex  similitudine 
corporalis  vitae  quod  alia  est  actio  hominis  sta- 
tim  nati,  et  alia  actio  competit  P  ei  cum  ad  per- 
fectam  aetatem  pervenerit.  Et  ideo  per  sacra- 
mentum  confirmationis  datur  homini  potestas 
spiritualis  ad  quasdam  actiones  alias  sacras,  prae- 
ter  illas  ad  quas  datur  ei  potestas  in  baptismo. 
Nam  in  baptismo  accipit  potestatem  ad  ea  agenda 
quae  ad  propriam  pertinent  salutem,  prout  se- 
cundum  seipsum  vivit:  sed  in  confirmatione  ac- 
cipit  potestatem  ad  agendum  ea  quae  pertinent 
ad  pugnam  spiritualem  contra  hostes  fidei.  Sicut 
patet  exemplo  Apostolorum,  qui,  antequam  ple- 
nitudinem  Spiritus  Sancti  acciperent,  erant  in 
cenaculo  perseverantes  in  oratione  *;  postmodum 
autem  egressi  non  verebantur  fidem  publice  fa- 
teri,  etiam  coram  inimicis  fidei  Christianae  *.  Et 
ideo  manifestum  est  quod  in  sacramento  confir- 
mationis  imprimitur  character. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  pugna  spiritua- 
lis  contra  hostes  invisibiles  omnibus  competit. 
Sed  contra  hostes  visibiles,  idest  contra  persecu- 
tores  fidei  pugnare,  nomen  Christi  confitendo  ^, 
est  confirmatorum,  qui  iam  sunt  perducti  spiri- 
tualiter  ad  virilem  aetatem :  secundum  quod  di- 
citur  Iloan.  ii*:  Scribo  vobis,  iuvenes,  quoniam 
fortes  estis,  et  verbum  Dei  in  vobis  manet,  et  vi- 
cistis  malignum,  Et  ideo  character  confirmatio- 
nis  est  signum  distinctivum ,  non  infidelium  a 
fidelibus,  sed  spiritualiter  provectorum  ab  his  qui- 
bus  dicitur  * :  Sicut  modo  geniti  infantes, 

Ad  secundum  dicendum  quod  omnia  sacramenta 
sunt  quaedam  fidei  protestationes.  Sicut  igitur 
baptizatus  accipit  potestatem  spiritualem  ad  pro- 
testandum  fidem  per  susceptionem  aliorum  sa- 
cramentorum ;  ita  confirmatus  accipit  potestatem 
publice  fidem  Christi  verbis  profitendi,  quasi  ex 
officio. 


•  Act,  cap.  I, 
vers.  13,  14. 

•  Ibid.,  cap.  II 
sqq. 


Vers.  14. 


*  I  Petr.  cap.  11, 
vers.  2. 


a)  generatio. 
fi)  competit,  - 


-  regeneratio  F  et  tertia  praeter  I. 
quae  competit  editiones. 


f)  confitendo,  -  publice  confitendo  tertia. 


QUAESTIO  LXXII,  ARTICULUS  VI 


i3i 


0 

'  Ver».  lo. 
'  D.  1095. 


Ad  tertium  dicendum  quod  sacramenta  veteris 
legis  dicuntur  iitstitia  ^  carnis,  ut  patet  Heb.  ix  *, 
quia  scilicet  interius  nihil  efficiebant  *.  Et  ideo 
in  circumcisione  imprimebatur  character  solum 


in  corpore,  non  autem  in  anima.  Sed  in  confir- 
matione  cum  charactere  corporali  imprimitur 
simul  character  spiritualis,  eo  quod  est  sacra- 
mentum  novae  legis. 


S)  iustitia.  -  iustitiae  P. 


Commen.taria  Cardinalis  Caietani 


IN  articulo  quinto  dubium  occurrit  ad  horainem.  Quo- 
niam  Auctor  superius,  in  qu.  Lxin,  art.  6,  posuit  chara- 
cterem  confirmationis  pertinere  ad  recipientes.  Hic  autem 
ponit  ipsum  ex  parte  potentiae  activae,  ut  patet  in  littera. 
Unde  videtur  Auctoris  doctrina  sibi  ipsi  dissona. 

Ad  hoc  dicitur  quod  haec  sibi  invicem  non  adversantur. 
Quoniam  character  confirmationis ,  ut  ipsius  sacramenti 
nomen  testatur,  est  characteris  baptismalis  confirmatio.  Per 
baptismum  enim  fit  Christianus,  infirmus  tamen,  quia  est 
*  lPetr.,c«p.  II,  sicut  modo  genitus  infans*:  per  confirmationem  autem 
firmatur.  Ac  per  hoc,  ex  eadem  parte  utriusque  se  tenet 
sacramenti  character.  Et  per  consequens  character  confir- 
mationis  est  ut  perficiens  characterem  baptismalem.  Qui, 
cum  se  teneat  ex  parte  recipientis,  trahit  secum  suae  con- 
firmationis  characterem.    Unde  De  Consecr.,  dist.  v,  cap. 


De  his  vero,  Melchiades  Papa  inquit :  Ita  coniuncta  sunt 
haec  duo  sacramenta  quod  unum  sine  altero  rite  perfici 
non  potest :  -  Glossa,  idest,  Christianum  facere  non  potest, 
supple,  perfectum. 

Apparetque  hoc  idem  ex  actibus  utriusque  characteris. 
Nam  baptismi  est  confiteri  fidem;  confirmationis  autem 
libere  seu  intrepide  confiteri  eandem ;  ubi  patet  secundum 
perficere  et  firmare  primum. 

Patet  etiam  non  sic  esse  intelligendum  characterem 
esse  potentiam  passivam,  tanquam  si  poneretur  pure  pas- 
siva.  Potest  enim  aliquem  actum  habere ,  cum  hoc  quod 
constituit  sacramentorum  receptivum  perfectum  seu  fir- 
mum.  Baptismalis  siquidem  character  receptivum  absolute ; 
confirmationis  autem  receptivum  perfecte  et  libere  con- 
stituit. 


ARTICULUS  SEXTUS 

UTRUM  CHARACTER  CONFIRMATIONIS  PRAESUPPONAT 
EX  NECESSITATE  CHARACTEREM  BAPTISMALEM 

IV  Sent.,  dist.  vii,  qu.  11,  art.  1,  qu*  3. 


•   Act. 
vers.  2 


cap.   II 
sqq. 


•Lib.I, 


7'f.^g^'Q  SEXTUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 

character  confirmationis   non  praesup- 

ponat  ex  necessitate  characterem  bapti- 

smalem.   Sacramenturn  enim  confirma- 

tionis   ordinatur  ad  confitendum  publice   fidem 

Christi.    Sed  multi  etiam   ante  baptismum   sunt 

fidem   Christi   publice  confessi,   sanguinem  fun- 

dentes  pro  fide.    Ergo   character   confirmationis 

non  praesupponit  characterem  baptismalem. 

2.  Praeterea,  de  Apostolis  non  legitur  quod 
fuerint  baptizati:  praesertim  cum  dicatur:,  loan.iv*, 
quod  ipse  Christiis  non  bapti\abat,  sed  discipuli 
eius.  Et  tamen  postea  fuerunt  confirmati  per  ad- 
ventum  Spiritus  Sancti  *.  Ergo  similiter  aiii  pos- 
sunt  confirmari  antequam  baptizentur. 

3.  Praeterea,  Act.  x  *  dicitur  quod,  adhuc  lo- 
quente  Petro,  cecidit  Spiritus  Sanctus  super  onines 
qui  audiebant  verbiim,  et  audiebant  eos  loquentes 
linguis:  et  postea  iussit  eos  bapti\ai'i.  Ergo  pari 
ratione  possunt  alii  prius  confirmari  quam  ba- 
ptizentur. 

Sed   contra  est  quod  Rabanus  dicit,   de  In- 

cap.xxx.  stitut.  Cleric.  *:  Nopissime  a  summo  sacerdote  per 

impositionem  manus  Paraclitus  traditur  bapti^ato, 

ut   roboretur  per   Spiritum   Sanctum   ad  praedi- 

candum. 

Respondeo  dicendum  quod  character  confirma- 
tionis  ex  necessitate  praesupponit  characterem 
baptismalem :  ita  scilicet  quod ,  si  aliquis  non 
baptizatus  confirmaretur,  nihil  reciperet,  sed  opor- 


Vers.  44  sqq 


teret  ipsum  iterato  confirmari  post  baptismum. 
Cuius  ratio  est  quia  sic  se  habet  confirmatio  ad 
baptismum  sicut  "  augmentum  ad  generationem, 
ut  ex  supra  *  dictis  patet.  Manifestum  est  autem 
quod  nullus  potest  promoveri  in  aetatem  perfe- 
ctam  nisi  primo  fuerit  natus.  Et  similiter,  nisi 
aiiquis  primo  fuerit  baptizatus,  non  potest  sacra- 
mentum  confirmationis  accipere. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  virtus  divina 
non  est  alligata  sacramentis.  Unde  potest  con- 
ferri  P  homini  spirituale  robur  ad  confitendum 
publice  fidem  Christi  absque  sacramento  confir- 
mationis:  sicut  etiam  potest  consequi  remissio- 
nem  peccatorum  sine  baptismo.  Tamen,  sicut 
nullus  consequitur  effectum  baptismi  sine  voto 
baptismi,  ita  nullus  consequitur  effectum  confir- 
mationis  sine  voto  ipsius.  Quod  potest  haberi 
etiam  ante  susceptionem  baptismi. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  sicut  Augustinus  * 
dicit  Tf,  ex  hoc  quod  Dominus  dicit,  loan.  xiii  *, 
«  Qui  lotus  est,  non  indigei  nisi  ut  pedes  lavet  », 
intelligimus  Petrum  et  alios  Christi  discipulos  fuisse 
baptiiatos,  sive  baptismo  loannis,  sicut  nonnulli  ar- 
bitrantur;  sive,  quod  magis  credibile  est,  baptismo 
Christi.  Neque  enim  renuit  ministerium  bapti\andi, 
ut  haberet  servos  ^  per  quos  ceteros  bapti^aret. 

Ad  tertium  dicendum  quod  audientes  praedica- 
tionem  Petri  acceperunt  effectum  confirmationis 
miraculose :  non  tamen  sacramentum  confirma- 
tionis.    Dictum  est  autem  *  quod   effectus  con- 


*  Art.  1;  qu.  Lxv, 
art.  1. 


•  Ep.  CCLXV, 
al.  CVIII,  ad 
Seleucianam. 

T 

*  Vers.  10. 


*  Resp.  ad  1; 
art.  3 ,  ad  1 ; 
art.  4,  ad  I. 


o)  sic...  sicut.  -  sicut...  ita  H  et  editiones. 
P)  conferri.  —  cotiferre  V  et  tertia. 


Y)  dicit.   -   dicit   celecianu    I,  dicit   contra   celeucianum  sG.   Cf. 
qu.  Lxxxiv.  art.  7.  6. 

S)  servos.  -  et  bapti^atos  servos  P. 


l32 


QUAESTIO  LXXII,  ARTICULUS  VII 


firmationis  potest  alicui  conferri  ante  baptismum, 
non  autem  sacramentum  confirmationis.  Sicut 
enim  effectus  confirmationis,  qui  est  robur  spi- 


rituale,  praesupponit  effectum  baptismi,  qui  est 
iustificatio,  ita  sacramentum  confirmationis  prae- 
supponit  sacramentum  baptismi. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


IN  articulo  sexto ,  adverte  quod  character  confirmationis 
ita  praesupponit  characterem  baptismi  ut,  si  confirma- 
retur  non  baptizatus,  esset  post  baptismum  reconfirmandus : 
eadem  ratione  qua  presbyter  non  baptizatus  est  post  ba- 
ptismum  iterum  ordinandus,  ut  patet  in  cap.  Veniens,  et 


in  cap.  Si  quis  de  Presbytero  non  bapti^ato.  Magis  enim 
annexum  est  confirmationis  sacramentum  baptismo  quam 
sacramentum  ordinis :  cum  confirmatio  firmitas  perfectioque 

sit  baptismi. 


•  Art.  6. 


ARTICULUS  SEPTIMUS 

UTRUM  PER  HOC  SACRAMENTUM  GRATIA  GRATUM  FACIENS  CONFERATUR 

IV  Seiit.,  dist.  VII,  qu.  ii,  art.  2. 


iD  sEPTiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 

per   hoc    sacramentum    gratia    gratum 

'faciens  non  conferatur.  Gratia  enim  gra- 

jtum  faciens   ordinatur   contra  culpam. 

Sed  hoc  sacramentum,    sicut  dictum  est  *,  non 

exhibetur  nisi  bapfizatis,  qui  sunt  a  culpa  mun- 

dati.    Ergo  per  hoc  sacramentum  gratia  gratum 

faciens  non  confertur. 

2.  Praeterea,  peccatores  maxime  indigent  gra- 
tia  gratum  faciente,  per  quam  solam  iustificari 
possunt.  Si  ergo  per  hoc  sacramentum  gratia 
gratum  faciens  confertur,  videtur  quod  deberet 
dari  hominibus  in  peccato  existentibus.  Quod 
tamen  non  est  verum. 

3.  Praeterea,  gratia  gratum  faciens  specie  non 
differt:  cum  ad  unum  effectum  ordinetur.  Sed 
duae  formae  eiusdem  speciei  non  possunt  esse 
in  eodem  subiecto.  Cum  ergo  gratia  gratum  fa- 
ciens  conferatur  homini  per  baptismum,  videtur 
quod  per  sacramentum  confirmafionis,  quod  non 
exhibetur  nisi  bapfizato,  gratia  gratum  faciens 
non  conferatur. 

Sed  contra  est  quod  Melchiades  Papa  dicit  * : 
sanci.,  de^con-  ^piritus   Sanctus   in  fonte   baptismi  plenitudinem 
«cr./dist.  V.     tribuit  ad  innocentiam:  in  conjirmatione  augmen- 
tum  praestat  ad  gratiam. 

Respondeo  dicendum  quod  in  hoc  sacramento, 
,xv,"art.'  t':  ''"■  sicut  dictum  est  *,  datur  baptizato  Spiritus  San- 
ctus  ad  robur:  sicut  Apostolis  datus  est  in  die 
Pentecostes,  ut  legitur  Act.  ii  * ;  et  sicut  dabatur 
baptizatis  per  impositionem  manus  Apostoiorum, 
ut  dicitur  Act.  viii  *.  Ostensum  est  autem  in  Pri- 
•Qu.xuu,art.3.  ^^  'PaxlQ  *  quod  missio  seu  datio  Spiritus  San- 
cti  non  est  nisi  cum  gratia  gratum  faciente.  Unde 
manifestum  est  quod  gratia  gratum  faciens  con- 
fertur  in  hoc  sacramento. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  gratiae  gratum 
"  facientis  est  »  remissio  culpae :   habet  tamen  et 


'  Epist.  ad  Epi- 
scopos  Hispan.  - 

Sp-  ■■ 


Cf.    can. 


*  Vers.  2  sqq. 


Vers.  17. 


alios  effectus,  quia  sufficit  ad  hoc  quod  promo- 
veat  hominem  per  omnes  gradus  usque  in  vitam 


aeternam  p. 
Sufficit  tibi 
I  Cor.  XV  *: 
ideo  gratia 


Vers.  9. 
T 
Vers.  10. 


'  Can.  III. -Cf. 
can.  Vt  ieiuni, 


Unde  et  Paulo  dictum  est,  II  Cor.  xii  * : 
gratia  mea:  et  ipse  de  se  ^f  dicit, 
Gratia  Dei  siim  id  quod  sum.  Et 
gratum  faciens  non  solum  datur  ad 
remissionem  culpae ,  sed  etiam  ad  augmentum 
et  firmitatem  iustitiae.  Et  sic  confertur  in  hoc 
sacramento. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  sicut  ex  ipso  no- 
mine  apparet,  hoc  sacramentum  datur  ad  con- 
firmandum  quod  prius  invenerit.  Et  ideo  non 
debet  dari  his  qui  non  habent  gratiam.  Et  pro- 
pter  hoc,  sicut  non  datur  non  baptizatis,  ita  non 
debet  dari  adultis  peccatoribus,  nisi  per  poeni- 
tentiam  reparatis.  Unde  dicitur  in  Aurelianensi 
Concilio  * :  Ut  ieiuni  ad  confirmationem  veniant, 
ut  moneantur  confessionem  facere  prius.  ut  muitdi  \^  cmlTcr'.', 
donum  Spiritus  Sancti  valeant  accipere  *.  Et  tunc  *  d.  380. 
per  hoc  sacramentum  perficitur  poenitentiae  ef- 
fectus,  sicut  et  baptismi :  quia  per  gratiam  col- 
latam  in  hoc  sacramento  consequetur  ^  poenitens  s 

pleniorern  remissionem  peccati.  -  Et  si  aliquis 
adultus  in  peccato  existens  cuius  conscientiam 
non  habet,  vel  si  etiam  non  perfecte  contritus 
accedat  %  per  gratiam  collatam  in  hoc  sacramento  « 

consequetur  remissionem  peccatorum. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  *,  *Qu.utii,art.3. 
gratia  sacramentalis  addit  super  gratiam  gratum 
facientem   communiter  sumptam  aliquid  effecti- 
vum  specialis  ''•  effectus ,  ad  quod  ordinatur  sa-  X 

cramentum.  Si  ergo  consideretur  gratia  in  hoc 
sacramento  collata  quantum  ad  id  quod  est  com- 
mune,  sic  per  hoc  sacramentum  non  confertur 
aliqua  alia  gratia  quam  per  baptismum,  sed  quae 
prius  inerat,  augetur.  Si  autem  consideretur  quan- 
tum  ad  illud  speciale  quod  superadditur,  sic  non 
est  eiusdem  speciei  cum  ipsa. 


a)  est.  -  effeclus  est  EFH,  primus  effectus  est  l  et  editiones;  a 
addit  effectus  ante  gratiae. 

p)  aeternam.  -  secundum  illud  Rom.  VI:  Gratia  Dei  est  vita 
aeterna  addunt  E  et  tertia. 

Y)  de  se.  -  Om.  Pc. 

0)  consequetur.  -  consequitur  CFa  et  tertia  praeter  pl;  in  fine 
solutionis  consequitur  ¥a. 


i)  accedat.  -  accedat  ad  hoc  sacramentum  dummodo  non  fictus 
accedat  (repetit,  sine  quia  quod  iam  superius  omiserat,  per  gratiam 
collatam...  contritus  accedat)  ad  hoc  sacramentum  dummodo  fictus 
accedat  E,  accedat  dummodo  non  fictus  accedat  PI. 

!^)  specialis.  -  spiritualis  GHbc,  spiritalis  F;  Alias  spiritualis 
margo  P, 


QUAESTIO  LXXII,  ARTICULUS  VUl 


i33 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


IN  articulo  septimo,  in  responsione  ad  secundum,  nota 
hic  dictum  in  littera  pro  omnihus  sacramentis:  quod 
accedens  ad  sacramentum  cum  peccato,  vel  quia  eius  con- 
scientiam  non  habet,  vel  quia  non  perfecte  contritus,  gra- 
tiam  ex  sacramento  consequitur  in  remissionem  peccato- 
rum.  Et  intelligo  hoc  de  peccato  mortali:  quoniam  de 
venialibus  non  oportet  habere  conscientiam  particularem. 
Hoc  est  enim  quod  consuevit  dici,  Virtute  sacramenti  fieri 
de  attrito  contritum :  hoc  est,  paratum  secundum  propriam 
conscientiam  caritate  informari.  Quod  tunc  tantum  fit  cum 
ex  sacramento  movetur  mens  suscipientis  sacramentum  in 
actualem  operationem  in  Deum  seu  peccatum.  Non  enim 
regulariter   infunditur    aut    augetur   gratia    in    aduho   nisi 


vm, 


*  Sap.  cap. 
vers.  I. 

'  Qu.  cxiit,  art.  3. 

*  Qu.     LXXXVII  , 

art.  2. 


concurrente  actu  novo  liberi  arbitrii,  quoniam  sic  exigit 
suavis  dispositio  *  divinae  gubernationis :  ut  ex  his  quae  in 
Prima  Secundae  *  de  iustificatione  impii  Auctor  dicit,  ha- 
bere  potes ;  et  inferius  *,  cum  de  sacramento  poenitentiae 
tractabitur. 

II.  In  eodem  articulo,  in  responsione  ad  tertium,  me- 
mento  superius  *  dictorum  de  gratia  sacramentali ,  et  in-  *  Qu.  lxh,  art.  2. 
telliges  quae  hic  dicuntur.  Gratia  siquidem  gratum  faciens 
extensa  ad  firmandum  Christianum  ut  libere  Christum  cru- 
cifixum  confiteatur,  secundum  essentiam  gratiae  est  eius- 
dem  speciei  cum  gratia  collata  in  baptismo :  sed  secundum 
auxilium  firmitatis  procedentis  a  gratia,  quod  gratia  sa- 
cramentalis  vocatur,  specie  differt  a  gratia  baptismali. 


'  Art.  2,  ad  2.  - 
Cf.  qu.  Lxv,  art. 
3.  4- 


I 


*  Epist.  ad  Epi- 
scopos  Hispan.  - 
Cf.  can.  Spirit. 
Sanct.,  de  Con- 
tecr.,  dist.  V. 


ARTICULUS   OCTAVUS 

UTRUM  HOC  SACRAMENTUM  SIT  OMNIBUS  EXHIBENDUM 

IV  Sent.,  dist.  vn,  qu.  iii,  art.   2,  qu*  2,  3. 


est 


Ibid. 


I 

* 

I 


Vers.  2. 


Vers. 


Art.  i. 


•  Vers.  4. 


iD  ocTAVUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
hoc  sacramentum  non  sit  omnibus  ex- 
hibendum.  Hoc  enim  sacramentum  ad 
jquandam  excellentiam  datur,  ut  dictum 
Sed  id  quod  ad  excellentiam  pertinet,  non 

competit  omnibus.   Ergo  hoc  sacramentum  non 

debet  omnibus  dari. 

2.  Praeterea,  per  hoc  sacramentum  augetur 
aliquis  spiritualiter  in  perfectam  aetatem.  Sed 
perfecta  aetas  repugnat  aetati  puerili.  Ergo  ad 
minus  pueris  dari  non  debet. 

3.  Praeterea,  sicut  Melchiades  Papa  dicit  *, 
post  baptismiim  confirmamur  ad  piignam.  Sed 
pugnare  non  competit  mulieribus,  propter  fragi- 
litatem  sexus.  Ergo  nec  mulieribus  hoc  sacra- 
mentum  debet  dari. 

4.  Praeterea,  Melchiades  Papa  dicit  *:  Qitam- 
vis  continno  transituris  sujficiant  regenerationis 
beneficia,  victuris  tamen  confirmationis  beneficia 
necessaria  sunt.  Confirmatio  armat  et  instruit  ad 
agones  mundi  huius  et  praelia  reservandos.  Qui 
autem  pqst  baptismum  curn  acquisita  innocentia 
immaculatus  pervenerit  ad  mortem,  confirmatur 
morte :  quia  iam  non  potest  peccare  post  mortem. 
Ergo  statim  morituris  non  debet  hoc  sacramen- 
tum  conferri.  Et  sic  non  debet  omnibus  dari. 

Sed  gontra  est  quod  dicitur  Act.  ii  *,  quod 
Spiritus  Sanctus  veniens  replevit  totam  domiim, 
per  quam  significatur  Ecclesia :  et  postea  *  sub- 
ditur  quod  repleti  sunt  omnes  Spiritu  Sancto.  Sed 
ad  illam  plenitudinem  consequendam  hoc  sacra- 
mentum  datur.  Ergo  est  omnibus  qui  sunt  in 
Ecclesia  exhibendum. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  *, 
per  hoc  sacramentum  promovetur  homo  spiri- 
tualiter  in  aetatem  perfectam.  Hoc  autem  est  de 
intentione  naturae,  ut  omnis  qui  corporaliter 
nascitur,  ad  perfectam  aetatem  perveniat:  sed 
hoc  quandoque  impeditur  propter  corruptibilita- 
tem  corporis,  quod  morte  praevenitur.  Multo 
autem  magis  de  intentione  Dei  est  omnia  ad 
perfectionem  perducere,  ex  cuius  imitatione  hoc 
natura  participat:    unde   et  Dew/.  xxxii  *  dicitur: 


Dei  perfecta  sunt  opera.  Anima  autem,  ad  quam 
pertinet  spiritualis  nativitas  et  spiritualis  aetatis 
perfectio,  immortalis  est:  et  potest,  sicut  tempore 
senectutis  spiritualem  nativitatem  consequi ,  ita 
tempore  iuventutis  et  pueritiae  consequi  perfe- 
ctam  aetatem  ;  quia  huiusmodi  corporales  aetates 
ariimae  non  praeiudicant.  Et  ideo  hoc  sacramen- 
tum  debet  omnibus  exhiberi. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  hoc  sacramen- 
tum  datur  ad  quandam  excellentiam,  non  quidem 
unius  hominis  ad  alium,  sicut  sacramentum  ordi- 
nis,  sed  hominis  ad  seipsum :  sicut  idem,  perfectus 
vir  e.xistens,  habet  excellentiam  ad  se  puerum. 

Ad  segundum  digendum  quod,  sicut  dictum  est  *, 
corporalis  aetas  non  praeiudicat  animae.  Unde 
etiam  in  puerili  aetate  homo  potest  consequi 
perfectionem  spiritualis  aetatis :  de  '  qua  dicitur 
Sap.  IV  *:  Senectus  venerabilis  est  non  diuturna, 
neque  numero  annorum  computata.  Et  inde  est 
quod  multi  in  puerili  aetate,  propter  robur  Spi- 
ritus  Sancti  perceptum,  usque  ad  sanguinem  for- 
titer  certaverunt  pro  Christo. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  Chrysosto- 
mus  dicit,  in  Homilia  *  de  Machabaeis,  in  mun- 
danis  agonibiis  aetatis  et  formae  generisque  di- 
gnitas  requiritur:  et  ideo  servis  ac  mulieribus,  se- 
nibus  ac  pueris,  ad  eos  aditus  denegatur.  In  cae- 
lestibus  autem  omni  personae  et  aetati  et  sexui 
indiscreta  facultate  stadium  patet.  Et  in  Homilia 
de  Militia  Spiriluali  *  dicit :  Apud  Deum  femineus 
etiam  militat  sexus :  multae  namque  feminae  animo 
virili  spiritualem  militiam  gesserunt.  Quaedam 
enim  interioris  hominis  virtute  viros  aequaverunt 
in  agonibus  martyrum:  quaedam  etiam  fortiores 
viris  exstiterunt.  Et  ideo  mulieribus  hoc  sacra- 
mentum  conferendum  est. 

Ad  quartum  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  *, 
anima,  ad  quam  pertinet  spiritualis  aetas,  immor- 
talis  est.  Et  ideo  morituris  hoc  sacramentum 
dandum  est,  ut  in  resurrectione  perfecti  appa- 
reant:  secundum  illud  Ephes.  iv  *:  Donec  occur- 
ramus  in  virum  perfectum,  in  mensuram  aetatis 
plenitudinis  Christi.  Et  ideo  Hugo  de  Sancto  Vi- 


In  corpore. 


Vers.  8. 


Prima. 


*  Homil.  V  inler 
XVI. 


In  corpore. 


Vers.  13. 


*  De  Sacram., 
lib.  II,  part.  vii, 
cap.  3. 


184 


ctore  dicit  * :  Omnino  periculosum  esset,  si  ab  hac 
vita  sine  confirmatione  migrare  contingeret :  non 
quia  damnaretur,  nisi  forte  per  contemptum ;  sed 
quia  detrimentum  perfectionis  pateretur.  Unde 
etiam  pueri  confirmati  decedentes  maiorem  glo- 


QUAESTIO  LXXII,  ARTICULUS  IX,  X 

riam  consequuntur ,  sicut  et  hic  maiorem  obti- 
nent  gratiam.  -  Auctoritas  autem  illa  intelligitur 
quantum  ad  hoc,  quod  morituris  non  est  neces- 
sarium  hoc  sacramentum  propter  periculum  pu- 
gnae  praesentis. 


ARTICULUS  NONUS 

UTRUM  HOC  SACRAMENTUM  SIT  CONFERENDUM  HOMINI  IN  FRONTE 

Infra,  art.  11,  ad  3;  IV  Sent.,  dist.  vii,  qu.  iii,  art.  3,  qu*  2;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  lx;  Quodl.  XI,  qu.  vii; 

Ad  Rom.,  cap.  i,  lect.  v;  cap.  x,  lect.  u. 


*   Qu.  Lxv,  art. 
3.  4- 


Art. 


2,  4; 


qu.  Lxv,  art.  1. 


Vers.  10. 


D  NONUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
hoc  sacramentum  non  sit  conferen- 
dum  homini  in  fronte.   Hoc  enim  sa- 

cramentum    est  perfectivum  baptismi, 

ut  supra  *  dictum  est.  Sed  sacramentum  bapti- 
smi  confertur  homini  in  toto  corpore.  Ergo 
hoc  sacramentum  non  debet  conferri  solum  in 
fronte. 

2.  Praeterea,  hoc  sacramentum  datur  ad  robur 
spirituale,  ut  supra*  dictum  est.  Sed  spirituale 
robur  maxime  consistit  in  corde.  Ergo  hoc  sa- 
cramentum  magis  debet  conferri  supra  cor  quam 
in  fronte. 

3.  Praeterea,  hoc  sacramentum  datur  homini 
ad  hoc  quod  libere  fidem  Christi  confiteatur.  Sed 
ore  fit  confessio  ad  salutem,  ut  dicitur  Rom.  x  *. 
Ergo  hoc  sacramentum  magis  debet  conferri  circa 
os  quam  in  fronte. 

Sed  contra  est  quod  Rabanus  dicit,  in  libro 
•Lib.i,cap.xxx.  cte  Institut.  Cleric.  *:  Signatur  bapti^atus  chrismate 
in  summitate  capitis  per  sacerdotem,  per  pontifi- 
cem  vero  in  fronte. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  *  dictum 
est,  in  hoc  sacramento  homo  accipit  Spiritum 
Sanctum  ad  robur  spiritualis  pugnae,  ut  fortiter 
etiam  inter  adversarios  fidei  fidem  Christi  con- 
fiteatur.  Unde  convenienter  signatur  chrismate 
signo  crucis  in  fronte,  propter  duo.  Primo  qui- 
dem,  quia  insignitur  signo  crucis  sicut  miles  signo 
ducis,  quod  quidem  debet  esse  evidens  et  ma- 
nifestum.  Inter  omnia  autem  loca  corporis  hu- 
mani  maxime  manifestus  est  frons,  qui  »  quasi 
nunquam  obtegitur.  Et  ideo  linitur  confirmatus 
chrismate  in  fronte,  ut  in  manifesto  demonstra- 


Art.  I,  4. 


*.4c*.cap.  i.vers. 
13;  cap.  II. 


? 


*  Cap.  IX,  n.  2.  - 
S.  Tn.  lect.  xvii. 


ret  se  esse  Christianum:  sicut  et  Apostoli  post 
receptum  Spiritum  Sanctum  se  manifestaverunt, 
qui  prius  in  cenaculo  latebant  *. 

Secundo,  quia  aliquis  impeditur  a  libera  con- 
fessione  nominis  Christi  propter  duo ,  scilicet 
propter  timorem,  et  propter  verecundiam.  Utrius- 
que  autem  horum  signum  maxime  manifestatur 
in  fronte  P,  propter  propinquitatem  imaginafionis, 
et  propter  hoc  quod  spiritus  a  corde  directe  ad 
frontem  ascendunt :  unde  verecundati  erubescutit, 
timentes  autem  pallescunt,  ut  dicitur  in  IV  Ethic.  * 
Et  ideo  in  fronte  signatur  chrismate,  ut  neque 
propter  timorem  neque  propter  erubescentiam 
nomen  Christi  confiteri  praetermittat. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  per  baptismum 
regeneramur  ad  vitam  spiritualem,  quae  ad  to- 
tum  hominem  pertinet.  Sed  in  confirmatione  ro- 
boramur  ad  pugnam:  cuius  signum  ferendum  est 
in  fronte,  quasi  in  evidenti  loco. 

Ad  secundum  dicendum  quod  principium  forti- 
tudinis  est  in  corde,  sed  signum  apparet  in  fronte : 
unde  dicitur  Ezech.  iii  *:  Ecce,  dedi  frontem  tuatn  * '^^"-  ^- 
duriorem  fronlibus  eorum.  Et  ideo  sacramentum 
Eucharistiae ,  quo  homo  in  seipso  confirmatur, 
pertinet  ad  cor:  secundum  illud  Psalmi  *:  Panis  'Psc"'.^'".!^- 
cor  hominis  confirmet.  Sed  sacramentum  confir- 
mationis   requiritur   in   signum  ^  fortitudinis    ad  '^ 

alios.  Et  ideo  exhibetur  in  fronte. 

Ad  tertium  dicendum  quod  hoc  sacramentum 
datur  ad  libere  confitendum:  non  autem  ad  con- 
fitendum  simpliciter,  quia  hoc  fit  etiam  in  bapti- 
smo.  Et  ideo  non  debet  dari  in  ore,  sed  in  fronte, 
ubi  apparent  signa  passionum  quibus  libera  con- 
fessio  impeditur. 


a)  manifestus  est  frons,  qui.  -  manifesta  (manifestans  H)  est  frons 
quae  GH,  frons  manifesta  est  quae  editiones. 

fi)  fronte.  -  propter  duo  scilicet  addunt  editiones.  -  propter  hoc 
quod  E  et  tertia;  propter  hoc. 


v)  Sed  sacramentum...  in  signum.  -  Sed  sacramentum...  signum  A, 
Sed  ad  sacramentum...  signum  G  et  editiones,  (Sed  ad  sacramentum 
ora.)  confirmationis  requiritur  signuni  H,  Sed  sacramentum  confirma- 
tionis  requirit  signum  I. 


ARTICULUS  DECIMUS 

UTRUM  ILLE  QUI  CONFIRMATUR  DEBEAT  TENERI  AB  ALIO 

IV  Sent.,  dist.  vii,  qu.  iii,  art.  3,  qu*  1. 


»D  DECiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 

ille  qui  confirmatur  non  debet  ab  alio 

'teneri   ad   confirmationem.    Hoc  enim 

^sacramentum   non  solum   pueris,   sed 

etiam  adultis  exhibetur.  Adulti  autem  per  seipsos 


stare  possunt.  Ergo  ridiculum  est  quod  ab  alio 
teneantur. 

2.  Praeterea,  ille  qui  iam  est  de  Ecclesia,  li- 
berum  habet  accessum  ad  Ecclesiae  principem, 
qui  est  episcopus.  Sed  hoc  sacramentum,  sicut 


QUAESTIO  LXXII,  ARTICULUS  XI 


i35 


Art.  6. 


Vers.  10. 


*  Auct.  incert. 

*  Can.  Si  quis 
unus. 


'  Art.  1,  4,  9. 


*  Vers.  g. 


dictum  est  * ,  non  exhibetur  nisi  baptizato ,  qui 
iam  est  membrum  Ecclesiae.  Ergo  videtur  quod 
non  debeat  per  alium  exhiberi  episcopo  ad  hoc 
sacramentum  recipiendum. 

3.  Praeterea,  hoc  sacramentum  datur  ad  ro- 
bur  spirituale.  Quod  magis  viget  in  viris  quam 
in  mulieribus :  secundum  illud  Prov.  ult.  * :  Mu- 
lierem  fortem  quis  inveniet?  Ergo  ad  minus 
mulier  non  debet  tenere  virum  ad  confirmatio- 
nem  '. 

Sed  contra  est  quod  Innocentius  Papa  *  di- 
cit,  et  habetur  in  Decretis,  XXX,  qu.  iv*:  Si 
quis  ex  coniugio  filium  autfiliam  alterius  de  sacro 
fonte  susceperit,  aiit  ad  chrisma  tenuerit,  etc.  Ergo, 
sicut  requiritur  quod  aliquis  baptizatum  de  sacro 
fonte  levet,  ita  debet  aliquis  teneri  ad  sacramen- 
tum  confirmationis  accipiendum. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dictum  est*, 
hoc  sacramentum  exhibetur  homini  ad  robur 
pugnae  spiritualis.  Sicut  autem  aliquis  de  novo 
natus  indiget  instructore  in  his  quae  pertinent  ad 
conversationem  P  vitae,  secundum  illud  Heb.  xii  *, 
Patres  quidem  carnis  nostrae  habuimus  eruditores, 
et  obtemperabamus  eis  '^ ;  ita  illi  qui  assumuntur 
ad  pugnam,  indigent  eruditoribus  a  quibus  ^  in- 


struantur  de  his  quae  pertinent  ad  modum  cer- 
taminis ;  et  ideo  in  bellis  materialibus  constituun- 
tur  duces  et  centuriones,  per  quos  alii  guber- 
nentur.  Et  propter  hoc  etiam  ille  qui  accipit  hoc 
sacramentum,  ab  alio  tenetur,  quasi  per  alium 
in  pugna  ^  erudiendus.  z 

Similiter  "^  etiam,  quia   per  hoc  sacramentum  X. 

confertur  homini  perfectio  spiritualis  aetatis,  sicut 
dictum  est  *;  ideo  ille  qui  ad  hoc  sacramentum  *  Art.  2, 5. 
accedit,   sustentatur,   quasi   adhuc  spiritualiter  '•  "' 

imbecillis  et  puer. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  licet  ille  qui 
confirmatur  sit  adultus  corporaliter,  nondum 
tamen  est  aduhus  spiritualiter. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  licet  baptizatus  sit 
effectus  membrum  Ecclesiae,  nondum  tamen  est 
adscriptus  militiae  Christianae.  Et  ideo  episcopo, 
tanquam  duci  exercitus,  per  alium  exhibetur  iam 
militiae  Christianae  adscriptum.  Non  enim  debet 
alium  ad  confirmationem  tenere  qui  nondum  est 

rnnfirmntiic  *  *  Cf.  can. /b  *a- 

COnnrmaiUS      .  ptismate,deCon- 

Ad  tertium  dicendum   quod ,  sicut  dicitur  Co-  ^"''■'  '^'"-  '^'- 
loss.  III  *,  in  Christo  lesu  non  est  masculus  neque  '^fi^^f^^^'^^- 
femina.  Et  ideo  non  differt  utrum  masculus  vel  "''  c°'°"->  =»?• 

v'  ,  ^  ,  III,  vers.  II. 

femina  teneat  aliquem  in  confirmatione. 


o)  Ergo...  conjirmationem.  -  P;  Ergo  mulier  non  debet  aliquem 
tenere  quando  confirmatur  E,  Ergo  iion  a  muliere  sed  a  viro  debet 
confirmandus  teneri  sl,  om.  ceteri. 

P)  conversationem.  -  conservationem  P,  confirmationem  F. 

TC)  obtemperabamus  eis.  —  reverebamur  eos  P. 


5)  a  quibus.  -  PHc;  quibus. 
e)  pugna.  -  spirituali  addunt  F  et  tertia. 
"X)  Similiter.  -  sl  a  et  editiones;  Simul. 

r,)  spiritualiter.  -  EFsB  et  tertia   praeter  I ;   om.  I,  spiritualis  ce- 
teri.  -  Pro  et  puer,  ut  puer  ed.  a. 


-  Regist.  lib.  IV, 
Ep.xxvi.-Cf.  can. 
Pervenit  quoque, 
<list.  XCV. 


ARTICULUS  UNDECIMUS 

UTRUM  SOLUS  EPISCOPUS  HOC  SACRAMENTUM  CONFERRE  POSSIT 

Supra,  qu.  Lxv,  art.  3,  ad  3;  IV  Sent.,  dist.  ii,  qu.  ii,  art.  4,  ad  i ;  dist.  vii,  qu.  iii,  art.  1;  dist.  xiii,  qu.  i,  art.  :,  ^u"  2,  ad  2; 
dist.  XXV,  qu.  i,  art.  1;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  lx;  Opusc.  V,  p.  11,  De  Eccl.  Sacram.;  Quodl.  XI,  qu.  vii. 


>d  undecimum  sic  proceditur.  Videtur  quod 
non  solus  episcopus  hoc  sacramentum 
'conferre  possit.  Gregorius  enim,  scri- 
jbens  lanuario  Episcopo  *,  dicit :  Perve- 
nit  ad  nos  quosdam  scandali\atos  fuisse  quod  pre- 
sbyteros  chrismate  tangere  eos  qui  bapti^ati  sunt, 
prohibuimus.  Et  nos  quidem  seciindum  veterem 
usum  nostrae  Ecclesiae  fecimus :  sed  si  omnino  hac 
de  re  "  aliqui  contristantur,  ubi  episcopi  desunt,  ut 
presbyteri  etiam  in  frontibus  bapti\atos  chrismate 
tangere  debeant,  concedimus  P.  Sed  illud  quod  per- 
tinet  ad  necessitatem  sacramentorum ,  non  est 
propter  vitandum  scandalum  immutandum.  Ergo 
videtur  quod  non  sit  de  necessitate  huius  sacra- 
menti  quod  ab  episcopo  conferatur. 

2.  Praeterea,  sacramentum  baptismi  videtur 
esse  maioris  efhcaciae  quam  sacramentum  con- 
firmationis :  quia  per  baptismum  fit  plena  remis- 
sio  peccatorum  et  quantum  ad  culpam  et  quan- 
tum  ad  poenam,  quod  non  fit  in  hoc  sacramento. 
Sed  simplex  sacerdos  ex  suo  officio  potest  tra- 
dere  sacramentum  baptismi :  et  in  necessitate  qui- 


libet,  etiam  non  ordinatus,  potest  baptizare.  Ergo 
non  est  de  necessitate  huius  sacramenti  quod  ab 
episcopo  conferatur. 

3.  Praeterea,  summitas  capitis,  ubi  secundum 
medicos  est  locus  rationis  (scilicet  particularis, 
quae  dicitur  virtus  cogitativa),  est  nobilior  fronte, 
ubi  est  locus  imaginativae  virtutis.  Sed  simplex 
sacerdos  potest  baptizatos  chrismate  ungere  in 
vertice.  Ergo  multo  magis  potest  eos  chrismate 
signare  in  fronte,  quod  pertinet  ad  hoc  sacra- 
mentum. 

Sed  contra  est  quod  Eusebius  Papa  dicit*:  •Ep.m.aiEp^ 

....■*■  ^  scopos.Tusc.-Cf. 

Manus  impositioms  sacratnentum  magna  venera-  c^n- Manus  quo- 

^,  <-'  que,deConsecr., 

ttone  tenendum  est,  quod  ab  aliis  perfici  non  potest  ^'"-  ^'- 
nisi  a  summis  sacerdotibus.  Nec  tempore  Aposto- 
lorum    ab   aliis   quam   ab  ipsis  Apostolis   legitur 
aut  scitur  peractum  esse:   nec  ab  aliis  quam  qui 
eorum  locum   tenent,  unquam  f  perfici  potest,  aut  t 

fieri  debet.  Nam  si  aliter  praesumptum  fuerit,  ir- 
ritum  habeatur  et  vacuum,  nec  inter  ecclesiastica 
imquam  reputabitur  sacramenta.  Est  igitur  de 
necessitate  huius  sacramenti,  quod  dicitur  sacra- 


o)  hac  de  re.  -  PEFI;  de  hac  re  GWabc,  hac  dicere  ceteri. 
fl)  concedimus.  -  Ea  et  tertia;  concessimus. 


f)  unquam.  -  PI;  nunquam. 


i36 


QUAESTIO  LXXII,  ARTICULUS  XII 


Vers.  9. 


*  Vers.  2,  3. 


mentum   maniis  impositionis ,  quod   ab   episcopo 
tradatur. 

Respondeo  dicendum  quod  in  quolibet  opere 
ultima  consummatio  supremae  arti  aut  virtuti 
reservatur:  sicut  praeparatio  materiae  pertinet 
ad  inferiores  artifices,  superior  autem  dat  formam, 
supremus  autem  est  ad  quem  pertinet  usus,  qui 
est  finis  artificiatorum ;  et  epistola  quae  a  notario 
scribitur,  a  domino  ^  signatur.  Fideles  autem 
Christi  sunt  quoddam  divinum  opus,  secundum 
illud  I  Cor.  iii  *,  Dei  aedijicatio  estis:  sunt  etiam 
quasi  quaedam  epistola  Spiritu  Dei  scripta,  sicut 
dicitur  II  Cor.  iii  *.  Hoc  autem  confirmationis  sa- 
cramentum  est  quasi  ultima  consummatio  sacra- 
menti  bapfismi :  ita  scilicet  quod  per  baptismum 
aedificatur  homo  in  domum  spiritualem,  et  con- 
scribitur  quasi  quaedam  spiritualis  epistola;  sed 
per  sacramentum  confirmationis ,  quasi  domus 
aedificata,  dedicatur  in  templum  Spiritus  Sancfi ; 
et  quasi  epistola  conscripta,  signatur  signo  crucis. 
Et  ideo  collatio  huius  sacramenti  episcopis  re- 
servatur,  qui  obtinent  summam  ^  potestatem  in 
Ecclesia:  sicut  in  primifiva  Ecclesia  per  impo- 
sitionem  manus  Apostolorum,  quorum  vicem  ge- 
runt  episcopi,  plenitudo  Spiritus  Sancti  dabatur, 
ut  habetur  Act.  viii  *.  Unde  Urbanus  Papa  **  dicit : 
lef'de"cons'ec'r"'  Omucs  fidelcs  per  manus  impositionem  episcopo- 
rum  Spiritum  Sanctum  post  baptismum  accipere 
debent,  ut  pleni  Christiani  inveniantur. 


'  Vers.  14  sqq 
*•  Primus.  -  Cf. 


dist.  V. 


Ad  primum  ergo  dicendum  quod  Papa  in  Eccle- 
sia  habet  plenitudinem  potestatis,  ex  qua  *■  potest 
quaedam  quae  sunt  superiorum  ordinum,  com- 
mittere  inferioribus  quibusdam:  sicut  presbyte- 
ris  ■^  concedit  conferre  minores  ordines,  quod  per- 
tinet  ad  potestatem  episcopalem.  Et  ex  hac  pleni- 
tudine  potestatis  concessit  beatus  Gregorius  Papa 
quod  simplices  sacerdotes  conferrent  hoc  sacra- 
mentum,  quandiu  scandalum  tolleretur. 

Ad  secundum  dicendum  quod  sacramentum  ba- 
ptismi  est  efl&cacius  quam  hoc  sacramentum 
quantum  ad  remotionem  mali :  eo  quod  est  spi- 
ritualis  generatio  ",  quae  est  mutatio  de  non  esse 
in  esse.  Hoc  autem  sacramentum  est  efficacius 
ad  proficiendum  in  bono :  quia  est  quoddam 
spirituale  augmentum  de  esse  imperfecto  ad  esse 
perfectum.  Et  ideo  hoc  sacramentum  digniori 
ministro  committitur. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  Rabanus  dicit, 
in  libro  de  Institut.  Cleric.  *,  signatur  bapti\atus 
chrismate  in  summitate  capitis  per  sacerdoiem,  per 
pontijicem  vero  in  fronte,  ut  priori  iinctione  signi- 
ficetur  super  ipsum  Spiritus  Sancti  descensio  ad 
habitationeni  Deo  consecrandam  ':  in  secunda  quo- 
que  iit  eiusdem  Spiritus  Sancti  septiformis  gratia, 
cum  omni  plenitudine  sanctitatis  et  scientiae  et  vir- 
tutis,  venire  in  hominem  declaretur.  Non  ergo  pro- 
pter  digniorem  partem,  sed  propter  potiorem 
effectum,  haec  unctio  *  episcopis  reservatur. 


'Lib.I,  cap.  XXX. 


5)  a  domino.  -  papa   addunt   PPb;    I  habet  a  sup.  marg.  et  dilo 
sup.  ras. 

e)  summam.  -  FsB  a  et  tertia;  suam. 

Z)  ex  qua.  -  Tertia ;  ex  quo. 

r,)  presbyteris.  —  quibusdam  presbyteris  IsG  et  editiones. 


6)  generatio.  —  regeneratio  BFG. 
•)  consecrandam.  -  PpG  et  a;  conferendam. 

x)  haec    unctio,  -  DE  et  tertia;   hic   necessario  F,  hoc   necessario 
ceteri. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


IN  articulis  octavo,  nono,  decimo  et  undecimo,  tantum- 
modo  occurrit  de  ministro  confirmationis ,  ob  factum 
Art.  11,  arg.  1.  Gregorii  *,  notare  quod  episcopus  est  regulariter  proprius 
minister  confirmationis :  et  hoc  omnia  fere  iura  clamant. 
Sed  ultra  hoc ,  credimus  etiam  episcopum  ita  esse  pro- 
prium  ministrum  huius  sacramenti  quod,  si  per  simplicem 
sacerdotem  detur ,  irritum  est  et  inane :  et  hoc  tenetur 
auctoritate  Melchiadis  Papae,  in  cap.  De  his,  et  Eusebii 
Papae,  in  cap.  Manus,  de  Consecr.,  dist.  V.  Et  cum  hoc 
credimus  etiam  ex  Apostolica  dispensatione  per  simpli- 
cem  sacerdotem  dari  posse  hoc  sacramentum :  et  hoc  tene- 
mus  auctoritate  beati  Gregorii,  in  cap.  Pervenit,  XCV  dist. 
Ita  quod  hoc  est  mirabile  circa  ministrum  huius  sacra^ 
menti,  quod  episcopus  est  ita  minister  proprius  confir- 
mationis  quod  a  non-episcopo  facta  nulla  est :  et  tamen 
ex  dispensatione  Apostolica  non-episcopus  potest  illam 
conferre. 


II.  Et  licet  muhi  multa  in  hoc  scripserint,  soli  tamen 
illi  verum  scripserunt  qui  noluerunt  sapere  plus  quam 
oportet  * :  in  istis  enim  Sanctorum  auctoritas  praeponenda 
est  rationi.  Unde  etiam  legimus  in  ConciHo  universali  Flo- 
rentiae,  sub  Eugenio  IV,  utrumque  Armenis  authentice  ex- 
positum,  cum  de  hoc  sacramento  fuerunt  instructi,  ut  patet 
in  litteris  Eugenii  *.  Unde  et  Auctor  rationem  conatus  est 
reddere  ex  differentia  inter  Papam  et  alios  episcopos  quoad 
eminentiam  potestatis :  quia  Papa  in  plenitudinem  assum- 
ptus  est  potestatis,  reliqui  autem  in  partem  sollicitudinis. 
In  dicta  autem  Synodo  nulla  redditur  ratio  nisi  dispen- 
satio  ApostoHcae  Sedis  ex  rationali  et  urgente  causa.  Quod 
ideo  dixerim  ut  ratio  ab  Auctore  reddita  non  parvi  fiat, 
sed  cum  veneratione  suscipiatur,  tanquam  amplexa  a  sacro 
Concilio,  attribuente  hoc  dispensationi  Apostolicae  Sedis : 
constat  enim  dispensare  in  huiusmodi  ad  maximam  spe- 
ctare  potestatem. 


*  Ad  Rom., 
XII,  vers.  3. 


cap. 


*  Decret.  pro 
Armen. 


ARTICULUS  DUODECIMUS 

UTRUM  RITUS  HUIUS  SACRAMENTI  SIT  CONVENIENS 


IV  Sent.,  dist.  vii,  Expos.  litt. 


D  duodecimum  sic  proceditur.  Videtur 
quod  ritus  huius  sacramenti  non  sit 
conveniens.  Sacramentum  enim  bapti- 
smi  est  maioris  necessitatis  quam  hoc 


sacramentum,  ut  supra  *  dictum  est.  Sed  bapti-  *^f  a^^jf;^"- 
smo  deputantur  certa  tempora,   scilicet  Pascha 
et  Pentecoste.    Ergo  etiam  huic  sacramento  ali- 
quod  certum  tempus  debet  praefigi. 


QUAESTIO  LXXII,  ARTICULUS  XII 


i37 


•  Can.  Vt  epi 
scopi,  de  Con 
secr.j  dist.  V. 


'  Art.  2. 


Vers, 


2.  Praeterea,  sicut  hoc  sacramentum  requirit 
devotionem  et  dantis  et  recipientis,  ita  etiam  et 
sacramentum  baptismi.  Sed  in  sacramento  bapti- 
smi  non  requiritur  quod  a  ieiunis  sumatur  vel 
conferatur.  Ergo  videtur  inconvenienter  statutum 

cf.art.7,ad2.  i^  Aureliancnsi  Concilio  *  ut  ieiuni  ad  cotifirTna- 
tionem  veniant;  et  in  Concilio  Meldensi  *  iit  epi- 
scopi  non  nisi  ieiuni  per  impositionem  manus  Spi- 
ritum  Sanctum  tradant. 

3.  Praeterea,  chrisma  est  quoddam  signum 
plenitudinis  Spiritus  Sancti,  ut  supra  *  dictum 
est.  Sed  plenitudo  Spiritus  Sancti  data  est  fide- 
libus  Christi  in  die  Pentecostes,  ut  habetur  Act.  ii  *. 
Magis  ergo  deberet  chrisma  confici  et  benedici 
in  festo  Pentecostes  quam  in  Cena  Domini. 

Sed  contra  est  usus  Ecclesiae,  quae  a  Spi- 
ritu  Sancto  gubernatur. 

Respondeo   dicendum   quod   Dominus,   Matth. 

♦  vers.  2o.        xviii  *,  fidelibus  suis  promisit  dicens :   Ubifuerint 

duo  vel  tres  congregati  in  nomine  meo,  ibi  sum 
in  medio  eorum.  Et  ideo  firmiter  tenendum  est 
quod  ordinationes  Ecclesiae  dirigantur  secundum 
sapientiam  Christi.  Et  propter  hoc  certum  esse 
debet  ritus  quos  Ecclesia  observat  in  hoc  et  in 
aliis  sacramentis,   esse  convenientes. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  sicut  Melchia- 

•  Epist.adEpi-  ^gs  Papa  dicit  *,  ita  coniuncta  sunt  haec  duo  sa- 

scopos  Htspan.  -  Jr  ^         - 

'de conse^/ diii  cramcuta ,  scilicet  baptismi  et  confirmationis ,  ut 
ab  invicem  nisi  morte  praeveniente  nidlatenus  pos- 
sint  "  segregari,  et  unum  sine  altero  rite  perjici 


V. 


non  possit.  Et  ideo  eadem  tempora  sunt  praefixa 
baptismo  solemniter  celebrando  et  huic  sacra- 
mento.  Sed  quia  hoc  sacramentum  a  solis  epi- 
scopis  datur,  qui  non  sunt  semper  praesentes  ubi 
presbyteri  baptizant,  oportuit,  quantum  ad  com- 
munem  usum,  sacramentum  confirmationis  etiam 
in  alia  tempora  differri. 

Ad  secundum  dicendum  quod  ab  illa  prohibi- 
tione  excipiuntiir  infirmi  et  morte  periclitantes : 
sicut  in  statuto  Meldensis  Concilii  legitur.  Et 
ideo,  propter  muhitudinem  fidelium,  et  propter 
pericula  imminentia,  sustinetur  ut  hoc  sacramen- 
tum,  quod  non  nisi  ab  episcopis  dari  potest, 
etiam  a  non  ieiunis  detur  vel  accipiatur:  quia 
unus  episcopus,  praecipue  in  magna  dioecesi,  non 
sufhceret  ad  omnes  P  confirmandos,  si  ei  tem- 
pus  arctaretur.  Ubi  tamen  congrue  observari 
potest,  convenientius  est  ut  a  ieiunis  detur  et 
accipiatur  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  ex  Concilio 
Martini  Papae  *  habetur,  omni  tempore  licebat 
chrisma  conficere.  Sed  quia  solemnis  baptismus,  c^^S^"''o„„, 
ad  quem  requiritur  usus  chrismatis,  in  vigilia  *^p' i'^^^xtf, 
Paschae  celebratur,  congrue  ordinatum  est  *  ut 
per  biduum  ante  ab  episcopo  chrisma  benedica- 
tur,  ut  possit  per  dioecesim  destinari.  -  Dies  etiam 
ille  satis  congruit  ad  materias  sacramentorum  be- 
nedicendas,  in  quo  fuit  Eucharistiae  sacramen- 
tum  institutum,  ad  quod  omnia  alia  sacramenta 
quodammodo  ordinantur,  sicut  dictum  est  *.       "Qu.LXY,art.3. 


P 


D.  380. 


"  Cap.  Li  inter 
capp.      Manini 


Cf.  can.  Litterit 
vestris.,  de  Con- 
secr.,  dist.  Ul. 


«)  possint.  -  Editiones  et  a;  possit  E, possent  I,  possunt  ceteri. 
possit  P;  potest. 


P)  omnes.  -  F ;  tot  homines  PI,  homines  ceteri.  -  Pro  ei,  eis  PHc, 


eni  b. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


1K  articulo  duodecimo  hoc  solum  videtur  dicendum,  quod 
circa  ieiunium  tam  confirmatoris  quam  confirmandi  ser- 
vanda  videtur  cuiusque  ecclesiae  consuetudo:  hoc  enim 
est  de  iure  positivo.  Et  in  paucis  forte  ecclesiis  servatur, 
propter  causas   in  Httera  allegatas :    multitudinem   scilicet 


confirmandorum,  quos  simul  oportet  confirmari,  et  sepa- 
ratim  quandoque  propter  continuum  periculum  incertae 
mortis;  adiuncta  maxima  incommoditate  habendi  episco- 
pum  ad  votum. 


SoMMAE  Theol.  D.  Thomae  T.  IX. 


i8 


i38 


QUAESTIO  LXXIII,  ARTICULUS  I 


QUAESTIO  SEPTUAGESIMATERTIA 

DE  SACRAMENTO  EUCHARISTIAE 


IN    SEX    ARTICULOS   DIVISA 


CONSEQUENTER  considerandum  est  de  sacra- 
mento  Eucharistiae  *.  Et  primo,  de  ipso 
sacramento;  secundo,  de  materia  *;  tertio,  de 
forma  *;  quarto,  de  effectu  '  **;  quinto,  de  re- 
cipientibus  hoc  sacramentum  *;  sexto,  de  mini- 
stro  *;  septimo,  de  ritu  **. 
Circa  primum  quaeruntur  sex. 


Inlrod. 

*  Qu.  LXXIV. 

*  QU.    LXXVIII. 

a 
"  Qu.  LXXIX. 

*  Qu.  LXXX. 


*  Qu. 
"  Qu. 


LXXXII. 
LXXXIII. 


Primo:    utrum   Eucharistia   sit   sacramentum. 
Secundo :  utrum  sit  unum  vel  plura. 
Tertio :  utrum  sit  de  necessitate  salutis. 
Quarto :  de  nominibus  eius. 
Quinto:  de  institutione  ipsius. 
Sexto :  de  figuris  eius. 


'  £t  cap.  II. 


•  Qu.  Lxv,  art.  i; 
qu.  Lxxii,  art.  i. 


ARTICULUS  PRIMUS 

UTRUM  EUCHARISTIA  SIT  SACRAMENTUM 

Supra,  qu.  lxv,  art.  i;  infra,  qu.  Lxxix,  art.  5,  7;   IV  Sent.,  dist.  viii,  qu.  i,  art.  I,  qu*  1  ;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxi; 

I  ad  Cor.,  cap.  xi,  lect.  v. 


mentum 
cendum. 


*  Qu.  Lxni,  art.  6 ; 
qu.  Lxvi,  art.  1, 
3.  7- 


•  Mag.  IV5ni<., 
dist.  vni ,  cap. 
Nunc  quid  ibi.  - 
Cf.  cap.  Cum 
Marthae,  de  Ce- 
tebr.  Miss. 


*  Qu.  Lxxviii,  art. 


'  Pro  viv.  et  def. 
ad  Postcommun. 


D  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
Eucharistia  non  sit  sacramentum.  Ad 
idem  enim  non  debent  ordinari  duo 
sacramenta :  quia  unumquodque  sacra- 
efhcax  est  ad  suum  effectum  produ- 
Cum  ergo  ad  perfectionem  ordinetur 
confirmatio  et  Eucharistia,  ut  Dionysius  dicit, 
IV  cap.  *  Eccl.  Hier.,  videtur  Eucharistia  non  esse 
sacramentum :  cum  confirmatio  sit  sacramentum, 
ut  prius  *  habitum  est. 

2.  Praeterea,  in  quolibet  sacramento  novae 
legis  id  quod  visibiliter  subiicitur  sensui,  efficit 
invisibilem  effectum  sacramenti:  sicut  ablutio 
aquae  causat  et  characterem  baptismalem  et 
ablutionem  spiritualem ,  ut  supra  *  dictum  est. 
Sed  species  panis  et  vini,  quae  subiiciuntur  sen- 
sui  in  hoc  sacramento,  non  efficiunt  neque  ipsum 
corpus  Christi  verum,  quod  est  res  et  sacramen- 
tum,  neque  corpus  mysticum,  quod  est  res  tan- 
tum  in  Eucharistia  *.  Ergo  videtur  quod  Eucha- 
ristia  non  sit  sacramentum  novae  legis. 

3.  Praeterea,  sacramenta  novae  legis  haben- 
tia  materiam  in  usu  materiae  perficiuntur :  sicut 
baptismus  in  ablutione,  et  confirmatio  in  chri- 
smatis  consignatione.  Si  ergo  Eucharistia  sit  sa- 
cramentum,  perficeretur  in  usu  materiae,  non  in 
consecratione  ipsius  materiae.  Quod  patet  esse 
falsum :  quia  forma  huius  sacramenti  sunt  verba 
quae  in  consecratione  materiae  dicuntur,  ut  infra  * 
patebit.   Ergo  Eucharistia  non  est  sacramentum. 

Sed  contra  est  quod  in  collecta  *  dicitur :  Hoc 
tuum  sacramentum  non  sit  nobis  reatus  ad  poenam. 

Respondeo  dicendum  quod  sacramenta  Ecclesiae 
ordinantur  ad  subveniendum  homini  in  vita  spi- 
rituali.  Vita  autem  spiritualis  vitae  corporali  con- 


formatur:  eo  quod  corporalia  spiritualium  simi- 
litudinem  gerunt.  Manifestum  est  autem  quod, 
sicut  ad  vitam  corporalem  requiritur  generatio, 
per  quam  homo  vitam  accipit,  et  augmentum, 
quo  homo  perducitur  ad  perfectionem  vitae ;  ita 
etiam  requiritur  alimentum,  quo  homo  conser- 
vatur  in  vita.  Et  ideo,  sicut  ad  vitam  spiritualem 
oportuit  esse  baptismum ,  qui  est  spiritualis  ge- 
neratio  P,  et  confirmationem,  quae  est  spirituale 
augmentum ;  ita  oportuit  esse  sacramentum  Eu- 
charistiae,  quod  est  spirituale  alimentum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  duplex  est  per- 
fectio.  Una  quae  est  in  ipso  homine,  ad  quam  per- 
ducitur  per  augmentum.  Et  talis  perfecfio  compe- 
tit  confirmationi.  -  Alia  autem  est  perfectio  quam 
homo  consequitur  ex  adiunctione  f  cibi  vel  indu- 
menti,  vel  alicuius  huiusmodi.  Et  talis  perfectio 
competit  Eucharistiae,  quae  est  spiritualis  refectio. 

Ad  secundum  dicendum  quod  aqua  baptismi  non 
causat  aliquem  spiritualem  effectum  propter  ipsam 
aquam,  sed  propter  virtutem  Spiritus  Sancti  in 
aqua  existentem:  unde  Chrysostomus  dicit  *,  su- 
per  illud  loan.  v  *,  Angelus  Domini  secundum 
tempus  etc. :  hi  bapti\atis  non  simpliciter  aqua 
operatur:  sed,  cum  Spiritus  Sancti  susceperit  gra- 
tiam,  tunc  omnia  solvit  peccata  ^.  Sicut  autem  se 
habet  virtus  Spiritus  Sancti  ad  aquam  baptismi, 
ita  se  habet  corpus  Christi  verum  ad  species 
panis  et  vini.  Unde  species  panis  et  vini  non 
efficiunt  aliquid  nisi  virtute  corporis  Christi  veri. 

Ad  tertium  dicendum  quod  sacramentum  di- 
citur  ex  eo  quod  continet  aliquid  sacrum.  Potest 
autem  aliquid  esse  sacrum  dupliciter:  sciiicet  ab- 
solute,  et  in  ordine  ad  aliud.  Haec  est  autem 
differentia  inter  Eucharistiam  et  alia  sacramenta 


•  Hom.  XXXVI, 

aliter  XXXV,  11. 

loan. 

'  Vers.  4. 


o)  effectu.  -  effectibus  P. 

p)  generatio.  -  regeneratio  .\FGpC  et  bc. 

Y)  adiunctione.  -  alicuius  extrinseci  hominem  conservantis  puta 


ex   adiunctione    addunt    PFI,  et   E  praeter    tria  ultima    verba;    idera 
addunt  bc,  sed  ante  quam  homo. 

0)  peccata.  -  FsCE  a  et  tertia;  peccatum  peccata  pE,  om.  ceteri.  - 
autem  Pl;  om.  H,  enim  ceteri. 


QUAESTIO  LXXIII,  ARTICULUS  II 


iSg 


habentia  materiam  sensibilem,  quod  Eucharistia 
continet  aliquid  sacrum  absolute,  scilicet  ipsum 
Christum :  aqua  vero  baptismi  continet  aliquid 
sacrum  in  ordine  ad  aliud,  scilicet  virtutem  ad 
sanctificandum,  et  eadem  ratio  est  de  chrismate 
et  similibus.  Et  ideo  sacramentum  Eucharistiae 
perficitur  in  ipsa  consecratione  materiae:  alia 
vero  sacramenta  perficiuntur  in  applicatione  ma- 
teriae  ad  hominem  sanctificandum. 


Et  ex  hoc  etiam  consequitur  alia  differentia. 
Nam  in  sacramento  Eucharistiae  id  quod  est  res 
et  sacramentum,  est  in  ipsa  materia;  id  autem 
quod  est  res  tantum,  est  in  suscipiente,  scilicet 
gratia  quae  confertur.  In  baptismo  autem  utrum- 
que  est  in  suscipiente :  et  '  character,  qui  est  res 
et  sacramentum;  et  gratia  remissionis  peccato- 
rum,  quae  est  res  tantum.  Et  eadem  ratio  est 
de  aliis  sacramentis. 


e)  et.  -  scilicet  et  I  et  editiones. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


IN  articulo  primo  notandum  occurrit,  in  responsione  ad 
tertium,  quod  duarum  differentiarum  quae  ibi  enarrantur 
inter  Eucharistiam  et  alia  sacramenta  habentia  materiam 
sensibilem  (quod  propter  poenitentiam  et  matrimonium 
dicitur),  secunda  differentia  sumit  gratiam  non  solum  se- 
cundum  seipsam ,  sed  secundum  suum  effectum ,   qui  est 


unitas  corporis  Christi  mystici.  Ita  quod,  cum  audis  sa- 
cramenti  Eucharistiae  rem  tantum  esse  gratiam,  suscepti- 
vum  autem  unitatem  Ecclesiae  aut  corpus  Ghristi  mysti- 
cum,  non  diversa  intelligas:  quoniam  haec  omnia  nihil 
aliud  sunt  quam  gratia  Dei  in  suis  fidelibus. 


•  Pro  viv.  et  def. 
ad  Postcommun. 


I 


Qu.  Lx,  art.  i. 


•  Art.  1,  ad  3. 


Vers.  17. 


*  Ct.  Aug.  In 

(loan.  Evang., 
ipct.    XXVI, 
■*S.  Th.  lect.vii, 
VIII.  -  Did.   lib. 
IV,  cap.  VI. 


ARTICULUS  SECUNDUS 

UTRUM  EUCH.\RISTIA  SIT  UNUM  SACRAMENTUM  VEL  PLURA 

Infra,  qu.  Lxxviii,  art.  6,  ad  2;  IV  Sent.,  dist.  viii,  qu.  i,  art.  1,  qu*  2. 


»D  SECUNDU.M  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
Eucharistia  non  sit  unum  sacramentum, 
*sed  plura.  Dicitur  enim  in  coUecta  *: 
\Piirificent  nos,  qiiaesumus,  Domine,  sa- 
cramenta  quae  sumpsimus:  quod  quidem  dicitur 
propter  Eucharistiae  sumptionem.  Ergo  Eucha- 
ristia  non  est  unum  sacramentum,  sed  plura. 

2.  Praeterea,  impossibile  est,  multiplicato  ge- 
nere,  non  multiplicari  speciem:  sicut  quod  unus 
homo  sit  "  plura  animalia.  Sed  signum  est  genus 
sacramenti ,  ut  supra  *  dictum  est.  Cum  igitur 
in  Eucharistia  sint  plura  signa,  scilicet  panis  et 
vini  P,  videtur  consequens  esse  quod  sint  plura 
sacramenta. 

3.  Praeterea,  hoc  sacramentum  perficitur  in 
consecratibne  materiae,  sicut  dictum  est  *.  Sed 
in  hoc  sacramento  est  duple.x  materiae  conse- 
cratio.  Ergo  est  duplex  sacramentum. 

Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit,  I  Cor.  x  *: 
Unus  panis  et  unum  corpus  multi  sumus,  omnes 
qui  de  uno  pane  et  uno  calice  participamus.  Ex 
quo  patet  quod  Eucharistia  sit  sacramentum  ec- 
clesiasticae  unitatis  *.  Sed  sacramentum  similitu- 
dinem  gerit  rei  cuius  est  sacramentum.  Ergo 
Eucharistia  est  unum  sacramentum. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dicitur  V  Me- 
taphys.  *,  unum  dicitur  non  solum  quod  est  in- 
divisibile  vel  quod  est  continuum,  sed  etiam  quod 
est  perfectum:  sicut  cum  "f  dicitur  una  domus, 
et  unus  homo.  Est  autem  unum  perfectione  ad 
cuius  integritatem  concurrunt  omnia  quae  requi- 


runtur  ad  finem  eiusdem:  sicut  homo  integratur 
ex  omnibus  membris  necessariis  operationi  ^  ani-  s 

mae,  et  domus  ex  partibus  quae  sunt  necessa- 
riae  ad  inhabitandum.  Et  sic  hoc  sacramentum 
dicitur  unum.  Ordinatur  enim  ad  spiritualem  re- 
fectionem,  quae  corporali  conformatur.  Ad  cor- 
poralem  autem  refectionem  duo  requiruntur:  sci- 
licet  cibus,  qui  est  alimentum  siccum ;  et  potus, 
qui  est  alimentum  humidum.  Et  ideo  efiam  ad 
integritatem  huius  sacramenti  duo  concurrunt, 
scilicet  spiritualis  cibus  et  spiritualis  potus:  se- 
cundum  illud  loan.  vi  * :  Caro  mea  vere  est  cibus,  '  vers.  56. 
et  sanguis  meus  vere  est  potus.  Ergo  hoc  sacra- 
mentum  multa  quidem  materialiter  est,  sed  unum 
formaliter  et  perfective. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  in  coUecta  ea- 
dem  et  pluraliter  dicitur  primo ,  Purificent  nos 
sacramenta  qiiae  sumpsimus;  et  postea  singulariter 
subditur,  Hoc  tuum  sacramentum  non  sit  nobis 
reatus  ad  poenam :  ad  ostendendum  quod  hoc 
sacramentum  quodammodo  est  multa,  simpliciter 
autem  unum. 

Ad  secundum  dicendum  quod  panis  et  vinum 
materialiter  quidem  sunt  plura  signa,  formaliter 
vero  et  perfective  unum,  inquantum  ex  eis  per- 
ficitur  una  refectio. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ex  hoc  quod  est 
duplex  consecratio  huius  '  sacramenti,  non  potest  « 

plus  haberi   nisi  quod   hoc  sacramentum   mate- 
rialiter  est  multa,  ut  dictum  est  *.  *  i"  corpore. 


a)  sit.  -  Tertia  et  a;  sint, 
^)  vini.  -  vinum  Plc. 

Y)  cum.  -  CFGHc;  etiam  cum  ka,  et  cum  BDE,  unum  b,  om.  PI; 
a  rautat  unus  homo  et  una  domus. 


3)  operationi.  -  operationis  I,  ad  operationem  F  et  cetera   tertia. 
Pro  ex  partibus,  integratur  ex  partibus  {omnibus  partibus  P)  tertia. 
e)  huius.  -  materiae  H,  materiae  huius  cetera  tertia. 


140 


QUAESTIO  LXXIII,  ARTICULUS  III 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


IN  secundo  articulo,  adverte  sacramentum  Eucharistiae 
dici  multa  materialiter ,  non  ea  ratione  quod  multitudo 
in  eo  sit  pure  materialis :  quoniam  partes  eius  habent  suas 
proprias  formas  et  suas  proprias  materias,  ut  patet  de  hostia 
et  calice;  sunt  enim  vel  partes  heterogeneae:  -  sed  quia 
huiusmodi  multa  se  habent  ut  integrantia  unum,  quod 
est  refectio  spiritualis,  a  cuius  formali  unitate  unum  sacra- 
mentum  dicitur  Eucharistia ,  significans  et  corpus  et  san- 
guinem  Christi  sub  specie  cibi  et  potus.  Quocirca  non  est 
hic  requirenda  res  aUqua  extrinseca,  quae  integretur,  velut 


quaedam  tertia  res,  ex  corpore  et  sanguine  Christi  sub 
speciebus  panis  et  vini ,  sicut  domus  integratur  ex  suis 
partibus :  sed  ad  finem  respiciendum  est,  et  ex  unitate  finis 
proprii,  qui  est  spiritualis  refectio ,  unitas  sumitur  sacra- 
menti;  sicut  ex  unitate  refectionis  corporahs  sumitur  unitas 
prandii  aut  cenae.  Nec  ista  significatio  per  accidens  se 
habet  ad  huius  sacramenti  rationem.  Nam  corpus  sub  spe- 
cie  cibi,  et  sanguis  sub  specie  potus,  significant  pasci  et 
potari:  ac  per  hoc,  utrumque  simul,  velut  perfectum  ali- 
mentum,  signum  est  totale  perfectae  refectionis  spiritualis. 


Vers.  54. 


*  Vers.  26. 


ARTICULUS  TERTIUS 

UTRUM  HOC  SACRAMENTUM  SIT  DE  NECESSITATE  SALUTIS 

Infra,  qu.  Lxxx,  art.  11;  IV  Sent,,  dist.  ix,  art.   1,  qu*   2;  dist.  xii,  qu.  iii,  art.  2,  qu*  1,  ad   1;   /n   loan.,  cap.  vi,  lect.  vii. 


D  TERTiUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 

hoc  sacramentum  sit  de  necessitate  sa- 

lutis.    Dicit  enim  Dominus,  loan.  vi  * : 

N^isi  manducaveritis  carnem  Filii  homi- 

nis  et  biberitis  eius  sanguinem,  non  habebitis  vitam 

in  vobis.    Sed   in  hoc  sacramento    manducatur 

caro  Christi  et  bibitur  sanguis  eius.    Ergo   sine 

hoc  sacramento  non  potest  homo  habere  salutem 

spiritualis  vitae. 

2.  Praeterea,  hoc  sacramentum  est  quoddam 
spirituale  alimentum.  Sed  alimentum  corporale 
est  de  necessitate  corporalis  salutis.  Ergo  etiam 
hoc  sacramentum  est  de  necessitate  salutis  spi- 
ritualis. 

3.  Praeterea,  sicut  baptismus  est  sacramen- 
tum  Dominicae  passionis,  sine  qua  non  est  salus, 
ita  et  Eucharistia:  dicit  enim  Apostolus,  ICor.  xi*: 
Quotiescumque  manducaveritis  panem  hunc  et  ca- 
licem  biberitis,  mortem  Domini  annufitiabitis,  do- 
nec  veniat.  Ergo,  sicut  baptismus  est  de  neces- 
sitate  salutis,  ita  hoc  sacramentum. 

Sed  contra  est  quod  scribit  Augustinus  Boni- 
•Lib.i,cap.xxii.  facio,  contra  Pelagianos  * :  Nec  id  cogitetis,  par- 
vulos  vitam  habere  non  posse,  qui  sunt  expertes 
corporis  et  sanguinis  Christi. 

Respondeo  dicendum  quod  in  hoc  sacramento 
duo  est  considerare :  scilicet  ipsum  sacramentum, 
et  rem  sacramenti.  Dictum  est  autem  *  quod  res 
sacramenti  "  est  unitas  corporis  mystici,  sine  qua 
non  potest  esse  salus :  nulli  enim  patet  aditus 
salutis  extra  Ecclesiam,  sicut  nec  in  diluvio  abs- 
que  arca  Noe,  quae  significat  Ecclesiam,  ut  ha- 
betur  I  Petr.  iii  *.  Dictum  est  autem  supra  **  quod 
res  alicuius  sacramenti  haberi  potest  ante  per- 
ceptionem  sacramenti ,  ex  ipso  voto  sacramenti 
percipiendi.  Unde  ante  perceptionem  huius  sa- 
cramenti,  potest  homo  habere  salutem  ex  voto 
percipiendi  hoc  sacramentum :  sicut  et  ante  ba- 
ptismum  ex  voto  baptisini,  ut  supra  *  dictum  est. 

Tamen  est  differentia  quantum  ad  duo.  Primo 
quidem,  quia  baptismus  est  principium  spiritualis 
vitae,  et  ianua  sacramentorum.  Eucharistia  vero 


•Art. 
art.  2 
cont. 


1 ,  arg.  2 ; 
arg.  Sed 


Vers.  20,  21. 
*  Qu.  Lxviii,  art. 


Ibid. 


est  quasi  consummatio  spiritualis  vitae,  et  omnium 
sacramentorum  Jinis,  ut  supra  *  dictum  est :  per 
sanctificationes  enim  omnium  sacramentorum  fit 
praeparatio  ad  suscipiendam  vel  consecrandam 
Eucharistiam.  Et  ideo  perceptio  baptismi  est  ne- 
cessaria  ad  inchoandam  spiritualem  vitam,  per- 
ceptio  autem  Eucharistiae  est  necessaria  ad  con- 
summandam  ipsam :  non  ad  hoc  quod  simpli- 
citer  habeatur,  sed  sufficit  eam  habere  in  voto, 
sicut  et  finis  habetur  in  desiderio  et  intentione. 

Alia  differentia  est,  quia  per  baptismum  ordi- 
natur  homo  ad  Eucharistiam.  Et  ideo  ex  hoc 
ipso  quod  pueri  baptizantur,  ordinantur  per  Ec- 
clesiam  ad  Eucharistiam.  Et  sic,  sicut  ex  fide 
Ecclesiae  credunt,  sic  ex  intentione  Ecclesiae  de- 
siderant  Eucharistiam :  et  per  consequens  reci- 
piunt  rem  ipsius.  Sed  ad  baptismum  non  ordi- 
nantur  per  aliud  praecedens  sacramentum.  Et 
ideo ,  ante  susceptionem  baptismi ,  non  habent 
pueri  aliquo  modo  baptismum  in  voto,  sed  soli 
adulti.  Unde  rem  sacramenti  percipere  non  pos- 
sunt  sine  perceptione  sacramenti.  Et  ideo  hoc 
sacramentum  non  hoc  modo  est  de  necessitate 
salutis  sicut  baptismus. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  sicut  Augusti- 
nus  dicit  *,  exponens  illud  verbum  loannis :  Hunc 
cibum  et  potum,  scilicet  carnis  suae  et  sanguinis, 
societatem  vult  intelligi  P  corporis  et  membroriim 
suorum,  quod  est  Ecclesia,  in  praedestinatis  et  vo- 
catis  et  iustijicatis  et  glorificatis  sanctis  etjidelibus 
eius.  Unde,  sicut  ipse  dicit,  in  Epistola  ad  Boni- 
facium  *,  nulli  est  aliquatenus  ambigendum  tunc 
unumquemque  Jidelium  corporis  sanguinisque  Do- 
mini  participem  Jieri,  quando  in  baptismate  mem- 
brum  corporis  Christi  efjicitur:  nec  alienari  ab 
illius  panis  calicisque  consortio,  etiam  si,  antequam 
panem  illum  comedat  et  calicem  bibat,  de  hoc  sae- 
culo  in  unitate  corporis  Christi  constitutus  abscedat. 

Ad  secundum  dicendum  quod  haec  est  differen- 
tia  inter  alimentum  corporale  et  spirituale,  quod 
alimentum  corporale  convertitur  in  substantiam 
eius  qui   nutritur:    et  ideo   non   potest  homini 


"  Qu.  Lxiii,  art. 
6.  -  Cf.  qu.  Lxv, 
art.  3. 


'Inloan.Evang, 
tract.  XXVI,  n. 
15- 


*  Pseudo-Beda, 
Comment,  in  1 
adCor.,  cap.  x, 
vers.  17.  -  Cf. 
cm.  Nuhi  est  de 
Consecrat.,  dist. 
IV. 


a)  sacramenti.  -  liuius  sacramenti  PI. 


I         p)  vult  intelligi.  -  PsE ;  vel  intelligi  IpE  et  c,  vel  inteUigibilis  cetep. 


QUAESTIO  LXXIII,  ARTICULUS  IV 


valere  ad  vitae  conservationem  alimentum  cor- 

porale  nisi  realiter  sumatur.  Sed  alimentum  spi- 

rituale  convertit  hominem  in  seipsum :  secundum 

■Lib.vii.cap.x.  iiiuti  quod  Augustinus  dicit,  in  libro  Confess.  *, 

T^  quod  quasi  audivit  vocem  Christi  dicentis  ^ :  Nec 

tit  me  mutabis  in  te,  sicitt  cibum  carnis  tuae:  sed 

tu  mutaberis  in  me.  Potest  autem  aliquis  in  Chri- 

°  stum  ^  mutari  et  ei  incorporari  voto  mentis,  etiam 

sine  huius  sacramenti  perceptione.   Et  ideo  non 

est  simile. 


141 

Ad  tertium  dicendu.m  quod  baptismus  est  sa- 
cramentum  mortis  et  passionis  Christi  prout  homo 
regeneratur  in  Christo  virtute  passionis  eius.  Sed 
Eucharistia  est  sacramentum  passionis  Ghristi 
prout  homo  perficitur  in  unione  ad  Christum 
passum.  Unde,  sicut  baptismus  dicitur  sacramen- 
tum  fidei  *,  quae  est  fundamentum  spiritualis  vi 
tae  *;   ita  Eucharistia 

tatis,   quae   est   vinculum  perfectionis ,  ut  dicitur 
Coloss.  III  *. 


*  Cf.  qu.  XXXIX, 
...                                                           .     art.  5 ;  qu.  lxvi, 

dicitur  sacramentum  can-  ««.  1,  ad  1. 

*  D.  601. 


Y)  dicentis.  -  sibi  addunt  PIsG  et  c. 


I         3)  Christum.  -  PEFIc;  Christo. 
Commentaria  Cardinalis  Caietani 


TiTULus  ut  sonat.  -  In  corpore,  primo  distinctio  poni- 
tur  bimembris ;  secundo ,  respondetur  quaesito  iuxta 
utrumque  membrum. 

Distinctio  est.  Duo  sunt  in  sacramento  Eucharistiae: 
scilicet  sacramentum,  et  res  sacramenti. 

Responsio  consistit  in  tribus  conclusionibus :  quarum 
duae  primae  ad  secundum  membrum,  tertia  autem  ad  pri- 
mum  spectat  distinctionis  membrum.  Prima  conclusio  est : 
Sacramentum  Eucharistiae,  quoad  rem  sacramenti,  est  de 
necessitate  salutis.  Probatur.  Res  sacramenti  est  unitas  cor- 
poris  Christi  mystici,  sine  qua  non  potest  esse  salus.  Ergo.  - 
Antecedens,  pro  secunda  parte,  declaratur  ex  similitudine 
Ecclesiae  ad  arcam  Noe.  Et  similitudo  probatur  auctori- 
tate  Petri  Apostoli. 

Secunda  conclusio  est:  Ante  perceptionem  sacramenti 
Eucharistiae,  potest  haberi  res  sacramenti  Eucharistiae , 
ac  per  hoc  salus.  Probatur  dupliciter.  Primo,  ex  universali 
regula :  Ex  voto  sacramenti  potest  haberi  res  sacramenti.  - 
Secundo,  ex  simili  accidente  in  baptismo. 

Tertia  conclusio  est:  Sacramentum  Eucharistiae  non 
hoc  modo  est  de  necessitate  salutis  sicut  baptismus.  Pro- 
batur  dupliciter:  ex  duplici  scilicet  dissimilitudine  Eucha- 
ristiae  ad  baptismum.  Prima  consistit  in  hoc,  quod  perce- 
ptio  baptismi  est  necessaria  ad  inchoandam  vitam  spiritua- 
lem;  perceptio  vero  Eucharistiae  est  necessaria  ad  con- 
summandam  vitam  spiritualem.  Ergo  lOe  est  necessarius 
ut  principium,  haec  ut  finis,  scilicet  in  voto.  —  Secunda 
consistit  in  hoc.  Baptismus  non  potest  haberi  in  voto  per 
aliud  sacramentum :  Eucharistia  potest  haberi  in  voto  per 
aliud  sacramentum.  Ergo  pueri  non  possunt  habere  rem 
sacramenti  baptismi  sine  perceptione  sacramenti  baptismi : 
possunt  autem  habere  rem  sacraraenti  Eucharistiae  absque 
perceptiohe  sacramenti  Eucharistiae. 

II.  Adverte  hic  primo  ,  quod  harum  rationum  prima, 
quae  attenditur  penes  differentiam  inter  habere  se  ut  prin- 
cipium  et  habere  se  ut  finis,  ad  hoc  tendit  quod  bapti- 
smus  suapte  natura  est  necessarius  secundum  actualem 
ipsius  exhibitionem :  quoniam  principium  secundum  or- 
dinem  generationis  debet  esse  secundum  rem  in  esse  reali 
exteriori.  Eucharistia  vero  suapte  natura  est  necessaria  se- 


cundum  votum :  quia  finis  salvatur  secundum  esse  in  in- 
tentione.  Ita  quod  quasi  dicit  quod  baptismus  per  se  salvat 
secundum  eius  perceptionem,  et  per  accidens  ut  in  voto ; 
Eucharistia  autem  non  solum  per  se  salvat  consummando 
salutem  secundum  ipsius  perceptionem,  sed  etiam  per  se 
salvat  ut  in  voto;  quia  ille  principii,  haec  finis  rationem 
habet. 

III.  Adverte  secundo,  quod  secunda  ratio  penes  modum 
habendi  rem  sacramenti  attenditur :  dum  baptismi  res  du- 
pliciter  tantum  haberi  posse  dicitur,  scilicet  vel  percipiendo 
sacramentum,  vel  per  votum  proprium ;  res  autem  Eucha- 
ristiae  potest  tripliciter  haberi,  vel  percipiendo  sacramen- 
tum,  vel  per  votum  proprium,  vel  per  antecedens  sacra- 
mentum.  Et  hic  ultimus  modus  habendi  vocatur  per  quan- 
dam  accommodationem  habere  rem  sacramenti  Euchari- 
stiae  per  votum  Ecclesiae:   sicut  fides  puerorum  vocatur 

fides  Ecclesiae.  Sequendo  autem  proprietatem  sermonis, 
vocatur  habere  rem  Eucharistiae  in  sui  initio :  quoniam 
sacramentum  baptismi  initium  est  spiritualis  vitae. 

IV.  Adverte  tertio,  quod  in  littera  non  respondetur 
quaesito  simpliciter  et  ahsolute,  an  sacramentum  Eucha- 
ristiae  sit  necessarium  ad  salutem.  Nam  licet  distinguatur , 
et,  quoad  rem  sacramenti,  respondeatur  absolute  quod  est 
necessarium  ad  salutem ;  tamen,  quoad  sacramentum,  non 
respondetur  simpliciter  et  absolute,  sed  dicitur  quod  non 
est  necessarium  sicut  baptismus.  Verum,»  si  perspicacius 
responsio  haec  fuerit  considerata,  continet  responsionem 
absolute  etiam  de  ipso  sacramento  Eucharistiae.  Nam  ex 
hoc  ipso  quod  sacramentum  Eucharistiae  non  est  ad  sa- 
lutem  necessarium  sicut  sacramentum  baptismi,  manifeste 
habetur  quod ,  simpliciter  et  absolute  loquendo ,  non  est 
necessarium  ad  salutem.  Et  hoc  attestatur  parvulorum  sa- 
lus:  quibus  sine  baptismi  sacramento  non  est  salus,  et 
cum  solo  baptismi  sacramento  datur  salus  aeterna. 

V.  Adverte  quarto,  quod  inferius,  in  quaestione  octo- 
gesima  *,  tractandum  est  de  communione  infantium  bapti- 
zatorum,  an  licita  sit.  Ubi  etiam  an  debita  eisdem  sit,  dis- 
cutietur.  Et  ideo  nunc  pertransimus. 

In  quarto,  quinto,  et  sexto  articulis,  nihil  occurrit  scri- 
bendum. 


Vers.  14. 


•  Art. 

ment. 


9,  Com- 


*  Art.  2. 


ARTICULUS  QUARTUS 

UTRUM  CONVENIENTER  HOC  SACRAMENTUM  PLURIBUS  NOMINIBUS  NOMINETUR 

Infra,  qu.  LX3ax,  art.  2,  ad  l  ;  IV  Sent.,  dist.  viii,  qu.  i,  an.  1,  qu'  3. 


P^D  QUARTUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
inconvenienter  hoc  sacramentum  plu- 
'ribus  nominibus  nominetur.  Nomina 
jenim  debent  respondere  rebus.  Sed 
hoc  sacramentum  est  unum,  ut  dictum  est  *.  Ergo 
non  debet  pluribus  nominibus  nominari. 

2.  Praeterea,  species  non  notificatur  conve- 


nienter  per  id  quod  est  commune  toti  generi.  Sed 
Eucharistia  est  sacramentum  novae  legis.  Omni- 
bus  autem  sacramentis  commune  est  quod  in  eis 
confertur  gratia:  quod  significat  nomen  Eucha- 
ristiae,  quod  est  idem  quod  bona  gratia.  Omnia 
etiam  sacramenta  remedium  nobis  afferunt  in 
via  praesentis  vitae:  quod  pertinet  ad  rationem 


142 


QUAESTIO  LXXIII,  ARTICULUS  V 


'  Qu.  xLViii,  art. 


•  De  Fide  Orth. 
lib.  IV,  cap.  XIII. 


viatici.  In  omnibus  etiam  sacramentis  fit  aliquid 
sacrum:  quod  pertinet  ad  rationem  sacrijicii.  Et 
per  omnia  sacramenta  sibi  inviceni  fideles  com- 
municant :  quod  significat  hoc  nomen  synaxis  in 
graeco,  vel  communio  in  latino.  Ergo  haec  nomina 
non  convenienter  adaptantur  huic  sacramento. 

3.  Praeterea,  hostia  videtur  idem  esse  quod 
sacrificium.  Sicut  ergo  non  proprie  dicitur  sacri- 
ficium,  ita  nec  proprie  dicitur  hostia. 

Sed  contra  est  quod  usus  fidelium  habet. 

Respondeo  dicendum  quod  hoc  sacramentum 
habet  triplicem  significationem.  Unam  quidem 
respectu  praeteriti:  inquantum  scilicet  est  com- 
memorativum  Dominicae  passionis,  quae  fuit  ve- 
rum  sacrificium ,  ut  supra  *  dictum  est.  Et  se- 
cundum  hoc  nominatur  sacrijicium. 

Aliam  autem  significationem  habet  respectu  rei 
praesentis,  scilicet  ecclesiasticae  unitatis,  cui  ho- 
mines  congregantur  "  per  hoc  sacramentum.  Et 
secundum  hoc  nominatur  communio  vel  synaxis: 
dicit  enim  Damascenus,  IV  libro  *,  quod  dicitur 
communio,  quia  communicamus  per  ipsam  Christo; 
et  quia  participamus  eius  carne  et  deitate;  et  quia 
communicamus  et  unimur  ad  invicem  per  ipsam. 


Tertiam  significationem  habet  respectu  futuri : 
inquantum  scilicet  hoc  sacramentum  est  praefi- 
gurativum  fruitionis  Dei,  quae  erit  in  patria.  Et 
secundum  hoc  dicitur  viaticum :  quia  hoc  ^  prae- 
bet  nobis  viam  illuc  perveniendi.  -  Et  secundum 
hoc  etiam  dicitur  Eucharistia,  idest  bona  gratia: 
quia  gratia  Dei  est  vita  aeterna,  ut  dicitur  Rom.\\*\ 
vel  quia  realiter  continet  Christum,  qui  est  ple- 
nus  gratia  *. 

Dicitur  etiam  in  graeco  metalepsis ,  idest  as- 
sumptio :  quia,  ut  Damascenus  dicit  *,  per  hoc 
Filii  deitatem  assumimus. 

Ad  PRiMUM  ERGO  DicENDUM  quod  nihil  prohibet 
idem  pluribus  nominibus  nominari  secundum 
diversas  proprietates  vel  effectus. 

Ad  secundum  dicendum  quod  id  "<  quod  est  com- 
mune  omnibus  sacramentis,  attribuitur  antono- 
mastice  ei,  propter  eius  excellentiam. 

Ad  tertium  dicendum  quod  hoc  sacramentum 
dicitur  sacrificium,  inquantum  repraesentat  ipsam 
passionem  Christi.  Dicitur  autem  hostia,  inquan- 
tum  continet  ipsum  Christum,  qui  est  hostia  sua- 
vitatis  *,  ut  dicitur  Ephes.  v  *. 


Ver«.  23. 


*  loan.  cap.  i, 
vers.  14. 


Loc.  cit. 


0 
Vers.  2. 


a)  congregantur.  -  aggregantur  F  et  tertia. 
P)  hoc.  -  Itaec  BC(ADrr),  hic  P. 


■(•)  id.  -  DF  et  tertia;  idem. 
3)  suavitatis.  —  salutaris  omnes. 


ARTICULUS  QUINTUS 

UTRUM  FUERIT  CONVENIENS  INSTITUTIO  ISTIUS  SACRAMENTI 

Infra,  qu.  lxxxiii,  art.  2,  ad  3;  IV  Sent.,  dist.  viii,  qu.  i,  art.  3;  De   Ven.  Sacram.  Altaris,  cap.  i; 
Jn  Matth.,  cap.  xxvi;  I  ad  Cor.,  cap.  xi,  leet.  iv,  v. 


'  Cap.  VIII,  n.  4.- 
Continuat.  Com- 
ment.  s.Th.,lect. 

VIII, 


Part. 


D  quintum  sic  proceditur.  Videtur  quod 
non  fuerit  conveniens  institutio  istius 
sacramenti.  Ut  enim  Philosophus  dicit, 
in  II  de  Generat.  *,  ex  eisdem  nutrimur 
ex  quibus  sumus.  Sed  per  baptismum,  qui  est 
spiritualis  regeneratio,  accipimus  esse  spirituale : 
ut  Dionysius  dicit,  ii  cap.  Eccles.  Hier.  *  Ergo  per 
baptismum  etiam  nutrimur.  Non  ergo  fuit  ne- 
cessarium  instituere  hoc  sacramentum  quasi  spi- 
rituale  nutrimentum. 

2.  Praeterea,  per  hoc  sacramentum  homines 
Christo  uniuntur  sicut  membra  capiti.  Sed  Chri- 
stus  est  caput  omnium  hominum,  etiam  qui  fue- 

*Qu.viii,art.3,6.  runt  ab  initio  mundi,  ut  supra  *  dictum  est.  Ergo 
non  debuit  institufio  huius  sacramenti  differri 
usque  ad  Cenam  Domini. 

3.  Praeterea,  hoc  sacramentum  dicitur  esse 
memoriale  Dominicae  passionis:  secundum  iliud 
Matth.  XXVI  "  * :  Hoc  facite  in  meam  commemo- 
rationem.  Sed  memoria  est  praeteritorum  *.  Ergo 
hoc  sacramentum  non  debuit  institui  ante  Chri- 
sti  passionem. 

4.  Praeterea,  per  baptismum  aiiquis  ordinatur 
ad  Eucharistiam ,  quae  non  nisi  baptizatis  dari 
debet.  Sed  baptismus  institutus  fuit  post  Christi 


'  Luc.  cap.  XXII, 
vers.  19. 
'    Aristot.    de 
Mem.    el   Re- 
min.,  cap.  i. 


passionem  et  resurrectionem,  ut  patet  Matth.  ult.  * 
Ergo  inconvenienter  hoc  sacramentum  fuit  ante 
passionem  Christi  institutum. 

Sed  contra  est  quod  hoc  sacramentum  insti- 
tutum  est  a  Christo,  de  quo  dicitur  Marc.  vii  *: 
Bene  omnia  fecit. 

Respondeo  dicendum  quod  convenienter  hoc 
sacramentum  institutum  fuit  in  Cena,  in  qua 
scilicet  Christus  ultimo  cum  discipulis  suis  fuit 
conversatus.  Primo  quidem,  ratione  continentiae 
huius  sacramenti.  Continetur  enim  ipse  Christus 
in  Eucharistia  sicut  in  sacramento.  Et  ideo,  quando 
ipse  Christus  in  propria  specie  a  discipulis  dis- 
cessurus  erat,  in  sacramentali  specie  seipsum  eis 
reliquit:  sicut  in  absentia  imperatoris  exhibetur 
veneranda  eius  imago.  Unde  Eusebius  P  *  dicit : 
Quia  corpus  assumptum  ablaturus  erat  ab  oculis 
et  illaturus  sideribus ,  necesse  erat  ut  die  Cenae 
sacramentum  corporis  et  sanguinis  sui  consecraret 
nobis ,  ut  coleretur  iugiter  per  mysterium  quod 
semel  offerebatur  in  pretium. 

Secundo,  quia  sine  fide  passionis  Christi  nun- 
quam  potuit  esse  salus :  secundum  illud  Rom.  m*: 
Quem  proposuit  Deus  propitiatorem  per  fidem  in 
sanguine  ipsius.  Et  ideo  oportuit  omni  tempore 


'  Vers.  19.  -  Cf. 
qu.  Lxvi,  art.  2, 


'  Vers.  17. 


P 
'  Auct.  incert.  - 
Cf.  can.  Quif 
corpus,  de  Con- 
secr.,  dist.  II,- 
Ep.  XXXVIII  in- 
ter  Opp.  Hie- 
ron. ;  Hom.  IV, 
deCorp.etSang. 
Dom.,  in  Pasch., 
inter  Opp.  Isid, 


'  Vers.  25. 


a)  Matth.  XXVI.  -  Luc.  XXII  P;  cf.  qu.  lxxx.  art.  11.  p,  et  in 
IV  Sent.  dist.  viii.  qu.  i.  art.  1.  sol.  iii. 


p)  Eusebius.  -  Emesenus  addit  tertia. 


QUAESTIO  LXXIII,  ARTICULUS  VI 


143 


Cf.  art.  seq. 
*  Vers.  7. 


•Primus.-Serm. 
I.VIII,  aliter  de 
Pass.  Dom.  VII, 
cap.  I. 


•  Primus.  -  Can. 
Nihil  in  saarifi- 
ciis,  de  Consecr. 


dist.  II. 


•  Lib.  I,  al.  Ep. 
Liv,  olim  cxviii, 
cap,  VI. 


apud  homines  esse  aliquod  repraesentativum  Do- 
minicae  passionis.  Cuius  in  veteri  quidem  Te- 
stamento  praecipuum  sacramentum  erat  agnus 
paschalis  * :  unde  et  Apostolus  dicit,  I  Cor.  v  ** : 
Pascha  nostrunt  unniolatus  est  Christus.  Successit 
autem  ei  in  novo  Testamento  Eucharistiae  sa- 
cramentum,  quod  est  rememorativum  praeteritae 
passionis,  sicut  et  illud  fuit  praefigurativum  fu- 
turae.  Et  ideo  conveniens  fuit,  imminente  pas- 
sione,  celebrato  priori  sacramento,  novum  sacra- 
mentum  instituere  ^,  ut  Leo  Papa  *  dicit. 

Tertio,  quia  ea  quae  ultimo  dicuntur,  maxime 
ab  amicis  recedentibus ,  magis  memoriae  com- 
mendantur:  praesertim  quia  tunc  magis  inflam- 
matur  affectus  ad  amicos,  ea  vero  ad  quae  magis 
af&cimur,  profundius  animo  imprimuntur.  Quia 
igitur,  ut  beatus  Alexander  Papa  *  dicit,  nihil 
in  sacrijiciis  maius  esse  potest  quam  corpus  et 
sanguis  Christi,  nec  ulla  oblatio  hac  potior  est, 
ideo,  ut  in  maiori  veneratione  haberetur,  Domi- 
nus  in  ultimo  discessu  suo  a  discipulis  hoc  sa- 
cramentum  instituit.  Et  hoc  est  quod  Augustinus 
dicit,  in  libro  Responsiomim  ad  lanuarium  *:  Sal- 
vator,  quo  i>ehementius  commendaret  mysterii  illius 
altitudinem,  ultimum  hoc  voluit  injigere  cordibus 
et  memoriae  discipulorum,  a  quibus  ad  passionem 
discessurus  erat. 

Ad  pri.mum  ergo  dicendum  quod  ex  eisdem  nu- 


trimur  ex  quibus  sumus,  non  tamen  eodem  modo 
nobis  advenientibus.  Nam  ea  ex  quibus  sumus, 
nobis  adveniunt  per  generationem :  eadem  autem, 
inquantum  ex  eis  nutrimur,  nobis  adveniunt  per 
manducationem.  Unde  et,  sicut  per  baptismum 
regeneramur  in  Christo,  ita  per  Eucharistiam 
manducamus  Christum. 

Ad  secundum  dicendum  quod  Eucharistia  est 
sacramentum  perfectum  Dominicae  passionis,  tan- 
quam  continens  ipsum  Christum  passum.  Et  ideo 
non  potuit  institui  ante  incarnationem :  sed  tunc 
habebant  locum  sacramenta  quae  erant  tantum 
praefigurativa  Dominicae  passionis. 

Ad  tertium  dicendum  quod  sacramentum  illud 
fuit  institutum  in  Cena  ut  in  futurum  esset  me- 
moriale  *  Dominicae  passionis,  ea  perfecta.  Unde 
signanter  dicit :  Haec  quotiescumque  feceritis  *,  de 
futuro  loquens. 

Ad  quartum  dicendum  quod  institutio  respondet 
ordini  intentionis.  Sacramentum  autem  Euchari- 
stiae,  quamvis  sit  posterius  baptismo  in  perce- 
ptione,  est  tamen  prius  in  intentione.  Et  ideo 
debuit  prius  institui. 

Vel  potest  dici  quod  baptismus  iam  erat  *  in- 
stitutus  in  ipso  Christi  baptismo.  Unde  et  iam 
aliqui  ipso  Christi  baptismo  erant  baptizati,  ut 
legitur  loan.  iii  *. 


Y)  imminente...  instituere.  -  ut  imminente...  institueret  Gsl  et  edi- 
tiones.  Pro  ut  Leo  papa  dicit,  unde  Leo  papa  dicit  omnes  praeter 
Gsl;  post  dicit  in  BC  sequitur  spat.  vac.  duarum  linearum;  PFac,  et 
sC  manu  non  antiqua,  addunt:  in  sermone  de  Coena  Domini  (in... 
Domini  om.  Pc)  quod  ut  (quod  ubi  c)  umbrae  cederent  corpori, 
antiqua  observantia  novo  excluditur   sacramento;   hostia  in  hostiam 


'  In  Canone  Mi«- 


*  Vers.  22. 


transit  (transit  in  hostiam  sC)  sanguis  sanguine  (sanguine  sanguis  Pc) 
aufertur  et  legalis  festivitas  dum  mutatur  impletur.  Vide  Vol.  XI 
Praef.  n.  2  5  noiam  codicum  Brixiensis  et  Ambrosiani. 

S)  memoriale.  -  EFsD  et  tertia;  memoria  ed.  a,  memoriae  ceteri. 

a)  erat.  —  aliqualiter  erat  I,  erat  aliqualiter  PsG.  -  A  om.  Unde... 
baptismo. 


% 


*  Ps.  cix,  vers.  4. 


ARTICULUS  SEXTUS 

UTRUM  AGNUS  PASCHALIS  FUERIT  PRAECIPUA  FIGURA  HUIUS  SACRAMENTI 

Supra,  qu.  lxi,  art.  3,  ad  3 ;  infra,  qu.  lxxx,  art.  10,  ad  2  ;  IV  Sent.,  dist.  viii,  qu.  i,  art,  2. 


*  Gen.  cap.  xiv, 
vers.  18. 


Vers.  2. 


'  Exod 

cap 

xn 

sqq. 

a 

•  Ibid., 

cap. 

XVI. 

D  SEXTUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
agnus  paschalis  non  fuerit  praecipua 
'figura  huius  sacramenti.  Christus  enim 
jdicitur  *  sacerdos  secundum  ordinem 
Melchisedech ,  propter  hoc  quod  Melchisedech 
gessit  figuram  sacrificii  Christi,  offerens  panem 
et  vinum  *.  Sed  expressio  similitudinis  facit  quod 
unum  ab  alio  denominetur.  Ergo  videtur  quod 
oblatio  Melchisedech  fuerit  potissima  figura  hu- 
ius  sacramenti. 

2.  Praeterea,  transitus  maris  rubri  fuit  figura 
baptismi :  secundum  illud  I  Cor.  x  * :  O^nnes  ba- 
pti^ati  sunt  in  nube  et  in  mari.  Sed  immolatio 
agni  paschalis  praecessit  transitum  maris  rubri  * : 
quem  subsecutum  "  est  manna  *,  sicut  Eucharistia 
sequitur  baptismum.  Ergo  manna  est  expressior 
figura  huius  sacramenti  quam  agnus  paschalis. 

3.  Praeterea,  potissima  virtus  huius  sacramenti 
est   quod   introducit   nos   in  regnum  caelorum. 


sicut  quoddam  viaticum.  Sed  hoc  maxime  figu- 
ratum  fuit  in  sacramento  expiationis,  quando 
pontifex  intrabat  semel  in  anno  cum  sanguine  iti 
sancta  sanctorum :  sicut  Apostolus  probat,  Heb.  ix. 
Ergo  videtur  quod  illud  sacrificium  fuerit  ex- 
pressior  figura  huius  sacramenti  quam  agnus  pa- 
schalis. 

Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit,  I  Cor.  v  * :  *  ^'"■»-  7>  »• 
Pascha   nostrum   immolatus   est   Christus.    Itaque 
epidemur  in  a\ymis  sinceritatis  et  veritatis. 

Respondeo  dicendum  quod  in  hoc  sacramento 
tria  considerare  possumus :    scilicet  id  quod  est 
sacramentum  tantum,  scilicet  panis  et  vinum ;  et 
id  quod  est  res  et  sacramentum,  scilicet  corpus 
Christi  verum;   et  id  quod  est  res  tantum,  sci- 
licet  effectus  huius  sacramenti  *.  Quantum  igitur  d,^*8\?,)[-^^'p^ 
ad  id  quod  est  sacramentum  tantum,  potissima  cr'c^'^cum 
figura  fuit  huius  sacramenti  oblatio  Melchisedech,  f^Sr.^Mist'^^ 
qui  obtulit  panem  et  vinum  *.  -  Quantum  autem  "  ^^-  "s-  <• 


o)  subsecutum.  -  Tertia  et  a;  subsecutus. 


144 


QUAESTIO  LXXIII,  ARTICULUS  VI 


vers.   27, 
arg.  3. 

*  Cf.  arg.  2 

*  Vers.  jo. 


Cf. 


ad  ipsum  Christum  passum,  qui  continetur  in 
hoc  sacramento,  figurae  eius  fuerunt  omnia  sa- 
crificia  veteris  Testamenti;  et  praecipue  sacrifi- 
•Lmv.cap.xxni,  cium  cxpiationis,  quod  erat  solemnissimum  *.  - 
Quantum  autem  ad  effectum,  fuit  praecipua  eius 
figura  manna  *,  quod  habebat  in  se  omnis  saporis 
suavitatem ,  ut  dicitur  Sap.  xvi  *, 
huius  sacramenti  quantum  ad 
mentem. 

Sed  agnus  paschalis  quantum  ad  haec  tria 
praefigurabat  hoc  sacramentum.  Quantum  enim 
ad  primum,    quia  manducabatur   cum  panibus 


sicut  et  gratia 
omnia    reficit 


azymis :  secundum  illud  Exod.  xii  * :  Edent  carnes  '  ^'"'-  »• 
et  a\Ymos  panes.   Quantum  vero  ad  secundum, 
quia  immolabatur  ab  omni  multitudine  filiorum 
Israel  quartadecima  luna  * :  quod  fuit  figura  pas- 
sionis   Christi,  qui  propter  innocentiam   dicitur 
agnus  *.    Quantum  vero  ad  effectum,  quia  per 
s£Uiguinem  agni  paschalis  protecti  sunt  filii  Israel  "p-  ^>  vers.'^: 
a  devastaiite  angelo,  et  educti  de  Aegyptiaca  ser- 
vitute  *.    Et   quantum   ad   hoc,   ponitur  figura  '  Exod.  ap.  m. 
huius  sacramenti  praecipua  agnus  paschalis:  quia 
secundum  omnia  eam  P  repraesentat.  P 

Et  per  hoc  patet  responsio  ad  obiecta. 


*  Ibid.  vers.  6. 


loan,  cap. 
vers.  36 ;  Apoc. 


p)  eam.  -  Nempe  Eucharistiam ;  eum  super  ras.  G,  ea  I,  ipsum  P,  per  eam  (representatur)  F. 


QUAESTIO  LXXIV,  ARTICULUS  I 


145 


QUAESTIO  SEPTUAGESIIVIAQUARTA 

DE  MATERIA  HUIUS  SACRAMENTI 


IN    OCTO    ARTICULOS    DIVISA 


*  Cf.  qu.  Lxxiii, 
Introd. 


*  Qu.  LXXV. 

a 

*  Qu.  LXXVI. 

*  QU.    LXXVII. 


DEiNDE  considerandum  est  de  materia  huius 
sacramenti  *.  Et  primo,  de  specie  materiae; 
secundo,  de  conversione  panis  et  vini  in  corpus 
Christi  *;  tertio,  de  modo  existendi  corporis  "  Chri- 
sti  in  hoc  sacramento  *;  quarto,  de  accidentibus 
panis  et  vini  quae  in  hoc  sacramento  remanent  *. 
Circa  primum  quaeruntur  octo. 

Primo :    utrum  panis  et  vinum   sint  materia 

huius  sacramenti. 
Secundo :  utrum  ad  materiam  huius  sacramenti 
requiratur  determinata  quantitas. 


Tertio:   utrum  materia  huius   sacramenti   sit 

panis  triticeus. 
Quarto :  utrum  sit  panis  azymus,  vel  fermen- 

tatus. 
Quinto:    utrum  materia  huius  sacramenti  sit 

vinum  de  vite. 
Sexto:  utrum  sit  admiscenda  aqua. 
Septimo :  utrum  aqua  sit  de  necessitate  huius 

sacramenti. 
Octavo :  de  quantitate  aquae  quae  apponitur. 


ARTICULUS  PRIMUS 

UTRUM  MATERIA  HUIUS  SACRAMENTI  SIT  PANIS  ET  VINUM 

IV  Sent.,  dist.  xi,  qu.  11,  art.  1,  qu*   1,  2;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxi;  De  Sacram.  Altar.,  cap.  ix,  xxix;  l  ad  Cor.,  cap.  xi,  lect.  v. 


rD  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 

materia  huius  sacramenti  non  sit  panis 

*et  vinum.  Hoc  enim  sacramentum  per- 

i^fectius  debet   repraesentare  passionem 

Christi  quam  sacramenta  veteris  legis.  Sed  carnes 

animaliura,  quae  erant  materia  ^  sacramentorum 

veteris  legis,  expressius  repraesentant  passionem 

Christi  quam  panis  et  vinum.  Ergo  materia  huius 

sacramenti  magis  debent  esse  carnes  animalium 

quam  panis  et  vinum. 

2.  Praeterea,  hoc  sacramentum  est  ubique 
celebrandum.  Sed  in  multis  terris  non  invenitur 
panis,  et  in  multis  f  non  invenitur  vinum.  Ergo 
panis  et  vinum  non  est  conveniens  materia  huius 
sacramenth 

3.  Praeterea,  hoc  sacramentum  competit  sanis 
et  infirmis.  Sed  vinum  nocet  quibusdam  infirmis. 
Ergo  videtur  quod  vinum  non  debeat  esse  ma- 
teria  huius  sacramenti. 

Sed  contra  est  quod  Alexander  Papa  *  dicit : 

In  sacramentorum   oblationibiis  panis  tantum   et 

deConsecr.,d\st.  pinum  aqua  permixtum  in  sacrijicium  oj/erantur. 

Respondeo  dicendum  quod  circa  materiam  hu- 
ius  sacramenti  aliqui  multipliciter  erraverunt. 
Quidam  enim,  qui  dicuntur  Artotyritae,  ut  Au- 
gustinus  dicit,  in  libro  de  Haeresibus  *,  offerunt 
pa}iem  et  caseum  in  hoc  sacramento,  dicentes  a 
primis  hominibus  oblationes  de  fructibus  terrae  et 
ovium  fuisse  celebratas.  -  Alii  vero,  scilicet  Ca- 
taphrygae  et  Pepuziani  *,  de  infantis  sanguine, 
quetn   de   toto   eius  corpore   minutis  punctionum 


*  Primus.  Ep.  I, 
adOmnesOrtho. 
dox.  -  Cf.  can.  In 
sacramentorum. 


*  Haeres.  xxviii. 


*  Haeres, 
zxvii. 


vulneribus  extorquent ,  quasi  eucharistiam  siiam 
conficere  perhibentur ,  miscendo  ^  eum  farinae, 
panem  inde  facientes.  -  Quidam  vero,  qui  dicun- 
tur  Aquarii,  aquam  solam,  sub  specie  sobrietatis, 
in  hoc  sacramento  offerunt  *. 

Omnes  autem  hi  errores,  et  similes,  excludun- 
tur  per  hoc  quod  Christus  hoc  sacramentum 
sub  specie  panis  et  vini  instituit,  sicut  patet 
Matth.  XXVI  *.  Unde  panis  et  vinum  sunt  materia 
conveniens  huius  sacramenti.  Et  hoc  rationabi- 
liter.  Primo  quidem,  quantum  ad  usum  huius 
sacramenti,  qui  est  manducatio.  Sicut  enim  aqua 
assumitur  in  sacramento  baptismi  ad  usum  spi- 
ritualis  ablutionis  quia  corporalis  ablutio  commu- 
niter  fit  in  aqua,  ita  panis  et  vinum,  quibus  com- 
munius  homines  reficiuntur,  assumuntur  in  hoc 

spiritualis  manducationis. 
ad  passionem  Christi,  in 
est  separatus.  Et  ideo  in 
est  memoriale  Dominicae 
seorsum  sumitur  panis  ut  sacramen- 
et   vinum   ut  sacramentum   san- 


sacramento   ad  usum 

Secundo ,   quantum 
qua  sanguis  a  corpore 
hoc  sacramento,  quod 
passionis, 
tum  corporis, 
guinis. 

Tertio,  quantum  ad  effectum  consideratum  in 
unoquoque  sumentium.  Quia,  ut  Ambrosius  dicit, 
super  Epistolam  ad  Corinthios  *,  hoc  sacramen- 
tum  valet  ad  iuitionem  corporis  et  animae:  et 
ideo  caro  Christi  sub  specie  panis  pro  salute  cor- 
poris,  sanguis  verq  sub  specie  vini  pro  salute  ani- 
mae  offertur  *,  sicut  dicitur  Levit.  xvii '  **,  quod 
animalis  anima  in  sanguine  est. 


a)  corporis.  -  corpus  omnes  (a  ponit  corpus  Christi  ante  existendi). 

P)  materia.  -  EGHafrc;  animalia  ABC,  om.  D,  materiae  P;  FI 
legunt:  Sed  animalia  occisa  quae  offerebantur  in  (m  om.  I)  sacriflcio 
veteris  legis. 

Sdmmae  Theol.  D.  Thomae  T.  IX. 


Haeres.  lxiv. 


Vers.  26  sqq. 


*  I  ad  Cor., 
XI,  vers.  26. 


cap. 


•  Cf.  Mag.  IV 
Sent.,  dist.  xi, 
cap.  Sed  quare. 

c 
**  Vers.  14. 


y)  multis.  -  multis  terris  EGHbc,  aliquibus  PI. 
3)  miscendo.  —  miscentes  P ;  pro  panem,  panemque  tertia. 
e)  Levit.  XVII.  -  P;  Genes.  X.   -    Pro   animalis  anima,  anima 
animalis  F  et  tertia  praeter  P,  quae  anima  carnis. 

19 


146 


QUAESTIO  LXXIV,  ARTICULUS  II 


Quarto,  quantum  ad  effectum  respectu  totius 

Ecclesiae,  quae  constituitur  ex  diversis  fidelibus, 

sicut  panis  conficitur  ex  diversis  granis,  et  vinutn 

Evan^'"  inct  fl^^^  ^"^  divcrsis  uvis  i  ut  dicit  Glossa  *  super  illud 

xxvi..cf;Gioss.  I  QQf  X  *,  Multi  iinum  corpus  sumus,  etc. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  licet  carnes 
animalium  occisorum  expresse  '^  repraesentent 
Christi  passionem,  tamen  minus  competunt  ad 
communem  usum  huius  sacramenti,  et  ad  eccle- 
siasticam  unitatem  significandam. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  licet  non  in  omni- 


Ord, 

•  Vers.^i?. 


bus  terris  nascatur  triticum  et  vinum,  tamen  de 
facili  ad  omnes  terras  deferri  potest  quantum  suf- 
ficit  ad  usum  huius  sacramenti.  Nec  propter  defe- 
ctum  alterius,  est  unum  tantum  sine  ahero  conse- 
crandum:  quia  non  esset  perfectum  sacrificium  "^. 
Ad  tertium  dicendum  quod  vinum  in  modica 
quantitate  sumptum  non  potest  aegrotanti  mul- 
tum  nocere.  Et  tamen,  si  nocumentum  timea- 
tur ,  non  est  necesse  quod  omnes  accipientes 
corpus  Christi,  etiam  sanguinem  accipiant,  ut  in- 
fra  *  dicetur. 


Qu.  Lxxx,  art. 


!^)  expresse.  -  expressius  Ea  et  tertia. 


r,)  sacrijicium.  -  sacramentum  E  et  tertia. 


*  Cf.  not.  Yi- 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


IN  articulo  primo,  in  responsione  ad  secundum,  habes 
quid  sentiat  Auctor  de  casu  illo  si  alicubi  non  inveni- 
retur  vinum,  an  esset  solus  panis  consecrandus.  Tenet 
enim  partem  negativam :    eo  quod  perfectio   sacramenti  * 


praeponenda  est  reliquis  necessitatibus.  Unde  et  inferius  * 
etiam  dicetur  quod  perfectio  sacramenti  tantae  est  neces- 
sitatis  ut  etiam  bis  in  eadem  missa  quandoque  oporteat 
sumere  corpus  Christi. 


•  Qu.  Lxxxiii,  art. 
6,  ad  4. 


ARTICULUS  SECUNDUS 

UTRUM  REQUIRATUR  DETERMINATA  QUANTITAS  PANIS  ET  VINI 
AD  MATERIAM  HUIUS  SACRAMENTI 

IV  Sent.,  dist.  xi,  qu.  11,  art.  1,  qu*  3. 


*  Cap.  IV,  n.  8.  - 
S.  Tn.  lect.  viii. 


*  Vcrs.  8. 


*  Hal.  Summ.  p. 
IV,  qu.  x,memb. 
IV,  art.  2,  §  6,  qu» 
3;  s.  Bonav.  IV 
Sent.,  dist.  x,  p. 
II,  art.  t,  qu.  4; 
Petr.  Tarantas. 
IV  Sent.,  dist.  x, 
qu.  4,  art.  2. 


X  * :  Secundum  potestatem  quam 
in  aedificationem,  et  non  in  de- 


iD  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod 
requiratur  determinata  quantitas  panis 
*et  vini  ad  materiam  huius  sacramenti. 
jEffectus  enim  gratiae  non  sunt  minus 
ordinati  quam  effectus  naturae.  Sed,  sicut  dicitur 
in  II  de  Anima  *,  omniiim  natura  constantium  po- 
situs  est  terminus  et  ratio  magnitudinis  et  augmenti. 
Ergo  multo  magis  in  hoc  sacramento,  quod  di- 
citur  Eucharistia,  idest  bona  gratia,  requiritur  de- 
terminata  quantitas  panis  et  vini. 

2.  Praeterea,  ministris  Ecclesiae  non  est  a 
Christo  data  potestas  ad  ea  quae  pertinent  ad 
irrisionem  fidei  et  sacramentorum  eius:  secun- 
dum  illud  II  Cor 
dedit  mihi  Deus 

structionem.  Sed  hoc  esset  ad  irrisionem  sacra- 
menti,  si  sacerdos  vellet  consecrare  totum  panem 
qui  venditur  in  foro,  et  totum  vinum  quod  est 
in  cellario.  Ergo  hoc  facere  non  potest. 

3.  Praeterea,  si  aliquis  baptizetur  in  mari,  non 
tota  aqua  maris  sanctificatur  per  formam  bapti- 
smi,  sed  sola  illa  aqua  qua  corpus  baptizati  ab- 
luitur.  Ergo  nec  in  hoc  sacramento  superflua 
quantitas  panis  '  consecrari  potest. 

Sed  contra  est  quod  multum  opponitur  pauco, 
et  magnum  parvo.  Sed  nulla  est  ita  parva  quan- 
titas  panis  aut  vini  quae  non  possit  conse- 
crari.  Ergo  nuUa  est  ita  magna  quae  consecrari 
non  possit. 

Respondeo  dicendum  quod  quidam  *  dixerunt 
quod  sacerdos  non  posset  consecrare  immensam 


totum  vinum  quod  est  in 
videtur  esse   verum.  Quia 


quantitatem  panis  aut  vini,  puta  totum  panem  qui 
venditur  in  foro,  aut 
dolio.  Sed  hoc  non 
in  omnibus  habentibus  materiam,  ratio  determi- 
nationis  materiae  sumitur  ex  ordine  ad  finem : 
sicut  materia  serrae  est  ferrum,  ut  sit  apta  se- 
ctioni.  Finis  autem  huius  sacramenti  est  usus  fi- 
delium.  Unde  oportet  quod  quantitas  materiae 
huius  sacramenti  determinetur  per  comparatio- 
nem  ad  usum  fidelium.  Non  autem  potest  esse 
quod  determinetur  per  comparationem  P  ad  usum 
fidelium  qui  nunc  occurrunt:  alioquin  sacerdos 
habens  paucos  parochianos,  non  posset  conse- 
crare  multas  hostias.  Unde  relinquitur  quod  ma- 
teria  huius  sacramenti  determinetur  per  compa- 
rationem  ad  usum  fidelium  absolute.  Numerus 
autem  fidelium  est  indeterminatus.  Unde  non 
potest  dici  quod  quantitas  materiae  huius  sacra- 
menti  sit  determinata. 

Ad  primum  eroo  dicendum  quod  cuiuslibet  rei 
naturalis  materia  accipit  determinatam  quantita- 
tem  secundum  comparationem  ad  formam  deter- 
minatam.  Sed  numerus  fidelium,  ad  quorum 
usum  ordinatur  hoc  sacramentum,  est  indeter- 
minatus  f.  Unde  non  est  simile. 

Ad  secundum  dicendum  quod  potestas  ministro- 
rum  Ecclesiae  ad  duo  ordinatur:  primo  quidem, 
ad  effectum  proprium;  secundo,  ad  finem  effe- 
ctus.  Secundum  autem  non  tollit  primum.  Unde, 
si  sacerdos  intendat  consecrare  corpus  Christi 
propter  aliquem  malum  finem,  puta  ut  irrideat 


a)  panis.  -  et  vini  addit  tertia,  om.  a. 
fl)  per  comparationem.  -  Om.  tertia  (sed  I  om. 
delium). 


Non  autem...  fi- 


T)  est  indeterminatus.  ■ 
est  interminatus  sE. 


(non  P)  est  determinatus  DpG  et  editiones, 


QUAESTIO  LXXIV,  ARTICLLUS  IIl 


vel  veneficia  faciat,  propter  intentionem  mali  finis 
peccat,  nihilominus  tamen,  propter  potestatem 
sibi  datam,  perficit  sacramentum. 

Ad  tertium  dicendum  quod  baptismi  sacramen- 
tum  perficitur  in  usu  materiae.  Et  ideo  per  for- 


147 

mam  baptismi  non  plus  de  aqua  sanctificatur 
quam  quantum  venit  in  usum.  Sed  hoc  sacra- 
mentum  perficitur  in  consecratione  materiae.  Et 
ideo  non  est  simile. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


IN  secundo  articulo,  adverte  quod  aliud  est  loqui  de  de- 
terminata  quantitate  materiae :  et  aliud ,  de  praesentia 
eiusdem.  In  littera  siquidem  dicitur  non  esse  determina- 
tam  quantitatem :  sed  non  dicitur  similiter  de  praesentia.  Et 
hoc  pro  tanto  dictum  sit  ut  non  putetur  idem  aut  simile 
iudicium  de  praesentia,  et  de  quantitate.  Nam  in  utraque 
forma  Eucharistiae  mentio  fit  de  praesentia  per  pronomen 
hoc  seu  liic :  et  propterea  oportet  praesentem  esse  mate- 
riam  consecrandam.    De  quantitate  vero   non  fit  mentio. 


Quamvis  locus  sit  dubitationi  quoad  quantitatem  vini : 
quia  de  quantitate  eius  fit  mentio  in  forma  consecratio- 
nis,  dum  dicitur,  Hic  est  calix ;  oportet  enim  vinum 
contineri  in  calice,  ac  per  hoc,  quantitatem  eius  calicem 
non  excedere.  Sed  hoc  non  cogit.  Quoniam  potest  sacer- 
dos  habere  coram  se  multos  calices  plenos ,  et  simul 
omnes  consecrare,  sicut  simul  consecrat  multas  hostias. 
Unde  ex  quantitate  calicis  non  habetur  determinata  quan- 
titas. 


ARTICULUS  TERTIUS 

UTRUM  REQUIRATUR  AD  MATERIAM  HUIUS  SACRAMENTI  QUOD  SIT  PANIS  TRITICEUS 

IV  Sent.,  Jist.  XI,  qu.  11,  art.  2,  qu"  1,  2;  dist.  xix,  qu.  i,  art.  2,  qu"  3,  ad  1 ;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxix;  De  Sacram.  Altar.,  cap.  x. 


K.r>A^e>/^D  TERTiuM  siG  PRocEDiTUR.  Videtur  quod 
non  requiratur  ad  materiam  huius  sa- 
*cramenti  quod  sit  panis  triticeus.  Hoc 
^enim  sacramentum  est  rememorativum 
Dominicae  passionis.  Sed  magis  videtur  esse  con- 
sonum  Dominicae  passioni  panis  hordeaceus,  qui 
«  est  asperior,   et  de  quo  etiam  "  turbas  pavit  in 

vers.  9  «qq.  nionte,  ut  dicitur  loan.  vi  *,  quam  panis  triticeus. 
Ergo  non  est  propria  materia  huius  sacramenti 
panis  triticeus. 

2.  Praeterea,  figura  est  signum  speciei  in  re- 
bus  naturalibus.  Sed  quaedam  frumenta  sunt 
quae  habent  similem  figuram  grano  tritici,  sicut 
far  et  spelta:  de  qua  etiam  in  quibusdam  locis 
panis  conficitur  ad  usum  huius  sacramenti.  Ergo 
panis  triticeus  non  est  propria  materia  huius  sa- 
cramenti. 

3.  Praeterea,  permixtio  speciem  solvit.  Sed 
vix  invenitur  farina  triticea  quae  alterius  frumenti 

P  permixtiSnem  non  habeat :  nisi  forte  electis  ^  gra- 

nis  studiose  fiat.    Non  ergo  videtur  quod  panis 
triticeus  sit  propria  materia  huius  sacramenti. 

4.  Praeterea,  illud  quod  est  corruptum,  vi- 
detur  esse  alterius  speciei.  Sed  aliqui  conficiunt 
ex  pane  corrupto,  qui  iam  non  videtur  esse  pa- 
nis  triticeus.  Ergo  videtur  quod  talis  panis  non 
sit  propria  materia  huius  sacramenti. 

Sed  contra  est  quod  in  hoc  sacramento  con- 

tinetur  Christus,  qui  se  grano  frumenti  comparat, 

vers.  24, 25.     loan.  XII  *,  dicens:  Nisi  graniim  frumenti,  cadens 

in  terram,  mortuum  fuerit,  ipsum  solum  manet. 

T  Ergo  panis  frumentinus  ^,  sive  triticeus,  est  ma- 

teria  huius  sacramenti. 


Qu.  LXI. 


Respondeo  DiCENDUM  quod,  sicut  dictum  est*    •  Art.  t ;  qu.  lx, 

j  .  .  .  '    art.  7,  ad  2. 

ad  usum  sacramentorum  assumitur  tahs  materia 
quae  communius  apud  homines  in  talem  usum 
venit.  Inter  alios  autem  panes  communius  ^  ho-  ^ 

mines  utuntur  pane  triticeo :  nam  alii  panes  vi- 
dentur  esse  introducti  in  huius  panis  defectum. 
Et  ideo  Christus  creditur  in  huius  panis  specie 
hoc  sacramentum  instituisse.    Qui  ^  etiam  panis  ^ 

confortat  hominem :  et  ita  convenientius  significat 
effectum  huius  sacramenti.  Et  ideo  propria  ma- 
teria  huius  sacramenti  est  panis  triticeus. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  panis  hordea- 
ceus  competit  ad  significandum  duritiem  veteris 
legis.  Tum  propter  duritiem  pani».  Tum  quia 
etiam,  ut  Augustinus  dicit,  in  libro  Octogintatrium 
Quaestionum  *,  hordei  medulla,  quae  tenacissiina 
palea  tegitur,  vel  ipsam  legem  significat,  quae  ita 
data  erat  iit  in  ea  vitale  animae  alimentum  corpo- 
ralibus  sacramentis  obtegeretur:  vel  ipsum  popu- 
lum,  nondum  exspoliatum  carnali  desiderio,  quod 
tanquam  palea  cordi  eiiis  inhaerebat.  Hoc  autem 
sacramentum  pertinet  ad  suave  iugum  *  Christi, 
et  ad  veritatem  iam  manifestatam ,  et  ad  popu- 
lum  spiritualem.  Unde  non  esset  materia  conve- 
niens  huius  sacramenti  panis  hordeaceus. 

Ad  secundum  dicendum  quod  generans  generat 
sibi  simile  '^  in  specie :  fit  tamen  aliquando  aliqua 
dissimilitudo  generantis  ad  genitum  quantum  ad 
accidentia,  vel  propter  materiam,  vel  propter  de- 
biiitatem  virtutis  generativae.  Et  ideo,  si  qua  fru- 
menta  sunt  quae  ex  semine  tritici  generari  pos- 
sunt,  sicut  ex  grano  "^  seminato  in  malis  terris 
nascitur  siligo,  ex  tali  frumento  panis  confectus 


*  Matth.  cap.  xi, 
vers.  30. 


a.)  etiam.  -  Christus  addit  tertia.  -  panis  triticeus  altero  loco  post 
Ergo  ponit  P. 

^)  electis.  -  de  electis  E  et  tertia  praeter  I. 

•{)  frumentinus.  -  frumenticeus  \,  frumenti  cetera  tertia;  frumen- 
tinus  sive  om.  F. 

5)  apud  homines...  communius.  -  EF  et  tertia  (pro  apud,  ad  Hbc ; 
panes  communius  om.  HpG;  communius  om.  c;  alteram  partem  b 
legit:  Inter  homines  alios  utuntur  etc);  om.  ABC;  D  legit:  materia 


qua  communius  homines  utuntur  (communius  autem  utuntur  addit 
margo)  homines  pane  triticeo;  ed.  a:  materia  qua  communius  homi- 
nes  utuntur;  sed  panis  triticeus  est  talis ;  nam  etc. 

e)  Qui.  —  FsE  a  et  tertia  praeter  H ;  Quod  ABCpE,  Quia  D,  quae 
H.  -  Ante  confortat  F  et  tertia  addunt  magis. 

C)  simile.  -  PFIsD  et  ac;  similem.  -  aliquando  om.  IpG  et  edi- 
tiones. 

r,)  grano.  -  tritici  addit  P.  Cf.  t. 


T48  QUAESTIO  LXXIV 

potest  esse  materia  huius  sacramenti.  -  Quod  ta- 
men  non  videtur  habere  locum  neque  in  hordeo, 
neque  in  spelta,  neque  etiam  in  farre,  quod  inter 
omnia  est  grano  tritici  similius.  Similitudo  autem 
figurae  in  talibus  magis  videtur  significare  pro- 
pinquitatem  "^  quam  identitatem  speciei :  sicut  ex 
similitudine  figurae  manifestatur  quod  canis  et 
lupus  sunt  propinquae  speciei,  non  autem  eius- 
dem.  Unde  ex  talibus  frumentis,  quae  nullo  modo 
possunt  ex  semine  grani  '  generari ,  non  potest 
confici  panis  qui  sit  debita  materia  huius  sacra- 
menti. 

Ad  tertium  dicendum  quod  modica  permixtio 
non  solvit  speciem :  quia  id  quod  est  modicum, 
quodammodo  absumitur  "  a  plurimo.  Et  ideo, 
si  sit  modica  admixtio  alterius  frumenti  ad  multo 
maiorem  quantitatem  tritici,  poterit  exinde  con- 
fici  panis   qui  est  materia  huius  sacramenti.    Si 


,  ARTICULUS  III 

vero  sit  magna  permixtio ,  puta  ex  aequo  vel 
quasi,  talis  commixtio  speciem  mutat.  Unde  panis 
inde  confectus  non  erit  materia  debita  huius  sa- 
cramenti. 

Ad  quartum  dicendum  quod  aliquando  est  tanta 
corruptio  panis  quod  solvitur  species  panis:  sicut 
cum  continuitas  solvitur,  et  sapor  et  color  et  alia 
accidentia  mutantur.  Unde  ex  tali  materia  non 
potest  confici  corpus  Christi.  -  Aliquando  vero 
non  est  tanta  corruptio  quae  speciem  solvat,  sed 
est  aliqua  disposifio  ad  corruptionem :  quod  de- 
clarat  aliqualis  immutatio  saporis.  Et  ex  tali  pane 
potest  confici  corpus  Christi:  sed  peccat  confi- 
ciens,  propter  irreverentiam  sacramenti. 

Et  quia  amidum  est  ^'  ex  tritico  corrupto,  non 
videtur  quod  panis  ex  eo  confectus  possit  fieri 
corpus  Christi :  quamvis  quidam  contrarium  *  di- 
cant. 


•  Cf.  Alb.  Magn. 
\VSent.,dist.iM, 

art.  7,  ad  8,  et 
qu»  3. 


6)  propinquitatem.  -  Tertia;  proprietates  F,  proprietatem  ceferi. 
i)  grani.  -  grani  tritici  F,  tritici  P;  Alias  grani  margo  P.  Cf.  i",. 


x)  absumitur.    —   F;  asumitur  D,  assumitur   scribunt    ceteri.    Cf. 
.  VIII.  art.  7.  0,  Lxix.  art.  3.  [5. 
X)  est.  -  Da  et  tertia  praeter  I ;  y?f  EF,  om.  ABCI. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


*  Cf.  num.  IV. 

*  Art.  7,   qu"  1. 


'  IV  Sent.,  dist. 
XI.  qu.  I,  art.  4. 
"Cf.Alb.art.  cit. 
ad  8,  et  qu*  3. 

*  Resp.  ad  2,  4. 

*  Resp.  ad  2. 

*Loc.  cit.,  qu''^, 
ad  2. 

••  IV  Sent.,  dist. 
XI ,  qu.  VI ,  ad 
dub.  2. 


•  IV  Sent.,  dist. 
XI,  qu.  IV,  art.  2. 


*Loc.  cit.,qu^  1, 
ad  t. 


*  Cf.    arg.   Sed 
cont. 

*  Loc.  cit. 


•  Qu.  Lxzxn,  art. 
3. 


TiTULus  ut  sonat.  -  In  hoc  articulo  magna  est  quaestio, 
et  satis  obscura,  de  materia  Eucharistiae  quoad  panem. 
Habet  enim  multas  diificultates ,  et  varias  opiniones.  Est 
siquidem  diii&cultas  prima,  quam  tractat  Auctor  in  littera, 
propter  diversitatem  frumentorum.  -  Est  et  alia  difi&cultas 
comparando  panem  ad  pastam  *. 

Et  Albertus  quidem  Magnus ,  in  IV  Sent. ,  dist.  xii  *, 
tenet  panem  ex  spelta  esse  materiam  Eucharistiae :  quem 
sequitur  Petrus  de  Palude  *.  Similiter  tenet  ex  amido  pa- 
nem  confectum  posse  consecrari  *.  Auctor  vero  tam  circa 
amidum  quam  circa  speltam  opinatur  contrarium  * :  sed 
apponit  siligineum  panem  *,  quem  Albertus  negare  vide- 
tur  *.  De  pasta  quoque  Scotus  **  tenet  partem  negativam : 
ponendo  tamen  pastam  esse  eiusdem  speciei  cum  pane, 
Quid  autem  inter  tot  varia  tenendum  sit,  ad  rationes  opor- 
tet  deducere. 

II.  Tria  sunt  fundamenta  ex  quibus  proceditur.  Primum 
est  unitas  specifica  materiae.  Creditur  enim  eiusdem  spe- 
ciei  debere  esse  materiam  in  hoc  sacramento :  sicut  et  in 
ceteris  invenitur.  Et  hinc  infertur  quod  ex  solis  illis  fru- 
mentis  quae  sunt  eiusdem  speciei  cum  tritico,  potest  con- 
fici  panis  pro  hoc  sacramento.  Et  per  hanc  viam  proces- 
sisse  videntur  Auctor  in  littera,  Scotus,  Durandus  *,  et 
Petrus  de  Palude.  Habetque  via  haec  difiicultatem  anne- 
xam  ex  illa  propositione ,  Generat  sibi  simile  secundum 
speciem :  quoniam  hac  utitur  ad  discernendum  distincta 
specie  a  tritico. 

Aliud  fundamentum  est  contrarium  huic,  pro  quanto 
ponit  sufiicere  genus  pro.ximum  ad  triticum :  ita  quod  fru- 
mentum,  quod  est  genus,  sufiicit  ad  conficiendum  panem 
pro  sacrainento.  Et  hac  via  processit  Albertus  * :  ponens 
tamen  solum  duas  frumenti  species ,  scilicet  triticum  et 
speltam.  Habetque  fundamentum  aliquod  in  Evangelii  ver- 
bis  quibus  Dominus  se  comparat  grano  frumenti  *. 

Tertium  dcmum  fundamentum,  quod  magni  facit  Petrus 
de  Palude  *,  est  auctoritas  quarundam  ecclesiarum  quae 
consecrant  panem  confectum  ex  spelta.  Quod  etiam  tangit 
Auctor  in  littera,  dum,  in  secundo  argumento,  obiiciendo 
affert  quod  de  spelta  in  quibusdam  locis  panis  conficitur 
ad  usum  huius  sacramenti. 

III.  Ad  quae  quidem  fundamenta  si  Ubere  respexerimus, 
nullum  cogentem  invenitur  habere  rationem,  nisi  ulti- 
mum,  propter  auctoritatem  Spiritus  Sancti  gubernantis 
Ecclesiam :  nam  ob  similes  particulares  consuetudines  ve- 
nerabiliter  sustinent  theologi  plures  sacerdotes  consecrare 
eandem  hostiam,  ut  inferius  *  patebit. 


ponitur  speciei 
|ad  fin.  num. ) 
om.  P. 


Quocirca  *,  ex  his  quae  fiunt  colligendo  universale,  cum  'e^^^^lufc/uyYs 
experientia  probatum  appareat  ex  tritico ,  ex  siligine ,  et  conjiatum  unius 
ex  speha  panem  confici  pro  sacramento,  aha  via  inceden- 
dum  esse  reor,  scihcet  ex  parte  proximae  materiae  Eucha- 
ristiae.  Materia  enim  prcxima,  quam  ex  Evangelio  indu- 
bitanter  habemus,  est  panis,  non  determinatus  ad  talem 
vel  talem  materiam  remotam,  qualis  est  triticum,  spelta, 
far,  etc,  sed  panis  absolute,  hoc  est,  sine  determinatione 
aliqua:  ita  quod  ex  quibuscumque  tanquam  ex  materia 
transeunte  panis  conficiatur,  dummodo  sit  vere  panis  abs- 
que  determinatione  aliqua,  potest  consecrari.  Dico  autem 
absque  determinatione  aliqua :  quoniam  ex  usu  verborum 
hoc  discerni  videtur.  Alterius  siquidem  rationis  est  panis 
qui  frequenti  usu  sine  additione  aliqua  vocatur  panis:  et 
alterius  rationis  sunt  quae  appellantur  panes  cum  additione, 
scilicet  panis  hordeaceus,  panis  milliaceus,  panis  castanea- 
ceus,  et  huiusmodi;  isti  enim  sunt  panes  cum  additione. 
Qui  ideo  cum  additione  proferuntur,  ut  intelligantur  non 
panes,  sed  panes  tales :  sicut  etiam  vinum  ex  pomis  grana- 
tis,  eadem  ratione,  non  dicitur  vinum,  sed  vinum  de  malo- 
granatis.  Isti,  inquam,  panes  tales  non  possunt  consecrari : 
quia  non  sunt  vere  panes:  sed  a  simiHtudine  veri  panis 
panis  nomen  acceperunt.  Sed  ilH  qui  absolute  sunt  panes, 
quos  sine  additione  aliqua  vocamus  panes,  non  habent  unde 
eorum  aliquis  sacramento  sit  inhabiHs. 

Et  si  his  adiunxeris  quod  una  eadem  res  homogenea  po- 
test  naturaliter  ex  diversarum  specierum  rebus  ut  materia 
transeunte  generari,  ut  testatur  sanguis,  qui  generatur  ex 
nutrimentis  tot  specierum,  carne,  vino,  pane,  pisce,  rehquis- 
que  cibis :  apparebit  quod  substantia  panis  eiusdem  speciei 
potest  generari  ex  multis  diversarum  specierum  granis  tan- 
quam  ex  materia  transeunte ;  grana  siquidem  sunt  materia 
transiens  respectu  panis,  multo  magis  quam  farinae. 

Et  secundum  hoc,  triticum  ponitur  propria  materia  pa- 
nis  sacramentalis,  non  quia  solum  sit  ilHus  materia,  sed 
quia  est  principaHs  et  apud  omnes  certa  et  indubitata  ma- 
teria.  Et  sic  salvantur  consuetudines  omnium  ecclesiarum. 

Nec  oportet  ingredi  difficultates  inextricabiles  de  simili- 
tudine  specifica  inter  generans  et  genitum:  cum  quotidie 
videamus  tam  equum  quam  asinum  generare  mulum,  neutri 
similem  in  specie,  sed  in  genere.  -  Nec  negatur  secundum 
hoc,  unius  speciei  esse  materiam  proximam  in  hoc  sacra- 
mento :  nam  panis  unius  ponitur  speciei.  -  Nec  oportet 
etiam  ad  frumenti  genus  recurrere :  quoniam  frumentum 
continet  sub  se  etiam  hordeum,  cum  significet  omnia  spi-  •  Dig.  l,  xvi,  de 
cata  habentia  aristas  *.  -  Unde  ex  similitudine  ex  verbis  Do-   ^"'°-  ''«^'■f-'  77- 


QUAESTIO  LXXIV,  ARTICULUS  IV 


149 


*  Cf.  Epist.  IX  , 
ad  Titum,  §  1. 


•  Aristot.  Etkic. 
lib.  I,  cap.  viti, 
n.  1.  s.  Tn.  lect. 
XII ;  lib.  VII,  cap. 
II,  n.  12,  s.  Th. 
lect.  II. 


Cf.  num.  I. 


Loc.  cit. 


mini  comparantis  se  grano  frumenti,  argumentum  efficax 
sumi  non  potest :  ultra  hoc  quod  theologia  symbolica  non 
est  argumentativa,  ut  Dionysius  dixit  *. 

Apparet  quoque  via  haec  rationabiHs  et  vera,  ex  eo 
quod  solvit  omnes  difficultates  accidentes  in  re,  et  ipsi 
omnia  consonant  *. 

Et  confirmatur  hoc  ex  vino.  Nam  uvae  omnes  non 
videntur  eiusdem  speciei :  cuius  signum  est  quod  non 
quaelibet  ex  qualibet  nasci  potest,  sed  diversarum  propaga- 
tionum  sunt  multae  earum.  Et  tamen  vinum,  ex  quibus- 
cumque   uvis  conflatum,  unius  ponitur  speciei. 

Et  haec  sint  dicta  comparando  panem  ad  materiam 
remotam. 

IV.  Comparando  vero  ad  materiam  proximam  *,  duae 
rationes  diversas  inducentes  difficultates  occurrunt.  Prima 
est  dc  identitate  seu  diversitate  inter  panem  et  pastam. 
Secunda   est   ex   diversitate    modorum   coquendi   pastam. 

Obscura  siquidem  videtur  diffcrentia  inter  panem  et 
pastam  crudam.  Reputat  enim  Scotus  *  probabile  esse 
quod  non  differant  specie :  quia  decoctio  non  facit  nisi  ex- 
halationem  humoris  aquei ;  et  mixtio  non  est  ibi  nisi  iuxta- 
positio ;   et  ex  pane  fit  pasta  si  mica  digitis  comprimatur. 

Oppositum  autem  rationabilius  videtur.  Quoniam  de- 
coctio  applicando  activa  passivis  speciem  panis  facit:  sicut 
maturatio,  de  agresta  faciendo  uvam,  facit  de  agresta  vi- 
num.  Ars  enim  in  confectione  panis  non  concurrit  nisi 
applicando  activa  passivis :  ut  patet  ex  hoc  quod  forma 
panis  est  forma  substantialis.  Quod  convincitur  apud  fi- 
deles  ex  hoc  quod  panis  transubstantiatur  in  corpus  Chri- 
sti,  et,  accidentibus  remanentibus,  non  remanet  panis:  qui 
remaneret  cum  reliquis  accidentibus,  si  accidens  significa- 
ret.  Unde  et  falsum  est  quod,  dum  pasta  decoquitur  in 
clibano,  fiat  sola  evaporatio  humidi :  decoctio  enim  digerit 
et  generat  panem.  Mixtione  autem  aut  iu.xtapositione  nulla 
opus  est  nova :  sed  prima  mixtio  farinae  cum  aqua ,  ex 
quibus  confecta  est  pasta  tanquam  ex  elementis  ac  materia 
transeunte,  decoctione  digeritur  et  ad  terminum  deducitur, 
panem  scilicet.  Nec  admitto  ex  pane  fieri  pastam:  sed 
micam  mollem  similem  pastae. 

Acceptabilior  autem  apparet  haec  positio  contemplanti 
diversitatem  specificam  inter  agrestam ,  vinum  et  acetum 
ex  eisdem  uvis,  ob  diversam  caloris  causalitatem.  Agresta 
enim  est  succus  crudus ;  vinum  vero  succus  digestus ;  ace- 


tum  autem  addit  excessivam  supercalefactionem,  ut  testa- 
tur  experientia ,  dum  vinum  expositum  calori  acescit ,  et 
cupientes  acetum  bonum  habere  ad  loca  calida  dolium 
transferunt.  Ex  his  enim  apparet  ex  sola  caloris  differentia 
ex  parte  activi  specificum  progressum  posse  fieri  ex  parte 
materiae:  licet  non  semper  fiat,  non  enim  differt  specie 
pirum  coctum  a  piro  crudo. 

Diversi  vero  coquendi  modi ,  scilicet  vel  assando  vel 
elixando,  speciem  variare  non  videntur.  Panis  siquidem 
elixus,  ut  lagana;  aut  frLxus,  quo  etiam  modo  lagana  in 
veteri  lege  offerebantur;  aut  assus,  ut  panis  in  clibano, 
et  subcinericius,  et  hostia ;  eiusdem  videntur  speciei  quoad 
substantiam,   solaque  accidentali  forma   differre  videntur. 

V.  Verum  in  proposito  videtur  utrumque  parvipenden- 
dum :  ita  quod  nec  ex  diversitate  specifica,  nec  ex  identitate 
specifica  sufficiens  ratio  habeatur.  Sed,  credendo  quod 
nec  pasta,  nec  panis  nisi  assus,  est  consecrabilis,  rationem 
aliunde  sumentes,  dicimus  quod,  sicut  in  sacramento  ba- 
ptismi  aqua  a  Christo  est  instituta,  ita  in  Eucharistia  panis : 
et  quemadmodum  ibi  aqua  intelligitur  non  solum  substan- 
tia  aquae,  sed  etiam  quod  sit  sub  forma  aquae,  et  pro- 
pterea  aqua  sub  forma  grandinis  aut  nivis  non  est  materia 
baptismi ;  ita  per  panem  intelligendus  est  panis  et  secun- 
dum  substantiam  et  secundum  formam  panis.  Et  per  hoc 
excluduntur  quaecumque  constant  ex  pasta  cruda,  et  si- 
militer  quaecumque  constant  ex  pasta  elixa.  Haec  enim 
non  habere  formam  panis,  dato  quod  panes  sint,  usus 
testatur  humanus,  quo  his  non  utimur  ut  pane,  sed  potius 
haec  comedimus  cum  pane,  ex  hoc  ipso  profitentes  distin- 
ctionem  horum  a  pane.  Assato  autem  pane  solo  uttmur 
ut  pane.  Et  propterea  crediderim  ipsum  solum  esse  con- 
secrabilem.    Materia  enim  haec   paucas  habet  assertiones. 

Unde  et  Auctor  in  littera  opinative  loquitur,  cum  ex- 
cludit  speltam  et  amidum*:  de  quo  adhuc  sub  iudice  lis  *Resp.ad2,et4. 
est*.  Et  mihi  videtur  dicendum  ut  supra  ** :  scilicet  quod,  'aonuDeArt. 
si  panis  confectus  ex  eo  est  absolute  panis,    potest  con-  *•  Num.  in.' 
secrari.  Nec  obstat  corruptio  tritici :   dicentibus  aliis  triti- 
cum  non  corrumpi  tunc,  sed  ablui  et  depurari  et  alterari; 
aliis  autem  quod  corruptio  nihil  officit,  quoniam  non  est 
corruptio  simpliciter,  sed  corruptio  quae  est  via  ad  gene- 
rationem  panis;    quam   oportere   intervenire  probatur  ex 
eo  quod  triticum  est  materia  transiens  respeetu  pastae  et 
panis. 


Vers.  1,  4. 


ARTICULUS  QUARTUS 

UTRUM  HOC  SACRAMENTUM  DEBEAT  CONFICI  EX  PANE  AZYMO 

IV  Sent.,  dist.  xi,  qu.  11,  art.  2,  qu"  3;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxix;  Opusc.  I,   Cont.  Error.  Graec,  cap.  xxxii,  §§   1,  Sy; 

In  loan.,  cap.  xiii,  lect.  i. 


»D  QUARTUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
hoc  sacramentum  non  debeat  confici 
'ex  pane  azymo.  Debemus  enim  in  hoc 
!(Sacramento  imitari  institutionem  Christi. 
Sed  Christus  videtur  hoc  sacramentum  instituisse 
in  pane  fermentato :  quia,  sicut  legitur  Exod.  xii, 
ludaei  secundum  legem  incipiebant  uti  azymis 
in  die  Paschae,  quod  celebratur  quartadecima 
luna;  Christus  autem  instituit  hoc  sacramentum 
in  Cena,  quam  celebravit  ante  dietn  "  Paschae, 
ut  habetur  loan.  xiii  *.  Ergo  et  nos  debemus  hoc 
sacramentum  celebrare  in  pane  fermentato. 

2.  Praeterea,  legalia  non  sunt  observanda  tem- 
pore  gratiae.  Sed  uti  azymis  fuit  quaedam  legaiis 
caeremonia :  ut  patet  Exod.  xii.  Ergo  in  hoc  sa- 
cramento  gratiae  non  debemus  azymis  uti. 


3.  Praeterea,  sicut  supra  *  dictum  est,  Eu- 
charistia  est  sacramentum  caritatis ,  sicut  bapti- 
smus  fidei  P.  Sed  fervor  caritatis  significatur  per 
fermentum  :  ut  patet  in  Glossa  *  ,  super  illud 
Matth.  XIII  *,  Simile  est  regnum  caelorum  fer- 
mento  etc.  Ergo  hoc  sacramentum  debet  confici 
de  pane  fermentato. 

4.  Praeterea,  azymum  et  fermentatum  sunt 
accidentia  panis,  non  variantia  eius  speciem.  Sed 
in  materia  baptismi  nulla  discretio  adhibetur  circa 
differentiam  accidentium  aquae:  puta  si  sit  salsa 
vel  dulcis,  calida  vel  frigida.  Ergo  in  hoc  sacra- 
mento  aliqua  discretio  adhiberi  non  debet  utrum 
panis  sit  azymus  vel  fermentatus. 

Sed  contra  est  quod  Extra,  de  Celebrat.  Mis- 
sar.,  cap.  Liiteras  ^,  punitur  sacerdos  qui  in  pane 


'  Qu.  Lxxiii.  art. 
3,  ad  3.  -  Cf.  qu. 
Lxv,  art.  1. 


Ord. 


Vers.  33. 


o)  diem.  -  festum  addit  tertia. 

P)  fidei.  -  ut  supra  dictum  est  addunt  sC  et  tertia. 


Y)  Litteras.  -  PIsA;  per  hoc  litteras  H,  per  litteras  ceteri. 


i5o 


QUAESTIO  LXXIV,  ARTICULUS  IV 


Art.  pneced. 


*Cf.  Tract.cont. 
Error.Graecor., 
dist.iii(auct.ano- 
nym.  an.  1252).  - 
Supplem.  Biblio- 
thec.  PP.  p.  II 
(Lugd.  1577). 


*  Vers    17. 
**  Vers.  12, 
**'  Vers.  7. 


*  Vers.  15,  19. 

*  Cf.  qu.  XXVIII, 
art.  2. 

*  Qu.  Lxxvi,  art. 
I,  ad  t. 


fermentato  et  scypho  ligneo  missarum  solemnia 
celebrare  praesumpsit  ^. 

Respondeo  dicendum  quod  circa  materiam  huius 
sacramenti  duo  possunt  considerari:  scilicet  quid 
sit  necessarium,  et  quid  conveniens.  Necessarium 
quidem  est  ut  sit  panis  triticeus,  sicut  dictum 
est*:  sine  quo  non  perficitur  sacramentum.  Non 
est  autem  de  necessitate  sacramenti  quod  sit  azy- 
mus  vel  fermentatus :  quia  in  utroque  ^  confici 
potest. 

Conveniens  autem  est  ut  unusquisque  servet 
ritum  suae  Ecclesiae  in  celebratione  sacramenti. 
Super  hoc  autem  sunt  diversae  Ecclesiarum  con- 
suetudines.  Dicit  enim  beatus  Gregorius,  in  Re- 
gistro  * :  Romana  ^-  Ecclesia  offert  a^ymos  panes : 
propterea  quod  Dominus  sine  ulla  commixtione 
suscepit  carnem.  Sed  ceterae  "^  Ecclesiae  offerunt 
fermentatum :  pro  eo  quod  Verbwn  Patris  indutum 
est  carne,  sicut  et  fermentum  miscetur  farinae. 
Unde,  sicut  peccat  sacerdos  in  ecclesia  Latinorum 
celebrans  de  pane  fermentato,  ita  peccaret  pre- 
sbyter  graecus  in  ecclesia  Graecorum  celebrans 
de  azymo  pane,  quasi  pervertens  Ecclesiae  suae 
ritum. 

Et  tamen  consuetudo  de  pane  azymo  cele- 
brandi  rationabilior  est.  Primo  quidem,  propter 
institutionem  Christi,  qui  hoc  sacramentum  in- 
stituit  prima  die  a^ymorum,  ut  habetur  Matth. 
XXVI  *,  et  Marc.  xiv  **,  et  Luc.  xxii  ***,  qua  die 
nihil  fermentatum  in  domibus  ludaeorum  esse 
debebat,  ut  habetur  Exod.  xii  ^  *.  -  Secundo,  quia 
panis  est  proprie  sacramentum  corporis  Christi, 
quod  sine  corruptione  conceptum  est  *,  magis 
quam  divinitatis  ipsius,  ut  infra  *  patebit.  -  Ter- 
tio,  quia  hoc  magis  competit  sinceritati  fidelium, 
quae  requiritur  ad  usum  huius  sacramenti :   se- 


cundum  illud  I  Cor.  v  *:  Pascha  nostrum  im- 
molatus  est  Christus:  itaque  epulemur  in  a^ymis 
sinceritatis  et  veritatis. 

Habet  tamen  haec  consuetudo  Graecorum  ali- 
quam  rationem  :  et  propter  significationem,  quam 
tangit  Gregorius;  et  in  detestationem  haeresis 
Nazaraeorum,  qui  legalia  Evangelio  miscebant  *. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  sicut  legitur 
Exod.  XII  *,  solemnitas  paschalis  incipiebat  a  '  ve- 
speris  quartaedecimae  lunae.  Et  tunc  Christus, 
post  immolationem  agni  paschalis,  hoc  sacramen- 
tum  instituit.  Unde  hic  dies  a  loanne  dicitur  prae- 
cedere  sequentem  diem  Paschae,  et  a  tribus  aliis 
Evangelistis  dicitur  prima  dies  aiymorum,  quando 
fermentatum  in  domibus  ludaeorum  non  inve- 
niebatur,  ut  dictum  est  *.  Et  de  hoc  supra  ** 
notatum  est  plenius  in  tractatu  Dominicae  pas- 
sionis. 

Ad  secundum  dicendum  quod  conficientes  ex 
azymo  non  intendunt  caeremonias  legis  servare, 
sed  conformare  se  institutioni  *  Christi.  Et  ideo 
non  iudaizant.  Alioquin  et  celebrantes  in  pane 
fermentato  iudaizarent:  quia  ludaei  panes  pri- 
mitiarum  fermentatos  offerebant. 

Ad  tertium  dicendum  quod  fermentum  signifi- 
cat  caritatem  propter  aliquem  effectum,  quia  sci- 
licet  panem  facit  sapidiorem  et  maiorem.  Sed  cor- 
ruptionem  significat  ex  ipsa  ratione  suae  speciei. 

Ad  quartum  dicendum  quod ,  quia  fermentum 
habet  aliquid  corruptionis ,  et  ex  pane  corrupto 
non  potest  confici  hoc  sacramentum,  ut  dictum 
est  *;  ideo  ^  magis  attenditur  circa  panem  diffe- 
rentia  azymi  et  fermentati  quam  circa  aquam 
baptismi  differentia  calidi  et  frigidi.  Posset  enim 
tanta  esse  corruptio  fermenti  quod  ex  eo  non 
posset  fieri  ^  sacramentum. 


Vers.  7,  8. 


*  Aug.  de  Hae- 
res.,  n.  ix. 


Vers.  7,  18 
i 


*  In  corpore. 
**  Qu.  xLvi,  art. 
9,  ad  1. 


Art.  3,  ad  4. 


3)  praesumpsit.  —  PEGHc ;  praesumpserit.  An  praesumpserat  ? 
e)  utroque.  —  unoquoque  editiones. 

s)  Romana.  —  I  et  editiones;  post  Ecclesia  ponit  F,  om.  ceteri. 
propterea  F  et  tertia;  propter. 

r))  ceterae.  -  sG;  graecae  DEF,  certae  ceteri. 


0)  qua  die...  Exodi  XII.  -  E  et  tertia ;  om.  Cf.  ad  1.  «f  dictum  est. 

i)  a.  -  a"  b,  in  Pc;  alias  a  margo  P. 

x)  iiisf//«fiO)ii.  -  D  et  tertia;  instructionem  EpF,  insfrttcfiowi  ceteri. 

X)  ideo.  —  FsE  et  editiones ;  et  ideo. 

fi)  fieri.  -  confici  F  et  tertia. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


*  Qu.  I. 
concl.  6. 


IN  articulo  quarto,  circa  illud  quod  de  presbytero  graeco 
dicitur,  scilicet  quod  debet  servare  ritum  graecum  in 
ecclesia  graeca,  dubium  occurrit  ex  Petro  de  Palude,  in 
"••4.  Quarto,  dist.  xi  *,  oppositum  concludente  ex  hoc  quod 
Graeci  sunt  schismatici :  nullusque,  etiam  ipsorum,  debet 
eis  adhaerere.  Ac  per  hoc,  potest,  sicut  in  toto,  sic  et  in 
parte  ab  eis  discordare.  Non  ergo  peccaret  non  servans 
ritum  eorum. 

Ad  hoc  dicitur  quod  Auctor  loquitur  de  graecis  eccle- 
siis  et  presbyteris  absolute,  et  non  de  iisdem  schismaticis. 
Et  propterea  optime  dicit  quod  peccaret,  pervertens  Eccle- 
siae  suae  ritum.  Et  hinc  sequitur  quod  etiam  tempore 
schismatis  peccaret :  quia  schisma  non  solvit  ritus  rectos 
ecclesiarum,  quaUs  est  iste,  qui  non  ex  schismate,  sed  ex 


ratione  ecclesiastica  in  eis  est,  ut  Gregorius,  in  littera  al- 
latus,  testatur.  Quocirca,  si  presbyter  graecus  et  in  graeca 
ecclesia  celebrat,  peccaret  non  servando  ritum  graecae  Ec- 
clesiae,  non  a  schismaticis  praeceptum,  sed  velut  ab  Ec- 
clesia  statutum  quod  ibi  servetur.  Unde  in  ConciUo  Flo- 
rentino,  sub  Eugenio  IV  *,  legimus  sic :  Item  in  a^ymo  sive 
fermentato  pane  triticeo  corpus  Christi  veraciter  confici: 
sacerdotesque  in  altero  ipsum  Domini  corpus  conficere 
debere,  unumquemque  scilicet  iuxta  suae  Ecclesiae,  sive 
occidentalis  sive  orientalis,  consuetudinem. 

Et  cum  obiicitur  quod  nemo  debet  eis  adhaerere,  ve- 
rum  est  quantum  ad  ea  quae  sunt  schismatis.  Et  similiter 
potest  discordare  ab  eis  in  toto  et  in  parte  in  his  quae 
sunt  schismatis. 


Can.  III. 


QUAESTIO  LXXIV,  ARTICULUS  V 


i5i 


ARTICULUS  QUINTUS 

UTRUM  SIT  PROPRIA  MATERIA  HUIUS  SACRAMENTI  VINUM  VITIS 

IV  Sent.,  dist.  xi,  qu.  ii,  art.  3 ;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxix. 


Vide  Etymol. 
(ib.  XX,  cap.  III. 


*  Trullan.,  can. 
xxviii.  -  Cf.  can. 
Didicimus  quod, 
■de  Consffcr.jdisx. 
11. 


*  Concil.  Braca- 
rens.  III ,  can. 
I.  -  Cf.  can.  Cum 
omne ,    de  Con- 

<r.,  dist.  U. 
oan.  cap.  xii, 
vers.  24. 
-  Vers.  1. 


■•  Art.  3. 


•  Vers.  18.  -  Ct. 
Matth.  cap.  XXVI, 
vers.  29. 


rD  QUiNTUM  sic  PROCEDiTUR.  VidetuT  quod 
non  sit  propria  materia  huius  sacra- 
'menti  vinum  vitis.  Sicut  enim  aqua  est 
jmateria  baptismi,  ita  vinum  est  materia 
huius  sacramenti.  Sed  in  qualibet  aqua  potest 
fieri  baptismus.  Ergo  in  quolibet  vino,  puta  ma- 
lorum  granatorum  vel  mororum  aut  huiusmodi, 
potest  confici  hoc  sacramentum :  praesertim  cum 
in  quibusdam  terris  vites  non  crescant. 

2.  Praeterea,  acetum  est  quaedam  species 
vini  quod  de  vite  sumitur ,  ut  Isidorus  dicit  *. 
Sed  de  aceto  non  potest  confici  hoc  sacramen- 
tum.  Ergo  videtur  quod  vinum  vitis  non  sit  pro- 
pria  materia  huius  sacramenti. 

3.  Praeterea,  sicut  de  vite  sumitur  vinum 
depuratum,  ita  et  agresta  et  mustum.  Sed  de  his 
non  videtur  confici  posse  hoc  sacramentum :  se- 
cundum  illud  quod  in  Sexta  Synodo  *  legitur: 
Didicimus  quod  in  quibusdam  ecclesiis  sacerdotes 
sacrijicio  oblationis  coniungunt  ui>as,  et  sic  simul 
utrumque  populo  dispensant.  Praecipimus  igitur 
ut  nullus  sacerdos  hoc  ulterius  faciat.  Et  lulius 
Papa  *  reprehendit  quosdam  qui  expressum  vi- 
num  in  sacramento  Dominici  calicis  offerunt.  Ergo 
videtur  quod  vinum  vitis  non  sit  propria  materia 
huius  sacramenti. 

Sed  contra  est  quod,  sicut  Dominus  compa- 
ravit  se  grano  frumenti  *,  ita  etiam  se  comparavit 
viti,  dicens,  loan.  xv  *:  Ego  sum  vitis  vera.  Sed 
solus  panis  de  fi-umento  est  materia  huius  sacra- 
menti,  ut  dictum  est  *.  Ergo  solum  vinum  de 
vite  est  propria  materia  huius  sacramenti. 

Respondeo  dicendu.m  quod  de  solo  vino  vitis 
potest  confici  hoc  sacramentum.  Primo  quidem, 
propter  iristitutionem  Christi,  qui  in  vino  vitis 
hoc  sacramentum  instituit:  ut  patet  ex  eo  quod 
ipse  dicit,  Luc.  xxii  "  *,  circa  institufionem  huius 
sacramenti:  Amodo  non  bibam  de  hoc  genimine 
vitis. 


Secundo  quia,  sicut  dictum  est  *,  ad  materiam  *  Art.  3. 
sacramentorum  assumitur  id  quod  proprie  et 
communiter  habet  talem  speciem.  Proprie  autem 
vinum  dicitur  quod  de  vite  sumitur :  alii  autem 
liquores  vinum  dicuntur  secundum  quandam 
similitudinem  ad  vinum  vitis. 

Tertio,   quia  vinum  vitis  magis   competit  ad 
effectum  huius  sacramenti,  qui  est  spiritualis  iae- 
titia:    quia  scriptum  est  *  quod   vinum  laetificat  •Ps.an.vers.is. 
cor  hominis. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  illi  liquores  non 
dicuntur  proprie  vinum,  sed  secundum  similitu- 
dinem.  Potest  autem  verum  vinum  ad  terras 
illas  deferri  in  quibus  vites  non  crescunt,  quan- 
tum  sufficit  ad  hoc  sacramentum. 

Ad  secundum  dicendum  quod  vinum  fit  acetum 
per  corruptionem :  unde  non  fit  reditus  de  aceto 
in  vinum,  ut  dicitur  VIII  Metaphys.  *  Et  ideo, 
sicut  de  pane  totaliter  corrupto  non  potest  con- 


•  S.  Th.  lect.  IV.  - 
Did.lib.VII,cap. 
V,  n.  3,  4. 


ita  nec  de  aceto  potest 
confici  de  vino  acescenti, 
in  via  ad  corruptionem, 
ut  prius  *  dictum  est. 

quod  agresta  est  in  via 


fici  hoc  sacramentura , 
confici  P.  Potest  tamen 
sicut  de  pane  qui  est 
licet  peccet  conficiens : 

Ad  tertium  dicendum 
generationis,  et  ideo  nondum  habet  speciem  vini. 
Et  propter  hoc  de  ea  non  potest  confici  hoc 
sacramentum. 

Mustum  autem  iam  habet  speciem  vini:  nam 
eius  dulcedo  attestatur  digestioni,  quae  est  com- 
pletio  a  naturali  calore,  ut  dicitur  in  IV  Meteor.  ^f  * 
Et  ideo  de  musto  potest  confici  hoc  sacramentum. 

Non  tamen  debent  uvae  integrae  huic  sacra- 
mento  misceri :  quia  iam  esset  ibi  aliquid  praeter 
vinum. 

Prohibetur  etiam  ne  mustum  statim  expressum 
de  uva  in  calice  offeratur :  quia  hoc  est  indecens, 
propter  impuritatem  musti.  Potest  tamen  in  ne- 
cessitate  fieri:  dicitur  enim  ab  eodem  lulio  Papa*: 
Si  necesse  fuerit,  botrus  in  calicem  prematur. 


Art.  3,  ad  4. 


*Cap.  ii.-Conti- 
nuat.  Comment. 
s.  Th.  lect.  III. 


•  Loc.  cit.  in  arg., 
can.  VII. 


o)  Luc.  XXU.  -  Matth. 
amodo  post  bibatn  ponit  P. 


XXVI  P;  Luc.  XXII...  Amodo  om.  F; 


(3)  potest  conjici.  -  Otn.  tertia. 
•)■)  Meteor.  -  PHI;  Metaphysicae. 


Oommentaria  Oardinalis  Oaietani 


Art.  3,  Comm. 
num.  V. 


1N  articulo  quinto,  memento  supra  *  dictorum,  et  applica  ad  propositum :   et  vide  uvam  non  esse  consecrabilem,  quia 
non  continet  vinum   sub  forma  potabili,  sed  manducabili. 


l52 


QUAESTIO  LXXIV,  ARTIGULUS  VI,  VII 


Vers.  i8. 


•Primus:  Ep.I, 
ad  Omnes  Or- 
thod,  -  Cf.  can. 
In  sacramento- 
rum,  de  Con- 
secr.,  dist.  II. 


Vers.  5. 


*  Loc.  cit. 


ARTICULUS  SEXTUS 

UTRUM   AQUA   SIT  VINO   PERMISCENDA 

IV  Sent.,  dist.  xi,  qu.  11,  art.  4,  qu»  1  ;  In  Matth.,  cap.  xxvi ;  I  ad  Cor.,  cap.  xi,  lect.  vi. 


iD  SEXTUM  siG  pROCEDiTUR.  Videtur  quod 

aqua  non  sit  vino  permiscenda.  Sacri- 

'ficium  enim  Christi  figuratum  fuit  per 

pblationem   Melchisedech ,  qui  »,   Gen. 

XIV  *,  non  legitur  obtulisse  nisi  panem  et  vinum. 

Ergo  videtur  quod  in  hoc  sacramento  non  de- 

beat  adiungi  aqua. 

2.  Praeterea,  diversorum  sacramentorum  di- 
versae  sunt  materiae.  Sed  aqua  est  materia  ba- 
ptismi.  Ergo  non  debet  ad  materiam  assumi 
huius  sacramenti. 

3.  Praeterea,  panis  et  vinum  sunt  materia 
huius  sacramenti.  Sed  pani  nihil  adiungitur.  Ergo 
nec  vino  debet  aliquid  adiungi. 

Sed  contra  est  quod  Alexander  Papa  *  scribit : 
In  sacramentoriim  oblationibiis  qiiae  inter  missa- 
rum  solemnia  Domino  offeruntur ,  panis  tan- 
tum  et  vinum  aqua  permixtum  in  sacrificium  of- 
ferantur. 

Respondeo  dicendum  quod  vino  quod  offertur 
in  hoc  sacramento  debet  aqua  misceri.  Primo 
quidem,  propter  institutionem.  Probabiliter  enim 
creditur  quod  Dominus  hoc  sacramentum  insti- 
tuerit  in  vino  aqua  permixto  ^,  secundum  morem 
terrae  illius:  unde  et  Proverb.  ix  *  dicitur:  Bi- 
bite  vinum  quod  miscui  vobis. 

Secundo,  quia  hoc  convenit  repraesentationi 
Dominicae  passionis.  Unde  dicit  AlexanderPapa*: 
Non  debet  in  calice  Domini  aut  vinum  solum,  aut 


'  Concil.  Braca- 
rens.  Ill,  can. 


lib.  II,  Ep.  III) 
num.  13. 


aqua  sola  offerri,  sed  utrumque  permixtum :  quia 
utrumque  ex  latere  Christi  in  passione  sua  pro- 
fiuxisse  legitur. 

Tertio,  quia  hoc  convenit  ad  significandum 
effectum  huius  sacramenti,  qui  est  unio  populi 
Christiani  ad  Christum :  quia ,  ut  lulius  Papa  * 
dicit,  videmus  in  aqua  populum  intelligi,  in  vino  f'  txnFH*^' 
vero  ostendi  sanguinem  Christi.  Ergo,  cum  in 
calice  vino  aqua  miscetur,  Christo  populus  adu- 
natur. 

Quarto,  quia  hoc  competit  ad  ultimum  effe- 
ctum  huius  sacramenti,  qui  est  introitus  ad  vi- 
tam  aeternam.  Unde  Ambrosius  dicit,  in  libro 
de  Sacramentis  *:  Redundat  aqua  in  calicem,  et 
salit  in  vitam  aeternam. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  sicut  Ambro- 
sius  dicit  ibidem  *,  sicut  sacrificium  Christi  si- 
gnificatum  est  per  oblationem  Melchisedech,  ita 
etiam  significatum  est  per  aquam  quae  in  eremo 
fluxit  de  petra  *:  secundum  illud  I  Cor.  x  **:  Bibe-  ^^"^'f^NZ'. 
bant  autem  de  spirituali  consequetite  eos  petra.       fJPvf*- ''*"•  "•< 

Ad  secundum  dicendum  quod  aqua  sumitur  in 
baptismo  ad  usum  ablutionis.  In  hoc  autem  sa- 
cramento  assumitur  ad  usum  refectionis :  secun- 
dum  illud  Psalmi  *:  Super  aquam  refectionis  edu-  *P»-"".ver8.!. 
cavit  me. 

Ad  tertium  dicendum  quod  panis  ex  aqua  et 
farina  conficitur.  Et  ideo,  cum  vino  aqua  misce- 
tur,  neutrum  sine  aqua  existit. 


Lib.  V,  cap.  I. 


Loc.  prox.  cit. 


a)  qui.  -  F  et  tertia;  quia. 


p)  aqua  pertnixto.  -  PFIsG  et  a;  et  aqua  permixtis  D,  permixto 
et  aqua  b,  permixto  aqua  c,  et  aqua  permixto  ceteri. 


*  In  decret.  pro 
Armen. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


IN  articulo  sexto ,  adverte  ne  credas  dicentibus  Graecos 
offerre  calicem  Domini  cum  vino  tantum.  Hoc  enim 
Armeni,  non  Graeci,  olim  faciebant:  ut  patet  in  Concilio 
Florentino  sub  Eugenio  IV,  ubi  decretum  est  * :    Ut  etiam 


ipsi  Armeni  se  cum  universo  orbe  Christiano  conforment, 
omnesque  Latinorum  Graecorumque  ecclesias  imitando, 
in  calicis  oblatione  paululum  aquae  vino  admisceant. 


•Epi8t.LXIII(al. 
lib.  II,  Epist.  iii), 
uum.  13. 


ARTICULUS  SEPTIMUS 

UTRUM  PERMIXTIO  AQUAE  SIT  DE  NECESSITATE  HUIUS  SACRAMENTI 

IV  Sent.,  dist.  xi,  qu.  11,  art.  4,  qu*  2,  3;  1  ad  Cor.,  cap.  xi,  lect.  vi. 


»d  septimum  sic  proceditur.  Videtur  quod 
permixtio  aquae  sit  de  necessitate  huius 
*sacramenfi.  Dicit  enim  Cyprianus,  ad 
^Caecilium  *:  Sic  calix  Domini  non  est 
aqua  sola  et  vinutn  solum,  nisi  utrutnque  misceatur, 
quomodo  nec  corpus  Domini  potest  "  esse  farina 
sola,  nisi  utrumque,  scilicet  farina  et  aqua,  fuerit 
adunatum.  Sed  admixtio  aquae  ad  farinam  est 
de  necessitate  huius  sacramenti.  Ergo,  pari  ra- 
tione,  admixtio  aquae  ad  vinum. 


Sed  vinum,  ; J°' "^""p- ""' 
de 


2.  Praeterea,  in  passione  Domini,  cuius  hoc 
sacramentum  est  memoriale ,  sicut  de  latere 
eius  exivit  sanguis,  ita  et  aqua  * 
quod  est  sacramentum  sanguinis,  est  ae  ne- 
cessitate  huius  sacramenti.  Ergo,  pari  ratione, 
et  aqua. 

3.  Praeterea,  si  aqua  non  esset  de  necessitate 
huius  sacramenti,  non  referret  quaecumque  aqua 
huic  sacramento  apponeretur:  et  ita  posset  ap- 
poni  aqua  rosacea,  vel  quaecumque  alia  huius- 


o)  potest.  -  Tertia ;  potuit. 


QUAESTIO  LXXIV,  ARTIGULUS  VIII 


i53 


*  Loc.  cit.,  num. 
'7- 


Art.  praeced. 
Cf.  arg.  2. 


*  Qu.  Lxxiii,  art. 
1,  ad  3. 


i  Art.  3,  Com- 
ment.  num.  iii, 
Quocirca. 


modi  aqua.  Quod  non  habet  usus  Ecclesiae. 
Aqua   ergo  est   de  necessitate  huius  sacramenti. 

Sed  contra  est  quod  Cyprianus  dicit  * :  Si  qiiis 
de  antecessoribus  nostris  ignoranter  vel  simpliciter 
non  observavit,  ut  scilicet  aquam  vino  misceret 
in  sacramento,  potest  simplicitati  eius  venia  con- 
cedi.  Quod  non  esset  si  aqua  esset  de  necessitate 
sacramenti,  sicut  est  vinum  vel  panis.  Non  ergo 
aquae  admixtio  est  de  necessitate  sacramenti. 

Respondeo  dicendum  quod  iudicium  de  signo 
sumendum  est  ex  eo  quod  significatur.  Appo- 
sitio  autem  aquae  ad  vinum  refertur  ad  signifi- 
candum  participationem  huius  sacramenti  a  fide- 
libus,  quantum  ad  hoc  quod  per  aquam  mixtam 
vino  significatur  populus  adunatus  Christo,  ut 
dictum  est  *.  Sed  et  hoc  ipsum  quod  de  latere 
Christi  pendentis  in  cruce  aqua  profluxit  *,  ad 
idem  refertur :  quia  per  aquam  significabatur  P 
ablutio  peccatorum ,  quae  fiebat  per  passionem 
Christi.  Dictum  est  autem  supra  *  quod  hoc  sa- 
cramentum  perficitur  in  consecratione  materiae : 
usus  autem  fidelium  non  est  de  necessitate  sa- 
cramenti,  sed  est  aliquid  consequens  ad  sacra- 
mentum.  Et  ideo  consequens  est  quod  appositio 
aquae  non  sit  de  necessitate  sacramenti. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  verbum  illud 
Cypriani  est  intelligendum  secundum  quod  di- 
citur  illud  esse  non  posse  quod  convenienter  esse 
non  potest.  Et  sic  similitudo  illa  attenditur  quan- 
tum  ad  illud  quod  debet  fieri,  non  autem  quan- 
tum  ad  necessitatem :  nam  aqua  est  de  essentia 


panis. 


non  autem  de  essentia  vini. 


Ad  secundum  dicendum  quod  effusio  sanguinis 
directe  pertinebat  ad  ipsam  Christi  passionem  :  est 
enim  naturale  corpori  humano  vulnerato  quod  ex 
eo  profluat  sanguis.  Sed  effusio  aquae  non  fuit  de 
necessitate  passionis,  sed  ad  demonstrandum  ef- 
fectum,  qui  est  ablutio  a  peccatis  et  refrigerium 
contra  ardorem  concupiscentiae.  Et  ideo  aqua 
non  seorsum  offertur  a  vino  in  hoc  sacramento, 
sicut  vinum  seorsum  offertur  a  pane:  sed  aqua 
offertur  vino  permixta,  ut  ostendatur  quod  vinum 
per  se  pertinet  ad  hoc  sacramentum,  tanquam 
de  eius  necessitate  existens,  aqua  autem  secun- 
dum  quod  adiungitur  vino. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  quia  admixtio  aquae 
ad  vinum  non  est  de  necessitate  sacramenti,  non 
refert  ^,  quantum  ad  necessitatem  sacramenti, 
quaecumque  aqua  misceatur  vino,  sive  naturalis 
sive  artificialis,  ut  rosacea.  Quamvis,  quantum 
ad  convenientiam  sacramenti,  peccet  qui  aliam 
aquam  miscet  nisi  naturalem  et  veram:  quia  de 
latere  Christi  pendentis  in  cruce  vera  aqua  pro- 
fluxit  *,  non  humor  phlegmaticus ,  ut  quidam 
dixerunt,  ad  ostendendum  quod  corpus  Christi 
erat  vere  compositum  ex  quatuor  elementis;  sicut 
per  sanguinem  fluentem  ostendebatur  quod  erat 
compositum  ex  quatuor  humoribus ;  ut  Innocen- 
tius  III  dicit  in  quadam  Decretali  *.  Quia  vero  *  ad- 
mixtio  aquae  ad  farinam  est  de  necessitate  huius  ceiebr^Musar 
sacramenti,  utpote  consfituens  substantiam  panis;  s 

si  farinae  admisceretur  aqua  rosacea,  vel  quicum- 
que  alius  liquor  quam  vera  aqua,  non  posset  ex 
eo  confici  sacramentum :  quia  non  est  vere  ^  panis.  ^ 


D.  235. 


Cap.    In   qua- 
dam  nostra  de' 


§)  significabatur.  -  significatur  tertia  praeter  I. 
■y)  quia    admixtio...    non    refert.    -    PEI;    admixtio...    non    enim 
re/ert. 


5)  ut...  Quia  vero.  -  PI ;  et  ut...  quia  vero  ABCD,  (et  F)  ut...  quia 
vera  EF,  et...  quod  vera  GHbc,  et  quia  ut...  vera  ed.  a. 

e)  est  vere.  -  esset  vere  I,  esset  verus  cetera  tertia.TSf  verus  ed.  a. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


IN  articulo  septimo,  circa  aquam  ex  qua  fit  panis  pro 
sacramento,  vide  rationem  litterae  in  calce  articuli  ad 
probandum  quod  oportet  esse  aquam  veram  et  naturalem : 
et  suscipe  ilLam  ut  rationabilem.  An  autem  sit  necessaria, 
cogitatione  opus  est.  Et  ratio  est  eadem  cum  superius  * 
dicta  de  diversis  speciebus  granorum  componentium  pa- 
nem.  Quia  enim  ad  sacramentum  sufficit  quod  sit  verus 
panis,  si  panis  verus  potest  iieri  ex  aqua  artificiali ,  puta 
rosacea ,  consequens  est  quod  non  est  de  necessitate  sa- 
cramenti  aqua  naturalis.  An  autem  panis  confectus  ex 
farina  et  aqua  fosacea  esset  verus  panis,  experientia  com- 


probandum  esset,  videndo  in  quo  differret  ab  aliis  pani- 
bus.  Nam  si  solo  odore  rosarum  differre  appareret,  cre- 
derem  ipsum  eiusdem  esse  speciei  cum  aliis:  cum  aqua 
non  sit  pars  essentialis  panis,  sed  materia  transiens  eius- 
dem.  Non  enim  permanet  aqua  secundum  seipsam  in  pane : 
sed  panis  est  tertia  res  resultans  ex  commixtione  farinae 
et  aquae  per  pastae  decoctionem.  Non  est  autem  remo- 
tum  diversarum  specierum  res  posse  esse  materiam  trans- 
euntem  respectu  alicuius  unius  etiam  homogenei:  ut  patet 
de  his  ex  quibus  generatur  sanguis. 

Et  haec  etiam  sufBciant  pro  octavo  articulo. 


ARTICULUS  OCTAVUS 

UTRUM  DEBEAT  AQUA  IN  MAGNA  QUANTITATE  APPONI 

IV  Sent.,  dist.  xi,  qu.  11,  art.  4,  qu*  .^;  1  ad  Cor.,  cap.  xi,  lect.  vi. 


•  Vers.  35. 


»D  octavum  sic  proceditur.  Videtur  quod 
debeat  aqua  in  magna  quantitate  ap- 
*poni.  Sicut  enim  sanguis  de  latere  Chri- 
^sti  sensibiliter  fluxit,  ita  et  aqua:  unde 
dicitur  loan.  xix  *:  Qui  vidit,  testimonium  perhi- 
buit.  Sed  aqua  non  posset  sensibiliter  esse  in  hoc 


sacramento  nisi  in  magna  quantitate  poneretur. 
Ergo  videtur  quod  aqua  debeat  apponi  in  magna 
quantitate. 

2.  Praeterea,  parva  aqua  multo  vino  admixta 
corrumpitur.  Quod  autem  corruptum  est,  non  " 
est.  Ergo  idem  est  apponere  parum  de  aqua  in 


a)  non,  -  iam  non  PIsG,  iam  non  (est  idem  ergo  apponere  parum  de  aqua  in  hoc  sacramento  est  nihil  apponere)  F. 
ScMMAE  Theol.  D.  Thomak  T.  IX. 


i54 


QUAESTIO  LXXIV,  ARTICULUS  VIII 


hoc  sacramento,  et  nihil  apponere.  Sed  non  li- 
cet  nihil  apponere.  Ergo  non  licet  parum  ap- 
ponere. 

3.  Praeterea,  si  suf&ceret   parum  apponere, 

per  consequens  esset  suf&ciens  quod  gutta  aquae 

in  totum  dolium  proiiceretur.    Sed  hoc  videtur 

ridiculum.   Ergo  non  sufficit  quod  parva  quan- 

P  titas  ponatur  P. 

Sed  contra  est  quod  Extra,  de  Celebrat.  Mis- 
*  cap.  Pernicio-  sur.  * ,  dicitur :  Perniciosus  in  tuis  partibus  in- 
olevit  abusus,  videlicet  quod  in  maiori  quantitate 
de  aqua  ponitur  in  sacrijicio  quam  de  vino:  cum, 
secundum  rationabilem  consuetudinem  Ecclesiae 
generalis,  plus  in  ipso  sit  de  vino  quam  de  aqua 
ponendum. 

Respondeo  dicendum  quod  circa  aquam  adiun- 
ctam  vino,  ut  Innocentius  III  dicit,  in  quadam 
Decretali  *,  triplex  est  opinio.  Quidam  enim  di- 
cunt  quod  aqua  adiuncta  vino  per  se  manet, 
vino  converso  in  sanguinem.  -  Sed  haec  opinio 
omnino  stare  non  potest.  Quia  in  sacramento 
Altaris,  post  consecrationem,  nihil  est  nisi  corpus 
et  sanguis  Christi :  sicut  Ambrosius  dicit,  in  libro 
de  Ofjiciis  *:  Ante  benedictionem  alia  ^  species  no- 
minatur ,  post  benedictionem  corpus  signijicatur. 
Alioquin  non  adoraretur  *  veneratione  latriae. 

Et  ideo  alii  dixerunt  quod,  sicut  vinum  con- 
vertitur  in  sanguinem,  ita  aqua   convertitur  in 


*  Cap.  Cum  Mar- 
thae,  de  Celebr. 
Mitsar. 


*  De  Mysteriis, 
sive  de  Initian- 
<f<j,  cap.ix,  n.54.- 
Ct.  can.  Ante  be- 
nedictionem,  de 
Consecr.,i\tx.\l. 

Tf 
8 


*  Innoc.  III,  loc. 
prox.  citat. 


Primus.  -  Can. 
Cum   omne ,   de 


aquam  quae  de  latere  Christi  fluxit.  -  Sed  hoc 
non  '  rationabiliter  dici  potest.  Quia  secundum 
hoc,  aqua  seorsum  consecraretur  a  vino,  sicut 
vinum  a  pane. 

Et  ideo,  sicut  ipse  *  dicit,  aliorum  opinio  pro- 
babilior  est,  qui  dicunt  aquam  converti  in  vinum, 
et  vinum  in  sanguinem.  Hoc  autem  fieri  non 
posset  nisi  adeo  modicum  apponeretur  de  aqua 
quod  converteretur  in  vinum.  Et  ideo  semper 
tutius  est  parum  de  aqua  apponere,  et  praecipue 
si  vinum  sit  debile :  quia,  si  tanta  fieret  appositio 
aquae  quod  solveretur  species  vini,  non  posset 
perfici  sacramentum.  Unde  lulius  Papa  *  repre- 
hendit  quosdam  qui  pannum  lineum  musto  in-  consecr.,&n.\\. 
tinctum  per  totum  annum  servant,  et  in  tempore 
sacrificii  aqiia  partem  eius  lavant,  et  sic  offerunt. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  sufficit  ad  si- 
gnificationem  huius  sacramenti  quod  sentiatur 
aqua  dum  apponitur  vino:  non  autem  oportet 
quod  sit  sensibilis  post  mixtionem. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  si  aqua  omnino 
non  apponeretur,  totaliter  excluderetur  significa- 
tio:  sed,  cum  aqua  in  vinum  convertitur,  signi- 
ficatur  quod  populus  Christo  incorporatur. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  si  aqua  apponere- 
tur  dolio,  non  sufficeret  ad  significationem  huius 
sacramenti :  sed  oportet  aquam  vino  apponi  circa 
ipsam  celebrationem  sacramenti. 


p)  ponatur.  -  apponatur  PEF. 
■f)  alia.  -  illa  P.  Cf.  qu.  seq.  art.  3.  o. 
Christi  margo  P. 


Ad  corpus,  Alias  corpus 


S)  adoraretur.  —  adoraretur  omnino  F,  totum  adoraretur  PI. 
e)  non.  -  Ora.  pC,   ante  potest   ponunt   BGHsC  et  bc,   nec   post 
Sed  PI. 


QUAESTIO  LXXV,  ARTICULUS  I 


i55 


QUAESTIO  SEPTUAGESIMAQUINTA 

DE  COxNVERSIONE  PANIS  ET  VINI  IN  CORPUS  ET  SANGUINEM   CHRISTI 

IN    OCTO    ARTICULOS    DIVISA 


*  Cf.  qu.  Lxxiv, 
Inlrod. 


DEiNDE  considerandum  est  de  conversione  pa- 
nis  et  vini  in  corpus  et  sanguinem  Christi  *. 
Et  circa  hoc  quaeruntur  octo. 

Primo :  utrum  substantia  panis  et  vini  rema- 
neat  in  hoc  sacramento  post  consecrationem. 
Secundo :  utrum  annihiletur. 
Tertio :  utrum  convertatur  in  corpus  et  san- 
guinem  Christi. 


Quarto:  utrum  remaneant  ibi  accidentia  post 

conversionem. 
Quinto:  utrum  remaneat  ibi  forma  substantialis. 
Sexto:  utrum  conversio  ista  fiat  subito. 
Septimo:    utrum  sit   miraculosior    omni   alia 

mutatione. 
Octavo:    quibus  verbis   convenienter  exprimi 

possit  *. 


ARTICULUS  PRIMUS 

UTRUM  IN  HOC  SACRAMENTO  SIT  CORPUS  CHRISTI  SECUNDUM  VERITATEM, 
VEL  SOLUM  SECUNDUM  FIGURAM  VEL  SICUT  IN  SIGNO 

IV  Sent.,  dist.  x,  art.  i;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxi  sqq.;  De  Ven.  Sacram.  Altar.  serm.  xi;  In  Matth.,  cap.  xxvi; 

Jn  loan.,  cap.  vi,  lect.  \i;  \  ad  Cor.,  cap.  xi,  lect.  v. 


D  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
in  hoc  sacramento  non  sit  corpus  Chri- 
sti  secundum  veritatem,  sed  solum  se- 
cundum   figuram,  vel   sicut   in    signo. 
•vers. 54, 61,64.  Dicitur  enim  loan.  vi  *  quod,  cum  Dominus  di- 
xisset,  Nisi  manducaveritis  carnem  Filii  hominis 
et  biberitis  eius  sanguinem,  etc,  multi  ex  discipu- 
lis  eius  audientes  dixerunt,  Durus  est  hic  sermo: 
quibus  ipse  ^:  Spiritus  est  qui  vivificat,  caro  non 
prodest  quidquam.  Quasi  dicat,  secundum  expo- 
sitionem  Augustini,  super  quartum  Psalmum  ^  * : 
Spiritualiter  intellige  quae  locutus  sum.  Non  hoc 
corpus  quod  videtis  manducaturi  estis ,  et  bibituri 
illum  sanguinem  quem  fusuri  sunt  qui  me  cruci- 
figent.    Sacramentum   aliquod  vobis  commendavi. 
Spiritualiter  intellectum  vivificabit  vos:  caro  autem 
non  prodest  quidqudm. 

2.  Praeterea,    Dominus    dicit,  Matth.  ult.  *: 

Ecce,  ego  vobiscum  sum  omnibus  diebus  usque  ad 

consummationem  saeculi:  quod  exponens   Augu- 

'iBct°''xxx^"^''  stinus  dicit  *:    Donec  saeculum  finiatur,  sursum 


*5ar?rPs.xcviii. 
-Cf.  can.  Prima 
quidem  de  Con- 
secr. ,  dist.  II ; 
Mag.  IV  Sent., 
disl.  X,  Cif.Sunt 
item. 


\  Vers.  20. 


est  Dominus:  sed  tamen  et  hic  ^  nobiscum  est  ve-  s        ^ 

ritas  Dominus.    Corpus  enim  in  quo   resurrexit , 

uno  in  loco  esse  oportet:  veritas  autem  eius  ubi- 

que  diffusa  est.    Non   ergo  secundum  veritatem 

est  corpus  Christi  in  hoc  sacramento,  sed  solum 

sicut  in  signo. 

3.  Praeterea,  nullum  corpus  potest  esse  simul 
in  pluribus   locis,  cum  nec   angelo  hoc   conve- 

niat :  eadem  ^  enim  ratione  posset  esse  ubique.  ^ 

Sed  corpus  Christi  est  verum  corpus,  et  est  in 
caelo.  Ergo  videtur  quod  non  sit  secundum  ve- 
ritatem  in  sacramento  Altaris,  sed  solum  sicut 
in  signo. 

4.  Praeterea,  sacramenta  Ecclesiae  ad  utilita- 
tem  fidelium  ordinantur.  Sed  secundum  Grego- 

rium,  in  quadam  Homilia*,  regulus  '^  reprehendi-  •Homii.xxviii 
tur  quia  quaerebat  corporalem  Christi  praesentiam.  loan.'"'^?.  iv; 
Apostoli  etiam  impediebantur  recipere  Spiritum       '    c 
Sanctum  propter  hoc  quod  affecti  erant  ad  eius 
praesentiam   corporalem :   ut  Augustinus  dicit  *,  't'"'°''^§y'^-' 
super  illud  loan.  xvi  *,  Si  non  abiero,  Paraclitus  '  veVs.  7. 


o)  Primo :  utrum...  exprimi  possit.  Hanc  materiae  tractandae  ana- 
lysin  Auctor  ex  suo  Coramentario  in  librum  Sent.  IV.  dist.  xi.  assumpsit; 
sed  mutato  in  operis  executione  consilio  novam  materiam,  primi  scilicet 
articuli,  introduxit,  illara  vero  de  qua  hic  Septimo  articulo  quaerendum 
esse  dicit,  alio  modo  distribuit:  cf.  art.  8.  ad  3.  Quo  casu  factum 
sit  ut  lectio  analyseos  in  autographo  per  Auctorem  vel  amanuensem 
non  corrigeretur  ad  normam  ordinis  executi,  nos  utique  latet;  sed 
quod  tunc  temporis  omissum  sit  nunc  per  nos  fieri  necesse  esse  non 
putamus,  ideoque  lectionem  totius  fere  traditionis  manuscriptae  non 
tangimus. 

In  G  scriptor  praeeunte  correctore  praefigit  Primo  utrum  in  hoc 
sacramento  sit  corpus  Christi  secundum  veritatem;  mutat  ordinalia 
Primo  Secundo  etc.  Sexto  in  Secundo  Tertio  etc.  Septimo;  delet 
Septimo...  mutatione  per  vacat;  addit  pa>iis  ante  convertatur  ad  Tertio 
nostri  textus  et  post  substantialis  ad  Quinto.  (ad  Octavo  utraque  manus 
om.  convenienter,  in  Indice  tamen  occurrit). 

In  PIc  et  codicibus  Ambrosiano  et  Brixiensi  analysis  ex  Articulorura 
initiis  refecta  est  hoc  raodo  (uncinis  clausa  habet  P,  ex  editione  anni 
l523): 

Primo,  utrum  in  hoc  sacramento  sit  corpus  Christi  secundum 
veritatem  (an  solum  secundum  figuram  vel  sicut  in  signo). 


Secundo,  utrum  in  hoc  sacramento  remaneat  substantia  panis  et 
vini  post  consecrationem. 

Tertio,  utrum  substantia  panis  (vel  vini)  post  consecrationem  huius 
sacramenti  annihiletur  aut  in  pristinam  materiam  resolvatur. 

Quarto,  utrum  panis  possit  converti  in  corpus  Christi. 

Quinto,  utrum  in  hoc  sacramento  (post  conversionem)  remaneant 
accidentia  panis  et  vini. 

Sexto,  utrum  (facta  consecratione)  remaneat  (in  hoc  sacramento) 
forma  substantialis  panis. 

Septimo,  utrum  fiat  in  instanti  ista  conversio  (ista  conversio  ante 
fiat). 

Octavo,  utrum  haec  sit  vera  (falsa) :  Ex  pane  fit  corpus  Christi. 

P)  ipse.  -  dixit  addunt  EF  et  tertia. 

f)  quartum  Psalmum.  -  Psal.  ()8  P.  -  Pro  intellige,  intelligite 
sG  et  editiones.  Pro  quae,  quod  BI.  Pro  Non  hoc,  et  ideo  hoc  H.  Pro 
et  bibituri,  sed  nec  bibituri  Hbc.  Pro  aliquod  vobis,  autem  vobis  b, 
quod  vobis  Pc;  cf.  5. 

3)  et  hic.  —  Om.  editiones.  Pro  Dominus,  Domini  editiones,  om.  F, 
et  Dominus  (corinth.  it  in  quo)  ed.  a;  1  om.  sed...  Dominus. 

i)  eadem.  —  tali  tertia  praeter  G. 

C)  regulus.  -  P;  centurio. 


*  Num.  14. 


*Cap.i.-Cf.  can. 
Sicut  est  verus, 
de  Consecr.,ihx. 
II. 


*  Vers.  19;  1  ad 
Cor. ,  cap.  XI, 
vers.  24. 

*  Comment.  in 
Luc.,  cap.  XXII, 
vers.  19,  20.  - 
Cf.  Cat.  Aur.  tn 
Lmc.  cap.  XXII,  e. 


Vers.  1. 


*  Part.  I. 
X 


*Cap.  XII,  n.  13.  - 
S.  Th.  lect.  XIV. 

V- 

*  Vers.  28. 


*  Vers.  57. 


Vers.  1. 


i56 

non  veniet  ad  vos.  Non  ergo  Christus  secundum 
praesentiam  corporalem  est  in  sacramento  Altaris. 

Sed  contra  est  quod  Hilarius  dicit,  in  VIII  de 
Trin.  *:  De  veritate  carnis  et  sanguinis  Christi 
non  est  relictiis  ambigendi  locus.  Nunc  et  "^  ipsius 
Domini  professione,  et  fide  nostra,  caro  eius  vere 
est  cibus  et  sanguis  eius  vere  est  potus.  Et  Am- 
brosius  dicit,  VI  de  Sacramentis  * :  Sicut  verus 
est  Dei  Filius  Dominus  lesus  Christus,  ita  vera 
Christi  caro  est  quam  accipimus,  et  verus  ^  san- 
guis  eius  est  potus. 

Respondeo  dicendum  quod  verum  corpus  Chri- 
sti  et  sanguinem  esse  '  in  hoc  sacramento,  non 
sensu  deprehendi  potest,  sed  sola  fide,  quae  au- 
ctoritati  divinae  innititur.  Unde  super  illud  Luc. 
XXII  *,  Hoc  est  corpus  meum  quod  pro  vobis  tra- 
detur,  dicit  Cyrillus  * :  Non  dubites  an  hoc  verum 
sit,  sed  potius  suscipe  verba  Salvatoris  in  fide:  cum 
enim  sit  veritas,  non  mentitur. 

Hoc  autem  conveniens  est,  primo  quidem,  per- 
fectioni  novae  legis.  Sadfificia  "  enim  veteris  legis 
illud  verum  sacrificium  passionis  Christi  confine- 
bant  solum  in  figura :  secundum  illud  Heb.  x  * : 
Umbram  habens  lex  futurorum  bonorum,  non 
ipsam  rerum  imaginem.  Et  ideo  oportuit  ut  ali- 
quid  plus  haberet  sacrificium  novae  legis  a  Chri- 
sto  institutum:  ut  scilicet  contineret  ipsum  pas- 
sum,  non  solum  in  significatione  vel  figura,  sed 
etiam  in  rei  veritate.  Et  ideo  hoc  sacramentum, 
quod  ipsum  Christum  realiter  continet,  ut  Dio- 
nysius  dicit,  iii  cap.  *  Eccles.  Hierar.,  est  perfecti- 
vum  ^  omnium  sacramentorum  aliorum,  in  quibus 
virtus  Christi  participatur. 

Secundo,  hoc  competit  caritati  Christi,  ex  qua 
pro  salute  nostra  corpus  verum  nostrae  naturae 
assumpsit.  Et  quia  maxime  proprium  amicitiae  est 
convivere  amicis,  ut  Philosophus  dicit,  IX  Ethic.  *, 
sui  praesentiam  corporalem  nobis  repromittit  in  ^ 
praemium,  Matth.  xxiv  * :  Ubi  fuerit  corpus,  illuc 
congregabuntur  et  aquilae.  Interim  tamen  nec  sua 
praesentia  corporali  in  hac  peregrinafione  desti- 
tuit,  sed  per  veritatem  corporis  et  sanguinis  sui 
nos  sibi  coniungit  in  hoc  sacramento.  Unde  ipse 
dicit,  loan.  vi  *:  Qui  manducat  meam  carnem  et 
bibit  meum  sanguinem,  in  me  manet  et  ego  in  eo. 
Unde  hoc  sacramentum  est  maximae  caritatis 
signum,  et  nostrae  spei  sublevamentum,  ex  tam 
familiari  coniunctione  Christi  ad  nos. 

Tertio,  hoc  competit  perfectioni  fidei,  quae, 
sicut  est  de  divinitate  Christi,  ita  est  de  eius 
humanitate :  secundum  illud  loan.  xiv  * :  Cre- 
ditis  in  Deum ,  et  in  me  credite.  Et  quia  fides 
est   invisibilium ,    sicut   divinitatem   suam  nobis 


QUAESTIO  LXXV,  ARTICULUS  I 


exhibet  Christus  invisibiliter,  ita  et  in  hoc  sa- 
cramento  carnem  suam  nobis  exhibet  invisibili 
modo. 

Quae  quidam  non  attendentes,  posuerunt  cor- 
pus  et  sanguinem  Christi  non  esse  in  hoc  sacra- 
mento  nisi  sicut  in  signo.  Quod  est  tanquam 
haereticum  abiiciendum,  utpote  verbis  Christi 
contrarium.  Unde  et  Berengarius,  qui  primus  in- 
ventor  huius  erroris  "  fuerat,  postea  coactus  est  " 

suum  errorem  revocare,  et  veritatem  fidei  con- 

fitpri  *  '  '-f-   <=*"•  ^° 

■•^'•^**      •  Berengarius,  de 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  ex  hac  aucto-  co«»«r.,di.t.ii. 
ritate  praedicti  haeretici  occasionem  errandi  sum- 
pserunt,  male  verba  Augustini  intelligentes.  Cum 
enim  Augustinus  dicit,  Non  hoc  corpus  quod 
videtis  manducaturi  estis,  non  intendit  excludere 
veritatem  corporis  Christi :  sed  quod  non  erat 
manducandum  in  hac  specie  in  qua  ab  eis  vi- 
debatur.  Per  hoc  autem  quod  subdit,  Sacramen- 
tum  vobis  aliquod  ^  commendavi,  spiritualiter  in-  E 

tellectum  vivificabit  vos,  non  intendit  quod  corpus 
Christi  sit  in  hoc  sacramento  solum  secundum 
mysticam  significationem,  sed  spiritualiter  °  dici,  » 

idest,  invisibiliter  et  per  virtutem  spiritus.  Unde, 
super  loan.  *,  exponens  illud  quod  dicitur,  Caro 
non  prodest  quidquam  *,  dicit :  Sed,  quo  modo  illi 
intellexerunt.  Carnem  quippe  '^  sic  intellexerunt 
manducandam,  quo  jnodo  in  cadavere  dilaniatur 
aut  in  macello  venditur:  non  quo  modo  spiritu 
vegetatur.  Accedat  spiritus  ad  carnem,  et  prodest 
plurimum:  nam,  si  caro  nihil  prodesset,  Verbum 
caro  non  fieret,  ut  habitaret  in  nobis. 

Ad  secundum  dicendum  quod  verbum  illud 
Augustini,  et  omnia  similia,  sunt  intelligenda  de 
corpore  Christi  secundum  quod  videtur  in  pro- 
pria  specie:  secundum  quod  etiam  ipse  Domi- 
nus  dixit,  Matth.  xxvi  * :  Me  autem  non  semper 
habebitis.  Invisibiliter  tamen  sub  speciebus  huius 
sacramenti  est  ubicumque  hoc  sacramentum  per- 
ficitur. 

Ad  tertium  dicendum  quod  corpus  Christi  non 
est  eo  modo  in  sacramento  sicut  corpus  in  loco, 
quod  suis  dimensionibus  loco  commensuratur : 
sed  quodam  speciali  p  modo,  qui  est  proprius 
huic  sacramento.  Unde  dicimus  quod  corpus 
Christi  est  in  diversis  altaribus,  non  sicut  in  di- 
versis  locis ,  sed  sicut  in  sacramento.  Per  quod 
non  intelligimus  quod  Christus  sit  ibi  solum  sicut 
in  signo,  licet  sacramentum  sit  in  genere  signi: 
sed  intelligimus  corpus  Christi  esse  ibi,  sicut  di- 
ctum  est,  secundum  modum  proprium  huic  sa- 
cramento. 

Ad  quartum  dicendum  quod  ratio  illa  procedit 


•  Tract.  XXVII, 
n.  5. 

*  loan.   cap.  vi, 
vers.  64. 


•  Vers. 


»))  et.  -  enim  sE,  enim  et  PIsB  et  c. 

6)  verus.  —  Tertia;  vere. 

i)  esse.  -  Om.  BGH,  post  sacramento  ponunt  abc.  —  Pro  non 
sensu,  neque  sensu  neque  intellectu  E,  sensu  (deprehendi  non  potestj  P, 
neque  sensu  ceteri;  cf.  qu.  lxxvi  art.  7.  corp. 

x)  Sacrificia.  -  Sacramenta  H  et  editiones.  Tertio  loco  (ante  novae 
legis)  sacramentum  P. 

\)  perfectivum.  -  Tertia  praeter  I ;  per/ectissimum ;  cf.  qu.  Lxv 
art.  3.  p.  -  aliorum  ante  sacramentorum  ponunt  PI. 

(i)  in.  -  F  et  tertia ;  ad  ed.  a,  et  ceteri.  -  Post  praemium  tertia 
addit  dicens. 


v)  primus  inventor  huius  erroris.  -  primus  huius  erroris  HI, 
principium  huius  erroris  G,  primus  fprimo  b)  huius  erroris  inventor 
(ventor  b)  bc,  primus  huius  erroris  auctor  P. 

5)  vobis  aliquod.  -  quod  vobis  P. 

0)  spiritualiter.  -  Alias  impassibiliter  margo  P,  sed  referendura 
est  ad  invisibiliter,  pro  quo  impassibiliter  Hc.  -  Pro  spiritus,  Spiritus 
Sancti  ed.  a  et  tertia  praeter  I ;  cf.  ad  4. 

7:)  quippe.  -  P ;  quidem  ACDE,  quid  B,  quaedam  ed.  a,  quidam  G ; 
carnem  quippe  sic  intellexerunt  om.  FHIic.  -  manducandam  om.  P. 

p)  speciali.  -  spirituali  FHbc;  Als  spuali  margo  P. 


QUAESTIO  LXXV,  ARTICULUS  I 


iSy 


de  praesentia  corporis  Christi  prout  est  praesens 
per  modum  '  corporis ,  idest  prout  est  in  sua 
specie  visibili  ■" :  non  autem  prout  spiritualiter,  id- 
est  invisibiliter ,  modo  et  virtute  spiritus.    Unde 


Augustinus  dicit,  siiper  loan.  * :  Si  intellexisti  spi- 
ritiialiter  verba  Christi  de  carne  sua,  spiritus  et 
vita  tibi  sunt:  si  intellexisti  carnaliter,  etiam  "  5:^/- 
ritus  et  vita  sunt,  sed  tibi  non  sunt. 


•  Tract.  XXVn, 
n.  6. 


o)  modum.  -   motum  P. 

t)  visibili.   -   Pa;  visibiliter  E,  visibilis    ceteri.    -    Ante    spiritua- 
liter    addunt    est  ¥a   et   tertia    praeter   H.    -    Pro    invisibiliter    modo 


et  virtute,    invisibili   modo   ex  (ee  H)   virtute   GH6c;    etiam  a  habet 
invisibili, 

■j)  etiam.  -  sic  (sicut  b)  etiam  tertia. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


•Matth.cap.xxvi, 
vers.  26 ;  Marc. 
cap.xiv,  vers.  22; 
Luc.  cap.  XXII . 
vers.  19 ;  1  ad 
Cor. ,  cap.  XI , 
vers.  24. 


*  Dico...  tanlum, 
esse  in  Eucha- 
ristia  om.  P. 


'l  ad  Cor.,  cap. 

I,  vers.  24,  -  Lf. 
ic.   cap.   XXII, 
rs.  19. 
Cf.  Nlattli.cap. 
VI,  vers.  28. 

'lad  Cor.,  cap. 
X,  vers.  4, 


|IV  Sent.,  dist. 
sqq. 


TiTULUs  ut  sonat.  -  In  corpore  conclusio  clara  est.  Et 
de  ipsa  tria  dicuntur.  Primo,  quod  sola  fide  tenetur.  - 
Secundo,  quod  est  conveniens.  Et  affertur  triplex  conve- 
nientia.  —  Tertio ,  recitatur  error  quorundam  dicentium 
oppositum :  et  ex  verbis  Christi,  et  confessione  Berengarii, 
de  Consecr.,  dist.  II,  Ego  Berengarius,  confutatur. 

II.  Circa  praesentis  et  sequentium  articulorum  doctri- 
nam  ac  materiam,  pro  claritate  et  ampliori  intellectu  dif- 
ficultatum,  sciendum  est  ex  auctoritate  sacrae  Scripturae 
de  existentia  corporis  Christi  in  sacramento  Eucharistiae 
nihil  aliud  haberi  expresse  nisi  verbum  Salvatoris  dicen- 
tis  *,  Hoc  est  corpus  meum.  Oportet  enim  verba  haec 
vera  cssc.  Et  quoniam  verba  sacrae  Scripturae  e.xponuntur 
dupliciter,  vel  proprie  vel  metaphorice,  primus  error  circa 
hoc  fuit  interpretantium  haec  Domini  verba  metapho- 
rice.  Quem  Magister  Sententiarum,  in  dist.  x  libri  Quarti, 
tractat :  qui  et  in  hoc  articulo  reprobatur.  Et  consistit 
vis  reprobationis  in  hoc,  quod  verba  Domini  intellecta 
sunt  ab  Ecclesia  proprie :  et  propterea  oportet  illa  veri- 
ficari  proprie. 

*  Dico  autem  ab  Ecclesia :  quoniam  non  apparet  ex 
Evangelio  coactivum  aliquod  ad  intelligendum  haec  verba 
proprie.  Ex  subiunctis  siquidcm  verbis  a  Domino,  scilicet, 
quod  pro  vobis  tradetur  *  in  remissionem  peccatorum  **, 
non  potest  concludi  evidenter  praemissa  verba  esse  intelli- 
genda  proprie.  Quoniam  ly  quod  non  refert  coniunctionem 
praedicati  cum  subiecto,  sed  refert  praedicatum,  scilicet 
corpus  meum.  Cum  cuius  relationis  veritate  stat  praeiacen- 
tem  esse  veram  soium  in  sensu  metaphorico,  ut  patet  in 
exemplo,  Petra  atitem  erat  Christus  * :  si  enim  adiunxisset 
Apostolus,  qui  crucifixus  est,  resurrexit  et  ascendit  ad  cae- 
los,  dicendo,  Petra  autem  erat  Christus,  qui  crucijixus  est 
et  resurrexit  a  mortuis  et  ascendit  in  caelum,  nihil  minus 
praeiacens  illa  propositio,  Petra  autem  erat  Christus,  non 
proprie,  sed  metaphorice  intelligenda  esset.  Et  similiter  in 
proposito  verba  Domini ,  Hoc  est  corpus  meum,  quod 
pro  vobis  tradetur,  ex  illa  additione ,  quod  pro  vobis 
tradetur,  -  non  arctatur  prima  propositio  ad  sensum  pro- 
prium :  sed  esset  etiam  vera  si  in  solo  metaphorico  sensu 
esset  prolata.  Et  propterea  dixi  ex  verbis  Domini  proprie 
intellectis  ab  Ecclesia  excludi  errorem  dicentium  corpus 
Christi  metaphorice ,  seu  significative  tantum ,  esse  in 
Eucharistia. 

Habemus  igitur  ex  veritate  verborum  Domini  in  sensu 
proprio,  corpus  Christi  veraciter  esse  in  Eucharistia.  Et 
hoc  est  primum,  quod  ex  Evangelio  habemus,  circa  hoc 
sacramentum. 

Alterum  autem,  quod  Evangelium  non  explicavit  ex- 
presse,  ab  Ecclesia  accepimus:  scilicet  conversionem  panis 
in  corpus  Christi.  Hanc  enim  non  solum  a  priscis  docto- 
ribus  Ecclesiae  habuimus,  quos  habes  de  Consecr.,  dist.  II, 
copiose,  et  a  Magistro  Sententiarum,  in  tractatu  de  Eu- 
charistia  *,  diflfuse ;  sed  a  Concilio  Lateranensi  sub  Inno- 
centio  III,  ut  patet  Extra,  de  Summa  Trin.  et  Fide  Cathol., 
Firmiter  credimus,  ubi  utrumque  simul  dicitur  sub  his 
verbis ,  Christi  corpus  et  sanguis  in  sacramento  Altaris 
sub  speciebus  panis  et  vini  veraciter  continentur ,  et  haec 
quoad  primum ;  et  sequitur ,  transubstantiatis  pane  in 
corpus  et  vino  in  sanguinem  potestate  divina ,  et  haec 
quoad  secundum. 

III.  Et  quoniam  variae  fuerunt  opiniones,  multiformia- 
que  fiunt  argumenta  circa  haec,  implicantia  mentes  etiam 


eruditorum,  praenotandum  est,  et  ante  oculos  semper  ha- 
bendum,  intervenire  hic  non  unam,  sed  duas  novitates  valde 
mirabiles.  Altera  est  de  esse  corporis  Christi  sub  hostia 
consecrata :  de  novo  enim  corpus  Christi  verum  veraciter 
sub  illa  hostia  continetur.  Altera  est  de  conversione  sub- 
stantiae  panis  in  substantiam  corporis  Christi :  et  hoc  etiam 
de  novo  fieri  credimus. 

Et  quoniam  omnis  novitas  mutationem  nonnullam  so- 
nat,  extenso  mutationis  nomine  latissime ;  ideo,  pro  maiori 
claritate  latissime  mutationis  vocabulo  utendo,  imaginemur 
secundum  has  duas  novitates  intervenire  duas  mutationes; 
non  curando  an  una  sit  ratio  alterius,  aut  inferat  alteram. 

IV.  Et  in  illa  quidem  novitate  qua  corpus  Christi  de 
novo  est  sub  speciebus  panis,  oportet  intelligere  mutatio- 
nem  vel  ex  parte  corporis  Christi,  vel  ex  parte  accidentium 
panis.  Et  si  quidem  ex  corporis  Christi  parte  mutationem 
imaginamur,  erit  mutationis  velut  subiectum  corpus  Chri- 
sti ;  terminus  a  quo,  non  contineri  sub  his  accidentibus ; 
terminus  ad  quem,  contineri  sub  his  accidentibus ;  fit  enim 
Christi  corpus  ex  non  contento  sub  his  accidentibus,  con- 
tentum  sub  illis.  Si  vero  mutatio  haec  imaginanda  ponitur 
ex  parte  hostiae,  tunc  mutationis  subiectum  est  ipsa  panis 
species;  et  terminus  a  quo,  non  continere ;  terminus  autem 
ad  quem,  est  continere  Christi  corpus;  fit  enim  panis  spe- 
cies  remanens  ex  non  continente  Christi  corpus,  continens 
Christi  corpus.  Quia  ergo,  attendendo  formaliter  ad  illam 
novitatem  qua  corpus  Christi  continetur  veraciter  sub  spe- 
ciebus  panis ,  et  corpus  Christi  quod  non  continebatur 
sub  his  speciebus,  continetur,  et  species  panis  quae  non 
continebat  Christi  corpus,  continet  Christi  corpus ;  ratio- 
nabiliter  manifestatur  novitas  ista  formali  et  perspicaci 
intellectu,  humano  more,  ex  ratione  mulationis,  ut  feci- 
mus :  excelsa  siquidem  Dei  balbutiendo  ut  possumus  re- 
sonare  non  dedecet,  secundum  Gregorium  *.  Quapropter, 
conformiter  ad  sacros  canones  *  loquendo,  vocetur  ista  no- 
vitas  novitas  continentiae :  quoniam  vere  secundum  hanc 
corpus  Christi  continetur,  et  hostia  continet  corpus  Christi, 
quamvis  non  continentia  locali. 

Altera  autem  novitas  vocabitur  novitas  conversionis: 
quoniam  secundum  illam  panis  vere  convertitur  in  corpus 
Christi.  In  hac  igitur  conversionis  novitate  manifesta  mu- 
tatio  intervenit,  qua  ex  pane  fit  corpus  Christi.  Sed  mu- 
tatio  ista  absque  subiecto  invenitur ,  habens  pro  termino 
a  quo  panem,    et  pro  termino   ad  quem    corpus   Christi. 

Et  scito  quod  tanta  est  utilitas  discemendi  inter  has  no- 
vitates  et  inter  has  mutationes,  ut  inde  pendeat  et  intel- 
ligere  tam  varias  obiectiones,  et  scire  formaliter  respon- 
dere,  et  videre  quid  scias  vel  nescias.  Unde  non  sit  tibi 
curae  pro  nunc,  hoc  est  pro  principio  intelligendi,  quales 
vel  quomodo  sint  aut  fiant  istae  mutationes :  sed  esto  con- 
tentus  ex  alietate  terminorum  etiam  fingere  diversitatem 
mutationum.  Et  perspiciendo  quod  conversio  h-abet  pro- 
prios  terminos,  scilicet  panem  et  corpus  Christi;  et  quod 
corpus  Christi  contineri  de  novo  sub  sacramento  habet 
alios  suos  proprios  terminos,  scilicet  de  non  continentia 
ad  continentiam  vel  passive  vel  active,  ut  praedeclaratum 
est:  siste,  et  fige  intellectum  ad  formalia  ambarum  no- 
vitatum  et  suarum  mutationum,  ut  sic  liber  tibi  pateat 
ingressus  in  pelagus  tam  fluctuantium  opinionum  et  in- 
tellectuum. 

V.  His  praelibatis,  sciendum  est  omnes  circa  primam 
novitatem   continentiae   et  re   et  voce   consensisse,    dum 


•  Moral.  lib.  \ 
cap.   zxxvi ,  a 

XXVI. 

*  Cf.  num.  11, 
Alterum  autem. 


i58 


QUAESTIO  LXXV,  ARTICULUS  I 


Num.  XII. 


*  Cap.    Quidam 
vero. 


*  Qu 


*  Dist.  XI,  qu.  III. 


*  IV  Sent.,  dist. 
XI,  qu.  III,  art.  i. 


'  Ibid.,  art.  2,  ad 
arg.  i'"  Durandi. 


*  Num.  II,  Alte- 
rum  autem. 


*  IV  Senl.,  dist. 
XI,  cap.  Si  autem 
»qq. 


*  Cann.  Quia  cor- 
pus ;  Ego  Be- 
rengarius ;  Pa- 
nis  est;  Non  om- 
nis;  Revera. 
"  Num.  II,  AUe- 
rum  autem. 


omnes  communiter  fatemur  corpus  Christi,  prius  non  con- 
tentum  sub  hac  hostia,  modo  veraciter  contineri :  quamvis 
circa  modum  quo  continetur,  variae  sint,  ut  postea  *  dice- 
tur,  opiniones. 

Verum  novitatem  conversionis,  licet  omnes  voce  affir- 
ment,  secundum  rem  tamen  multi  negarunt,  putantes  se 
non  negare  illam.  Et  hi  multifariam  sunt  divisi :  dum 
quidam  intelligunt  conversionis  nomine  identitatem  loci, 
ut  hac  ratione  dicatur  panem  fieri  corpus  Christi,  quia  ubi 
est  panis,  est  et  corpus  Christi ;  ut  Magister  Sententiarum, 
in  XI  *  distinctione  Quarti,  refert  et  reprobat.  Et  de  hoc 
erit  secundus  articulus  in  Httera. 

Quidam  vero  conversionis  nomine  intelligunt  successio- 
nis  ordinem,  ut  Magister  ibidem  refert:  ut  hac  ratione 
dicatur  panem  converti  in  corpus  Christi,  quia  corpus 
Christi  est  post  consecrationem  sub  accidentibus  sub  qui- 
bus  erat  panis ;  quem  panem  annihilari,  aut  solvi  in  prae- 
iacentem  materiam  dicebant.  Et  hoc  Auctor  in  tertio  tra- 
ctabit  articulo.  -  Et  hanc  opinionem  quoad  sententiam 
sequitur  Scotus,  in  Quarto,  dist.  x  *  et  xi  **.  Dixi  autem, 
secundum  sententiam.  Quia  in  modo  opinandi  cautior  est 
Scotus,  ponens  panem  per  accidens  redigi  in  nihil,  et  con- 
versionem  vocat  adductivam  Christi  corporis  ad  hoc  quod 
sit  praesens  accidentibus  panis.  Sed  quoad  rem  in  idem 
redit  cum  opinione  recitata  a  Magistro:  quia  secundum 
rem  panis  non  convertitur  in  ahquam  rem,  sed  in  nihilum 
cedit.  Et  propterea  solo  nomine  conversionem  ponit  panis 
in  corpus  Christi. 

Quidam  autem  conversionis  nomen  et  rem,  partialiter 
tamen,  admittunt.  De  quorum  numero  est  Durandus,  in 
eodem  Quarto  *,  ponens  materiam  panis  converti  in  cor- 
pus  Christi  quia  incipit  informari  forma  corporis  Christi, 
sicut  aUmentum  informatur  forma  aUti,  panis  vero  formam 
desinere  esse.  -  Et  haec  nova  opinio  ut  erronea  a  Petro  de 
Palude  *  reprobatur.  Et  erronea  convincitur  ex  hoc  quod 
corpus  Christi  iam  est  impassibile :  et  multo  magis  eius 
anima  est  immutabilis  quoad  informare  et  non  informare. 

Quidam  demum ,  conversionis  nomen  et  rem  totaliter 
admittentes,  dicunt  panem  converti  in  corpus  Christi,  non 
secundum  substantiam,  sed  secundum  esse  accidentale:  ita 
quod  panis  convertitur,  non  in  substantiam  corporis  Chri- 
sti,  sed  in  illius  esse  sacramentale.  Et  hanc  opinionem  te- 
net,  sine  assertione  tamen,  Petrus  de  Palude,  in  Quarto  *.  - 
Quam  opinionem ,  utpote  novam ,  Auctor  non  tractavit. 
Aliena  tamen  a  veritate  est :  quia  transubstantiationem  solo 
nomine  salvat.  Quoniam  secundum  rem  apud  istos  sub- 
stantia  panis  convertitur  in  accidens,  et  non  in  substan- 
tiam  corporis  Christi :  sed  secundum  vocem  salvant  transub- 
stantiari,  quia  convertitur  panis  substantia  in  Christi  sub- 
stantiam  secundum  esse  accidentale.  Patet  siquidem  mani- 
feste  transubstantiari  importare  conversionem  substantiae 
in  substantiam  simpUciter  et  absolute:  ut  textus  expresse 
inductae  *  decretaUs  dicit :  transubstantiatis  pane  in  cor- 
pus  et  vino  in  sanguinem. 

VI.  Communis  autem  doctrina,  quam  Auctor  sequitur, 
post  Magistrum  Sententiarum  * ,  tenet  substantiam  panis 
converti  in  substantiam  corporis  Christi  absque  additione 
aUqua,  absque  augmento  quoque  in  substantia  corporis 
Christi;  ac  per  hoc,  panem  non  esse  redactum  in  nihil, 
sed  conversum  in  substantiam  Christi  corporis ;  et  ex  hoc 
ipso  non  esse  amplius  panem,  sed  quod  erat  panis  est 
corpus  Christi.  Et  haec  doctrina  ex  sacris  conciliis  priscis- 
que  doctoribus  Ecclesiae  clare  habetur:  ut  patet  de  Con- 
secr.,  dist.  II  *,  diffuse,  et  in  allegata  **  decretali  Lateranen- 
sis  Concilii. 

Addit  autem  doctrina  haec  quod  haec  novitas  conver- 
sionis  est  ratio  novitatis  continentiae,  et  prior  illa.  Ita  quod 
prius  natura  est  novitas  conversionis  panis  in  corpus  Chri- 
sti,  et  deinde  secundum  naturae  ordinem  est  corpus  Christi 
sub  hostia :  utrumque  tamen  est  in  uno  et  eodem  instanti 
temporis.  Nec  est  inter  has  duas  novitates  solummodo 
dictus  ordo  prioris  et  posterioris,  sed  ordo  causalitatis :  ita 
quod  haec  conversio  panis  in  corpus  Christi  est  causa 
suf&ciens  in  suo  ordine  existentiae  corporis  Christi  sub 
hostia.  Ita  quod,  licet  sint  hic  duae  novitates,  et  tot  mu- 


tationes  cum  suis  propriis  terminis ;  tanta  tamen  est  inter 
eas  necessaria  connexio  quod  ad  priorem  reliquae  neces- 
sario  sequuntur :  hoc  est,  quod  ad  conversionem  hanc  qua 
transubstantiatur  panis  in  corpus  Christi,  necessario  sequi- 
tur  corpus  Christi  contineri  sub  hostia. 

Quocirca  quatuor  supersunt  declaranda.  Primo,  quod 
haec  conversio  est  factiva  praesentiae  corporis  Christi  sub 
hostia  *;  secundo,  quod  hoc  est  necessarium  **;  tertio,  quo- 
modo  se  habeat  haec  conversio  ad  sequentem  praesentiam  *; 
quarto,  redibimus  ad  opiniones  relatas  *. 

VII.  Ad  evidentiam  primi,  scito,  et  caute,  dupliciter  de 
conversione  panis  in  corpus  Christi  posse  nos  loqui:  vel 
simpliciter  et  absolute ;  vel  ut  sacramentali.  Nam  si  loqua- 
mur  simpliciter  et  absolute  de  conversione  panis  in  Christi 
corpus  praeexistens  absque  additione,  etc,  nihil  aliud  vi- 
deo  inde  sequi.  Quod  ex  hoc  percipere  possumus,  quod 
si,  absque  sacramenti  institutione,  divina  potentia  conver- 
teret  panem  in  Christi  corpus,  nihil  aliud  fateremur  effe- 
ctum  nisi  quod  panis  conversus  est  in  corpus  Christi.  Et 
hoc  est  quod  doctores  dicti,  scilicet  Scotus  etc.  *,  sona- 
verunt,  dicentes  novitatem  conversionis  posse  esse  sine 
novitate  praesentiae  Christi  ad  hostiam.  Hoc  enim  verum 
esset ,  si  esset  sermo  de  conversione  simpliciter  et  abso- 
lute.  -  Sed  si  sermo  est  de  conversione  sacramentaU,  secus 
dicendum  est.  Et  de  tali  conversione  loquuntur  doctores 
prisci,  sacri  canones,  et  nos  sic  de  ea  nunc  loquimur. 

Et  si  quaeras  quid  addit  ly  sacramentalis  supra  con- 
versionem :  respondeo  quod  addit  aliquid  nobis  secundum 
se  ignotum,  cognitum  autem  utcumque  per  hoc  quod  est 
illativum  huius  veritatis,  Hoc  est  corpus  meum.  Et  cave 
ne  dixeris  quod  addit  solum  respectum  ad  activam  con- 
secrationem  per  verba  sacerdotis  in  persona  Christi. 

VIII.  Probatur  igitur  quod  conversio  sacramentalis,  hoc 
est,  quae  seu  qualis  in  hoc  sacramento  fit,  est  factiva  prae- 
sentiae  corporis  Christi  sub  hostia.  Probatur  autem  tripli- 
citer.  Primo,  ex  hoc  quod  nulla  alia  ratione  ecclesiastici 
doctores  laboraverunt  conversionem  in  hoc  sacramento 
declarare,  nisi  ad  verificandum  Hoc  est  corpus  meum. 
Quod  patet  tum  ex  eo  quod  conversio  non  explicite  ha- 
betur  in  Evangelio :  ac  per  hoc,  nisi  ad  verificandum  verba 
Domini  conversio  esset,  non  apparet  ubi  fundarent  con- 
versionem  credendam  ab  omnibus  fore.  Tum  ex  eo  quod 
Ambrosius  *,  tanto  labore  insudans  ad  verificandum  Hoc 
est  corpus  meum,  nihil  aliud  facit  nisi  quod  conatur  mon- 
strare  hoc  quod  erat  panis,  modo  esse  corpus  Christi.  Et 
hoc  idem  facit  Augustinus  *.  Et,  breviter,  de  Consecra- 
tione  distinctio  secunda  plena  est  istis  laboribus. 

^ecundo  patet  ex  prius  *  inducta  decretali  Lateranensis 
Concilii,  dum  dicitur :  Christi  corpus  et  sanguis  in  sacra- 
mento  Altaris  sub  speciebus  panis  et  vini  veraciter  con- 
tinentur,  transubstantiatis  pane  in  corpus  et  vino  in  san- 
guinem:  ubi  ex  ipso  modo  loqucndi  apparet  prioritas  et 
causalitas  transubstantiationis  respectu  continentiae. 

Sed  et  clarius  apertissime  tertio  patet  hoc  ex  Concilio 
Florentino  *  sub  Eugenio  IV,  ubi  sic  legimus:  Forma  hu- 
ius  sacramenti  sunt  verba  Salvatoris  quibus  hoc  confecit 
sacramentum.  Sacerdos  enim  in  persona  Christi  loquens 
hoc  conjicit  sacramentum :  nam  ipsorum  verborum  virtute 
substantia  panis  in  corpus  Christi  et  substantia  vini  in 
sanguinem  convertuntur.  Ubi  manifeste  vides  quod  ratio 
et  causa  quare  hoc  conficitur  sacramentum,  est  conversio  : 
hoc  enim  significat  illa  causalis  coniunctio  nam.  Quinimmo 
ex  hac  Ecclesiae  determinatione  habes  convenientem  lo- 
quendi  modum,  dicendo  quod  verba  consecrationis,  media 
conversione  panis  in  corpus  Christi,  conficiunt  hoc  sacra- 
mentum,  quod  constat  ex  specie  panis  et  corpore  Christi. 
Fit  enim  ex  his  duobus  ineffabiU  modo  unum  sacramen- 
tum,  quo  ima  summis  coniunguntur  *.  Ita  quod  cx  hac 
Concilii  doctrina,  scilicet,  Quia  virtute  yerborum  fit  con- 
versio,  sacerdos  proferens  verba  hoc  conficit  sacramen- 
tum,  manifeste  habemus  conversionem  eflficere  hoc  sacra- 
mentum :  quod  nihil  aUud  est  quam  facere  unum  ex  cor- 
pore  Christi  et  specie  panis;  ex  his  enim  duobus  cuiUbet 
fideli  certum  est  constare  hoc  sacramentum. 

Et  potest  formari  sic  ratio  talis.    Conficere  hoc  sacra- 


'   Cf.   num.  VII, 

VIII. 

**  Cf.  num.  IX. 

*  Cf.  num.  X. 

*  Cf.  num.  XI. 


*  Cf.  art.  j,  Com- 
ment.    num.    iii 

sqq. 


*  De  Mysteriis, 
cap.  IX ;  IV  de 
.Sacram. ,    cap. 


'Ct.deConsecr,,. 
dist.  II ,  cann. 
Corpus  etSang.; 
Non  omnis  ;  u- 
trum  sub  Jigura. 
'  Num.  II,  Alte- 
rum  autem. 


'  In  Decret.  pro 
Armen. 


*  S.  Greg.  M. 
Dialog.  lib.  IV, 
cap.  Lviii. 


QUAESTIO  LXXV,  ARTICULUS  I 


iSg 


'  Cf.  num.  IV. 


'  Aristot.  Meta- 
»*)-«.  lib.V,  cap. 
U,  n.  8.  -  S.  Th. 
Ub.  VI,  lect.  II. 
^  Num.  Ti,  Quo- 
^rca. 


'  Num.  praeced. 


'  Ibid.,  fin. 


*  Lib.  I,  cap.  IV, 
n.  7.  -  S.  Th. 
lect.  X. 

*  Num.  VI,  Quo- 
circa. 


Florent. ,  De- 
ret.proArmen.; 
num.  vui. 


*  Num.  VI,  Quo- 

circa. 

"  Cf.  num.  V. 


mentum  est  facere  novitatem  continentiae  *.  Sed  conversio 
sacramentsdis  est  ratio  confectionis  sacramenti.  Ergo  con- 
versio  sacramentalis  est  ratio  novitatis  continentiae.  —  Maior 
propositio  est  per  se  nota ,  quasi  a  definito  ad  definitio- 
nem:  quia  hoc  sacramentum  significat  constans  ex  acci- 
dentibus  panis  et  corpore  Christi.  -  Minor  vero  patet  ex 
auctoritate  ConciHi,  reddentis  pro  causa  quare  verba  con- 
ficiunt  hoc  sacramentum,  quia  ipsorum  virtute  fit  conver- 
sio.  Et  hinc  habere  quoque  potes  quod  novitas  conver- 
sionis  non  concurrit  per  accidens  ad  novitatem  conti- 
nentiae ,  ex  quo  a  sacro  Concilio  pro  causa  affertur : 
causae  enim  per  accidens  ab  arte  relinquuntur  *.  -  Haec 
de  primo. 

IX.  Quoad  secundum  *,  sciendum  est  quod,  sicut  ne- 
cessarium  dicitur  dupliciter  in  naturalibus,  vel  secundum 
naturae  ordinem,  ut  quod  homo  generetur  ex  concubitu 
maris  et  feminae,  vel  secundum  habitudinem  terminorum, 
ut  circulum  esse  rotundum,  ita  in  ecclesiasticis  mysteriis 
dupliciter  potest  dici  necessarium :  vel  secundum  ordinem 
sacramentalem ,  ut  infantem  baptizatum  mundum  esse  a 
culpa  et  poena;  vel  quia  impossibile  est  etiam  per  divi- 
nam  potentiam  aliter  fieri,  ut  quod  altare  consecratum 
non  fuerit  consecratum.  In  proposito  non  est  disputandum 
de  divina  potentia,  ubi  de  sacramentis  tractatur:  sed  est 
attendendum  quid  sacramentalis  ordo  exigat.  Et  sicut  in 
naturalibus  necessaria  secundum  naturae  ordinem  appel- 
lantur  necessaria  sine  additione  aliqua,  ita  in  sacramenta- 
libus  appellanda  sunt  necessaria  quae  secundum  sacramen- 
talem  ordinem  sunt  necessaria :  debet  enim  quaelibet  di- 
sciplina  uti  necessario  et  contingenti ,  possibili  et  impos- 
sibili,  secundum  proprium  ordinem  sui  generis.  Et  pro- 
pterea,  quia  novitas  conversionis,  secundum  sacramentalem 
ordinem  a  Deo  institutum  et  ab  Ecclesia  explicatum,  est 
necessaria  ad  novitatem  continentiae ,  dicendum  est  sim- 
pliciter  et  absolute  quod  conversio  sacramentalis  est  ne- 
cessaria  ad  continentiam  corporis  Christi  sub  specie  panis. 

Probatur  autem  necessitas  secundum  ordinem  sacra- 
mentalem  ex  supra  *  dictis,  ex  quibus  apparet  clare  quod 
conversio  per  se  concurrit  ad  verificandum  Hoc  est  corpus 
tneum,  seu  ad  confectionem  huius  sacramenti.  Si  enim 
concurreret  per  accidens,  non  oportuisset  doctores  priscos 
tantum  pro  ipsa  laborare;  nec  licuisset  sacro  Concilio 
ipsam  pro  ratione  confectionis  sacramenti  reddere ;  ea  enim 
quae  sunt  per  accidens,  ut  dictum  est  *,  a  doctrina  repel- 
luntur.  Constat  autem  quod,  si  conversio  per  se  concurrit, 
necessario  concurrit :  ut  norunt  exercitati  in  Posterioribus 
Analyticis  *.  -  Haec  de  secundo. 

X.  Quoad  tertium  *,  videtur  mihi  conversionem  habere 
se  ad  hoc  sacramentum  sicut  fieri  ad  factum  esse :  ita 
tamen  ut  non  requiras  hic  omnimodam  similitudinem.  Sed 
ea  ratione  moveor,  quia  sacramenta  novae  legis  efficiunt 
quod  significant.  Ac  per  hoc,  verba  Christi,  Hoc  est  corpus 
meum,  quia  efficiunt  utramque  novitatem,  scilicet  conver- 
sionis  et  continentiae ,  ut  expresse  dicta  sacri  Concilii  * 
auctoritas  testatur;  consequens  est  ut  eadem  Christi  verba 
significent  utramque  novitatem;  alioquin,  plura  efficerent 
quam  significarent,  immo  efficerent  quod  non  significarent. 
Intelligendo  autem  conversionem  habere  se  ad  hoc  esse 
corpus  Christi  sicut  fieri  ad  factum  esse ,  optime  intelli- 
gimus  verba  Christi  significare  utramque  novitatem,  e.xpli- 
cando  posteriorem  ut  in  termino.  Sicut  enim  in  natura- 
libus  dicendo,  Hoc  est  lumen  novum,  significatur  illumi- 
natio  et  illuminatum  esse  ut  in  termino,  ita  in  Salvatoris 
verbis  virtutem  habentibus  factivam  conversionis  panis  in 
corpus  Christi,  conversionis  inquam  unientis  corpus  Christi 
et  accidentia  panis  ad  unum  sacramentum,  significatur  et 
conversio  panis  in  corpus  Christi,  et  corpus  Christi  con- 
tineri  sub  accidentibus  panis  ut  in  termino.  Et  sic  verba 
Christi  utrumque  significant,  et  utrumque  efficiunt. 

Suadetur  autem  rationabiliter  hoc  dici,  ex  eo  quod  huic 
dicto  omnia  consonant  dicta  Sanctorum,  et  sacrorum  Con- 
ciliorum.  Et  hinc  facile  solvuntur  obiectiones,  manifestior- 
que  fit  doctrina  communis,  ut  patere  potest  applicando.  - 
Haec  de  tertio. 

XI.  Quoad  quartum  *,  circa  aliorum  opiniones  **  duo 


sunt  advertenda.  Primum  est  quod  omnes  videntur  fugisse 
veram  transubstantiationem  panis  in  corpus  Christi  quia 
non  videtur  intelligibile  absque  aliqua  novitate  in  substan- 
tia  Christi. 

Secundum  est  quod  duplex  excessus  apparct  in  eis. 
Alter,  recurrendi  ad  possibile  secundum  divinam  poten- 
tiam:  cum  debuissent  suavi  tractatu  discurrere  secundum 
potentiam  sacramentorum  eorumque  ordinem  *.  Et  ex  hoc 
excessu  orta  est  illa  repulsa  opinio  loannis  Parisiensis  de 
assumptione  paneitatis  ad  unitatem  hypostasis  Christi  *, 
quam  a  pluribus  doctoribus  recitatam  videre  potes,  si  vis.  - 
Alter  excessus  est,  nimis  metiendo  res  fidei  secundum  lu- 
men  humani  ingenii  sibi  praestiti.  Ex  hoc  enim  transub- 
stantiationem  evitarunt :  cum  multo  melius  ac  perspicacius 
sensissent  si,  Magistrum  Sententiarum  *  secuti,  cum  ad- 
miratione  illam  verissime  tenuissent. 

XII.  Nunc  ad  praesentem  articulum  redeamus,  quo  con- 
clusum  est  corpus  Christi  veraciter  esse  in  hoc  sacramento, 
dicente  ipso,  Hoc  est  corpus  meum.  Et,  ut  iam  *  diximus, 
in  hoc  omnes  fideles  conveniunt:  sed  modus  quo  est,  in 
disputationem  vertitur. 

Scotus  *  putavit  corpus  Christi,  absque  deperditione  pro- 
prii  loci,  acquirere  quandam  praesentiam  ad  species  panis, 
quae  praesentia  est  quidam  respectus,  quasi  de  genere  ubi. 

Durandus  *  putavit  corpus  Christi,  absque  recessu  a 
proprio  loco,  esse  praesens  accidentibus  dictis  sicut  angelus 
est  praesens  corpori  prius  natura  quam  moveat  ipsum, 
dante  Deo  Christi  corpori  secundum  substantiam  immedia- 
tum  ordinem  ad  accidentia  panis  conversi  in  ipsum,  non 
minus  quam  si    absque    quantitate  pura    substantia  esset. 

Sed  neutra  harum  opinionum  sufficiens  apparet  ad  ve- 
rificandum  id  quod  communiter  fatemur,  scilicet,  sumendo 
hostiam  consecratam  sumere  nos  verum  Christi  corpus: 
sed  solum  esset  verum  nos  sumere  accidentia  praesentia 
corpori  Christi.  Patet  enim  haec  sequela,  primo,  ratione : 
quia  sumens  unum  praesens  alteri,  non  oportet  sumere 
alterum.  Deinde  proprio  exemplo  secundae  opinionis:  quia 
sumens  panem  cui  est  praesens  angelus,  non  propterea 
sumit  angelum.  Et  similiter  quoad  primam  opinionem : 
quia  sumens  panem  locatum,  etiam  si  inde  non  movere- 
tur ,  non  propterea  sumeret  locum  eius ;  et  tamen  inter 
panem  et  eius  locum  est  mutua  praesentia.  Non  videtur 
ergo  sufficienter  salvari  veritas  huius  ex  hac  solum  quod 
ponitur  simplex  Christi  corporis  praesentia  ad  accidentia 
panis,  quamvis  verum  sit  corpus  Christi  esse  illis  praesens. 

XIII.  Unde  convenientius,  cum  Augustino  ct  Gregorio, 
recitatis  a  Magistro  Sententiarum  * ,  dicimus  ex  corpore 
Christi  et  accidcntibus  panis  constare  unum  sacramentum, 
non  praecise  sicut  ex  signo  et  signato,  sed  quodam  inef- 
fabili  modo :  qui  a  sacro  Concilio  Lateranensi  *  vocatus  est 
ex  continente  et  contento ;  quo  etiam  nomine  appellavit 
eum  Magister  Sententiarum  *;  quem  modum  Auctor  in 
hac  littera,  in  responsione  ad  argumenta  *,  appellavit  spi- 
ritualem,  et  modum  proprium  huic  sacramento. 

Monstratur  autem  huiusmodi  convenientia  ex  ipsis  Do- 
mini  verbis.  Nam  et  forma  sacramenti,  Hoc  est  corpus 
meum,  idest,  Contentum  sub  hac  specie  est  corpus  meum, 
ut  communiter  exponitur,  monstrat  corpus  Christi  conti- 
neri  sub  accidentibus  istis:  praesertim  quod  ly  hoc  non 
demonstrat  substantiam  simpliciter  et  absolute,  sed  ut  con- 
notat  ipsius  continentiam  sub  istis  accidentibus.  Quod  con- 
vincitur  ex  eo  quod  oportet,  durantibus  accidentibus,  sem- 
per  verificari  contentum  sub  his  accidentibus  esse  corpus 
Christi. 

Ex  aliis  autem  verbis  Domini ,  loan.  vi  *,  Verba  quae 
locutus  sum  vobis,  spiritus  et  vita  sunt,  apparet  spiritualis 
coniunctio  verae  carnis  Christi  cum  accidentibus  panis. 
Intellexerant  siquidem  discipuli  Christi  camem  carnaliter 
comedendam,  ac  per  hoc,  morte  intercedente :  non  vesci- 
mur  siquidem  carnibus  nisi  mortuis.  Salvator  autem  no- 
ster  utrumque  errorem  abstulit,  dicendo  quod  spiritus  et 
vita  sunt:  vita,  contra  mortem;  spiritus,  contra  camem, 
idest  carnalem  modum;  ac  si  aperte  dixisset:  Dicta  mea 
sic  intelligite  quod  viva  mea  caro  spiritualiter  vobis  of- 
feretur  in  cibum. 


*  Cf.  num.  IX. 


*  Cf.  D'Argen- 
tr^e,  Cotlect.  lu- 
dic .  de  Novit 
Error.  etc,  id 
ann.  1299. 


•  IV  Sent.,  ditt. 
XI,  cap.  Si  vero 
quaeris. 


'  Num.  T,   in 
princip. 


•  IV  Sent.,  dist. 
XI,  qu.  IV. 


•  IV  Sent.,  dist. 
XI,  qu.  I. 


•  IV  Sent.,  dist. 
X,  capp.Qu<je« 
eadem;  Haec  et 
his;  dist.  XI,  cap. 
Quidam  vero. 

*  Cf.  num,  VIII, 
Secundo. 

'  IV  Senl.,  dist. 
X,  cap.  Haec  et 
his. 
*Ad3;cf.  not.p. 


Ver».  64. 


i6o 


QUAESTIO  LXXV,  ARTICULUS  II 


Merito  demum  modus  iste  proprius  dicitur  huic  sacra- 
mento :  non  solum  propter  differentiam  a  ceteris  sacra- 
mentis ;  sed  etiam  quia  in  toto  universo  non  apparet  unus 


aliquis  modus  huic  similis.  Propter  quod  cum  admira- 
tione  et  veneratione  fateamur  defectum  cognitionis  nostrae 
circa  hoc. 


•  De  Fide  Orth., 
lib.  IV,  cap.  xiii. 


'Inloan.Evang. 
tract.  XXVI,  n. 


*  Can.  Omnia 
auaecumque,  de 
Consecr.j  dist.II. 


*  Rupert.  Com- 
ment.  in  loan. 
lib.VI;  deDivin. 
O^c.  lib.Il,  cai). 
II ,  IX  ;  Guieao 
de  Cluvigny,  in 
Quodlibet.  [  Cf. 
(TArgcntr^e,  de 
Novis  Error,in. 
1265.). 


ARTICULUS  SECUNDUS 

UTRUM  IN  HOC  SACRAMENTO  REMANEAT  SUBSTANTIA  PANIS  ET  VINI  POST  CONSECRATIONEM 

IV  Sent.,  dist.  xi,  qu.  i,  art.  i,  qu'  1;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxiii;  In  Matth.,  cap.  xxvi;  I  ad  Cor.,  cap.  xi,  lect.  iv. 


•D  SECUNDUM  sic  PRocEDiTUR.  Videtur  quod 
in  hoc  sacramento  remaneat  substantia 
'panis  et  vini  post  consecrationem.  Di- 
icit  enim  Damascenus ,  in  libro  IV  * : 
Quia  consuetudo  est  hominibus  comedere  panem 
et  vinum  ",  coniugavit  eis  deitatem,  etfecit  ea  cor- 
pus  et  sanguinem  suum.  Et  infra  ^:  Panis  com- 
municationis  non  panis  simplex  est,  sed  unitus  dei- 
tati.  Sed  coniugatio  est  rerum  actu  existentium. 
Ergo  panis  et  vinum  simul  sunt  in  hoc  sacra- 
mento  cum  corpore  et  sanguine  Christi. 

2.  Praeterea,  inter  Ecclesiae  sacramenta  de- 
bet  esse  conformitas.  Sed  in  aliis  sacramentis 
substantia  materiae  ^  manet:  sicut  in  baptismo 
substantia  aquae,  et  in  confirmatione  substantia 
chrismatis.  Ergo  et  in  hoc  sacramento  substan- 
tia  panis  et  vini  manet. 

3.  Praeterea,  panis  et  vinum  assumitur  in  hoc 
sacramento  inquantum  significat  ^  ecclesiasticam 
unitatem,  prout  unus  panis  fit  ex  multis  granis , 
et  unum  vinum  ex  multis  racemis,  ut  Augustinus 
dicit,  in  libro  de  Symbolo  *.  Sed  hoc  pertinet  ad 
ipsam  substantiam  panis  et  vini.  Ergo  substantia 
panis  et  vini  remanet    in  hoc   sacramento. 

Sed  contra  est  quod  Ambrosius  dicit,  in  libro 
de  Sacramentis  *:  Licet  figura  panis  et  vini  vi- 
deatur ,  nihil  tamen  aliud  quam  caro  Christi  et 
sanguis  post  consecrationem  credenda  sunt. 

Respondeo  dicendum  quod  quidam  *  posuerunt 
post  consecrationem  substantiam  panis  et  vini 
in  hoc  sacramento  remanere.  -  Sed  haec  positio 
stare  non  potest.  Primo  quidem,  quia  per  hanc 
positionem  tollitur  veritas  huius  sacramenti,  ad 
quam  pertinet  ut  verum  corpus  Christi  in  hoc 
sacramento  existat.  Quod  quidem  ibi  non  est 
ante  consecrationem.  Non  autem  aliquid  potest 
esse  alicubi  ubi  prius  non  erat,  nisi  per  loci  mu- 
tationem,  vel  per  alterius  conversionem  in  ipsum : 
sicut  in  domo  aliqua  de  novo  incipit  esse  ignis 
aut  quod  ^  illuc  defertur,  aut  quod  ibi  generatur. 
Manifestum  est  autem  quod  corpus  Christi  non 
incipit  esse  in  hoc  sacramento  per  motum  lo- 
calem.  Primo  quidem,  quia  sequeretur  quod  de- 


sineret  esse  in  caelo:  non  enim  quod  localiter 
movetur,  pervenit  de  novo  ad  aliquem  locum, 
nisi  deserat  priorem.  Secundo,  quia  omne  cor- 
pus  localiter  motum  pertransit  omnia  media: 
quod  hic  dici  non  potest.  Tertio,  quia  impossi- 
bile  est  quod  unus  motus  eiusdem  corporis  lo- 
caliter  moti  terminetur  simul  ad  diversa  loca: 
cum  tamen  in  pluribus  locis  corpus  Christi  sub 
hoc  sacramento  simul  esse  incipiat.  Et  propter 
hoc  relinquitur  quod  non  possit  aliter  corpus 
Christi  incipere  esse  de  novo  in  hoc  sacramento 
nisi  per  conversionem  substantiae  panis  in  ipsum. 
Quod  autem  convertitur  in  aliquid,  facta  conver- 
sione,  non  manet.  Unde  relinquitur  quod,  salva 
veritate  huius  sacramenti,  substantia  panis  post 
consecrationem  remanere  non  possit. 

Secundo,  quia  haec  positio  ''•  contrariatur  for- 
mae  huius  sacramenti,  in  qua  dicitur,  Hoc  est 
corpus  meum.  Quod  non  esset  verum  si  substan- 
tia  panis  ibi  remaneret :  nunquam  enim  substan- 
tia  panis  ^  est  corpus  Christi.  Sed  potius  esset 
dicendum,  Hic  ^  est  corpus  meum. 

Tertio,  quia  contrariaretur  '  venerationi  huius 
sacramenti ,  si  aliqua  substantia  esset  ibi  quae 
non  posset  adorari  adoratione  latriae. 

Quarto,  quia  contrariaretur  ritui  Ecclesiae,  se- 
cundum  quem  post  corporalem  cibum  non  licet 
sumere  corpus  Christi:  cum  tamen  post  unam 
hostiam  consecratam  liceat  sumere  aliam. 

Unde  haec  positio  "  vitanda  est  tanquam  hae- 
retica. 

Ad  primum  ergo  digendum  quod  Deus  coniuga- 
vit  divinitatem  suam,  idest  divinam  virtutem,  pani 
et  vino,  non  ut  remaneant  in  hoc  sacramento, 
sed  ut  faciat  inde   corpus  et  sanguinem   suum. 

Ad  secundum  dicendum  quod  in  aliis  sacramentis 
non  est  ipse  Christus  realiter,  sicut  in  hoc  sacra- 
mento.  Et  ideo  in  sacramentis  aliis  manet  sub- 
stantia  materiae,  non  autem  in  isto. 

Ad  tertium  dicendum  quod  species  quae  re- 
manent  in  hoc  sacramento ,  ut  infra  *  dicetur , 
sufftciunt  ad  significationem  huius  sacramenti: 
nam  per  accidentia  cognoscitur  ratio  substantiae. 


a)  vinum.  ~  bibere  addit  P.  -  eis  F  et  tertia;  1«  eis  E,  enim  eis 
ceteri. 

P)  infra.  -  ita  PDFa  et  forte  ABC. 

f)  substantia  materiae.  -  PFsE ;  substantiae  materiae  pE,  materia  I, 
substantiae  materia  ceteri. 

S)  assumitur...  significat.  -  assumuntur...  significat  Hlb,  assu- 
muntur...  significant  PsG  et  c. 

e)  aut  quod.  -  aut  quia  D  et  tertia,  aut  F;  altero  loco  aut  PF, 
aut  quia  D  et  cetera  tertia. 


X,)  haec  positio.  -  F  et  tertia ;  hoc  ipsum  ed.  a,  hoc  ipso  ceteri. 

r,)  panis.  -  sE  a  et  tertia  (praeter  Ir);  om.  ABCDpE ;  161...  panis 
vel  panis  ibi...  substantia  om.  I;   nunquam...  corpus  meum  om.  F. 

9)  Hic.  -  PDlac ;  Hoc  ABCHpE  et  *,  Hoc  non  sE,  Haec  G ;  pro  F 
vide  »). 

i)  contrariaretur.  -  contrariatur  tertia  hic  et  statim.  -  Post  sub- 
stantia  PI  addunt  creata. 

x)  positio.  -  propositio  ABCpE.  Pro  vitanda,  vitanta  pAG,  m 
tantum  B,  in  tanta  C. 


Art. 


QUAESTIO  LXXV,  ARTICULUS  II 


161 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


*  Cf.  num.  II,  XIV, 

XVII. 


•  Num.  ni. 

•  Nura.  IV. 

•  Qu.  I. 


•  Cf.   num.  VII. 
••  Loc.  cit. 


*  Durand.,  ibid. ; 
Scot.  IV  Scti/.j 
dist.  X,  qu.  I. 


Ibid.,  qu.  III. 


•  Ibid.  qu.  IV,  ad 
argg.  pnncipal. 


•  Scot.  ibid.,  qu, 


*  Scot.  ibid.,  qu 
II. 

*  Cf.  num.  VI. 


*Cf  num.  II,  init. 
**  Cf.  num.  VIII. 
***lV5mr.,dist. 
XI,  qu.  I. 


TiTULUs  clarus.  —   In   corpore  duo  facit :  primo ,  recitat 
opinionem  aiftrmativam;  secundo,  reprobat  eam  qua- 
tuor  rationibus,  per  hoc  concludendo  negativam. 

Et  quia  rationes  Auctoris  a  posterioribus  fuerunt  valde 
discussae  ac  improbatae,  quamvis  teneant  conclusionem 
cum  Auctore ;  ideo  aiferenda  sunt  motiva  quae  contra  has 
rationes  adducuntur  *. 

II.  Circa  primam  rationem,  multa  obiiciuntur  contra 
iilam  maiorem:  Non  potest  aliquid  esse  ubi  prius  non 
erat,  nisi  vel  per  loci  mutationem,  vel  per  alterius  conver- 
sionem  in  ipsum.  Arguitur  enim  contra  ipsam  tripliciter: 
primo,  contra  ipsam  absolute;  secundo,  contra  ipsam  ap- 
plicatam  ad  hanc  materiam  *;  et  tertio,  contra  perseitatem 
illius  *.  Spotus  in  primis,  in  IV  Sent.,  dist.  x,  qq.  i,  iii  et  iv, 
et  dist.  XI,  qu.  11,  multipliciter  obiicit.  Durandus  quoque, 
in  XI  distinctione  *  Quarti,  obiicit. 

Quadrupliciter  ergo  contra  maiorem  universaliter  intel- 
lectam  arguitur  *.  Primo,  a  Durando  **.  Quia  Deus  posset 
creare  novum  caelum  supra  ultimam  nunc  sphaeram.  Et 
tunc  ultima  nunc  sphaera  inciperet  esse  ubi  prius  non 
erat,  absque  hoc  quod  moveretur,  et  absque  hoc  quod 
aliquid  converteretur  in  ipsam.  Falsa  est  ergo  maior  as- 
sumpta. 

Secundo,  ab  utroque  *.  Quia  Deus  posset  facere  corpus 
suum  esse  praesens  sacramento  Altaris  simul  cum  sub- 
stantia  panis,  cum  hoc  non  implicet  contradictionem :  et 
tunc  corpus  Christi  inciperet  esse  sub  sacramento  absque 
motu  locali ,  et  absque  conversione  alicuius  in  ipsum.  — 
Assumptum  probatur  a  Scoto  *.  Quia  non  est  maior  repu- 
gnantia  corpus  Christi  esse  simul  cum  substantia  panis, 
quam  sub  quantitate  eius :  quia  non  magis  repugnat  sub- 
stantia  substantiae  quam  substantia  quantitati,  quoad  talem 
simultatem. 

Tertio,  a  Scoto  *.  Quia  de  facto  quantitas  corporis 
Christi  et  anima  eius  incipiunt  esse  in  hoc  sacramento 
absque  hoc  quod  aliquid  convertatur  in  ipsas. 

Et  si  glossetur  maior,  arctando  ipsam  ad  id  quod  primo 
incipit  esse  alicubi,  et  dicendo  quod  non  habet  locum  in 
his  quae  incipiunt  esse  alicubi  concomitanter :  contra  instat 
Scotus  dupliciter.  Primo,  quia  ex  hoc  habeo  quod  non  est 
propria  mutatio,  nec  propria  formalis  ratio,  nec  praecisa, 
ad  esse  alibi  rem  immotam  localiter,  conversio  alicuius  in 
ipsam.  -  Secundo,  quia  alia  est  praesentia  animae  hic,  et 
alia  praesentia  corporis,  quia  aliud  et  aliud  est  fundamen- 
tunj :  sed  praesentia  animae  non  habetur  per  conversio- 
nem  in  ipsata,  nec  per  motum  localem:  ergo  maior  est 
falsa. 

Quarto  *.  Deus  potest  facere  in  creatura  ahquid  sine 
eo  quod  non  est  sibi  ratio  essendi,  nec  aliquo  modo  de 
essentia  eius.  Sed  nec  conversio  nec  sacramentum  est  for- 
malis  ratio  corpori  Christi  essendi  hic,  nec  aliquo  modo 
de  essentia  eius.  Ergo  Deus  potest  facere  corpus  Christi 
esse  hic  sine  utroque  istorum.  -  Probatur  minor.  Quia 
conversio  non  est  ratio  formalis  essendi :  nec  ut  praesens, 
quia  praeteriit,  corpore  Christi  existente  hic;  nec  ut  prae- 
terita,  quia  tunc  Deus  non  posset  subtrahere  hinc  corpus 
Christi,  sicut  nec  facere  quod  non  praeteriit  conversio. 
Similiter  nec  sacramentales  species :  quia  non  sunt  in  cor- 
pore  Christi,  nec  per  eas  aliquid  inest  formaliter  corpori 
Christi. 

Quinto,  arguitur  ex  alio  capite  *,  ex  hoc  scilicet  quod 
corpus  Christi  immotum  potest  simul  esse  in  diversis  locis 
localiter.  Sed  de  hoc  alias  *. 

III.  Circa  applicationem  vero  maioris  ad  hanc  mate- 
riam  *,  tripliciter  arguitur  **.  Primo,  a  Durando  ***.  Cor- 
pus  Christi  esse  in  sacramento  non  est  esse  alicubi:  quia 
non  est  esse  in  loco.  Male  ergo  applicatur  illa  maior  de 
ubi  et  alicubi  ad  esse  in  sacramento :  et  falsa  est  minor 
dicens  quod  corpus  Christi  incipit  esse  ubi  prius  non  erat, 
essendo  in  sacramento. 

SUMMAK  Thkol.  D.  Thomak  T.  IX. 


Secundo,  a  Scoto  *.  Genitum  esse  in  loco  corrupti  est 
verum  propter  materiam  communem  utrique:  propterea 
enim  ignis  incipit  esse  ubi  erat  aer  conversus  in  ignem, 
quia  ex  materia  quae  fuit  aeris,  remanente  ibidem,  et  forma 
ignis  iit  compositum  ibidem.  In  proposito  autem,  quia 
non  remanet  materia  panis,  non  habet  locum  maior,  di- 
cens  quod  per  conversionem  corpus  Christi  est  ubi  erat 
panis. 

Tertio,  ab  eodem  *  et  Durando  **.  Quia  aliud  est  loqui 
de  conversione  absolute,  et  aliud  de  conversione  in  prae- 
existens.  Nam  quod  convertitur  in  praeexistens ,  trahitur 
ad  conditiones  praeexistentis ,  et  non  e  contra :  ut  patet 
in  ahmento  et  alito.  Et  propterea  hinc  sequitur  quod 
panis  est  ubi  est  corpus  Christi,  et  non  e  converso. 

IV.  Contra  perseitatem  *,  hoc  est,  necessitatem  conver- 
sionis  ad  existentiam  corporis  Christi  in  hoc  sacramento, 
quod  scilicet  impossibile  sit  corpus  Christi,  non  motum 
localiter,  incipere  esse  in  hoc  sacramento  absque  conver- 
sione  alicuius,  puta  panis,  multipliciter  arguitur  *. 

Primo,  a  Scoto  *.  Per  nullam  mutationem  habetur  per 
se  illud  quod  est  aliud  et  posterius  suo  per  se  termino. 
Sed  praesentia  corporis  Christi  hic ,  idest  in  hoc  sacra- 
mento,  est  quid  aliud  et  posterius  corpore  Christi,  quod 
est  proprius  terminus  transubstantiationis.  Ergo  per  con- 
versionem  panis  in  corpus  Christi  non  habetur  per  se 
huiusmodi  praesentia. 

Secundo  * ;  et  supponitur  Deum  posse  facere  corpus 
Christi  praesens  hostiae,  manente  substantia  panis  *.  Quod 
probatur:  quia  novitas  posterioris  non  infert  novitatem 
prioris,  ex  VIII  Physic.  *,  ubi  ponitur  motus  localis  in 
caelo  sine  mutatione  secundum  formam  absolutam.  Ar- 
guitur  ergo  sic.  Sine  mutatione  substantiali  potest  esse 
nova  praesentia  corporis  Christi  ad  panem.  Ergo  oportet 
dare  aliquam  mutationem  ad  huiusmodi  praesentiam.  Ergo 
huiusmodi  praesentia  non  habetur  per  conversionem :  et 
probatur  sequela.  Quia  terminus  unius  rationis,  cuiusmodi 
est  praesentia,  non  proprie  per  se  est  terminus  duarum 
mutationum  distinctarum  secundum  genus.  . 

Et  si  dicatur,  inquit  Scotus  *,  corpus  Christi  posse  esse 
praesens  cum  substantia  panis  sine  mutatione  substan- 
tiali,  tamen  nunc  de  facto  iit  praesens  per  substantialem 
mutationem  panis  in  corpus  Christi ,  et  non  per  aliam , 
contra:  —  In  corpus  Christi  prius  factum  praesens  pani, 
posset  Deus  convertere  panem :  quia  non  esset  magis 
contradictio  tunc  quam  nunc.  Ergo  talis  conversio  vel 
non  faceret  corpus  Christi  praesens:  vel  fieret  praesens 
postquam  fuit  praesens,  et  sic  eadem  praesentia  termi- 
naret  duas  dictas  mutationes. 

V.  Deinde  extenduntur  argumentationes  ad  hoc  quod 
conversio  nihil  facit  ad  praesentiam  corporis  Christi  in 
sacramento  *.  Et  arguitur  primo  **  sic.  Deus  posset  con- 
vertere  panem  in  corpus  Christi  ut  habens  esse  in  caelo : 
quia  non  est  ibi  maior  contradictio  quam  in  conversione 
quae  nunc  ponitur.  Sed  tunc  non  haberetur  corpus  Christi 
sub  specie  panis  ex  ipsa  conversione.  Ergo  nec  nunc. 

Secundo  *.  Si  panis  quantus  converteretur  in  corpus 
Christi  quantum ,  ita  quod  substantia  in  substantiam  et 
quantitas  in  quantitatem  verteretur,  tunc  corpus  Christi 
quantum  non  haberet  ubi  circumscriptive  quod  fuit  cir- 
cumscriptive  panis  quanti.  Ergo  nunc  non  habet  ubi  de- 
finitivum  substantiae  panis.  -  Et  probatur  sequela.  Quia 
ita  se  habent  substantiae  quae  subsunt  quantitatibus  ad 
loca  definitive,  sicut  substantiae  quantae  ad  loca  circum- 
scriptive.  Ac  per  hoc,  quod  facit  conversio  substantiae 
in  substantiam  ad  ubi  definitive,  hoc  facit  ad  ubi  cir- 
cumscriptive  conversio  substantiae  quantae  in  substantiam 
quantam. 

Tertio  *.  Si  per  conversionem  fit  terminus  ad  quem 
ubi  fuit  terminus  a  quo,  ergo  modus  essendi  utriusque 
erit  similis :    ille  saltem  modus   qui  potest  esse   commu- 


*  IV  Sent  dist. 
xi,qu.ii,  aaargg. 
in  opposit. 


•  IV  Sent.,  di«L 

X,  qu.  1. 

*•  IV  Sent.,  dist. 

XI,  qu.  I. 


*  Cf.  num.  n,  init. 


•  Cf.  num.  IX. 

•  IV  Sent.,  dist. 
X,  qu.  I. 


"Ibid. -Cf.  num. 

XI,  xit. 

*   Cf.    num.   II, 

Secundo. 

•Cf.AristoLMff- 
taphyt.  lib.  VII, 
cap.  IV,  n.  6.  - 
S.  Th.  lib.  VUI, 
lect.  IV. 


*  Loc.  prox.  cit. 


*  Cf.  num.  XIII. 
••Scot.,IV5fn/., 
dist.  X,  qu.  I. 


Ibid. 


Ibid. 


i6a 


QUAESTIO  LXXV,  ARTICULUS  II 


XI,  qu.  I. 


Quinto. 


nis  utrique.  Sed  panis  erat  hic  quantitative.  Ergo  corpus 
Christi  erit  hic  quantitative.  Quod  est  inconveniens. 

•  IV  Smt.,  dist.  Quarto,  arguit  Durandus  *.  Sicut  se  habet  substantia 
ad  substantiam,  sic  se  habet  quantitas  ad  quantitatem.  Sed 
si  quantitas  panis  converteretur  in  quantitatem  corporis 
Christi,  non  propter  hoc  quantitas  corporis  Christi  fieret 
ubi  fuit  quantitas  panis.  Ergo  non  propter  conversionem 
corpus  Christi  fit  ubi  erat  panis. 

VI.  Reliqua  argumenta,  quae  contra  hanc  eandem  Au- 
Cf.  nam.  ii,   ctoris  rationem  ex  alio  capite  militant  *,  hoc  est  ex  sup- 

positione  quod  unum  corpus  potest  esse  simul  localiter 
in  diversis  locis,  cum  rationibus  probantibus  ipsam  suppo- 
sitionem,  ideo  pro  nunc  omitto,  quia  constat  corpus  Chri- 
sti  non  esse  in  sacramento  localiter.  Hinc  enim  huiusmodi 
quaestio  a  proposito  remota  apparet.   Fiet  autem  de  hoc 

*  Qu.  LxxTi,  art.   quaestio  specialis  *. 

*■  Haec  igitur  sunt  quae  contra  primam  litterae  rationem 

obiiciuntur. 

VII.  Ad  evidentiam  horum,  praemittendum  est  quod 
non  est  hic  quaestio  de  divina  potentia,  non  enim  ad  hunc 
tractatum  haec  spectat  quaestio :  sed  quaerimus  quid  in- 
stitutus  ordo  causarum  habeat.  Unde,  cum  dicitur  in  lit- 

•  in  corpore.      tera  * ,  Impossibile  est  etc. ,  non  est  sermo  de  impossibili 

secundum    divinam    potentiam    absolute :    sed    secundum 
potentiam  ordinatam,  secundum  quam  attenditur  possibile 
vel  impossibile  in  ecclesiasticis  mysteriis.  Et  hinc  multo- 
rum  argumentorum  quae  adduximus  solutio  pendet. 
Unde  ad  obiecta  contra  Auctoris  propositionem  maio- 

*  Num.  II,  Qttu-  rem    absolute   et  universaliter  intellectam  *  respondendo, 

arupltciter.  ...  ,     ,  •  .  .  , 

dicitur  quod  duo  pnma  argumenta,  quia  aequivocant  de 
possibili,  dum  de  divina  potentia  absolute  loquuntur,  non 
militant  contra  Auctorem.  -  Prima  tamen  obiectio ,  de 
ultima  sphaera,  praeter  hoc  dupliciter  deficit.  Primo,  quia 
maior  litterae  manifeste  loquitur  de  locis  praeexistentibus : 
obiectio  autem  creat  de  novo  locum  praeexistenti  loca- 
bili.  Secundo  deficit  quia,  si  crearetur  alia  sphaera,  ista 
quae  nunc  est  suprema,  proprie  loquendo,  esset  in  eodem 
loco  in  quo  nunc  est :  varietas  autem  esset  de  loco  ima- 
ginario  in  locum  realem,  et  de  loco  potentiali  in  locum 
actualem.  Unde,  proprie  loquendo,  non  acquireret  novum 
locum,  sed  novum  continens.  Sermo  autem  litterae  est  de 
loco  novo  totaliter,  et  non  secundum  quid. 

Ad  tertium  vero  dicitur  quod  responsio  recitata  non 
est  mala.  Melius  tamen  diceretur:  Nihil  immotum  potest 
esse  ubi  prius  non  fuit,  nisi  per  conversionem  in  ipsum, 
aut  aliquid  sibi  realiter  coniunctum.  Et  per  hoc  excluditur 
prima  instantia  Scoti,  dicendo  quod  conversio  est  propria 
mutatio  afferens  praesentiam  proprii  termini  primo,  et  con- 
iunctorum  illi  concomitanter.  Sic  enim  nulla  fit  exceptio 
ab  illa  maiore,  sed  declaratur  vim  conversionis  extendere 
se  ad  praesentiam  non  solum  proprii  termini,  sed  conco- 
mitantium  illum.  -  Ad  secundam  autem  instantiam,  ne- 
gatur  aliam  esse  praesentiam  animae,  et  aliam  corporis  in 
hoc  sacramento.  Eadem  enim  numero  praesentia  qua  cor- 
pus  Christi  praesens  est  sacramento ,  anima  eius,  corpus 
concomitans,  denominative  dicitur  praesens.  Unde  falsum 
est  esse  aliud  et  aliud  fundamentum  praesentiae  in  anima 
et  corpore.  Sicut  etiam  anima  mea  est  in  hoc  loco  quia 
corpus  meum  est  hic ,  et  a  corporis  praesentia  in  loco 
denominatur  anima  mea  praesens ;  nec  oportet  ponere 
aliam  propriam  in  anima  mea  praesentiam  ad  locum  hunc. 

Ad  quartum  dicitur  quod  maior  est  diminuta:  debet 
enim  addi,  nec  necessario  connexum.  -  Et  ultra  hoc,  minor 
est  etiam  diminuta,  quantum  ad  conversionem.  Quoniam 
connexio  praesentiae  ad  conversionem  nec  est  ut  ad  prae- 
sentem,  nec  ut  ad  praeteritam,  sed  ut  ad  viam  in  ipsam :  ha- 
bet  enim  se  ut  factum  esse  in  termino  ad  fieri.  -  Illud  quo- 
que  quod  additur  de  speciebus,  diminutum  est.  Datur  enim 
tertium,  scilicet  quod  sub  illis  corpus  Christi  habet  prae- 
sentiam  quam  sine  illis  haberi  non  est  intelligibile ,  quia 
implicat  contradictionem.  Nam  si  corpus  Christi  esset  sa- 
cramentaliter  sine  aliquo  sensibili  signo,  integraret  et  non 
integraret  sacramentum;  et  similiter  contineretur  sub  signo 
sensibili 'et  non  contineretur ;  et  similiter  esset  praesens 
sensibili  signo,  et  nulli  sensibili  signo  esset  praesens.    Et 


tenent  sequelae:  quia  de  ratione  sacramenti  est  sensibile 
signum ;  ac  per  hoc,  sacramentale  esse  intelligi  nequit  abs- 
que  sensibili  signo. 

VIII.  Ad    obiecta    autem    contra    applicationem    dictae 

maioris  ad  hanc  materiam  *  respondendo,  dicitur  ad  pri-  "  Ct  num.  in. 
mum  quod  tripliciter  deficit.  Primo ,  quia  in  littera  non 
subsumitur  quod  esse  in  sacramento  sit  esse  alicubi,  ut 
patet  intuenti.  -  Secundo,  quia  licuit,  philosophorum  more, 
latentes  res  per  comitantia  accidentia  declarare.  Constat 
autem  quod  esse  in  sacramento  est  esse  valde  latens, 
verificans  locum  eundem  de  sacramento  et  existente  sub 
sacramento.  Licuit  igitur  uti  propositione  de  ubi  et  alicubi 
pro  maiore;  et  subsumere  de  esse  in  sacramento  tanquam 
verificante  ubi  et  aUcubi  de  corpore  Christi  existente  in 
sacramento.  -  Et  hinc  patet  tertium:  quod  scilicet  vere, 
quamvis  per  accidens,  per  esse  in  sacramento  acquirit 
novum  ubi ,  puta  altare ,  quod  est  locus  specierum.  Et 
potest  unico  verbo  dici  quod  esse  in  sacramento,  licet  non 
sit  esse  in  loco  formaliter,  est  tamen  causaliter,  pro  quanto 
per  illud  esse  Christus  est  ubi  est  sacramentum. 

Ad  secundum  vero  dicitur  quod,  formaliter  loquendo, 
materia,  inquantum  remanens  ibidcm  sub  utroque  termino, 
facit  quod  genitum  sit  in  loco  corrupti.  Et  ex  hoc  habe- 
tur  quod  quodcumque  quantum  remanens  alicubi  sub 
utroque  termino,  sufficit  ad  hoc  quod  genitum  sit  in  loco 
corrupti.  Et  quia  sic  contingit  in  proposito,  nam  eadem 
numero  species  panis  quanta  ibidem  remanet  sub  utroque 
termino ;  ideo  sufficienter  habetur  unde  corpus  Christi  sit 
in  loco  panis  conversi  in  ipsum,  quamvis  materia  nulla 
communis  remanserit:  species  enim  quanta  remanens  ae- 
quivalet  materiae  quoad  hoc. 

Ad  tertium  autem  dicitur  quod  in  hac  mirabili  transub- 
stantiatione  concurrunt  duae  rationes,  scilicet  ratio  con- 
versionis,  et  ratio  praeexistentis.  Et  pro  quanto  invenitur 
in  hoc  sacramento  ratio  conversionis ,  qua  id  quod  erat 
panis  substantia  est  substantia  corporis  Christi,  habemus, 
iuxta  generalem  regulam  conversorum  in  naturam  aliam, 
corpus  Christi  esse  ubi  erat  panis.  Et  hoc  est  quod  littera 
sonat,  quod  ignis  incipit  esse  alicubi  quia  id  quod  est  ibi 
convertitur  in  ignem.  Et  hoc  est  clarum,  et  expedit  ad 
manuducendum  intellectum.  Qui  si  solum  attenderet  quod 
ex  pane  hic  existente  fit  corpus  Christi,  ita  quod  conten- 
tum  sub  accidentibus  panis  acquisivit  substantialiter  inte- 
gram  naturam  Christi  corporis  per  conversionem  in  ipsum, 
facile  intelligeret  corpus  Christi  esse  ubi  erat  panis  con- 
versus  in  Christi  corpus,  sicut  ignis  est  ubi  erat  lignum 
conversum  in  ignem.  Sed  quia  rationi  conversionis  adiun- 
gitur  ratio  praee.xistentis  Christi  corporis,  impediri  videtur 
quod  dictum  est  haberi  ex  ratione  conversionis :  quoniam 
ipsum  praeexistens  trahere  videtur  ad  se  quod  convertitur 
in  ipsum.  Veruntamen  oportet  in  huiusmodi  mirabilibus 
hominem  esse  persuasibilem ,  et  conceptus  nostros  sacris 
adaequare  mysteriis,  et  non  e  contra.  Et  propterea  dicimus 
quod  ex  ratione  conversionis  habemus  corpus  Christi  esse 
ubi  fuit  panis:  hoc  enim,  ut  ex  supra*  dictis  patet,  tam  '  An-  '.  Com- 
Ecclesiae  quam  sacrorum  doctorum  tradidit  auctoritas.  Ex  ™"' '  """"^  ^"'' 
ratione  vero  praeexistentis  Christi  corporis  absque  addi- 
tione  mutationeque  aliqua  in  ipsius  substantia,  habemus, 
non  quod  panis,  sed  id  quod  fuit  panis  est  ubi  est  corpus 
Christi :  quia  est  ipsum  corpus  Christi  verum ,  quod  est 
in  caelo.  Et  ex  hac  parte  concedendum  est  quod  conver- 
sum  acquirit  conditiones  eius  in  quod  est  conversum.  Nec 
potest  hinc  inconveniens  aliquod  inferri :  sed  duo  mira- 
bilia  conspiciuntur  ex  hac  mirabili  conversione,  scilicet, 
corpus  Christi  esse  ubi  fuit  panis,  et  id  quod  fuit  panis 
esse  ubi  est  corpus  Christi. 

IX.  Ad  obiecta  contra  necessitatem  convcrsionis  ad 
corpus  Christi  esse  in  sacramento  *  respondendo,  dicitur  ■  Num.  iv. 

ad  primum  quod,  ut  supra  *  diximus,  dupliciter  de  con-  '  Art.  i,  Com- 
versione  panis  in  corpus  Christi  loqui  possumus,  hoc  est, 
vel  absolute,  vel  sacramentali.  Et  si  sit  sermo  de  conver- 
sione  absolute,  fateor  me  non  videre  necessitatem.  Et  sic 
arguentes  fere  omnes  de  conversione  loquuntur.  Et  pro- 
pterea  non  est  mirum  si  contra  Auctorem  communemque 
doctrinam  non  militant :  quia  non  de  conversione  absolute, 


ment.  num.  vii. 


QUAESTIO  LXXV,  ARTICULUS  II 


i63 


'Physic.Ub.ym, 
cap.  IV,  n.  7.  - 
S.  Th.  lect.  VIII. 


•  Art.  1,   Com- 
ment.  num.  viii. 


*  Cf.  Aristot.  So- 
phist.  Elmch . , 
cap.  II,  n.  2. 


*  Cap.  V,  n.  !,  - 
S.  Th.  lib.  VIII, 
lect.  IV. 
"  Ibid. 


*  Num.  IV,   Se- 

cundo. 

'  Num.  IV,  IX,  X. 


sed  de  conversione  sacramentali  intelligenda  est  communis 
doctrina.  Haec  enim  necessaria  est  ad  verificandum  sacra- 
mentum  Eucharistiae. 

Unde  ad  primam  obiectionem  Scoti,  quae  est  maxi- 
mum  eius  fundamentum ,  dicitur  quod  tam  maior  quam 
minor  est  falsa.  Maior  quidem,  quoniam  in  naturalibus 
videmus  quod  per  eandem  mutationem  habetur  per  se  non 
solum  substantia  per  se  primo  terminans,  sed  concomitans 
passio.  Nam  per  unam  et  eandem  generationem  habetur 
per  se  terra  et  eius  gravitas,  et  similiter  ignis  et  eius  le- 
vitas :  in  tantum  quod  gravia  et  levia  dicuntur  ab  Aristo- 
tele  *  moveri  per  se  a  generante.  Et  similiter  per  eandem 
mutationem  habetur  substantia  Socratis  et  eius  filiatio, 
cum  Socrates  generatur.  Falsa  est  ergo  maior  in  absolutis 
et  relativis. 

Minor  autem,  univoce  loquendo  de  conversione ,  non 
est  usquequaque  vera,  pro  tanto  quia,  licet  conversionis 
absolute  terminus  proprius  sit  solummodo  corpus  Christi, 
conversionis  tamen  sacramentalis  proprius  et  per  se  ter- 
minus  est  corpus  Christi  verificans  Christi  verbum,  Hoc 
est  corpus  meutn :  sic  enim,  ut  ex  superius  *  dictis  appa- 
ret,  ab  Ecclesia  et  priscis  doctoribus  docti  sumus.  Et  quia 
incognitum  nobis  est  quid  addit  supra  corpus  Christi  ly 
verijicans,  Hoc  est  corpus  meum,  quoniam  vires  humani 
intellectus  excedit  quomodo  corpus  Christi  est  in  sacra- 
mento  hoc,  ideo  pro  frivolis  molestiis  potius  quam  ratio- 
nabihbus  argumentis  habendae  sunt  obiectiones  quae  con- 
tra  hoc  fierent  ex  eo  quod  corpus  Christi  in  hoc  sacra- 
mento  non  est  per  se  unum,  sed  aggregatum  per  accidens, 
et  simiha.  Suf&ciat  nobis  addiscentibus  in  hac  via  credere  * 
Ecclesiae  et  doctoribus  priscis  quia  sic  est.  —  Veruntamen, 
pro  aliquali  quiete  humani  intellectus,  scito  merito  frivola 
haec  dici :  quia  manifeste  constat  terram  et  gravitatem 
non  constituere  unum  per  se,  utpote  res  diversorum  prae- 
dicamentorum,  et  tamen  per  eandem  haberi  mutationem. 

X.  Posset  quoque  aliter  solvi  dicta  Scoti  ratio,  signifi- 
cando  illum  essendi  modum  nomine  relativo,  puta,  con- 
tineri  sub  specie  panis:  et  dicendo  quod  conversio  sacra- 
mentalis  in  hoc  differt  a  conversione  absolute ,  quod  sa- 
cramentaHs  conversio  est  in  corpus  Christi  non  solum  se- 
cundum  se,  sed  ut  consequitur  inter  ipsum  et  accidentia 
panis  respectus  contenti  et  continentis;  ita  quod,  sicut 
generatio  est  illativa  substantiae  geniti  cum  filiatione  con- 
sequente,  ita  conversio  sacramentalis  habet  vim  illativam 
ex  pane  corporis  Christi  cum  relatione  contenti  sub  acci- 
dentibus  panis. 

Et  secundum  hoc,  ad  rationem  Scoti  dicendum  esset 
quod  duo  sunt  genera  rerum:  quaedam  enim  sunt  quae 
secundum  ^se  ex  suo  genere  per  se  primo  fiunt  et  sunt, 
et  haec  apud  Aristotelem  sunt  sola  composita ,  ut  patet 
VII  Metaphys.  * ;  quaedam  vero  sunt  quae,  ut  Aristotele  ** 
utar,  sunt  et  non  sunt  absque  hoc  quod  generentur  vel 
corrumpantur,  et,  extensiori  vocabulo  loquendo,  absque 
hoc  quod  fiant;  et  hae  sunt  formae  omnes,  et  praecipue 
relationes,  quae  regulariter  aliorum  factionem  consequun- 
tur.  Quocirca,  dato  quod  maior  Scoti  sit  vera  loquendo 
de  primo  genere  rerum,  falsa  tamen  est  miscendo  omnia 
genera  simul :  quoniam  falsa  est  de  relationibus  concomi- 
tantibus  proprium  mutationis  terminum ;  et  universaliter 
falsa  est  de  consequentibus  proprium  mutationis  terminum. 
Quodlibet  enim  horum  concomitantium,  licet  sit  aliud  et 
posterius  proprio  mutationis  termino,  per  eandem  tamen 
mutationem  per  se  secundo  haberi  potest,  quamvis  non 
habeatur  per  illam  per  se  primo. 

Et  sequendo  haec,  dicitur  in  proposito  quod  conversio 
sacramentalis  per  se  prLmo  terminatur  ad  corpus  Christi, 
inferendo  per  se  secundo  continentiam  corporis  Christi 
sub  accidentibus  panis,  quae  continentia,  licet  sit  aliud 
quid  et  posterius  Christi  corpore ,  est  tamen  necessario 
necessitate  sacramenti  consequens  corpus  Christi  ut  ter- 
minum  conversionis  sacramentalis. 

XI.  Antequam  autem  respondeatur  aliis  argumentis  *, 
quia  superius  *  declaratas  mutationes  duas  supponunt,  prae- 
monstrandum  est  quid  sentiendum  sit  de  his  mutationibus. 
Scito  igitur,   recolendo  ante  dicta,    duplicem  opinionem 


de  eis  esse  posse.  Altera,  quae  est  Scoti,  ponit  duas  in  hoc 
sacramento  mutationes  intervenire :  prima  est  conversio 
panis  in  corpus  Christi ;  secunda  est  qua  corpus  Christi  de 
non  praesente  seu  non  contento  fit  praesens  seu  contentum 
sub  specie  panis.  -  Altera  vero  opinio  est  quod  non  est 
hic  nisi  una  sola  mutatio,  qua  ex  pane  fit  corpus  Christi : 
sed  ad  istam  mutationem  sequuntur  utrinque  relationes ;  in 
accidentibus  siquidem  panis  ex  hac  mutatione  sequitur  re- 
latio  continentis,  et  in  corpore  Christi  ex  eadem  mutatione 
sequitur  relatio  contenti ;  et  sic  haec  mutatio  sufiicit  ad  fa- 
ciendum  corpus  Christi  veraciter  contineri  sub  specie  panis. 

Monstratur  autem  multipliciter  rationabilitas  huius  opi- 
nionis ,  simul  cum  destructione  alterius ,  cum  ex  hoc 
quod  pluralitas  non  est  ponenda  sine  necessitate  *:  ac 
per  hoc ,  cum  una  mutatio  hic  sufficiat ,  non  sunt  po- 
nendae  duae.  -  Tum  quia,  secundum  philosophorum  do- 
ctrinam,  relationes  fiunt  consecutive  ad  mutationes  abso- 
lutorum ,  et  non  per  alias  proprias  mutationes.  -  Tum 
quia  tam  Ecclesiae  quam  priscorum  doctorum  doctrina  * 
tradit  conversionis  mutationem  pro  ratione  verificante  cor- 
pus  Christi  contineri  sub  specie  panis.  Quae  doctrina  non 
verificaretur ,  nisi  forte  per  accidens,  si  intervenirent  hic 
duae  mutationes :  quoniam,  si  duae  mutationes  sunt,  prima 
per  accidens  se  haberet ;  quod  etiam  adversarii  fatentur  *. 
Sed  tunc  sequitur  maximum  inconveniens :  quod  tam  Ec- 
clesia  quam  prisci  doctores  laboraverunt  ad  reddendam 
rationem  per  accidens,  quae  ab  arte  et  doctrina  resecanda 
est  *.  Dicamus  igitur  quod  una  sola  hic  intervenit  muta- 
tio,  inferens  novitatem  continentiae. 

An  autem  sacramentalis  conversionis  mutatio  inferat  in 
utroque  extremo  relationes  reales  continentiae  activae  et 
passivae ;  vel  solum  ex  parte  corporis  Christi  sit  relatio 
realis  ad  species,  qua  continetur  sub  speciebus,  et  per  hoc 
denominantur  species  continere  corpus  Christi  quia  corpus 
Christi  continetur  sub  illis;  vel  in  speciebus  ipsis  realis 
continentiae  relatio  ad  corpus  Christi  consurgit,  ex  qua 
corpus  Christi  cointelligitur  referri  ad  species  ut  conten- 
tum  ad  continens,  non  quia  ipsum  referatur  ad  species, 
sed  quia  species  referuntur  ad  ipsum,  sicut  Deus  realiter 
dicitur  Dominus  creaturae  non  quia  ipse  referatur  ad  crea- 
turam  servam,  sed  quia  creatura  refertur  ad  ipsum:  -  non 
facile  dixerim :  quia  ignotus  est  modus  quo  corpus  Christi 
continetur  sub  specie  panis. 

Cum  his  tamen  omnibus,  conclude  ita  esse  hic  unam 
solam  mutationem  ut,  affirmando  unicam,  perspicias  ita 
intervenire  in  hoc  sacramento  unicam  mutationem  in  actu 
ut  non  negetur  esse  plures  in  potentia,  non  naturali  aut 
sacramentali,  sed  divina  absolute :  hoc  est,  quod  id  quod 
de  facto  fit  per  unicam  mutationem,  posset  Deus  facere 
per  plures  mutationes;  posset  enira  mutare  panem  in  cor- 
pus  Christi  una  mutatione,  et  facere  corpus  Christi  con- 
tentum  sub  specie  panis  alia  mutatione.  Sed  quoniam  hoc 
ad  potentiam  absolutam  Dei  respicit ,  simpliciter  et  ab- 
solute  loquendo ,    unicam  dicito    intervenire  mutationem. 

Et  haec  dicta  de  his  mutationibus  actu  vel  potentia  in 
ordine  ad  relationes,  non  aliter  dicta  intellige  quam  con- 
siderando  esse  sacramentale  corporis  Christi  relative  secun- 
dum  relationes  contenti  et  continentis.  Nam  secundum 
rem  longe  altius  est  quam  huiusmodi  relativa  significent. 
Et  magis  reverenter  ac  eminentius  de  illo  sentitur  et  di- 
citur,  cum  de  illo  secundum  se  sentimus,  et  dicimus  quod 
se  habet  ad  conversionem  ut  factum  esse  in  termino  ad 
fieri,  ut  superius  *  explicavimus. 

XII.  Communicando  tamen  in  consideratione  respectiva 
cum  adversariis,  ne  fugere  difficultates  videamur,  his  prac- 
missis,  ad  secundum  Scoti  *  dicitur ,  admisso  praesuppo- 
sito,  quod  consequentia  prima  nihil  valet,  utpote  inferens 
a  possibili  logico  necessarium,  dum  dicit,  Potest  esse,  Ergo 
oportet.  -  Et  per  hoc  patet  quod  secunda  consequentia, 
dicens,  Ergo  huiusmodi  praesentia  non  habetur  per  con- 
versionem,  non  infertur  ex  primo  antecedente.  Et  ad  pro- 
bationem  dicitur  quod  terminus  unius  rationis,  cuiusmodi 
est  praesentia,  non  est  terminus  per  se  duarum  mutatio- 
num,  quia  non  intervenit  nisi  una  mutatio :  quamvis  per 
potentiam  divinam  possit  esse  terminus  duarum  mutatio- 


*  Cf.  Ari»tot.  To- 
;'<c.lib.VIIl,cap. 
IX,  n.  18. 


•Cf.art.  i.Com- 
ment.  num.  vui. 


•  Cf.  Scot.  IV 
Sent. ,  dist.  x , 
qu.  I. 


•  Aristot.  Meta- 
phys.  lib.  V,  cap. 
11,  n.  8.  -  S.  Th. 
lib.  VI,  lect.  II. 


•  Art.  1,  Com- 
ment.  num.  x. 


*  Num.  IV,  Se- 
cundo. 


164 


QUAESTIO  LXXV,  ARTICULUS  III 


*  Num.  iv, 
dicatur. 


*  Num.  V. 


•  Cf.  num.  I. 


•  IV  Sent., 
XI,  qu.  III, 
principal. 
num.  XVI. 
"  IV  Sent. 
XI,  qu.  I 
num.  XVI. 


num,  substantialis  quidem  consecutive,  accidentalis  autem 
secundum  se. 
Et  si  Ad  tertium  *  autem ,  contra  bonam  responsionem  de 
facto  vel  potentia,  dicitur  quod,  si  panis  converteretur  in 
Christi  corpus  prius  praesens  factum,  corpus  Christi  esset 
duplici  vinculo  praesens,  hoc  est,  ex  vi  conversionis  sa- 
cramentalis,  et  ex  vi  prioris  actionis  divinae  omnipotentiae. 
Unde  nihil  aliud  sequitur  nisi  quod  huiusmodi  praesentia 
potest  per  divinam  omnipotentiam  terminare  duas  muta- 
tiones :  quod  gratis  concessum  fuit. 

XIII.  Ad  obiecta  demum  contra  ef&caciam  conversionis 
ad  praesentiam  corporis  Christi  in  sacramento  *,  respon- 
dendo  per  conditionales,  ut  in  praecedenti  fecimus  respon- 
sione,  dicitur  quod,  si  Deus  converteret  panem  in  corpus 
Christi  ut  habens  esse  in  caelo,  non  esset  conversio  eius- 
dem  rationis  cum  ista  sacramentali.  Ac  per  hoc,  non  est 
ad  propositum  quidquid  inde  sequeretur. 

Et  per  idem  respondetur  ad  secundum.  -  In  quo  sunt 
multi  alii  defectus:  puta  quod  corpus  Christi  nunc  de 
facto  acquirit  ubi  definitivum  substantiae  panis;  et  quod 
substantia  subiecta  quantitati  habet  suum  ubi  definitive 
praeter  ubi  circumscriptive.  Nam  substantia,  seclusa  quan- 
titate  virtuaUque  contactu,  nusquam  est:  et  esse  corporis 
Christi  sub  sacramento  non  est  esse  alicubi. 

Ad  tertium,  negatur  sequela:  quia  voluntarie   affertur. 

Ad  quartum,  quod  est  Durandi,  dicitur  quod  argu- 
mentum  a  sicut  saepe  claudicat:  et  in  proposito  nihil  valet. 
Et  ratio  est  quia  non  esset  conversio  eiusdem  rationis  cum 
ista  sacramentaU,  si  quantitas  converteretur  in  quantitatem. 
Et  propterea  non  est  mirum  si  aliud  inde  sequeretur,  et 
aliud  sequitur  hinc. 

XIV.  Contra  secundam  rationem  litterae  *,  scilicet,  Si 
suhstantia  panis  remaneret,  non  esset  verum  quod  Chri- 
stus  dixit,  Hoc  est  corpus  meum  etc,  sed  fuisset  potius 
dicendum,  Hic  est  corpus  meum :   contra  hanc,  inquam, 

dist.  rationem  Scotus  *  et  Durandus  **  arguunt.  Scotus  quidem, 

-  Cf.  quia  tunc  ly  hoc  non  demonstraret  substantiam  panis,  sed 
JI5,    contentum  sub  pane:    sicut   modo  demonstrat   non  acci- 

-  ^f-  dentia,  sed  contentum  sub  accidentibus.  Et  utrumque  es- 

set   verum,    Hoc   est  corpus   meum,  et,  Hic  est  corpus 
meum. 

Durandus  vero,  quia  indejinita  verijicatur  pro  uno  solo : 
ac  per  hoc ,  si  esset  ibi  panis  et  corpus  Christi ,  posset 
reddi  locutio  vera  pro  solo  corpore  Christi. 

XV.  Ad  haec  dicitur  quod  veritas  enuntiationum  pro- 
prie  significantium  ex  communi  sensu  proprie  intelligen- 
tium,  et  terminis  utentium  proprie,  pendet :  et  non  est  at- 
tendendum  ad  quid  iste  vel  ille  posset  eandem  enuntia- 
tionem  applicare.  Constat  autem  quod,  proprie  loquendo 
et  intelUgendo,  cum  dicitur,  a  quocumque  dicatur,  sive 
sacramentaliter  sive  non  sacramentaUter ,  Hoc  est  corpus 
meum,  ly  hoc  deraonstrat  hanc  substantiam.  Quod  patet 
ex  hoc  quod,  si  aUquis,  demonstrando  seipsum,  dicat,  Hoc 
est  corpus  meum,  significatur  apud  omnes  intelUgentes 
quod  haec  substantia  est  corpus  meum. 

Et  ad  hoc  suffragatur  ratio,  secundum  quam  taUa  sunt 
subiecta  enuntiationum,  quaUa  permittunt  praedicata.  Et 
propterea,  quia  praedicatum  est  substantia,  nam  corpus 
meum  significat  substantiam ;  identitas  praedicati  cum  sub- 
iecto,  significata  per  ly  est,  cogit  ly  hoc  ad  demonstran- 
dam  hanc  substantiam,   ut  propositio  sit  proprie  vera.  - 


Et  hinc  excluditur  -  quod  in  hac  propositione  ly  hoc  non 
demonstrat  accidentia,   sed  substantiam  sub  accidentibus. 

Et  ad  hoc  suffragatur  quod  ly  hoc  est  pronomen  de- 
monstrativum  substantiae,  apud  grammaticos. 

Rursus  ly  hoc,  quia  demonstrat  non  vage  aut  indefinite, 
sed  singulariter ,  oportet,  absolute  prolatum  super  certo 
sensibili  demonstrato,  demonstrare  non  vage  hanc  vel  il- 
lam,  sed  singularem  substantiam  sub  illis  accidentibus  exi- 
stentem.  Et  si  quidem  una  sola  substantia  subsit,  sola  de- 
monstratur.  Si  vero  multae  subsint,  omnes  per  modum 
unius  singularis  demonstrantur,  secundum  communem  in- 
tellectum  propriamque  significationem  nominum  ac  pro- 
nominum,  ut  patet  in  exemplo  aUato  :  nam,  me  dicente, 
Hoc  est  corpus  meum,  significo  hanc  substantiam,  com- 
prehendentem  carnes,  nervos  et  ossa,  esse  corpus  meum. 
Ex  quibus  sequitur  quod ,  si  remaneret  substantia  panis 
cum  corpore  Christi,  ly  hoc  demonstraret  hanc  substan- 
tiam ,  comprehendentem  panem  et  corpus  Christi ,  per 
modum  unius  singularis  substantiae.  Et  sic  propositio  esset 
falsa,  proprie  loquendo :  quia  significaret  panis  substantiam 
esse  corpus  Christi,  quod  constat  esse  falsum. 

XVI.  Unde    ad   Scoti   obiectionem  *  dicitur  quod  non   *  Num.  xiv. 
est  varianda  demonstratio  quam  facit  ly  hoc  in  ista  enun- 
tiatione  sacramentali,  ex  aliqua  hypothcsi :  sed  standum  est 

in  proprietate  suae  demonstrationis,  secundum  quam  ly  hoc 
non  significat  contentum  sub  hoc  pane,  sed  significat  hanc 
substantiam,  quae  scilicet  continetur  sub  his  accidentibus ; 
haec  enim  substantia  est  corpus  Christi.  Et  notanter  dico, 
haec  substantia,  et  non  dico,  hic  panis:  quia,  ut  dictum 
est  *,  demonstratur  haec  substantia  sine  qualitate.  •  Num.  praeced. 

Ad  Durandum  vero  dicitur  quod  chimaericum  est  sin- 
gulare  facere  indefinitum.  Et  praeterea  est  abuti  vocabulis : 
oportet  enim  secundum  propria  iudicare. 

XVII.  Contra    tertiam    rationem    litterae  *,   scilicet,   Si  '  Cf.  num.  i. 
esset  alia  substantia  quam  corporis  Christi,  contrariaretur 
venerationi  Eucharistiae,  obstat   Scotus  *,  quia   nunc   est  *  iv  Sent.,  dist. 
ibi  aliqua  creatura,  puta  species   sacramentalis :    et  tamen   princi^pa"'  *  ' ' 
adoratio  Eucharistiae  refertur  ad  Christum,  et  non  ad  sen- 

sibile  continens.  Ergo  eodem  modo,  si  non  remaneret  pa- 
nis,  adoraretur  Christus  contentus  sub  pane  quanto  et  quali 
ut  in  signo. 

Ad  hoc  dicitur  quod  ratio  litterae  stat  solida.  Quoniam 
quaecumque  substantia  alia  a  Christo,  contrariatur  vene- 
rationi  qua  veneramur  Eucharistiam.  Nam  adoramus  sim- 
pliciter  et  absolute  substantiam  existentem  sub  illis  acci- 
dentibus.  Constat  autem  huiusmodi  adorationi  contrariari 
quamcumque  aliam  substantiam  esse  sub  illis  accidentibus. 
Sed  arguentes  falluntur  in  hoc,  quoniam  divertunt  ab  ad- 
oratione  quae  nunc  fit,  ad  eam  quae  tunc  fieret  si  esset 
etiam  ibi  substantia  panis.  Auctor  autem  ex  adoratione 
quam  de  facto  exhibemus  Eucharistiae,  infert  non  esse  ibi 
aliam  substantiam  a  Christo. 

Unde  ad  argumentum  Scoti,  concesso  toto,  dicitur  quod 
non  impugnatur  ratio  litterae :  quia  ad  adorationem  quae 
posset  fieri,  divertit ;  et  non  sistit  in  adoratione  quae  de 
facto  fit,  qua  adoramus  substantiam  contentam  sub  his 
speciebus.  Quod  tunc  non  fieret,  nisi  partialiter:  puta, 
aliquam  substantiam  contentam  adorando ,  distinguendo 
inter  substantiam  panis  et  substantiam  Christi.  Constat  enim 
nunc  absque  distinctione  aliqua  substantiam  ibi  contentam 
adorari  ab  Ecclesia. 


ARTICULUS  TERTIUS 


UTRUM  SUBSTANTIA  PANIS,  POST  CONSECRATIONEM  HUIUS  SACRAMENTI,  ANNIHILETUR, 

AUT  IN  PRISTINAM  MATERIAM  RESOLVATUR 

IV  Sent.,  dist.  xi,  qu.  i,  art.  2;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxiii;  Quodl.  V,  qu.  vi,  art.  1;  In  Matth.,  cap.  xxvi ;  I  ad  Cor.,  cap.  xi,  lect.  v. 


D  TERTiUM  sic  PRocEDiTUR.  VidetuF  quod 
substantia  panis,  post  consecrationem 
huius  sacramenti,  annihiletur,  aut  in 
pristinam  materiam  resolvatur.    Quod 


enim  est  aliquid  corporale,  oportet  alicubi  esse. 
Sed  substantia  panis,  quae  est  quiddam  corpo- 
rale,  non  manet  in  hoc  sacramento,  ut  dictum 
est  * :  nec  etiam  est  dare  aliquem  locum  ubi  sit.  *  Art.  praeced. 


QUAESTIO  LXXV,  ARTICULUS  III 


i65 


*  De  M^ster,  sive 
delnittand.f  cap. 
IX,  n.  54.  -  Cf. 
can.  Ante  bene- 
dictionem  et  can. 
Revera,  de  Con- 
secr,,  dist.  II. 

3 


Qu.  XXI, 


*  Vide  Guillelm. 
Paris  ,  de  Sacr. 
Eucharist.j  cap. 
1 ;  Roland.,  Sent. 
p.  226  ( Freib. 
1891);  Mag.,  IV 
Sent.,  dist.  xr, 
cap.  Quidam  ve- 
ro. 


I 


Ergo  non  est  aliquid  post  consecrationem.  Igitur 
aut  est  annihilata,  aut  in  praeiacentem  materiam 
resoluta. 

2.  Praeterea,  illud  quod  est  terminus  a  quo 
in  quaiibet  mutatione,  non  remanet,  nisi  forte  in 
potentia  materiae :  sicut,  quando  ex  aere  fit  ignis, 
forma  aeris  non  manet  nisi  in  potentia  materiae ; 
et  similiter  quando  ex  albo  fit  nigrum.  Sed  in 
hoc  sacramento  substantia  panis  et  vini  se  habet 
sicut  terminus  a  quo,  corpus  autem  vel  sanguis 
Christi  sicut  terminus  ad  quem :  dicit  enim  Am- 
brosius,  in  libro  de  Officiis  * :  Ante  benedictionem 
alia  "  species  nominatnr,  post  benedictionem  cor- 
piis  significatur.  Ergo,  facta  consecratione ,  sub- 
stantia  panis  vel  vini  non  manet,  nisi  forte  reso- 
luta  in  suam  materiam. 

3.  Praeterea,  oportet  alterum  contradictorio- 
rum  esse  verum.  Sed  haec  est  falsa :  Facta  conse- 
cratione,  siibstantia  panis  vel  vini  est  aliquid.  Ergo 
haec  est  vera :  Substantia  panis  vel  vini  est  nihil. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  in  libro 
Octogintatrium  Quaesiionum  * :  Deus  non  est  causa 
tendendi  in  non  esse.  Sed  hoc  sacramentum  di- 
vina  virtute  perficitur.  Ergo  in  hoc  sacramento 
non  annihiiatur  substantia  panis  aut  vini. 

Respondeo  dicendum  quod,  quia  substantia  pa- 
nis  vel  vini  non  manet  in  hoc  sacramento,  qui- 
dam,  impossibile  reputantes  quod  substantia  pa- 
nis  vel  vini  in  corpus  vel  sanguinem  Christi  con- 
vertatur,  posuerunt  quod  per  consecrationem 
substantia  panis  vel  vini  vel  resoivitur  in  prae- 
iacentem  materiam,  vel  quod  annihiletur  *. 

Praeiacens  autem  materia  in  quam  corpora 
mixta  resolvi  possunt ,  sunt  quatuor  elementa : 
non  enim  potest  fieri  resolutio  in  materiam  pri- 
mam,  ita  quod  sine  forma  existat,  quia  materia 
sine  forma  esse  non  potest.  Cum  autem  post 
consecrationem  nihil  sub  speciebus  sacramenti 
remaneat  nisi  corpus  et  sanguis  P,  oportebit  di- 
cere  quod  elementa  in  quae  resoluta  est  substan- 
tia  panis  et  vini,  inde  discedant  per  motum  lo- 
calem.  Quod  sensu  perciperetur.  -  Similiter 
etiam  substantia  panis  vel  vini  manet  usque  ad 
ultimum  instans  consecrationis.  In  ultimo  autem 
instanti  consecrationis  iam  est  ibi  substantia  vel  "< 
corporis   vel   sanguinis    Christi:  sicut   in  ultimo 


instanti  generationis  iam  inest  forma.  Unde  non 
erit  dare  aliquod  instans  in  quo  sit  ibi  praeia- 
cens  materia.  Non  enim  potest  dici  quod  pau- 
latim  substanfia  panis  vel  vini  resolvatur  in  prae- 
iacentem  materiam,  vel  successive  egrediatur  de 
loco  specierum.  Quia,  si  hoc  inciperet  fieri  in 
ultimo  instanti  suae  consecrationis,  simul  sub  ali- 
qua  parte  hostiae  esset  corpus  Christi  cum  sub- 
stantia  panis :  quod  est  contra  praedicta  *.  Si  vero 
incipiat  fieri  ante  consecrationem ,  erit  dare  ali- 
quod  tempus  in  quo  sub  aliqua  parte  hostiae 
neque  erit  substantia  panis,  neque  erit  corpus 
Christi:  quod  est  inconveniens. 

Et  hoc  ipsimet  perpendisse  videntur.  Unde 
posuerunt  aliud  sub  disiunctione ,  scilicet  quod 
annihiietur  ®.  -  Sed  nec  hoc  potest  esse.  Quia 
non  erit  ^  dare  aliquem  modum  quo  corpus  Chri- 
sti  verum  incipiat  esse  in  hoc  sacramento,  nisi 
per  conversionem  substantiae  panis  in  ipsum: 
quae  quidem  conversio  toUitur,  posita  vel  anni- 
hilatione  panis  ^,  vel  resolutione  in  praeiacentem 
materiam.  -  Similiter  etiam  non  est  dare  unde 
talis  resolutio  vel  annihilatio  in  hoc  sacramento 
causetur:  cum  effectus  sacramenti  significetur 
per  formam;  neutrum  autem  horum  significatur 
per  haec  verba   formae ,  Hoc  est  corpus  meum. 

Unde  patet  praedictam  positionem  esse  falsam. 

Ad  primu.m  ergo  dicendum  quod  substantia  panis 
vel  vini,  facta  consecratione,  neque  sub  speciebus 
sacramenti  manet,  neque  alibi.  Non  tamen  sequi- 
tur  quod  annihiletur :  convertitur  enim  in  corpus 
Christi.  Sicut  non  sequitur,  si  aer  ex  quo  gene- 
ratus  est  ignis,  non  sit  ibi  vel  alibi,  quod  sit  an- 
nihilatus. 

Ad  secundum  dicendum  quod  forma  quae  est 
terminus  a  quo ,  non  convertitur  in'  aliam  for- 
mam,  sed  una  forma  succedit  alteri  in  subiecto  "^ : 
et  ideo  prima  forma  non  remanet  nisi  in  poten- 
tia  materiae.  Sed  hic  ^  substantia  panis  conver- 
titur  in  corpus  Christi ,  ut  supra  *  dictum  est. 
Unde  ratio  non  sequitur. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  licet  post  consecra- 
tionem  haec  sit  falsa,  Substantia  panis  est  aliquid; 
id  tamen  in  quod  substantia  panis  conversa  est, 
est  aliquid.  Et  ideo  substantia  panis  non  est  an- 
nihilata. 


Art.  2. 


*  In  corp. 
art.  2. 


a)  alia.  -  illa  P. 
p)  sanguis.  -  Christi  addit  tertia. 
T)  vel.  —  Om.  sE  et  tertia. 

0)  (luod  annihiletur.  -  Vel,  quod  in  praeiacentem  materiam  resol- 
vatur  margo  P. 


e)  erit.  -  est  P. 

X)  panis.  -  substantiae  panis  F  et  tertia. 

r,)  subiecto.  —  PG ;  substantia. 

6)  ^iic.  -  PDIc;  haec. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


'  Num.  seq. 
*"  Cf.  num.  VI. 
*  Ibid.,   Et  de- 


*  Cf,   num.  seq. 


TiTULUs  clarus.  -  In  corpore  articuli,  primo  recitatur 
opinio  disiunctiva;  secundo,  tractatur  prima  disiunctio- 
nis  pars  * ;  tertio,  tractatur  reliqua  pars  ** ;  et  quarto,  tra- 
ctantur  ambae  simul,  concludendo  opinionem  esse  falsam  *. 
II.  Primum  satis  patet  in  littera.  Sed  circa  secundum,  sci- 
licet  quod  panis  seu  vinum  per  consecrationem  resolvitur 
in  praeiacentem  matcriam,  Auctor  procedit  utens  implicite 
hac  distinctione.  Hanc  resolutionem  fieri  in  praeiacentem 
materiam,  potest  intelligi  dupliciter:  vel  in  materiam  pri- 
mam ;  vel  in  elementa,  manentia  vel  egredientia  *.  Propte- 
rea  primo  improbat  primum   membrum  -  scilicet,  quod 


ista  resolutio  non  fit  in  materiam  primam.    Quia  materia 
non  potest  esse  sine  forma. 

Ubi  scito  quod,  quia  opinio  ista  ponit  resolutionem 
puram,  quoniam  nullius  meminit  generationis ,  cum  nul- 
lum  ponat  generans;  si  ponit  resolutionem  in  materiam 
primam,  ponit  consequenter  materiam  primam  sine  forma ; 
quod  est  impossibile  secundum  causas  secundas  et  poten- 
tiam  Dei  ordinariam,  quidquid  sit  de  possibili  secundum 
potentiam  Dei  absolutam.  Quoniam  hoc  est  extra  propo- 
situm:  quoniam  stultum  est  ponere  in  hoc  sacramento 
quidquid  Deus  potest  facere.  Unde  non  oportet  aliter  hic 


i66 


QUAESTIO  LXXV,  ARTICULUS  III 


•  IV  Seul.,  dist. 
XI,  qu.  III,  art.  i 
principal. 


■•  Loc.  cit.  num. 
praeced. 


*Cf.  art.  i,Com- 
ment.  num.  ix, 
XI ;  art.  2,  Com- 
ment.  nura.  vii. 


'  Meteor.  lib.  I, 
cap.  XII,  n.  12, 
13-  -  Continuat. 
Comment.  S.Th. 
lect.  XV. 


*  Num.  I. 


respondere   Scoto  *,    et    continue    digredi    de    genere   in 
genus. 

III.  Postea  excludit  Auctor  secundum  membrum ,  sci- 
licet,  resolutionem  fieri  in  elementa.  Et  primo,  in  elementa 
manentia.  Quia  sub  speciebus  sacramenti  nihil  remanet 
nisi  corpus  et  sanguis  Christi. 

Secundo,  in  elementa  egredientia.  Quia  egressus  fieret 
per  motum  localem:  et  sic  sensu  perciperetur. 

Et  utraque  exclusio  optima  est.  Nec  ex  molestia  Sco- 
tica  *  concutitur,  dum  obstat  ex  divina  omnipotentia  po- 
tente  facere  cum  corpore  Christi  manere  aliam  substan- 
tiam,  et  non  percipi  localem  egressum.  Saepe  enim  iam 
dictum  est  *  quod  non  tractamus  de  divina  omnipotentia : 
sed  quid  ordo  institutus  a  Deo  habeat,  tam  in  mysteriis 
quam  in  naturalibus. 

IV.  Rursus  impugnat  Auctor  huiusmodi  praeiacentem 
materiam  ex  aliis  capitibus.  Et  primo,  manentem :  ex  hoc 
quod  non  est  dare  aliquod  instans  in  quo  sit  ibi  praeia- 
cens  materia.  Quod  probatur  ex  eo  quod,  usque  ad  ulti- 
mum  instans  consecrationis ,  est  ibi  panis ;  et  in  ultimo 
instanti  est  ibi  corpus  Christi ;  ac  per  hoc  patet  quod  non 
est  dare  aliquod  instans  in  quo  sit  ibi  praeiacens  materia. 

Et  scito  quod  Auctor,  claritati  studens,  non  fuit  sol- 
licitus  ut  loqueretur  philosophice ,  ut  ab  omnibus  intel- 
ligeretur.  Ex  exemplo  tamen  generationis,  ab  exercitatis 
in  philosophia  rem  ipsam  intelligi  voluit  more  philoso- 
phico:  sciebat  enim  non  dari  ultimum  instans  generatio- 
nis.  Et  philosophico  more  dicendum  fuit:  In  toto  tem- 
pore  consecrationis  est  ibi  substantia  panis ;  et  in  termino 
illius  est  corpus  Christi,  qui  terminus  est  primum  esse  cor- 
poris  Christi  in  sacramento,  et  primum  non-esse  panis ;  si- 
cut  in  termino  generationis  est  primum  esse  rei  genitae,  et 
primum  non-esse  rei  corruptae.  Et  si  sic  Auctor  dixisset, 
pauci  intellexissent  ipsum. 

V.  Secundo,  impugnat  praeiacentem  materiam  in  motu : 
et,  brevitatis  gratia,  simul  impugnat  tam  motum  localem 
sive  panis  sive  materiae,  quam  motum  resolutionis;  quo- 
niam  utrobique  una  et  eadem  est  ratio  ex  motu  sumpta. 
Et  est  ratio  talis.  Si  huiusmodi  motus  interveniret,  aut 
inciperet  in  instanti  terminante  consecrationem,  aut  ante 
illud  instans.  Si  incipiat  in  instanti  terminante  consecra- 
tionem,  cum  in  illo  instanti  corpus  Christi  sit  sub  hostia, 
et  in  eodem  sit  panis  incipiens  moveri  motu  locali  vel  re- 
solutionis,  sequeretur  quod  simul  essent  corpus  Christi  et 
substantia  panis.  Quod  autem  panis  in  illo  instanti  esset, 
probatur  ex  eo  quod  motus  incipit  per  negationem  de 
praesenti  et  positionem  de  futuro :  hoc  est ,  quia  verum 
esset  dicere,  Panis.  nunc  non  movetur,  et  immediate  post 
hoc  movebitur.  Et  quia  motus  non  fit  in  instanti,  sed  prius 
mobile  relinquit  unam  partem  quam  aliam,  sequeretur  ul- 
terius,  praeter  simultatem  instantaneam  praedictam,  simul- 
tas  temporalis.  Et  sic  sub  aliqua  parte  hostiae  esset  simul 
tempore  corpus  Christi  cum  substantia  panis.  Et  ad  viam 
hanc  respexisse  videtur  Auctor  in  littera  explicans  partem 
hostiae. 

Si  vcro  huiusmodi  motus  incipiat  ante  terminum  con- 
secrationis,  tunc,  cum  inter  quaelibet  instantia  sit  tempus 
intermedium ,  in  quo  fiet  iste  motus ,  et  in  quo  mobile 
relinquet  successive  partes  hostiae :  sequetur  quod  in  illo 
tempore  quo  aliqua  hostiae  pars  relicta  est,  neque  erit 
substantia  panis,  quae  iam  particulam  illam  reliquit,  neque 
corpus  Christi ,  quod ,  ante  instans  quod  terminat  totum 
hoc  tempus  medium,  non  est  sub  hostia. 

Et  vide,  Novitie,  ex  contextu  litterae,  hanc  argumenta- 
tionem  induci  excludendo  responsionem  dicentem  fieri 
resolutionis  vel  egressus  motum  paulatim  deserendo  partes 
hostiae.  At  si  posuissent  resolutionis  motum  fieri  succes- 
sive  quidem  et  per  partes  intensivas  tantum,  ita  quod  in 
termino  tota  simul  hostia  deserta  esset  (contingit  enim, 
inquit  Aristoteles  *,  totum  simul  coagulari):  tunc  militat 
praecedens  argumentum,  quod  praeiacens  materia  nunquam 
esset  sub  hostia.  Et  si  hoc  af&rmatur,  succurrunt  postremae 
duae  rationes ,  scilicet  quod  tollitur  conversio ,  et  quod 
ponitur  effectus  sine  causa. 

VI.  Quoad  tertium  *,  de  altero  disiunctionis  membro, 


scilicet  annihilatione,  improbatur  quia  tollit  veram  con- 
versionem  substantiae  panis  in  corpus  Christi :  ac  per  hoc, 
tollit  modum  quo  corpus  Christi  est  in  hoc  sacramento. 
Et  in  hoc  convenire  dicitur  cum  primo  membro,  scilicet 
resolutione. 

Et  demum  utrumque  Auctor  reprobat  * :  quia  forma 
sacramenti  neutrum  horum  effectuum  significat. 

VII.  Circa  responsionem  ad  tertium,  adverte  quod  Sco- 
tus,  non  contentus  huiusmodi  responsione,  quia  sola  voce 
conversionem  affirmat,  tenens  panem,  quamvis  per  acci- 
dens,  redigi  in  nihilum,  duo  potissima  videtur  habere  fun- 
damenta,  in  quaestione  quarta  xi  distinctionis  *.  Primum 
est ,  quia  invenitur  hic  transitus  per  se  ab  esse  panis  ad 
non-esse  panis ;  et  alius  transitus  a  non-praesentia  corporis 
Christi  hic  ad  praesentiam  ipsius  hic.  Et  tunc  arguitur 
sic.  Si  secundus  transitus  non  concomitaretur  primum , 
primus  esset  annihilatio.  Ergo  et  modo  formaliter  est  an- 
nihilatio :  quia  ratio  eius  non  variatur  propter  illud  quod 
per  accidens  concomitatur. 

Secundo,  sic.  Si  panis  annihilaretur,  et  corpus  Christi 
poneretur  hic  praesens,  omni  eodem  modo  se  haberet  tam 
panis  quam  corpus  Christi,  quantum  ad  omnem  conditio- 
nem  tam  esse  quam  non  esse,  sicut  modo  se  habet.  Sed 
quod  fuit,  et  omni  eodem  modo  se  habet  sicut  si  esset 
annihilatum,  est  annihilatum.  Ergo  panis  redigitur  in  nihi- 
lum.  —  Prima  propositio  manifesta  est :  quia,  si  panis  esset 
annihilatus,  nec  forma  nec  materia  eius  maneret ;  eodem 
autem  modo  nec  nunc  manet. 

VIII.  Ad  horum  et  similium  evidentiam,  doctrina  san- 
ctorum  Patrum  resumenda  est.  Ambrosius  siquidem,  de 
Sacramentis  *,  et  habetur  in  Decretis,  de  Consecr.,  dist.  II, 
in  cap.  Revera,  et  clarius  in  cap.  Panis  est ,  docet  unde 
figmenta  haec  et  similia  eliduntur,  dicens :  Si  tanta  vis  est 
in  sermone  Domini  lesu  ut  inciperet  esse  quod  non  erat, 
quanto  magis  operatorius  est  ut  sint  quae  erant  et  in  aliud 
commutentur?  Et  sic  quod  erat  panis,  iam  corpus  Christi 
est,  quia  sermo  Christi  creaturam  mutat,  etc. 

Ubi  nota,  primo,  ly  ut  sint  quae  erant  et  in  aliud  com- 
mutentur.  Hic  enim  manifeste  habes  Ambrosium  dicere 
quod  sunt  quae  erant,  et  in  aliud  sunt  commutata.  Et  hinc 
apparet  figmentum  esse  dicere  quod  quae  erant  et  in  aliud 
sunt  commutata,  nihil  sunt.  Nam,  si  sunt,  ut  Ambrosius 
asserit,  sequitur  quod  non  sunt  nihil. 

Secundo ,  nota  declarationem  et  sensum  prioris  dicti, 
dum  immediate  subditur,  Et  sic  quod  erat  panis,  iam  cor- 
pus  Christi  est.  Hinc  enim  apparet  quanta  perspicacia  haec 
viderit  Ambrosius ,  dum  non  dixit  quod  panis  est  post 
consecrationem,  nec  dixit  quod  panis  quifuit,  est  corpus 
Christi:  sed  dixit  quod  id  quod  erat  panis,  iam  est  cor- 
pus  Christi.  Et  ly  id  quod  demonstrat  et  refert  substan- 
tiam :  quoniam  substantia  est  quae  est  commutata  in  cor- 
pus  Christi. 

IX.  Unde  non  aliunde  quam  ex  Ambrosii  doctrina  ex- 
cludenda  sunt  et  detegenda  figmenta  haec.  Falsum  est 
igitur  quod  primo  assumitur  a  Scoto  *,  intervenire  hic 
transitum  per  se  ab  esse  panis  ad  non-esse  panis.  Nam  per 
se  terminus  ad  quem  est  esse  corporis  Christi :  est  enim 
conversio  ista  inter  terminos  positivos  per  se  primo,  hoc 
est,  ab  esse  panis  ad  corpus  Christi ,  et  ad  illum  per  se 
primo  terminum,  ad  quem  non  sequitur  sola  negatio  esse 

sed  sequitur  affirmatio  seu  positio  eius  quod  fuit 
Sunt  enim  post  consecrationem  propositiones  istae 
verae,  sciHcet:  Panis  non  est ,  et,  Id  quod  fuit 
panis,  est,  quia  est  corpus  Christi.  Ad  argumentum  ergo 
dicitur  quod  falsum  assumit  seu  supponit,  scilicet  inveniri 
hic  mutationem  seu  transitum  per  se  ab  esse  panis  ad 
non-esse  illius. 

Ad  secundum  autem  dicitur  quod  conditionalis  assumpta 
est  falsa.  Et  ad  probationem  illius,  scilicet  quia  nunc  nec 
remanet  materia  panis  nec  forma,  et  simiUter  esset  si  an- 
nihilaretur:  respondetur  negando  quod  similiter  esset  si 
annihilaretur.  Quoniam  plus  requiritur  ad  annihilationem, 
sive  per  se  sive  per  accidens :  exigitur  enim  quod  id  quod 
erat  illud,  sit  modo  nihil,  seu,  non  sit  aliquid.  Cuius  con- 
trarium  in  proposito  invenitur:   nam,  secundum  Ambro- 


panis , 
panis. 
ambae 


Cf.  ibid. 


Quarti  Senl. 


•  Lib.  IV,  cap. 
IV.  -  Cf.  de  My- 
ster.  sive  de  Ini- 
tiand.j  cap.  ix. 


Num.  viu 


QUAESTIO  LXXV,  ARTICULUS  IV 


167 


siura,  id  quod  erat  panis,  est  corpus  Christi.  Ubi,  ad  cla- 
ritatem  doctrinae,  observa  caute  varietatem  verarum  pro- 
positionum.  Et,  ut  exemplariter  dicatur,  quando  aer  na- 
turaliter  convertitur  in  ignem ,  licet  verae  sint  istae  tres 
enuntiationes  post  conversionem  aeris  in  ignem,  scilicet, 
Aer  non  est,  Aer  non  est  aliquid,  Aer  est  nihil:  quia  ta- 
men  materia  quae  fuit  aeris,  modo  est  materia  ignis,  falsa 
est  ista  quarta,  Aer  est  annihilatus.  Et  similiter  in  pro- 
posito,  quamvis  alia  ratione,  verae  sunt  post  conversionem 
istae  tres,  scilicet,  Panis  non  est,  Panis  non  est  aliquid, 
Panis  est  nihil:  falsa  autem  est  quarta,  scilicet,  Id  quod 
erat  panis,  non  est  aliquid,  seu,  est  nihil,  quia  sua  con- 
tradictoria  est  verissima,  scilicet,  Id  quod  erat  panis,  est 
corpus  Christi.  Ideo  falsissimum  est  panem,  sive  per  se 
sive  per  accidens,  redigi  in  nihil.  Unde,  si  panis  annihila- 
retur  in  hoc  sacramento,  non  omni  eodem  modo  se  ha- 
beret  quo  nunc  se  habet.  Quia  nunc  sic  se  habet  ad  esse 
et  non-esse  quod  ita  non  est  quod  id  quod  erat  panis, 
est  res  realissima,  scilicet  corpus  Christi.  Si  autem  esset 
redactus  in  nihilum,  ita  panis  non  esset  quod  id  quod  erat 
panis,  nulla  res  esset.  Procul  sint  ergo  a  Patrum  doctrina 
huiusmodi  figmenta. 

X.  Circa  vcrba  Auctoris  in  hac  responsione  ad  tertium, 
cave  ne  fallaris,  putans  Auctorem  Ambrosio  contrarium, 
vel  me  exposuisse  inepto  vocabulo  Ambrosii  verbum,  dum 
in  hac  littera  dicitur  quod  post  consecrationem  haec  est 
falsa,  Substantia  panis  est  aliquid;  et,  Ambrosio  dicente, 


Id  quod  erat  panis ,  est  aliquid,  scilicet  corpus  Christi, 
ego  exposui  *  quod  ly  id  quod  demonstrat  et  refert  sub- 
stantiam,  quoniam  substantia  quae  erat  panis  est  corpus 
Christi,  quia  mutata  est  in  corpus  Christi.  Diversimode 
siquidem  substantiae  nomine  Auctor  et  nos  usi  sumus. 
Nam  Auctor  substantiae  nomine  usus  est  loco  nominis 
specifici  panis ,  supponendo  panem  esse  substantiam.  Et 
fecit  hoc  Auctor  ut  praeservaret  se  ab  accidentibus  panis. 
Ita  quod  panem  ponit  in  obliquo,  et  distinguit  substan- 
tiam  panis  contra  accidentia  panis :  ac  si  dixisset,  Post 
consecrationem  haec  est  falsa,  Panis  est  aliquid.  Nos  au- 
tem  substantiae  nomine  absolute  utimur,  abstrahendo  a 
qualitate  differentiarum :  et  propterea  utimur  pane  in  recto, 
dicentes,  Substantia  quae  erat  panis.  Quam  substantiam 
Ambrosius  per  relativum  substantiae  significavit,  dicens : 
Et  sic  quod  erat  panis,  iam  est  corpus  Christi,  quia  sermo 
Christi  creaturam  mutat,  et  sic  ex  paneft  corpus  Christi. 
Non  enim  potest  dici  quod  ly  quod  erat  panis  referat  ac- 
cidentia  panis  remanentia :  quia  illa  non  sunt  corpus  Chri- 
sti,  nec  sunt  mutata  in  corpus  Christi ;  quorum  utrumque 
Ambrosius  dicit  de  co  quod  erat  panis,  scilicet,  Quod  erat 
panis,  est  corpus  Christi,  quia  mutatum  est  in  corpus 
Christi  virtute  sermonis  Christi. 

Hanc  codem  modo  sumptam  substantiam  Salvator  si- 
gnificavit  ac  demonstravit  per  ly  hoc,  dicens,  Hoc  est  cor- 
pus  meum.  Est  enim  propriissimus  sensus:  Haec  sub- 
stantia  est  corpus  meum,  ut  inferius  *  amplius  patebit. 


Num.  Tiii. 


*  Cf  irt.  4,  Com- 
ment.  num.  vii. 


ARTICULUS  QUARTUS 

UTRUM  PANIS  POSSIT  CONVERTI  IN  CORPUS  CHRISTI 

IV  Seni.,  dist.  xi,  qu.  i,  art.  3,  qu*  1;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxiii;  Quodl.  V,  qu.  v:,  art.  l; 
Cont.  Graec.,  Armen.,  etc,  cap.  viii;  I  ad  Cor.,  cap.  xi,  lect.  iv,  v. 


Cap.  I,  n.  6.  ■ 


■  cap. 
3.  Th. 


S.  Th.  lect.  II. 


D  QUARTUM  sic  PROCEDiTUR.  VidetuF  quod 
panis  non  possit  converti  in  corpus 
Christi.  Conversio  enim  quaedam  mu- 
tatio  est.  Sed  in  omni  mutatione  opor- 
tet  esse  aliquod  subiectum,  quod  prius  est  in  po- 
tentia  et  postea  est  in  actu:  ut  enim  dicitur  in 
III  Physic.  *,  motus  est  actus  existentis  in  potentia. 
Non  est  autem  dare  aliquod  subiectum  substan- 
tiae  panis  et  corporis  Christi:  quia  de  ratione 
substantiae  est  quod  non  sit  in  subiecio,  ut  dici- 
cap.ni,n.i,i2.  tur  iu  Praedicamentis  *.  Non  ergo  potest  esse 
quod  tota  substantia  panis  convertatur  in  corpus 
Christi. 

2.  Praeterea,  forma  illius  in  quod  aliquid  con- 
vertitur,  de  novo  incipit  esse  in  materia  eius 
quod  in  ipsum  convertitur :  sicut,  cum  aer  con- 
vertitur  in  ignem  prius  non  existentem,  forma 
ignis  incipit  de  novo  esse  in  materia  aeris;  et 
similiter,  cum  cibus  convertitur  in  hominem  prius 
non  existentem,  forma  hominis  incipit  esse  de 
novo  in  materia  cibi.  Si  ergo  panis  convertitur 
in  corpus  Christi,  necesse  est  quod  forma  corpo- 
ris  Christi  de  novo  incipiat  esse  in  materia  pa- 
nis:  quod  est  falsum.  Non  ergo  panis  converti- 
tur  in  substantiam  corporis  Christi. 

3.  Praeterea,  quae  sunt  secundum  se  divisa  *, 
nunquam  unum  eorum  fit  alterum :  sicut  albedo 
nunquam  fit  nigredo,  sed  subiectum  albedinis  fit 
subiectum  nigredinis,  ut  dicitur  in  I  Physic.  *  Sed, 


*C»p.v,n.Jsqq.; 
cap,  VI ,  n.  2.  - 
S.ih.  lect. X, XI. 


sicut  duae  formae  contrariae  sunt  P  secundum 
se  divisae,  utpote  principia  formalis  differentiae 
existentes;  ita  duae  materiae  signatae  sunt  secun- 
dum  se  divisae,  utpote  existentes  principium  ^ 
materialis  divisionis.  Ergo  non  potest  esse  quod 
haec  materia  panis  fiat  haec  materia  qua  indi- 
viduatur  corpus  Christi.  Et  ita  non-potest  esse 
quod  substantia  huius  panis  convertatur  in  sub- 
stantiam  corporis  Christi. 

Sed  contra  est  quod  Eusebius  Emesenus  *  di- 
cit :  Novum  tibi  et  impossibile  esse  non  debet  quod 
in  Christi  substantiam  terrena  et  mortalia  conver- 
tuntur. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  *  dictum 
est,  cum  in  hoc  sacramento  sit  verum  corpus 
Christi,  nec  incipiat  ibi  esse  de  novo  per  motum 
localem;  cum  etiam  nec  corpus  Christi  sit  ibi 
sicut  in  loco,  ut  ex  dictis  *  patet :  necesse  est  di- 
cere  quod  ibi  incipiat  esse  per  conversionem 
substantiae  panis  in  ipsum. 

Haec  tamen  conversio  non  est  similis  conver- 
sionibus  naturalibus,  sed  est  omnino  supernatu- 
ralis,  sola  Dei  virtute  effecta.  Unde  Ambrosius 
dicit,  in  libro  de  Sacramentis  *:  Liquet  quod  prae- 
ter  naturae  ordinem  Virgo  generavit.  Et  hoc  quod 
conjicimus ,  corpus  ex  Virgine  est.  Quid  igitur 
quaeris  naturae  ordinem  in  Christi  corpore:  cum 
praeter  naturam  sit  ipse  Dominus  lesus  partus  ex 
Virgine?  Et  super   illud  loan.  vi  *,  Verba  quae 


*  Inter  Opp.  Hie- 
ron.Ep.XXXIX; 
Pseudo  -  Isidor. 
Homil.  IV,  de 
Corp,  et  Sang. 
Dotn.,  in  Pascba. 
-  Cf.  can.  Quia 
corpus,  de  Con- 
secr.,  dist.  II. 

*  Art.  2. 


*  Art.  1,  ad  3. 


*  De  Mjrster.  sive 

de  Initiand.,  cap. 
IX,  n.53.-Cf.can. 
Revera,  de  Con- 
secr.,  dist  II. 


•  Vera.  64. 


o)  divisa.  -  diversa  D  et  editiones;  cf.  ^  f. 
fl)  sunt.  -  Om.  HpG  et  b.  -  Pro  divisae  utroque  loco,  diversae  P; 
signatae  sunt  secundum  se  divisae  om.  HpG  et  bc. 


Y)  principium. 
stinctionis  P. 


principia   editiones,  om.  A.  Pro   divisionis,  di- 


i68 


QUAESTIO  LXXV,  ARTICULUS  IV 


ego  loctitits  siim  vobis,  scilicet  de  hoc  sacramento, 

•  Hom.  xLvn,  spiritiis  et  vita  siint,  dicit  Chrysostomus  * :  Idest : 
loa",  n.  2. '  '"  spiritualia  sunt,  nihil  habentia  carnale  neque  con- 

sequentiam  naturalem,  sed  eruta  sunt  ab  omni 
tali  necessitate  quae  in  terra ,  et  a  legibus  quae 
hic  positae  sunt. 

Manifestum  est  enim  quod  omne  agens  agit 
inquantum  est  actu.  Quodlibet  autem  agens  crea- 
tum  est  determinatum  in  suo  actu :  cum  sit  de- 
terminati  generis  et  speciei.  Et  ideo  cuiuslibet 
agentis  creati  actio  lertur  super  aliquem  deter- 
minatum  actum.  Determinatio  autem  cuiuslibet 
rei  in  esse  actuali  est  per  eius  formam.  Unde 
nullum  agens  naturale  vel  creatum  potest  agere 

•  D.  446.  nisi  ad  immutationem  formae  *.  Et  propter  hoc 

omnis  conversio  quae  fit  secundum  ieges  natu- 
rae,  est  formalis.    Sed  Deus  est  infinitus  actus, 

•  Q»-  "'>  "«• ' ;  ut  in  Prima  Parte  *  habitum  est.  Unde  eius  actio 

qu.  XXV,  art.  2.  ,.  ,  •        -kt  •    • 

se  extendit  ad  totam  naturam  entis.  Non  igitur 
solum  potest  perficere  conversionem  formalem, 
ut  scilicet  diversae  formae  sibi  in  eodem  subie- 
cto  succedant:  sed  conversionem  totius  entis,  ut 
scilicet  tota  substantia  huius  convertatur  in  totam 
substantiam  illius. 

Et  hoc  agitur  divina  virtute  in  hoc  sacramento. 
Nam  tota  substantia  panis  convertitur  in  totam 
substantiam  corporis  Christi,  et  tota   substanfia 


vini  in  totam  substantiam  sanguinis  Christi.  Unde 
haec  conversio  non  est  formaiis,  sed  substantia- 
lis.  Nec  continetur  inter  species  motus  naturalis, 
sed  proprio  nomine  potest  dici  transubstantiatio. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  obiectio  illa 
procedit  de  mutatione  formali:  quia  formae  pro- 
prium  est  in  materia  vel  subiecto  esse.  Non  au- 
tem  habet  locum  in  conversione  totius  substan- 
tiae.  Unde,  cum  haec  conversio  substantialis  im- 
portet  quendam  ordinem  substantiarum  quarum  . 
una  convertitur  in  alteram,  est  sicut  in  subiecto 
in  utraque  substantia  *,  sicut  ordo  et  numerus.  •  d.  576. 

Ad  secundum  dicendum  quod  etiam  illa  obie- 
ctio  procedit  de  conversione  formali,  seu  muta- 
tione :  quia  oportet,  sicut  dictum  est  *,  formam  *  Ad  1. 
esse  in  materia  vel  subiecto.  Non  autem  habet 
locum  in  conversione  totius  substantiae,  cuius 
non  est  accipere  aliquod  subiectum. 

Ad  tertium  dicendum  quod  virtute  agentis  finiti 
non  potest  forma  in  formam  mutari,  nec  mate- 
ria  in  materiam.  Sed  virtute  agentis  infiniti,  quod 
habet  actionem  in  totum  ens,  potest  talis  con- 
versio  fieri :  quia  utrique  formae  et  utrique  ma- 
teriae  est  communis  natura  entis;  et  id  quod 
entitatis  est  in  una,  potest  auctor  entis  conver- 
tere  ad  ^  id  quod  est  entitatis  in  altera,  sublato  8 

eo  per  quod  ab  illa  distinguebatur. 


0)  ad.  —  in  P. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


TiTutus    intelligitur    de    conversione    substantiali ,    qua 
panis  substantialiter  sumptus  transubstantiatur  in  corpus 
*  Concii.  Late-  Christi:    sic   enim  Ecclesia  intelligit   conversionem  *.    Et 

ran.IV,cap.  Fir-  .  .  °,  .,.,.,     .  .. 

miter  credimus,  propterea  Auctor  quacrit  utrum  sit  possibilis   huiusmodi 

de  Summa  Trin. 

et  Fide  cathoi.  conversio. 

In  corpore  articuli  duo  fiunt :  primo,  dicitur  quod  opor- 
tet  ponere  conversionem ;  secundo ,  tractatur  qualis  est 
ista  conversio. 

Quoad  primum,  ex  repetitione  supra  dictorum  ac  dis- 
cussorum,  concluditur  conversio. 

Quoad  secundum,  duo  de  hac  conversione  dicuntur. 
Primum  est,  quod  non  est  similis  conversionibus  natura- 
libus,  sed  est  omnino  supernaturalis.  Secundum  est  quod 
sola  Dei  virtute  fit.  Et  primum  quidem  auctoritatibus  Am- 
brosii  et  Chrysostomi  probat.  Secundum  autem,  simul  cum 
primo,  ratione  probat. 

II.  Ubi  scito  distingui  conversionem  in  formalem  et 
substantialem ;  et  naturales  appellari  formales,  non  ea  ra- 
tione  quia  forma  convertitur  in  formam ,  sed  quia  secun- 
dum  deperditionem  unius  formae  et  acquisitionem  alterius, 
dicitur  totum  categorematice  converti  in  totum,  ut  cum 
dicimus  quod  aer  conversus  est  in  ignem.  Conversio  autem 
substantialis  appellatur,  qua  totum  etiam  syncategorema- 
tice  convertitur  in  totum:  puta,  si  aer  sic  converteretur 
in  ignem  quod  etiam  partes  essentiales  aeris  converteren- 
tur  in  partes  essentiales  ignis.  Et  talem  esse  hanc  conver- 
sionem  Auctor  ponens,  hinc  manifestat  differentiam  inter 
conversionem  istam  et  naturales :  et  ex  differentia  inter 
actum  infinitum  et  actum  finitum,  procedit  ad  probandum 
quod  agens  creatum,  quia  ex  finito  agit  actu,  ad  solas  for- 
males  conversiones  se  extendit ;  Deus  autem,  quia  ex  in- 
finito  agit  actu,  ad  totum  ens  se  extendit,  ac  per  hoc,  ad 
conversionem  substantialem.  Et  inde  infertur  quod  haec 
conversio  nec  continetur  sub  genere  naturaHs  motus  seu 
mutationis,  nec  nomen  aliarum  suscipit  proprie,  sed  no- 
mine  proprio   vocari   potest    transubstantiatio :    sic  enim 


a  sacro  Concilio  Lateranensi,  sub  Innoc.  III,  appellatam 

legimus  *.  *Loc.cit.  num.i, 

III.  Circa  hanc  materiam,  adverte  quod  Scotus,  in  xi  di- 
stinctione  Quarti,  qu.  iii,  reputans  impossibilem  conversio- 
nem  panis  in  corpus  Christi  praeexistens  et  manens  secun- 
dum  suum  esse  antiquum,  triplicem  imaginatur  transub- 
stantiationem.  Prima  est  quae  iam  dicta  est  *,  scilicet  qua  *  Num.  praec. 
tota  substantia  convertitur  in  totam  substantiam  praeexi- 
stentem  ac  manentem  secundum  esse  antiquum.  -  Secunda 
est,  qua  tota  substantia  sic  convertitur  in  aliam  ut  alia  pro- 
ducatur  in  esse.  Et  hanc  vocat  Scotus  transubstantiationem 
productivam :  quia  per  eam  producitur  terminus  ad  quem. 
Et  haec  potest    subdividi  in   productivam   termini    secun- 
dum  esse  substantiale :  vel  secundum  esse  accidentale,  qua- 
lem  posuit  hic,  ut  diximus  *,  Petrus  de  Palude,  sine  as-  '  Art.  1,  Com- 
sertione    tamen.  -  Tertia  est  adductiva  termini  ad  quem  '"^"''  """'  '" 
illo  ubi  erat  terminus  a  quo.  Et  in  hanc  declinat  Scotus  *.  *  ^v  Sent.,  dist. 
In  qua  secundum  veritatem  nulla  est  transubstantiatio,  nulla  '"'  ^"'  "' 
conversio  :  quia  ponitur  panem  redigi  in  nihil,  et  sola  vox 
conversionis  et  transubstantiationis ,   cum  ordine  succes- 
sionis  corporis  Christi  in  loco  panis,  affirmatur. 

Relicta  autem  transubstantiatione  productiva,  tanquam 
non  habente  in  hoc  sacramento   locum,    nititur   Scotus  *  '  ibid.,  qu.  m, 
probare  primam  esse  impossibilem,  et  deinde  tertiam  esse  *  •»?""<='?»• 
rationabilem. 

Arguit  igitur  ad  impossibilitatem  transubstantiationis 
primae  *,  quam  credimus  vere  in  hoc  sacramento  salvari.  *  Cf.  num.  vi. 
Nihil  est  terminus  novae  actionis  proprie  dictae  nisi  per 
illam  actionem  accipiat  esse  substantiale  vel  accidentale 
secundum  quod  est  formalis  terminus  illius  actionis.  Sed 
corpus  Christi  praeexistens,  etc. ,  nullum  esse  accipit  in 
sua  substantia  per  huiusmodi  transubstantiationem.  Ergo 
corpus  Christi  secundum  suam  substantiam  non  est  ter- 
minus  novae  actionis  transubstantiativae  panis  in  ipsum.  — 
Minor  supponitur  clara.  -  Maior  vero  probatur  dupHciter. 
Primo  quia,  si  nullum  esse  accipit  per  illam,  non  videtur 


QUAESTIO  LXXV,  ARTICULUS  IV 


169 


•   Cf.    nuni.    VI, 
Ad  rationem. 


*  Cf.  num.  seq. 
"  Aristot.  Phy- 
«c.  ib.VIII,  cap. 
viii,  n.6.-S.Tli. 
lect.  XVII. 


*  Art.  3,   Com- 
ment.  num.  viii. 


i 


intelligibile  quomodo  sit  ibi  aliquid  terminans  realem  actio- 
nem  substantialem,  etc.  Secundo,  quia  etiam  Filius  Dei 
terminans  aeternam  generationem,  per  illam  accipit  esse, 
et  personam  esse,  et  Deum  esse. 

Tertiam  autem  transubstantiationem  probabilem  esse 
in  proposito  probat  *,  quia  eo  modo  terminus  prior  con- 
vertitur  in  terminum  posteriorem,  quo  terminus  posterior 
succedit  termino  priori.  Sed  terminus  posterior,  idest  Chri- 
sti  corpus,  non  succedit  secundum  esse  simpliciter,  sed 
secundum  esse  praesens  hic,  termino  priori,  idest  pani 
praeexistenti.  Ergo  nec  panis  convertitur,  nec  transit  in 
corpus  Christi,  nisi  secundum  esse  hic  praesens  pani  prae- 
existenti. 

IV.  Pro  solutione  harum  obiectionum,  et  ampliori  no- 
titia  tam  occulti  mysterii,  duo  praelibanda  sunt:  alterum 
ex  philosophia;  alterum  ex  Ambrosio  *.  Ex  physicis  **  si- 
quidem  habemus  quod,  cum  de  substantiali  mutatione 
inter  positivos  terminos  est  sermo,  ipsum  instans  muta- 
tionis,  in  quo  substantialis  mutatio  simul  fit  et  facta  est, 
est  primum  esse  termini  ad  quem,  et  primum  non-esse 
termini  a  quo.  Verbi  gratia,  cum  aer  convertitur  in  ignem, 
instans  illud  in  quo  ignis  simul  fit  et  factus  est,  est  pri- 
mum  esse  ignis,  quia  ignis  tunc  est  et  immediate  ante 
illud  tunc  non  erat;  et  est  primum  non-esse  aeris,  quia 
acr  tunc  non  est  et  immediate  ante  illud  tunc  erat. 

V.  A  divo  autem  Ambrosio  superius  *  relata  habemus 
verba ,  scilicet :  Quod  erat  panis  ante  consecrationem , 
iatn  corpus  Christi  est  post  consecrationem,  quia  sermo 
Christi  creaturam  mutat,  etc.  Ex  his  enim,  simul  iunctis  et 
perspicaciter  consideratis,  habemus  actionem  transubstan- 
tiativam  circa  panem  versari,  et  in  panem  terminari  hoc 
modo :  videlicet ,  quod  in  instanti  conversionis  panis  in 
corpus  Christi ,  quod  erat  panis ,  ut  sic ,  idest  secundum 
esse  panis,  habet  rationem  termini  a  quo;  et  rursus  quod 
erat  panis,  quod  iam  est  corpus  Christi,  ut  incipiens  esse 
corpus  Christi,  habet  rationem  termini  ad  quem;  ita  quod 
terminus  ad  quem  non  est  corpus  Christi  absolute,  sed 
hoc  quod  erat  panis  esse  corpus  Christi,  ut  patet  expo- 
nendo  pro  illo  instanti  quo  ista  transubstantiatio  simul  fit 
et  facta  est.  Ex  falsitate  siquidem  istius,  Corpus  Christi 
nunc  est  et  immediate  ante  hoc  non  erat,  habetur  quod 
corpus  Christi  absolute  non  est  terminus  huius  transub- 
stantiationis.  Ex  eo  autem  quod  ista  est  vera,  Hoc  quod 
erat  panis  nunc  est  corpus  Christi,  et  immediate  ante 
hoc  quod  erat  panis  non  erat  corpus  Christi,  manifeste 
habetur  quod  terminus  ad  quem  actionis  et  mutationis 
huius  est  hoc  quod  erat  panis  esse  de  novo  corpus  Chri- 
sti :  sicut  ex  veritate  istius  alterius,  scilicet,  Hoc  quod  erat 
panis  nunc  non  est  panis,  et  immediate  ante  erat  panis, 
habetur  terminum  a  quo  esse  hoc  quod  erat  panis  sub 
esse  panis. 

Ubi  videre  potes  in  eo  quod  est  panis  ante  consecra- 
tionem ,  ef&caciam  habere  consecrationem ,  seu  divinam 
actionem ,  quantum  ad  vim  utriusque  termini ,  scilicet  a 
quo  et  ad  quem :  quoniam  actio  conversiva  acquirit  ei 
quod  erat  panis  esse  corpus  Christi,  convertendo  id  in 
corpus  Christi ;  et  ad  hoc  concomitatur  deperditio  termini 
a  quo,  dum  quod  simul  convertitur  et  conversum  est  in 
corpus  Christi,  desinit  esse  panis.  Et  hinc  suspiciendo  con- 
iicere  potes  quod  non  oportet,  propter  novam  hanc  actio- 
nem ,  mutationem  aliquam  ef&ci  in  substantia  corporis 
Christi:  quia  quod  erat  panis  de  novo  est  corpus  Christi, 
non  per  mutationem  corporis  Christi,  sed  per  mutationem 
panis  in  corpus  Christi. 

Et  ad  ampHorem  fidelium  intellectuum  consolationem, 
habemus  non  solum  dictas  enuntiationes  noviter  veras  quasi 
se  tenentes  ex  parte  panis :  sed  habemus  redundantem  seu 
resultantem  aliam  propositionem  noviter  veram  quasi  ex 
parte  corporis  Christi.  Est  enim  de  novo  vera  haec,  sci- 
licet:  Corpus  Christi  est  id  quod  erat  panis.  Nec  hanc 
ego  somniavi,  sed  ex  propositione  divi  Ambrosii  per  con- 
versionem  simplicem  illam  habemus.  Dicente  enim  Am- 
brosio,  Quod  erat  panis  est  corpus  Christi,  infertur  optime 
per  conversionem  simplicem,  Ergo  corpus  Christi  est  quod 
erat  panis.  Et  similiter  sequitur,  consequenter  loquendo, 

StfMMAE  Theol.  D.  Thomae  T.  IX. 


•  Num.  III ,  Ar- 
guit  igitur. 


*  Num.  iii,  Ter- 
tiam  autem. 


quod  corpus  Christi  est  quod  erat  iste  panis.  Quo  fit  ut 
admirabilem  veritatem  novam  in  Christi  corpore  ex  hoc 
sacramento  fateamur.  Nam  ante  institutionem  huius  sacra- 
menti,  ista  erat  falsa,  Corpus  Christi  est  quod  erat  panis, 
quia  sua  convertens  erat  falsa,  Quod  erat  panis  est  cor- 
pus  Christi:  post  consecrationem  vero  corporis  Christi, 
fuerunt  ambae  verae.  Et  similiter  in  qualibet  quae  quo- 
tidie  fit  consecratione  hostiae  in  missa,  consecratione  facta, 
ambae  istae  noviter  sunt  verae,  Quod  erat  iste  panis  est 
corpus  Christi,  et,  Corpus  Christi  est  quod  erat  iste  panis.- 
Nec  quaeras  a  me  ulteriorem  modum  quomodo  jiat  istud : 
sed  satis  sit,  supposita  verae  transubstantiationis  fide,  qua 
panis  in  corpus  Christi  immutatum  mutatur,  videre  nos 
veritatem  dictarum  enuntiationum. 

VI.  Ex  his  autem  ad  Scoti  rationem  contra  possibili- 
tatem  huius  conversionis  *,  dicitur  argumentum  supponere 
falsum,  scilicet,  corpus  Christi  absolute  esse  terminum 
actionis  seu  mutationis  huius.  Terminatur  enim  tam  mu- 
tatio  quam  actio  ut  ad  terminum  ad  quem  et  qui  fit,  ad 
hoc  quod  erat  panis  esse  corpus  Christi.  Hoc  enim  de 
novo  fit  et  est  per  actionem  istam  conversivam  panis  in 
corpus  Christi.  Unde,  concessa  maiore,  ad  minorem  di- 
cendum  est  quod  male  assumit  aut  supponit  corpus  Christi 
absolute  esse  terminum  actionis,  ut  patet  ex  dictis.  —  Nec 
obstat  quod  saepissime  dicitur,  et  repetitur  infinities,  quod 
haec  conversio  habet  panem  pro  termino  a  quo,  et  corpus 
Christi  pro  termino  ad  quem:  quoniam  brevitatis  causa 
hos  terminos  absolute  proferimus,  cum  grano  tamen  salis 
ab  eruditis  intelligendos,  ut  exposuimus. 

Ad  rationem  Scoti  pro  transubstantiatione  adductiva  *, 
facile  respondetur  negando  minorem.  Quoniam  corpus 
Christi  succedit  pani  et  secundum  esse  simpliciter,  idest 
substantiale,  et  secundum  esse  hic,  idest  sub  accidentibus 
panis.  Sed  non  est  mirum  de  arguente.  Quoniam,  sola 
voce  dicens  conversionem  substantiae  panis  in  substantiam 
corporis  Christi,  consequenter  assumit  quod  corpus  Christi 
non  succedit  pani  secundum  esse  simpliciter :  cum,  secun- 
dum  veritatem,  substantia  corporis  Christi  sit  id  quod  erat 
panis,  et  per  hoc  sit  ubi  erat  panis,  idest,  continetur  sub 
accidentibus   quae    continebant  panem;  ut  saepe  inducta 

decretalis  Lateranensis ,  cum  doctrina  Concilii  Florentini, 

t-pctat-nr  *  *  *  Cf  art.  1,  Com- 

testatur    .  ^^^^    ^^^   „^ 

VII.  Nec  obstat  dictis  quod  Auctor,  in  IV  Sent.,  dist.  xi,  vm. 
qu.  I,  art.  4,  videtur  locare  huiusmodi  propositiones  quibus 
usi  sumus,  inter  improprias.  Nam  dupliciter  potest  iudi- 
cari  et  examinari  propositio  ista,  Quod  erat  panis  est  cor- 
pus  Christi :  primo,  ad  exprimendam  conversionem  hanc ; 
secundo,  ad  exprimendum  conversionis  huius  proprios  ter- 
minos.    Et  si  quidem  ad  exprimendam  mutationem  quae 

est  conversio  assumatur,  infra  latitudinem  generis  muta- 
tionis  intelligenda  est.  Et  propterea  ly  quod  sonat  subie- 
ctum  unum  et  idem  sub  duobus  successive  terminis,  sci- 
licet  pane  et  corpore  Christi,  manere.  Quod  in  proposito 
non  nisi  metaphorice,  aut  ratione  accidentium  remanen- 
tium,  verificatur.  Et  sic  ab  Auctore  inter  improprias  com- 
putatur  ibidem  *,  ubi  de  conversione  loquitur.  *  Q"*  <• 

Si  vero  haec  propositio  ad  exprimendos  terminos  con- 
versionis  huius  assumatur,  tunc  propositio  est  et  vera  et 
propria.  Et  quod  sit  vera,  patet  ex  ipsa  eius  expositione, 
qua  Auctor  eam  ibi,  in  responsione  ad  primum,  exponit 
de  ipsis  terminis,  dicens :  Verbum  Ambrosii  est  exponen- 
dum,  «  Quod  erat  panis  est  corpus  Christi  »,  idest,  «  Quod 
est  sub  speciebus  panis,  primo  fuit  panis,  et  postea  corpus 
Christi  » ;  ubi  vides  Auctorem  exponendo  asserere  de  ly 
quod  est  sub  specie  panis  prius  fuisse  panem  et  postea 
corpus  Christi;  nihil  enim  aliud  significat  Ambrosii  pro- 
positio,  de  terminis  conversionis  intellecta,  dicendo,  Quod 
erat  panis,  est  corpus  Christi,  ut  patet  intuenti.  -  Quod 
autem  sit  propria,  et  hinc  patet,  quia  expositio  ab  Auctore 
data  est  propria:  et  ex  ratione  probatur.  Quia  ly  quod 
est  relativum  identitatis  substantiae,  et  suf&cienter  refert 
eandem  substantiam  referendo  substantiam  eandem  sine 
qualitate.  Sic  enim  contingit  in  proposito:  illud  enim 
idem  refert  ly  quod  dicendo  Quod  erat  panis  est  corpus 
Christi,   quod  demonstratur  per  ly  hoc  dicendo,  Hoc  est 


'  Num.  V. 


Cf.  num.  X. 
Cf.  num.  seq. 


•  S.  Th.  lect.  II.  - 
Did.  lib.  III,  cap. 
it,  n.  5. 


*  Part.  1,  qu.  iii, 
art.3sqq.;16'on<. 
Gent, ,  cap.  xxi 
sqq.;I.SeRr,,dist. 
XXII,  art.  3,  ad  2. 


*  Num.  praec. , 
Ratio  igitur. 


170 

corpus  meum.  Stant  ergo  solida  et  proprie  dicta  quae  ex 
Ambrosio  diximus  *:  quoniam  ad  terminos  conversionis 
exprimendos  usi  sumus  auctoritate  dicta,  et  ad  hoc  idem 
Ambrosius  ad  litteram  locutus  est,  ut  patet  eius  textum 
intuenti. 

VIII.  In  responsione  ad  tertium,  adverte  dici  in  illa  duo : 
scilicet  rationem  convertibilitatis  totalis,  de  qua  est  sermo, 
unius  rei  in  aliam;  et  modum  quo  fit  huiusmodi  conver- 
sio.  Et  quoniam  eximia  ac  latentia  sunt  haec,  nec  ab  omni- 
bus  concessa,  primo  dcclaranda  sunt  ambo  ;  deinde  con- 
ferendum  est  primum  cum  aliorum  opinionibus  *. 

Ratio  igitur  convertibilitatis  assignatur  in  littera  com- 
municatio  in  natura  entis.  —  Modus  autem  subditur  *,  et 
est,  quod  potest  auctor  entis  id  quod  est  entitatis  in  una 
re,  convertere  in  id  quod  est  entitatis  in  altera,  sublato 
eo  per  quod  ab  ea  distinguebatur. 

Ubi,  circa  rationem  convertibiHtatis,  dociHs  esto  inter- 
pres,  plures  vitando  errores  ex  iHo  verbo,  communis  na- 
tura  entis. 

Errares  primo,  si  per  communem  naturam  entis  intelH- 
geres  ens  communissime  sumptum  commune  Deo  et  crea- 
turis.  Et  manifesta  esset  erroris  ratio.  Quia  hinc  sequeretur 
convertibilitatem  etiam  posse  esse  inter  rem  creatam  et  in- 
creatam,  quia  communis  est  eis  huiusmodi  natura  entis. 
Quod  constat  non  solum  esse  falsum,  sed  fatuum. 

Errares  quoque  si  per  communem  entis  naturam  inteHi- 
geres  gradum  aHquem,  seu  naturam  aHquam,  supra  speci- 
ficas  genericasque  rerum  naturas.  Nam,  ut  dicitur  IV  Meta- 
phys.  *,  idem  est  homo  et  ens  homo,  et  sic  de  aliis.  Non 
enim  se  habent  ens  et  homo  sicut  animal  et  homo :  nam 
animal  et  homo  duas  formahter  naturas  significant,  sciHcet 
rationaHtatis  et  animaHtatis ;  ens  autem  et  homo  unam 
tantum  naturam  significant,  eam  sciHcet  quam  significat 
homo,  et  non  aliam. 

Sed  hoc  metaphysico  relinquentes  negotio,  quoniam 
ad  propositum  non  refert  utro  modo  dixeris,  dicimus  quod 
per  naturam  entis  inteHigit  Auctor  ens  comtnune  solis  crea- 
turis.  Quod  nomine  naturae  in  Httera  appellatum  est  quia 
huiusmodi  ens,  secundum  Auctoris  doctrinam  *,  secundum 
naturas  generum  et  specierum  definitur :  et  per  hoc  differt 
ab  ente  increato,  in  quo  esse  non  definitur  natura  aliqua, 
sed  ipsum  esse  in  seipso  subsistens  vocatur  natura  Dei, 
et  deitas,  et  Deus.  Est  igitur  ratio  convertibilitatis  totius 
unius  rei  in  totam  alteram  rem,  communicatio  earum  in 
natura  entis  communis  omnibus  creaturis  tantum.  Et  hinc 
habes,  secundupi  Auctorem,  quod  secundum  totalem  con- 
versionem  quaelibet  creatura  potest  per  divinam  omnipo- 
tentiam  converti  in  quamcumque  aHam  creaturam ,  quia 
creaturis  omnibus  communis  est  huiusmodi  entis  natura. 

IX.  Circa  modum  quoque  conversionis  *,  cautum  opor- 
tet  esse  lectorem.  Erraretur  siquidem  primo,  si  intelHge- 
retur  per  modum  divisionis  seu  separationis  unius  naturae 
ab  altera :  sicut  animaHtas  separatur  a  rationaHtate,  dum  fit 
animal  sine  ratione.  -  Et  simiHter  erraretur  si  inteHigeretur 
per  modum  abstractionis :  sicut  res  una  et  eadem  secun- 
dum  priorem  rationem  abstrahit  a  seipsa  secundum  ratio- 
nem  posteriorem ;  sicut  color  albus  inquantum  color,  abs- 
trahit  a  seipso  inquantum  albus. 

Et  patet  ratio  erroris  utrobique,  ex  hoc  quod  neutro 
modo  panis  converteretur  in  corpus  Christi :  sed  sola  na- 
tura  entis  inventa  in  pane  converteretur  in  corpus  Christi, 
formaliter  loquendo. 

Contrariatur  etiam  directe  intento  hic  sensus.  Quoniam 
directe  intentum  ab  Auctore  est  quod  totum  convertatur 
in  totum :  et  non  quod  una  res,  aut  una  natura,  sub  una 
ratione  tantum  convertatur  in  aHam.  Haec  enim  interpre- 
tatio  ad  hoc  tandem  tendit  quod  convertibiHtas  rerum  est 
secundum  id  in  quo  communicant,  et  non  secundum  ea 
in  quibus  differunt.  Quod  contrariatur  non  solum  Aucto- 
ris,  sed  fidei  doctrinae,  asserenti  panem  converti  in  corpus 
Christi;  et  non  solum  entitatem  panis  in  entitatem  corporis 
Christi  converti,   sed  panem    converti    in  corpus  Christi. 

Unde  Htterae  verba,  quae  superficie  tenus  favere  viden- 
tur  dicto  reprobato  sensui,  dum  sonant,  Id  quod  est  enti- 
tatis  in  una  re,potest  auctor  entis  convertere  in  id  quod  est 


QUAESTIO  LXXV,  ARTICULUS  IV 


entitatis  in  altera,  sublato  eo  per  quod  ab  illa  distingue- 
batur,  intelHgenda  sunt  sic  ut  tota  res,  puta  panis ,  con- 
vertatur  in  totam  rem,  puta  corpus  Christi :  hoc  enim  im- 
portant  iUa  verba,  id  quod  est  entitatis  in  una,  in  id  quod 
est  entitatis  in  altera;  nam  tota  res  est  entitatis  in  una, 
et  tota  res  est  entitatis  in  altera.  Quod  autem  subditur, 
sublato  eo  per  quod  ab  illa  distinguebatur,  procul  dubio 
ad  difterentiam  proprii  distinctivi  a  communi  natura  entis 
subiunctum  est.  Sed  huiusmodi  differentia  non  consistit  in 
hoc  quod  entitas  rei,  puta  panis,  convertatur  in  entitatem 
alterius  rei ,  puta  corporis  Christi ;  panis  vero  proprium 
constitutivum ,  per  quod  specie  distinguitur  ab  altera  re, 
puta  corpore  Christi,  non  convertatur  in  alteram  rem,  puta 
corpus  Christi ,  sed  toHatur ,  non  conservando  ipsum  in 
esse.  Sed  consistit  huiusmodi  difterentia  in  hoc  quod,  dum 
tota  res  quae  est  panis,  convertitur  in  corpus  Christi,  for- 
malis  ratio  naturae  entis  salvatur,  formalis  vero  ratio  pro- 
prii  constitutivi  et  distinctivi  panis  non  salvatur.  Post  con- 
versionem  enim  panis  in  corpus  Christi,  panis  entitas  con- 
versa  entitas  quaedam  est,  panis  vero  conversus  panis  non 
est.  Sic  enim  verificatur  quod  sit  conversio  entitatis  in 
entitatem,  sublato  eo  per  quod  distinguebatur.  Perinde  est 
enim  ac  si  dictum  fuisset  quod  conversio  fit  per  totius 
quidem  rei  conversionem  in  totam  rem  alteram,  sed  inter 
rationes  seu  conditiones  substantiales  communes  vel  pro- 
prias  disparitas  est :  quia  res  conversa  sic  secundum  com- 
munia  quasi  salvatur  quod  iterum  suscipit  eorundem  prae- 
dicationem,  secundum  vero  propria  non  subit  eorundem 
praedicationem.  Hoc  enim  modo  intelHgitur  sublatum  id 
per  quod  distinguebatur,  et  totam  rem  converti  in  totam 
rem ,  ita  quod  nihil  eius  secundum  se  remaneat ,  aut  in 
nihilum  decidat. 

Et  si  instetur  quod,  si  tota  res  totaHter  convertitur  in 
totam  aliam  rem,  frustra  Auctor  laboravit  ad  distinguen- 
dum  in  rebus  convertibiHbus  naturam  entis,  in  qua  con- 
veniunt ,  a  propriis  distinctivis  rerum ,  etc. :  respondetur 
non  frustra,  sed  utiHter  Auctorem  laborasse  ad  reddendam 
rationem  convertibilitatis  totalis  supernaturalis  proportio- 
naHter  ad  rationem  conversionis  substantiaHs  naturalis.  Du- 
pliciter  siquidem  naturali  conversione  inventa,  scilicet  vel 
per  modum  generationis ,  sicut  cum  aer  convertitur  in 
novum  ignem,  vel  per  modum  aggenerationis,  sicut  cum 
aHmentum  convertitur  in  substantiam  eius  quod  nutritur ; 
communis  ratio  utrique  conversioni  est  convenientia  in 
materia  et  difterentia  in  formis ,  quibus  fiehat  distinctio; 
et  in  ipsa  conversione  materia  utrobique  remanet,  et  forma 
rei  quae  convertitur  non  remanet.  Unde,  ut  proportiona- 
liter  de  totaii  conversione  doctrina  traderetur,  posuit  Auctor 
in  convertibilibus  huiusmodi  naturam  entis,  in  qua  con- 
venirent ,  et  constitutiva  specifica  ,  quibus  distinguuntur  ; 
et  rursus  posuit  naturam  in  qua  res  quae  convertitur  com- 
municat  cum  altera,  remanere  in  illa  altera,  non  in  seipsa, 
quia  sic  non  converteretur  in  alteram  rem,  sed  in  sibi  si- 
mile.  Et  propterea  dicitur  salvari  rationem  formalem  eius, 
specificum  autem  distinctivum  ita  converti  quod  nec  in  se 
nec  in  suo  simiH  remaneat.  Et  propterea  auferri  dicitur, 
et  non  salvari,  secundum  suam  rationem  formalem.  Duplex 
propterea  necessitas  doctrinae  huius  fuit.  Altera,  ut  conver- 
sio  supernaturalis  proportionalis  conversionibus  naturalibus 
sit  monstrata.  Altera,  ut  intellectus  noster  ex  naturalibus 
conversionibus  quas  novit,  manuducatur  ad  supematuraHa, 
etsi  non  penetranda,  saltem  cogitanda,  ut  non  impossibiHa 
existimentur.  -  Et  haec  pro  expositione  litterae  sint  dicta. 

X.  Conferendo  autem  Auctoris  rationem  de  convertibili- 
tate  cuiusque  creaturae  in  quamcumque  aliam  *,  occurrunt 
Petrus  de  Palude  *,  ambiguus ;  et  Durandus,  obstans  mani- 
feste,  in  qu.  n,  dist.  xi  *,  duplicitcr,  scilicet  solvendo  ra-  ^^^^^^^ 
tionem  Auctoris,  et  arguendo  contra  dictam  positionem  *. 

Ratio  igitur  Auctoris,  scilicet,  Agens  virtutis  injinitae, 
quod  habet  actionem  in  totum  ens,  potest  convertere,  etc, 
solvitur  a  Durando  *  dicente  quod  ex  hoc  non  potest  con- 
vertere  nisi  communicantia  in  materia,  ratione  cuius  unum 
potest  dici  manere  in  altero. 

XI.  Contra  positionem  autem  arguit  multipliciter  *.  Pri- 
mo.  Conversum  manet  in  eo  in  quod  conversum  est.  Ergo 


"  Cf.  num.  Tiii, 

init. 
IV  Sent.,  dist. 
art.  3, 
us.  }. 
Quarti  Sent. 
O.  num.  seq. 


•  Cf.  num.  XIV. 
Unde  tingilla- 
tim. 


•   Cf.   ibid. , 
in  hoc. 


Et 


QUAESTIO  LXXV,  ARTICULUS  IV 


171 


*  Cf.  Arist.  Phy- 
sic.  lib.  I,  cap.  v, 
n.  2;  cap.  VI,  n.2 
«qq.-S.Th.  lect. 

X,   XI, 


\ 


*  Cap.  XII. 


•  Cap.  VI.  -  Kd. 
Teubner,I.ipsiae 

1871. 


*  Cf.  num.  XV. 


r 


Cf.  num.  XVI. 


'Cf.  art.  1,  Com- 
ment.  num.  v, 
Quidam  autem. 


non  possunt  invicem  converti  nisi  communicantia  in  ma- 
teria.  -  Antecedens  probatur.  Quia  per  hoc  differt  con- 
versio  ab  annihilatione.  -  Consequentia  etiam  probatur: 
ex  eo  quod  non  manet  in  eo  actu,  quia  tunc  non  esset 
conversum.  Ergo  manet  in  eo  in  potentia:  non  activa,  sed 
passiva.  Haec  autem  est  potentia  materiae. 

Secundo,  Absurdum  est  angelum  converti  in  lapidem, 
aut  e  contra:  nisi  diceretur  illa  absurditas,  ab  antiquo  re- 
probata  *,  quod  una  natura  posset  iieri  alia,  puta  quod 
albedo  possit  fieri  nigredo.  Quod  implicat  contradictionem 
in  omnibus  naturis  contrariis  sive  disparatis. 

Tertio.  Si  unus  angelus  posset  converti  in  alium ,  se- 
queretur  quod  angelus  posset  desinere  esse  sine  annihila- 
tione,  scilicet  per  conversionem  in  alium.  Consequens  est 
falsum :  quia  angelus  non  potest  incipere  esse  nisi  per 
creationem;  igitur  nec  potest  desinere  esse  nisi  per  an- 
nihilationem. 

Arguitur  quarto,  auctoritate  Augustini,  VII  super  Gen.  *, 
dicentis  quod  corpus  posse  mutari  in  spiritum  aut  naturam 
incorpoream,  nec  aliquos  sensisse  scio,  nec  fides  habet. 

Quinto,  auctoritate  Boetii,  in  libro  de  duab.  Naturis  et 
una  Persona  Christi  *,  dicentis :  Illa  sola  inter  se  trans- 
mutari  possunt  quae  habent  unius  materiae  communem 
substantiam. 

XII.  Deinde  idem  Durandus,  in  qu.  ni,  arguit  specia- 
liter  contra  conversionem  materiae  in  materiam  *,  quam 
Auctor  in  hac  littera  ponit.  Arguit  autem  sic.  Si  materia 
converteretur  in  materiam,  conversio  fieret  per  hoc  quod 
materia  desineret  esse  in  se,  et  esset  in  suo  simili,  scilicet 
in  materia  alterius,  in  quam  conversa  dicitur.  Sed  hoc  non 
potest  dici.  Quia  sic  conversio  non  diiferret  ab  annihila- 
tione :  nam,  annihilata  materia  in  aliquo,  nihilominus  re- 
manet  similis  materia  in  alio,  sine  aliqua  conversione.  Et 
rursus  sequeretur  secundum  hoc,  quod  non  diceretur  ma- 
teria  unius  magis  converti  in  materiam  alicuius  determi- 
nati,  quam  in  materiam  cuiuscumque  alterius:  quia  quae- 
libet  est  similis  cuilibet. 

XIII.  Demum  arguit  Durandus  idem,  ibidem,  contra 
modum  conversionis  in  littera  positum,  scilicet  quod  to- 
tum  convertitur  in  totum,  ita  quod  materia  in  materiam, 
et  forma  in  formam  convertuntur  *.  Primo,  quia  ex  hac 
positione  sequitur  substantiam  panis  vere  annihilari.  Et 
probatur  sequela.  Primo.  Quia  id  quod  prius  fuit  aliquid 
et  postea  est  nihil,  est  vere  annihilatum.  Sed  secundum 
hunc  conversionis  modum,  substantia  panis  ante  consecra- 
tionem  fuit  aliquid,  et  post  consecrationem  est  nihil.  Ergo 
substantia  panis  est  vere  annihilata.  -  Maior  patet  ex  ra- 
tione  terminorum.  -  Minor  probatur.  Quia  id  quod  non 
est  aliquid  in  se  vel  in  alio,  est  nihil.  Sed  substantia  panis 
post  consecrationem  non  est  aliquid  in  se,  ut  patet:  nec 
in  alio,  scilicet  corpore  Christi,  quia  nihil  plus  est  in  cor- 
pore  Christi  quam  ante. 

Secundo.  Quia,  si  in  corruptione  materia  desineret  esse 
quemadmodum  et  forma,  iam  non  esset  corruptio,  sed 
annihilatio.  Sed  in  hoc  modo  conversionis  tam  materia 
quam  forma  panis  desinit  esse.  Ergo  est  vera  annihilatio. 

Tertio.  Si,  remanente  corpore  Christi  immutato,  rediret 
eadem  substantia  panis,  oporteret  panem  illum  creari:  quia 
de  nihilo  fieret,  quia  non  de  substantia  corporis  Christi, 
nec  de  aliqua  alia  substantia  iieret.  Ergo  si,  praeexistente 
corpore  Christi,  et  nihil  de  substantia  panis  in  eo  rema- 
nente ,  panis  desinat  esse ,  ut  in  proposito  ponitur ,  vere 
annihilaretur.  -  Et  probatur  consequentia ,  ex  eo  quod 
eodem  modo  se  habet  aliquid  ut  sit  terminus  ad  quem 
annihilationis,  et  terminus  a  quo  creationis.  Ac  per  hoc, 
sicut  corpus  Christi,  redeunte  pane  per  creationem,  non 
impedit  veram  creationem;  ita  idem  Christi  corpus,  desi- 
nente  pane  ita  quod  nihil  eius  maneat  in  se  aut  Christi 
corpore,  non  impedit  quin  sit  vera  annihilatio. 

Unde  infert  Durandus  quod,  duobus  existentibus  modis 
conversionis  in  praeexistens,  scilicet  per  modum  quo  ali- 
mentum  convertitur  in  id  quod  alitur  *;  et  per  modum  ima- 
ginatum  nulli  intelligibilem,  scilicet  quo  totum  convertitur 
in  totum  praeexistens  modo  superius  expresso ;  nec  unus 
istorum  per  Ecclesiam  sit  magis  approbatus  aut  reprobatus 


quam  alius :  videtur  probabiliter  quod  ille  modus  qui  est 
possibilis  et  intelligibilis,  esset  eligendus  et  tenendus. 

XIV.  Ad  horum  evidentiam ,  non  oportet  alia  iacere 
fundamenta :  sed,  si  superius  dicta  *  recolantur,  omnia  fere 
patent.  Si  consideretur  enim  differentia  inter  aliquid  esse 
seu  remanere  in  alio,  et  id  quod  fuit  aliquid  esse  illud 
aliud,  elucescet  solutio  nodi.  Imaginatur  Durandus,  et  male, 
oportere  conversum  manere  in  eo  in  quod  est  conversum : 
cum,  secundum  veritatem,  conversum  non  maneat  in  eo 
in  quod  est  conversum,  sed  est  ipsum  in  quod  est  con- 
versum.  Et  propterea  panis  non  annihilatur,  nec  remanet 
in  corpore  Christi:  sed  id  quod  erat  panis  est  corpus 
Christi. 

Unde ,  singillatim  respondendo ,  confutatur  solutio  ad 
rationem  Auctoris  a  Durando  allata  * :  quoniam  innititur 
huic  falso  fundamento :  Conversum  oportet  manere  in  eo 
in  quod  convertitur. 

Et  in  hoc  quoque  peccat  primum  argumentum  contra 
positionem  Auctoris  * :  nam  hoc  falsum  assumit  pro  ante- 
cedente.  —  Et  ad  probationem  eius  respondetur  falsissimum 
esse  quod  per  hoc  conversio  diiferat  ab  annihilatione  :  dif- 
fert  enim  ab  illa  per  hoc  quod  id  quod  erat  panis  est 
corpus  Christi. 

Ad  secundum  dicitur  quod ,  licet  sit  secundum  natu- 
ralem  potentiam  absurdum  angelum  posse  converti  in  la- 
pidem,  aut  e  contra;  non  est  tamen  absurdum  secundum 
potentiam  obedientiae  ad  divinam  omnipotentiam.  Et  licet 
optime  sit  reprobatum  albedinem  fieri  nigredinem,  sicut 
etiam  reprobatum  est  panem  fieri  corpus  Christi ;  non 
tamen  reprobatum  est  albedinem  posse  per  divinam  omni- 
potentiam  converti  in  nigredinem;  non  enim  implicat 
contradictionem.  Et  similiter  panis  potest  converti  in  cor- 
pus  Christi. 

Ad  tertium  dicitur  concedendo  quod  angelus  possit 
desinere  esse  sine  annihilatione  per  conversionem  in  alium. 
Et  cum  obiicitur  quod  non  potest  incipere  esse  nisi  per 
creationem :  respondetur  quod,  si  ly  potest  attenditur  se- 
cundum  potentiam  ordinariam,  verum  est;  quia  modus 
incipiendi  per  creationem  est  tanquam  naturalis  modus 
quo  incipit  esse  angelus;  cui  responderet  annihilatio,  si 
tanquam  naturali  modo  perderet  esse.  Verum,  sicut  super- 
naturaliter  potest  perdere  esse  per  conversionem  in  aliam 
creaturam,  non  video  quare  supernaturaliter  non  possit  in- 
cipere  esse  per  conversionem  alterius  in  ipsum,  non  prae- 
existentem ,  sed  acquirentem  esse.  Et  moveor  ad  hoc,  quia 
facilius  videtur  convertere  unam  creaturam  in  aliam  non 
praeexistentem  et  acquirentem  esse,  quam  in  eandem  prae- 
existentem.  Unde  non  admittitur  ultimo  assumptum  a  Du- 
rando  in  hoc  argumento.  Quod  si  admittendum  putas, 
tanquam  impertinens ,  nega  sequelam  ad  praesentem  dif- 
ficultatem  pertinentem. 

Ad  quartum  et  quintum  simul  dicitur  quod  tam  Au- 
gustinus  quam  Boetius  de  mutationibus  naturalibus,  et  quae 
de  facto  secundum  fidem  fiunt,  loquuntur.  Nos  autem 
loquimur  secundum  divinae  omnipotentiae  amplitudinem. 

XV.  Ad  obiecta  deinde  eiusdem  contra  conversionem 
materiae  in  materiam  *,  respondetur,  communicando  in 
vocabulis  cum  arguente,  quod  remanere  in  suo  simili  con- 
tingit  dupliciter :  vel  per  solam  similis  remansionem ;  vel 
per  remansionem  similis  sic  quod  est  quod  erat  reliquum. 
Et  in  conversione  quidem  de  qua  est  sermo,  materia  con- 
versa  remanet  in  suo  simili  secundo  modo :  quia  materia 
corporis  Christi  est  quod  erat  materia  panis.  Arguens  vero 
accipit  remanere  in  suo  simili  primo  modo :  secundum 
quem  procedere  consequentias,  et  non  secundum  alterum 
modum,  clare  patet. 

XVI.  Ad  obiecta  demum  eiusdem  Durandi,  in  qu.  ni, 
contra  modum  conversionis  iam  declaratae  *,  negatur  se- 
quela  annihilationis.  Et  ad  primam  probationem  dicitur 
quod  plus  requiritur  ad  veritatem  maioris:  scilicet,  quod 
.id  quod  fuit  res  illa,  postea  sit  nihil.  Quod  in  proposito 
est  falsum.  Quia ,  licet  panis  ante  consecrationem  fuerit 
aliquid,  et  post  consecrationem  non  sit  aliquid,  quia  non 
est :  quod  tamen  crat  panis  ante  consecrationem,  est  post 
consecrationem  aliquid,  scilicet  corpus  Christi. 


*  Num.  v;  art.  3, 
Comment.  num. 
viu,  Secundo  no- 
ta. 


Num.  X. 


Num.  XI. 


Nuro.  XII. 


Num.  XIII. 


172 


QUAESTIO  LXXV,  ARTICULUS  V 


Vel  potes  distinguere,  maiorem  dupliciter  posse  intel- 
ligi:  scilicet,  cum  praecisione,  vel  sine  praecisione.  Et  si 
quidem  inteliigatur  cum  praecisione,  hoc  est,  praecidendo 
a  quocumque  alio  non  significato  per  eam,  dicitur  quod 
propositio  est  vera,  et  patet  ex  ratione  terminorum:  sed 
non  esset  admittenda  minor  cum  huiusmodi  praecisione.  - 
Si  vero  intelligatur  absque  praecisione  compossibiHum  cum 
ipsius  veritate ,  quamvis  non  significatorum  per  eam :  di- 
citur  quod  propositio  potest  esse  et  vera  et  falsa.  Quia 
rem ,  puta  panem ,  prius  fuisse  ahquid  et  postea  nihil, 
pluribus  modis  contingere  potest.  Inter  quos,  unus  est  per 
totalem  conversionem  ipsius  in  corpus  Ghristi.  Secundum 
quem  modum,  falsa  est  propositio:  quia  quod  erat  panis 
est  corpus  Christi.  Et  quia  in  minore  exprimitur  iste  mo- 
dus,  ideo  simpliciter  maior  est  falsa. 

Ad  secundum,  negatur  consequentia :  quoniam,  ut  iam 
patet,  plus  requiritur  ad  annihilationem  quam  desinere  esse 
Art.  3.  J^o'"-  materiam  et  formam  *. 

Et  potes  ad  utrumque  argumentum,  et  simiHa,  altius 
respondere,  dicendo  quod  esse  nihil,  non  esse  aliquid,  de- 
sinere  esse,  et  si  quid  huiusmodi  significatur,  contingit 
dupliciter.  Uno  modo,  per  se:  et  sic  verificantur  omnia 
assumpta.  Alio  modo,  concomitanter  ad  conversionem  in 
aliud :  et  sic  omnia  sunt  falsa.  Et  quia  in  proposito  panis 
concomitanter  ad  conversionem  sui  in  corpus  Christi  non 
est  aliquid ,  est  nihil ,  desinit  esse ;  et  non  per  se  est 
nihil,  non  est  aUquid,  desinit  esse :  ideo  non  annihilatur ; 
annihilatio  enim  per  se  est  ad  nihil,  ad  non-aliquid,  et 
ad  non  esse. 


ment.  num.  ix 
Ad  secundum  au 
tem. 


Ad  tertium,  negatur  assumpta  primo  conditionalis,  di- 
cendo  quod,  si  divina  omnipotentia  restitueret  eundem 
panem  numero ,  posset  forte  dupliciter  illum  restituere : 
scilicet  vel  per  modum  creationis,  vel  per  modum  recon- 
versionis.  Et  si  fieret  per  modum  creationis,  impertinentia 
sunt  omnia  quae  adducuntur :  quia  corpus  Christi  non 
esset  terminus  a  quo  creationis,  quod  tamen  fuit  terminus 
ad  quem  conversionis.  Et  si  sic  fieret,  essent  verae  ambae 
istae  propositiones,  Hic  panis  est;  et,  Corpus  Christi  est 
quod  fuit  iste  panis.  —  Si  vero  fieret  per  reconversionem, 
ita  quod  corpus  Christi,  inquantum  est  quod  erat  panis, 
converteretur  in  panem :  tunc  verum  esset  quod  panis  qui 
fuerat,  iteruni  esf,  sed  non  esset  vera  enuntiatio  dicens, 
Corpus  Christi  est  quod  erat  iste  panis.  —  Factus  sum 
insipiens :  sed  Durandus  me  coegit. 

Quocirca  illata  a  Durando  de  probabilitate  suae  phan- 
tasiae  *,  manifeste  convincuntur  falsa  ex  decretali  Latera-  \  Num.  xin,  Unde 
nensi,  de  Summa  Trin.  et  Fide  Cathol.,  Firmiter  credimus,   '"-'*'"'• 
cum  dicitur:  transubstantiatis  pane  in  corpus  et  vino  in 
sanguinem  Christi.    Constat   enim   quod  transubstantiatio 
importat   aliud    quam  unionem   materierum,    quam  finxit 
Durandus  *,  fieri  sub  forma  corporis  Christi.  Sonat  namque,   *cf.ioc.cit.ibid. 
apud  omnes  fideles,  mutationem  quandam  panis  in  corpus 
Christi  ineftabilem,  ita  quod,  mutatione  facta,  corpus  Chri- 
sti  est  quod  erat  panis,  et  ubi  erat  panis.  Unde  praestat,   .„    ^^ 
cum  umversah  bcclesia,  in  captivitatem  redtgere  intelle-  x,  vers.  5. 
ctum  in  obsequium  Christi  *,  quam,  contra  Ambrosii  prae-   'J^^J^Ynaian"' 
cepta*,  naturae  vires,  ordinem  aut  potentiam  in  hoc  my-  "p.  ix.-Cf.can. 
sterio  quaerere.  secr.,  dist.  11. 


ARTICULUS  Q.UINTUS 

UTRUM  IN  HOC  SACRAMENTO  REMANEANT  ACCIDENTIA  PANIS  ET  VINI 

IV  Sent.,  dist.  xi,  qu.  i,  art.  1,  qu"  2;  dist.  xii,  qu.  i,  art.  1,  qu*  2;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxii,  lxiii,  lxv; 
Cont.  Graec,  Armen.  etc,  cap.  viii;  I  ad  Cor.,  cap.  xi,  lect.  v. 


*  S.  Th.  lect.  i.  - 
Did.  lib.  VI,  cap. 
I,  n.  6. 


*  Part.  I,  qu.  i, 
art.  6,  ad  2  ;  art. 
8.  -  Cf.  Sent., 
Prolog.  art.  3 , 
ad  ult. 


»D  QuiNTUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
in  hoc  sacramento  non  remaneant  ac- 
*cidentia  panis  et  vini.  Remoto  enim 
^priori,  removetur  posterius.  Sed  sub- 
stantia  est  naturaliter  prior  accidente,  ut  proba- 
tur  VII  Metaphys.  *  Cum  ergo ,  facta  consecra- 
tione,  non  remaneat  substantia  panis  in  hoc  sa- 
cramento,  videtur  quod  non  possint  remanere 
accidentia  eius. 

2.  Praeterea,  in  sacramento  veritatis  non 
debet  esse  aliqua  deceptio.  Sed  per  accidentia 
iudicamus  de  substantia.  Videtur  ergo  '  quod 
decipiatur  humanum  iudicium,  si,  remanenti- 
bus  accidentibus ,  substantia  panis  non  rema- 
neat.  Non  ergo  hoc  est  conveniens  huic  sacra- 
mento. 

3.  Praeterea,  quamvis  fides  non  sit  subiecta 
rationi,  non  tamen  est  contra  rationem,  sed  su- 
pra  ipsam :  ut  in  principio  huius  Operis  *  dictum 
est.  Sed  ratio  nostra  habet  ortum  a  sensu.  Ergo 
fides  nostra  non  debet  esse  contra  sensum  ^,  dum 
sensus  noster  iudicat  esse  panem,  et  fides  nostra 
credit  esse  substantiam  corporis  Christi.  Non 
ergo  hoc  est  conveniens  huic  sacramento,  quod 
accidentia  panis  subiecta  sensibus  maneant,  et 
substantia  panis  non  maneat. 


4.  PraetereA;  illud  quod  manet,  conversione 
facta,  videtur  esse  subiectum  mutationis.  Si  ergo 
accidentia  panis  manent  conversione  facta,  vide- 
tur  quod  ipsa  accidentia  sint  conversionis  sub- 
iectum.  Quod  est  impossibile :  nam  accidentis 
non  est  accidens  *.  Non  ereo  in  hoc  sacramento  ■  Aristot.  Meta- 

,    ,  .  ,         .  "  .  .    .  phys.,   lib.  III, 

debent  remanere  accidentia  panis  et  vini.  cap.  iv,  nn.  14, 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  in  li-  i^,  lect.  vil. '  ' 

bro  Sententiarum  Pi-osperi  * :  Nos  in  specie  panis  et  '  Lanfranc.  oe 

mni,  qiiam  videmus,  res  invtsibiles,  idest  carnem  et  ^om.  cap.  xm.  - 

'   ^  '  '  Cf.  can.  Nos  au- 

sanguinem,  honoramus.  tem.deconsecr., 

Respondeo  dicendum  quod  sensu  apparet,  lacta 
consecratione,  omnia  accidentia  panis  et  vini  re- 
manere.  Quod  quidem  rationabiliter  per  divincim 
providentiam  fit.  Primo  quidem,  quia  non  est 
consuetum  hominibus,  sed  horribile,  carnem  ho- 
minis  comedere  et  sanguinem  bibere,  proponi- 
tur  f  nobis  caro  et  sanguis  Christi  sumenda  sub  t 

speciebus  illorum  quae  frequentius  in  usum  ho- 
minis  veniunt,  scilicet  panis  et  vini. 

Secundo,  ne  hoc  sacramentum  ab  infidelibus 
irrideretur,  si  sub  specie  propria  Dominum  no- 
strum  manducemus. 

Tertio  ut,  dum  invisibiliter  corpus  et  sangui- 
nem  Domini  nostri  sumimus,  hoc  proficiat  ad 
meritum  fidei. 


a)  ergo.  -  P;  om.  I,  autem  ceteri. 

(5)  sensum.  -  Est  autem  contra  sensum  addunt  E  et  tertia;  noster 
et  nostra  om.  tertia. 


Y)  proponitur.  - 
proponuntur  tertia. 


et  proponitur  E,  et  ideo  proponitur  F,  [et  ideo  P) 


*  Prop.  I.  -  Inter 
Opp.  Aristot. 


QUAESTIO  LXXV,  ARTICULUS  VI 


173 


Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  sicut  dicitur 
in  libro  de  Causis  * ,  effectus  plus  dependet  a 
causa  prima  quam  a  causa  secunda.  Et  ideo  vir- 
tute  Dei,  qui  est  causa  prima  omnium,  fieri  pot- 
est  ut  remaneant  posteriora,  sublatis  prioribus  ^. 

Ad  secundum  dicendum  quod  in  hoc  sacramento 
nulla  est  deceptio :  sunt  enim  -  secundum  rei 
veritatem  accidentia,  quae  sensibus  diiudicantur. 
Intellectus  autem,  cuius  est  proprium  obiectum 


substantia  * ,  ut  dicitur  in  III  de  Anima  ** ,  per 
fidem  a  deceptione  praeservatur. 

Et  sic  patet  responsio  ad  tertium.  Nam  fides 
non  est  contra  sensum,  sed  est  de  eo  ad  quod 
sensus  non  attingit. 

Ad  quartum  dicendum  quod  haec  conversio 
non  proprie  habet  subiectum  *,  ut  dictum  est  **. 
Sed  tamen  accidentia,  quae  remanent,  habent 
aliquam  similitudinem  subiecti. 


S)  posteriora,  sublatis  prioribus.  -  I ;  posteriora  prioribus  sublatis 
PsGH,  priora  sublatis  posterioribus  (posterioribus  sublatis  bc)  ceteri. 


e)  enim.  -  ibi  addit  tertia. 


*  D-  752- 

**  Cap.  Ti,  n.  7.  - 

S.  Tfi.  lect.  XI. 


D.  576. 
Art.  4,  ad  t. 


•  Art.  praeced. 


'  Cap.  I,  n.  5. 
5.  Th.  lect.  I. 


*  Art.  2,  3,  4. 


'  Art.  1. 


ARTICULUS  SEXTUS 

UTRUM,  FACTA  CONSECRATIONE, 
REMANEAT  IN  HOC  SACRAMENTO  FORMA  SUBSTANTIALIS  PANIS 

IV  Sent.,  dist.  xi,  qu.  i,  art.  1,  qu*  3;  l  ad  Cor.,  cap.  xi,  lect.  iv. 


id  sextum  sic  proceditur.  Videtur  quod, 
facta  consecratione ,  remaneat  in  hoc 
*sacramento  forma  substantialis  panis. 
^Dictum  est  enim  *  quod,  facta  consecra- 
tione,  remaneant  accidentia.  Sed,  cum  panis  sit 
quiddam  artificiale,  etiam  forma  eius  est  acci- 
dens.  Ergo  remanet,  facta  consecratione. 

2.  Praeterea,  forma  corporis  Christi  est  ani- 
ma :  dicitur  enim  in  II  de  Anima  *,  quod  anima 
est  actiis  corporis  physici  potentia  vitam  habentis. 
Sed  non  potest  dici  quod  forma  substantialis  pa- 
nis  convertatur  in  animam.  Ergo  videtur  quod 
remaneat,  facta  consecratione. 

3.  Praeterea,  propria  operatio  rei  sequitur 
formam  substantialem  eius.  Sed  illud  quod  re- 
manet  in  hoc  sacramento,  nutrit,  et  omnem  ope- 
rationem  facit  quara  faceret  panis  existens.  Ergo 
forma  substantialis  panis  remanet  in  hoc  sacra- 
mento,  facta  consecratione. 

Sed  contra,  forma  substantialis  panis  est  de 
substantia  panis.  Sed  substantia  panis  converti- 
tur  in  corpus  Christi ,  sicut  dictum  est  *.  Ergo 
forma  substantialis  panis  non  manet. 

Respondeo  dicendum  quod  quidam  posuerunt 
quod,  facta  consecratione ,  non  solum  remanent 
accidentia  panis,  sed  etiam  forma  substantialis 
eius.  -  Sed  hoc  esse  non  potest.  Primo  quidem 
quia,  si  forma  substantialis  remaneret,  nihil  de 
pane  converteretur  in  corpus  Christi  nisi  sola 
materia.  Et  ita  sequeretur  quod  non  convertere- 
tur  in  corpus  Christi  totum ,  sed  in  eius  mate- 
riam.  Quod  repugnat  formae  sacramenti,  qua  di- 
citur,  Hoc  est  corpus  meum. 

Secundo  quia,  si  forma  substantialis  panis  re- 
maneret,  aut  remaneret  in  materia,  aut  a  mate- 
ria  separata.  Primum  autem  esse  non  potest. 
Quia,  si  remaneret  in  materia  panis,  tunc  tota 
substantia  panis  remaneret :  quod  est  contra  prae- 
dicta  *.  In  alia  autem  materia  remanere  non  pos- 
set:  quia  propria  forma  non  est  .nisi  in  propria 


materia.  -  Si  autem  remaneret  a  materia  separata, 
iam  esset  forma  intelligibilis  actu,  et  etiam  intel- 
lectus  *:  nam  omnes  formae  a  materia  separa-  « 

tae  sunt  tales. 

Tertio,  esset  inconveniens  huic  sacramento. 
Nam  accidentia  panis  in  hoc  sacramento  rema- 
nent  ut  sub  eis  videatur  corpus  Christi,  non  au- 
tem  sub  propria  specie,  sicut  supra  *  dictum  est.  *  Art.  5. 

Et  ideo  dicendum  est  quod  forma  substantia- 
lis  panis  non  manet. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  nihil  prohibet 
arte  fieri  aliquid  cuius  forma  non  est  accidens, 
sed  forma  substantialis  * :  sicut  arte  possunt  pro-  *  d.  240. 
duci  ranae  et  serpentes.  Talem  enim  formam 
non  producit  ars  virtute  propria,  sed  virtute  na- 
turalium  principiorum.  Et  hoc  moda  producit 
formam  substantialem  panis,  virtute  ignis  deco- 
quentis  materiam  ex  farina  et  aqua  confectam. 

Ad  secundum  dicendum  quod  anima  est  forma 
corporis  dans  ei  totum  ordinem  esse  perfecti, 
scilicet  esse,  et  esse  corporeum,  et  esse  anima- 
tum,  et  sic  de  aliis.  Convertitur  igitur  forma  pa- 
nis  in  formam  corporis  Christi  *  secundum  quod  *  d-  577. 
dat  esse  corporeum :  non  autem  secundum  quod 
dat  esse  animatum  tali  anima. 

At)  TERTiuM  DiGENDUM  quod  operatiouum  panis 
quaedam  consequuntur  ipsum  ratione  acciden- 
tium,  sicut  immutare  sensum.  Et  tales  opera- 
tiones  inveniuntur  in  speciebus  panis  post  con- 
secrationem,  propter  ipsa  accidentia,  quae  re- 
manent. 

Quaedam  autem  operafiones  consequuntur  pa- 
nem  vel  ratione  materiae,  sicut  quod  convertitur 
in  aliquid;  vel  ratione  formae  substantialis,  sicut 
est  operatio  consequens  speciem  eius,  puta  quod 
confirmat  cor  hominis  *.  Et  tales  operationes  in-  •Ps.cni,vers.t5. 
veniuntur  in  hoc  sacramento,  non  propter  for- 
mam  vel  materiam  quae  remaneat,  sed  quia  mi- 
raculose  conferuntur  ipsis  P  accidentibus,  ut  in-  .Qu.j.^^„^,rt. 

fra  *    dicetUr.  3,»di,3;art.'5,d. 


a)  etiam  intellectus.  ~  (etiam  PI)  intelligens  tertia. 


P)  ipsis.  -  FsE  et  tertia;  in  ipsis. 


174 


QUAESTIO  LXXV,  ARTICULUS  VII 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


•Hoc  Comment. 
Pab  art.  quinto 
subiungimt. 


*  Cl.  q^u.  Lxxiv, 
art.3,  Comment. 
num.  IV. 


•  Art.  2. 


*  Cf.  num.  V. 


*Cf.  qu.xvii,art. 
2,  cum  Comm. ; 
qu.  L,  art.  5,  cum 
Commcnt. 
'Aristot.PAys/c. 
lib.  III,  cap.  VIII, 
n.  1,  s.  Th.  lect. 
XIII;  de  Gen.  tt 
Corrupt.  lib.  III, 
cap.  VII ,  n.  7, 
8.  Th.  lect.  VII. 
"Aristot.  dePai'- 
tib.  Animal,  lib. 
I,  cap.  I ;  de  Ge- 
nerat.  Animat, 
lib.  II,  cap.  I. 


IN  hoc  articulo  *,  et  reliquis  eiusdem  septuagesimaequintae 
quaestionis,  duo  solum  notanda  occurrunt.  Primum  est 
in  articulo  sexto,  ad  primum,  quod  forma  panis  est  forma 
substantialis  *,  specie  differens  a  pasta,  secundum  Aucto- 
rem,  dum  dicit  quod  ars  producit  formam  substantialem 
panis  virtute  ignis  decoquentis  materiam  ex  farina  et  aqua 
confectam. 

Persuadetur  autem  sic  esse,  quia  ex  fide  tenemus  con- 
versionem  solius  substantiae  panis  in  substantiam  corporis 
Christi.  Si  enim  forma  panis  esset  accidens,  non  per  se, 
sed  per  aliud ,  scilicet  subiectum ,  converteretur  panis  in 
corpus  Christi.  -  Et  rursus,  nihil  prohiberet,  facta  consecra- 
tione,  remanere  formam  panis  cum  ceteris  accidentibus 
remanentibus.  Quod  constat  esse  falsum, 

II.  In  responsione  ad  secundum  eiusdem  sexti  articuli, 
occurrit  secundum,  quod  est  ex  Scoto,  in  IV  Sent.,  dist.  xi, 
qu.  iii  *,  contra  hanc  litteram  ponentem  formam  panis 
converti  in  animam  Christi  secundum  quod  dat  esse  cor- 
poreum.  Arguitque  dupliciter.  Si  hostia  consecrata  a  Chri- 
sto  in  Cena  fuisset  triduo  mortis  servata,  permansisset 
eadem  res  primo  contenta  sub  hostia.  Ergo  permansisset 
eadem  forma  corporis  Christi  constituens  illud  corpus. 
Sed  anima  Christi  non  permansit  in  constituendo  corpus 
illud :  quia  fuit  separata  a  corpore.  Ergo  conversio  non 
fuit  facta  in  animam  Christi.  -  Omnia  sunt  clara.  Et  prima 
consequentia  patet  ex  eo  quod  res  primo  contenta  est 
corpus  Christi. 

Praeterea  *,  conversio  realis  debet  fieri  in  rem  realem 
ut  realem.  Sed  anima  intellectiva  ut  dat  esse  corporeum, 
distinguendo  contra  esse  animatum,  non  est  quid  reale  ut 
reale,  sed  potius  ut  ratio  :  sicut  commune  non  est  aliquid 
praeter  singularia.  Ergo  ista  conversio  non  est  in  animam 
Christi  sub  tali  ratione. 

III.  Ad  hoc  dicitur  quod,  quia  corpus  Christi  unum 
et  idem  est  quod  continetur  sub  hostia,  et  quod  est  se- 
cundum  se,  eadem  est  sententia  de  identitate  corporis 
Christi  in  rerum  natura ,  et  in  sacramento :  non  enim 
oportet  magis  servare  identitatem  corporis  Christi  in  sa- 
cramento  quam  in  rerum  natura.  Et  propterea  dicitur  ad 
assumptam  conditionalem  quod  res  primo  contenta  fuisset 
in  illo  triduo  eadem  triplici  identitate  numerali,  scilicet 
hypostasis,  esse  actualis  existentiae,  et  materiae,  et  fuisset 
non  eadem  formaliter:  sicut  in  rerum  natura  corpus  Chri- 
sti  in  illo  triduo  erat  idem  numero  hypostasi ,  existentia 
et  materia,  non  autem  forma  *,  quia  forma  cadaveris  genita 
in  morte  Christi   dabat  tunc  esse  corporeum. 

Et  hoc  est  philosophiae  consentaneum,  immo  secun- 
dum  ilHus  principia  necessarium :  quia  corruptio  unius  est 
generatio  alterius  *.  Nec  minus  exercitatis  in  philosophia 
absurdum  videatur  ponere  formam  cadaveris  in  corpore 
Christi :  sicut  nec  absurdum  eis  videri  debet  quod  oculi 
Christi  mortui  non  erant  oculi  nisi  aequivoce  *,  et  sic  de 
aliis  membris  similibus.  Non  dedecent  siquidem  haec  Sal- 
vatorem  nostrum,  apud  penetrantes  quod  dignatus  est  etiam 


mori,  et  usque  ad  resurrectionem  suam  poenalitatibus  fi- 
nem  non  imponere:  ut  separatio  animae  a  corpore  evi- 
denter  testatur,   durans   usque  ad  dictam  resurrectionem. 

IV.  Et  si  contra  hanc  responsionem  obiiciatur  ex  eo- 
dem  Scoto,  in  vi  qu.  dist.  x,  quod  sequeretur  sub  ho- 
stia  servata  illo  triduo  non  esse  corpus  Christi :  quia  non 
contenta  fuisset  sub  hostia  materia  sola,  quoniam  materia 
continetur  sub  sacramento  ut  pars  totius,  hoc  est,  corpo- 
ris,  materia  autem  sola  non  est  pars  corporis ;  nec  materia 
cum  anima  Christi,  quia  erat  separata  ab  illa;  nec  materia 
sub  nova  forma,  quia  sequerentur  duo  contradictoria,  sci- 
licet  quod  materia  haberet  simul  novam  formam  et  non 
haberet  illam,  nam  in  esse  naturae  haberet  illam,  et  in 
sacramento  non  haberet  illam:  -  respondendum  est  quod 
fuisset  in  illo  triduo  materia  cum  forma  nova  sub  sacra- 
mento.  Ita  quod,  quia  secundum  veritatem,  praesupposita 
unitate  formae  in  composito,  corpus  Christi  in  illo  triduo 
constituebatur  per  novam  formam,  ideo  in  sacramento 
continebatur  corpus  per  novam  formam  constitutum.     , 

Et  si  instetur  quod  in  illam  formam  nunquam  facta 
est  conversio:  respondetur  quod  sufficit  fuisse  factam  con- 
versionem  in  corpus  Christi  remanens  semper  idem  nu- 
mero,  per  quamcumque  formam  constituatur,  quia  semper 
remanet  non  solum  eadem  materia,  sed  eadem  hypostasis, 
et,  quod  plus  est,  idem  esse ;  nam  nova  forma  non  dedit 
novum  esse,  sicut  nec  constituit  novam  hypostasim. 

Et  ista,  licet  sint  mirabilia,  sunt  tamen  vera  singulariter 
in  Christo.  Et  propterea  corpus  Christi  in  triduo,  propter 
diversitatem  formae  non  nisi  secundum  quid  ef&citur  aliud: 
simpliciter  enim  et  absolute  loquendo,  remanet  et  est  sem- 
per  idem  numero. 

Videtur  tamen  quod  nova  illa  forma  sicut  adventitie 
pertinet  ad  corpus  Christi,  in  supplementum  separatae  ad 
tempus  propriae  animae ;  ita  potius  concomitanter  quam 
ex  vi  sacramenti ,  nova  illa  forma  contenta  fuisset  sub 
servata  tunc  hostia. 

V.  Ad  secundum  *  dicitur  concedendo  quod  terminus 
conversionis  est  quid  reale  ut  reale.  Et  propterea  negatur 
animam  dantem  esse  corporeum,  ut  sic,  esse  rationem, 
aut  minimam  aliquam  diminutionem  realitatis  sonare.  Li- 
cet  enim  distinctio  ipsius  dantis  esse  corporeum  a  seipsa 
dante  esse  animatum,  sit  ratio,  seu  rationis  ens ;  ipsa  ta- 
men ,  tam  dans  esse  corporeum  ut  sic ,  quam  dans  esse 
animatum  ut  sic,  non  minus  est  realis  ut  reaHs  quam  si. 
distingueretur  a  seipsa  realiter.  Distinctio  enim  vel  indi- 
stinctio  huiusmodi  per  accidens  se  habent  ad  realitatem 
ipsius  dantis  hoc  et  dantis  illud. 

VI.  Et  tu,  Novitie,  scito  non  referre  ad  fidei  doctrinam, 
sed  ad  philosophicas  opiniones ,  sic  vel  aliter  sentire  de 
identitate  formali  corporis  Christi  in  triduo.  Tenentes  enim 
unam  tantum  formam  substantialem  in  composito,  de  quo- 
rum  numero  est  Auctor  *,  consequenter  dicunt  sic.  Opi- 
nantes  autem  esse  plures  formas  substantiales  in  compo- 
sito,  aliter  dicerent. 


'  Num.  n,  Prae 
terea. 


•  Parl.  I,  qu. 
Lxxvi,  art.  4,  et 
loc.  ibi  cit. 


ARTICULUS  SEPTIMUS 

UTRUM  ISTA  CONVERSIO  FIAT  IN  INSTANTI,  VEL  FIAT  SUCCESSIVE 

IV  Setit.,  dist.  XI,  qu.  i,  art.  3,  qu"  2;  Quodl.  VII,  qu.  iv,  art.  2. 


D  SEPTiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
ista  conversio  non  fiat  in  istanti,  sed 
fiat  successive  ".  In  hac  enim  conver- 
sione  prius  est  substantia  panis,  et  post- 


ea  substantia  corporis  Christi.  Non  ergo  utrum- 
que  est  in  eodem  instanti,  sed  in  duobus  instan- 
tibus.  Sed  inter  quaelibet  duo  instantia  est  tem- 
pus  medium  *.  Ergo  oportet  quod  haec  conver- 


D.  741. 


a)  fiat  successive.  -  successive  F,  sit  successiva  tertia. 


QUAESTIO  LXXV,  ARTICULUS  VII 


175 


•Lib.IV,  cap.iv, 
n.  14. 


*  Cf.  Aristot.  Ca- 
teg.cip.iu,a.2o. 


'  Vers.  34,  35. 


D.  575. 


•  Cf.  Albert.  M. 
IV  Sent.,  dist.  xi 
K,  art.  3,  opin. 
ult. :  S.  Bonav. 
IVSent.,  dist.xi, 
part.i,art.  unic, 
qu.  V,  in  fine. 


I 


*Aristot.  P/i/j/c. 
lib.  IV,  cap.  XIV, 
n.  5,  s.  Tli.  lect. 
xiiii ;  De  Caelo, 
lib.  II,  cap.  IV,  n. 
7,  6.  Tli.  lect.  VI. 


sio  fiat  secundum  successionem  temporis  quod 
est  inter  ultimum  instans  quo  est  ibi  panis,  et 
primum  instans  quo  est  ibi  corpus  Christi. 

2.  Praeterea,  in  omni  conversione  est  fieri  et 
factum  esse.  Sed  haec  duo  non  sunt  simul :  quia 
quod  fit,  non  est;  quod  autem  factum  est,  iam 
est.  Ergo  in  hac  conversione  est  prius  et  poste- 
rius.  Et  ita  oportet  quod  non  sit  instantanea,  sed 
successiva. 

3.  Praeterea,  Ambrosius  dicit,  in  libro  de  Sa- 
cram.  *,  quod  istud  sacramentum  Christi  sermone 
conjicitur.  Sed  sermo  Christi  successive  profer- 
tur.  Ergo  haec  conversio  fit  successive. 

Sed  contra  est  quod  haec  conversio  perficitur 
virtute  infinita,  cuius  est  subito  operari. 

Respondeo  dicendum  quod  aliqua  mutatio  est 
instantanea  triplici  ratione.  Uno  quidem  modo , 
ex  parte  formae,  quae  est  terminus  mutationis. 
Si  enim  sit  aliqua  forma  quae  recipiat  magis 
aut  P  minus,  successive  acquiritur  subiecto,  sicut 
sanitas.  Et  ideo,  quia  forina  substantialis  non  re- 
cipit  magis  et  miniis  *,  inde  est  quod  subito  fit 
eius  introductio  in  materia.  -  Alio  modo,  ex  parte 
subiecti,  quod  quandoque  successive  praeparatur 
ad  susceptionem  ^  formae:  et  ideo  aqua  succes- 
sive  calefit.  Quando  vero  ipsum  subiectum  est 
in  ultima  dispositione  ad  formam,  subito  recipit 
ipsam:  sicut  diaphanum  subito  illuminatur.  - 
Tertio,  ex  parte  agentis,  quod  est  infinitae  virtu- 
tis :  unde  statim  potest  materiam  ad  '^  formam 
disponere.  Sicut  dicitur  Marc.  vii  *,  quod,  cum 
Christus  dixisset,  Ephphetha,  quod  est  adaperire  ^, 
statim  apertae  sunt  aures  hominis,  et  solutum  est 
vinculum  linguae  eius. 

Et  his  tribus  rationibus  haec  conversio  est  in- 
stantanea.  Primo  quidem,  quia  substantia  corpo- 
ris  Christi,  ad  quam  terminatur  ista  conversio, 
non  suscipit  magis  neque  minus.  -  Secundo , 
quia  in  hac  conversione  non  est  aliquod  subie- 
ctum  * ,  quod  successive  praeparetur.  -  Tertio , 
quia  agitur  Dei  virtute  infinita. 

Ad  PRiMtiM  ERGO  DicENDUM  quod  quidam  *  non 
simpliciter  concedunt  quod  inter  quaelibet  duo 
instantia  sit  tempus  medium.  Dicunt  enim  quod 
hoc  habet  locum  in  duobus  instantibus  quae  re- 
feruntur  ad  eundem  motum,  non  autem  in  duo- 
bus  instantibus  quae  referuntur  ad  diversa.  Unde 
inter  instans  quod  mensurat  finem  quietis,  et 
aliud  instans  quod  mensurat  principium  motus, 
non  est  tempus  medium.  -  Sed  in  hoc  deci- 
piuntur.  Quia  unitas  temporis  et  instantis,  vel 
etiam  pluralitas  eorum,  non  accipitur  secundum 
quoscumque  motus,  sed  secundum  primum  mo- 
tum  caeli,  qui  est  mensura  omnis  motus  *  et 
quiefis. 

Et  ideo  alii  hoc  concedunt  in  tempore  quod 


mensurat   motum   dependentem  ex  motu   caeli. 

Sunt  autem   quidam    motus  ex  motu  caeli  non 

dependentes,  nec  ab  eo  mensurati :  sicut  in  Prima 

Parte  *  dictum  est  de  motibus  angelorum.  Unde  '  Q"-  "">  >"•  3- 

inter   duo    instanfia   illis   mofibus   respondentia , 

non  est  tempus  medium  *.  -  Sed  hoc  non  habet  *  d.  74.. 

locum   in   proposito.    Quia,   quamvis  ista   con- 

versio  secundum  se  non  habeat  ordinem  ad  mo- 

tum  caeli,  consequitur  tamen  prolationem  ver- 

borum,  quam  necesse  est  motu  caeli  mensurari. 

Et  ideo  necesse  est  inter  quaelibet  duo  instantia 

circa   istam    conversionem    signata  esse   tempus 

medium. 

Quidam  ergo  dicunt  quod  instans  in  quo  ul- 
timo  est  panis,  et  instans  in  quo  primo  est  cor- 
pus  Christi ,  sunt  quidem  duo  per  comparatio- 
nem  ad  mensurata  '•,  sed  sunt  unum  per  com-  1: 

parationem  ad  tempus  mensurans:  sicut,  cum 
duae  lineae  se  contingunt,  sunt  duo  puncta  ex 
parte  duarum  linearum,  unum  autem  punctum 
ex  parte   loci   continentis  1.  -  Sed  hoc   non  est  1 

simile.  Quia  instans  et  tempus  particularibus  mo- 
tibus  non  est  mensura  intrinseca,  sicut  linea  et 
punctus  corporibus:  sed  solum  extrinseca,  sicut 
corporibus    locus. 

Unde  alii  dicunt  quod  est  idem  instans  re, 
sed  aliud  ratione.  -  Sed  secundum  hoc  sequere- 
tur  quod  realiter  opposita  essent  simul.  Nam 
diversitas  rationis  non  variat  aliquid  ex  parte  rei. 

Et  ideo  dicendum   est  quod  haec  conversio, 
sicut  dictum  est  *,  perficitur  per  verba  Christi ,  *  An.  3- 
quae  a  sacerdote  proferuntur,  ita  quod  ^  ulfimum  e 

instans  prolationis  verborum  est  primum  instans 
in  quo  est  in  sacramento  corpus  Christi,  in  toto 
autem  tempore  praecedente  est  ibi  substantia 
panis.  Cuius  temporis  non  est  accip&re  aliquod 
instans  proximo  praecedens  ulfimum :  quia  tem- 
pus  non  componitur  ex  instantibus  consequenter 
se  habentibus,  ut  probatur  in  VI  Physic.  *  Et 
ideo  est  quidem  dare  instans  '  in  quo  est  cor- 
pus  Christi,  non  est  autem  dare  ulfimum  instans 
in  quo  sit  substantia  panis,  sed  est  dare  ultimum 
tempus.  Et  idem  est  in  mutationibus  naturali- 
bus  * :  ut  patet  per  Philosophum,  in  VIII  Physi- 
corum  *. 

Ad  secundum  dicendum  quod  in  mutationibus 
instantaneis  simul  est  fieri  et  factum  esse :  sicut 
simul  est  illuminari  et  illuminatum  esse.  Dicitur 
enim  in  talibus  factum  esse  secundum  quod  iam 
est:  fieri  autem,  secundum  quod  ante  non  fuit. 

Ad  tertium  dicendu.m  quod  ista  conversio,  sicut 
dictum  est  *,  fit  in  ulfimo  instanti  prolationis  ver-  •  Resp.  ad 
borum :  tunc  enim  completur  '^  verborum  signi-  *■ 

ficatio ,  quae  est  efficax  in  sacramentorum  for- 
mis.  Et  ideo  non  sequitur  quod  ista  conversio 
sit  successiva. 


*  Cap. 
S.  Th. 


•  D.  744. 

'  Cap.  VIII,  n.  6.  - 
S.  Th.  lect.  xvir. 


^)  aut,  -  et  tertia  et  a. 

y)  susceptionem.  -  FsE  et  tertia  praeter  l;  successionem. 

S)  ad.  -  FIsG;  aut. 

e)  adaperire.  —  aperire  CDEFa. 

^)  ad  mensurata.  -  F  et  tertia  praeter  l;  commensurata  ACpD, 
mensurata  BsD,  ad  commensurata  E,  ad  mensuram  l,  mensurati 
ed.  a. 


r{)  loci  continentis.  -  E  et  tertia  praeter  b;  lineae  gntis  (idest 
consequentis)  D,  lineae  continentis  ceteri. 

6)  quod.  -  EFIsG  et  editiones;  et  ABCD,  ut  ed.  a,  om.  HpG. 

i)  instans.  -  primum  instans  PEI,  (ideo  est  dare  quoddam)  instans 
ed.  a. 

x)  completur.  -  FsE  a  et  tertia ;  recompletur  ABCpD,  re  completur 
sD;  tunc...  verborum  om.  pE. 


176 


QUAESTIO  LXXV,  ARTICULUS  VIII 


ARTICULUS  OCTAVUS 

UTRUM  HAEC  SIT  VERA :  EX  PANE  FIT  CORPUS  CHRISTI 

IV  Sent.,  dist.  xi,  qu.  i,  art.  4. 


*  Cap.  V,  n.  3 
S.  TTi.  lect.  X, 


P 


D  ocTAvuM  siG  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 

haec  sit  falsa :  Ex  pane  Jit  corpus  Chri- 

sti.  Omne  enim  id  ex  quo  fit  aliquid, 

est  id  quod  fit  illud  ",  sed  non  conver- 

titur :  dicimus  enim  quod  ex  albo  fit  nigrum,  et 

quod  album  fit  nigrum;  et  licet  dicamus   quod 

homo  fiat   niger,  non  tamen   dicimus  quod  ex 

homine  fiat  nigrum ;  ut  patet  in  I  Physic.  *    Si 

ergo  verum  est  quod  ex  pane  fiat  corpus  Christi, 

verum  erit  dicere  quod  panis  fiat  corpus  Christi. 

Quod  videtur  esse  falsum :    quia  panis  non  est 

subiectum  factionis,  sed  magis  est  terminus.  Ergo 

non  vere  dicitur  quod  ex  pane  fiat  corpus  Christi. 

2.  Praeterea,  fieri  terminatur  ad  esse,  vel  ad 
factum  esse.  Sed  haec  nunquam  est  vera,  Panis 
est  corpus  Christi,  vel,  Panis  est  factus  corpus 
Christi,  vel  etiam,  Panis  erit  corpus  Christi.  Ergo 
videtur  quod  nec  haec  sit  vera,  Ex  pane  fit 
corpus  Christi. 

3.  Praeterea,  omne  id  ex  quo  fit  aliquid,  con- 
vertitur  in  id  quod  fit  ex  eo.  Sed  haec  videtur 
esse  falsa,  Panis  convertitur  in  corpus  Christi: 
quia  haec  conversio  P  videtur  esse  miraculosior 
quam  creatio ;  in  qua  tamen  non  dicitur  quod 
non  ens  convertatur  in  ens.  Ergo  videtur  quod 
etiam  haec  sit  falsa,  Ex  pane  fit  corpus  Christi. 

4.  Praeterea,  illud  ex  quo  fit  aliquid,  potest 
esse  illud.  Sed  haec  est  falsa,  Panis  potest  esse 
corpus  Christi.  Ergo  etiam  haec  est  falsa,  Ex  pane 

fit  corpus  Christi. 

Sed  contra  est  quod  Ambrosius  dicit,  in  libro 
*Lib.iv,cap.iv,  de  Sacramentis  * :  Ubi  accedit  consecratio,  de  pane 
fit  corpus  Christi. 

Respondeo  dicendum  quod  haec  conversio  pa- 
nis  in  corpus  Christi,  quantum  ad  aliquid  con- 
venit  cum  creatione  et  cum  transmutatione  na- 
turali,  et  quantum  ad  aliquid  differt  ab  utroque. 
Est  enim  commune  his  tribus  ordo  terminorum, 
scilicet  ut  post  hoc  sit  hoc,  in  creatione  enim 
est  esse  post  non  esse,  in  hoc  sacramento  cor- 
pvis.  Christi  post  substantiam  panis,  in  transmu- 
tatione  naturali  album  post  nigrum  vel  ignis  post 
aerem ;  et  quod  praedicti  termini  non  sint  simul. 

Convenit  autem  conversio  de  qua  nunc  loqui- 
mur  cum  creatione,  quia  in  neutra  earum  est 
aliquod  commune  subiectum  utrique  extremo- 
rum.  Cuius  contrarium.  apparet  in  omni  trans- 
mutatione  naturali. 

Convenit  vero  haec  conversio  cum  transmu- 
tatione  naturali  in  duobus,  licet  non  similiter. 
Primo  quidem,  quia  in  utraque  unum  extremo- 
rum  transit  in  aliud,  sicut  panis  in  corpus  Chri- 


sti ,  et  aer  m  ignem :  non  autem  non  ens  con- 
vertitur  in  ens.  Aiiter  tamen  hoc  accidit  utrobi- 
que.  Nam  in  hoc  sacramento  tota  substantia  pa- 
nis  transit  in  totum  corpus  Christi :  sed  in  trans- 
mutatione  naturali  materia  unius  suscipit  formam 
alterius,  priori  forma  deposita.  -  Secundo  conve- 
niunt  in  hoc,  quod  utrobique  remanet  aliquid 
idem :  quod  non  accidit  in  creatione.  Differenter 
tamen :  nam  in  transmutatione  naturali  remanet 
eadem  materia  vel  subiectum ;  in  hoc  autem  sa- 
cramento  remanent  eadem  accidentia. 

Et  ex  his  accipi  potest  qualiter  differenter  in 
talibus  loqui  debeamus.  Quia  enim  in  nullo  prae- 
dictorum  trium  extrema  sunt  simul,  ideo  in  nullo 
eorum  potest  unum  extremum  de  alio  praedi- 
cari  per  verbum  substantivum  praesentis  tempo- 
ris :  non  enim  dicimus,  Non  ens  est  ens,  vel,  Pa- 
nis  est  corpus  Christi,  vel,  Aer  est  ignis  aut  album  ^  T 

nigrum. 

Propter  ordinem  vero  extremorum,  possumus 
uti  in  omnibus  hac  praepositione  ex,  quae  ordi- 
nem  designat  ^.  Possumus  enim  vere  et  proprie  ^ 

dicere  quod  ex  non  ente  fit  ens,  et  ex  pane  cor- 
pus  Christi,  et  ex  aere  ignis  vel  ex  albo  nigrum. 

Quia  vero  in  creatione  unum  extremorum  non 
transit  in  alterum,  non  possumus  in  creatione 
uti  verbo  conversionis,  ut  dicamus  quod  n07i  ens 
convertitur  in  ens.  Quo  tamen  verbo  uti  possu- 
mus  in  hoc  sacramento ,  sicut  et  in  transmuta- 
tione  naturali.  Sed  quia  in  hoc  sacramento  tota 
substantia  in  totam  '  mutatur,  propter  hoc  haec  « 

conversio  proprie  transubstantiatio  vocatur. 

Rursus,  quia  huius  conversionis  non  est  acci- 
pere  aliquod  subiectum,  ea  quae  verificantur  in 
conversione  naturali  ratione  subiecti ,  non  sunt 
concedenda  in  hac  conversione.  Et  primo  qui- 
dem,  manifestum  est  quod  potentia  ad  opposi- 
tum  consequitur  subiectum:  ratione  cuius  dici- 
mus  quod  album  potest  esse  nigrum,  vel  aer  po- 
test  esse  ignis.  Licet  haec  non  sit  ita  propria  si- 
cut  prima:  nam  subiectum  albi,  in  quo  est  po- 
tentia  ad  nigredinem,  est  tota  substantia  albi,  non 
enim  albedo  est  pars  eius ;  subiectum  autem  for- 
mae  aeris  est  pars  eius ;  unde,  cum  dicitur,  Aer 
potest  esse  ignis,  verificatur  ratione  partis  per  sy- 
necdochen.  Sed  in  hac  conversione,  et  similiter 
in  creatione,  quia  nullum  est  subiectum  * ,  non  *  ^-  s^^- 
dicitur  quod  unum  extremum  possit  esse  aliud, 
sicut  quod  non  ens  possit  esse  ens,  vel  quod  pa- 
nis  possit  esse  corpus  Christi.  -  Et  eadem  ratione 
non  potest  proprie  dici  quod  de  non  ente  fiat 
ens,  vel  quod  de  pane  fiat  corpus  Christi:  quia 


a)  est  id  quod  fit  illud.  -  est  idem  quod  fit  illud  ABa,  etiam  quod 
(quod  expungit)  fit  illud  E,  est  id  quod  fit  F. 

P)  haec  conversio.  -  KIsG  et  editiones;  haec  DEHpG  et  a,  hoc 
ABC.  -  Post  creatio  G  et  editiones  addunt  mundi. 


Y)  aut  album.  -  vel  album  GHbc,  vel  album  est  PF. 
0)  designat.  -  EF  et  tertia;    denotat  D,  significat   ante    ordinem 
ed.  a,  om.  ABC. 

e)  totam.  -  substantiam  addit  tertia  praeter  1. 


QUAESTIO  LXXV,  ARTICULUS  VIII 


177 


*  In  hoc  art., 
art.  5. 


haec  praepositio  de  designat  ^  causam  consubstan- 
tialem ;  quae  quidem  consubstantialitas  extremo- 
rum  in  transmutationibus  naturalibus  attenditur 
penes  convenientiam  in  subiecto.  -  Et  simili  ra- 
tione  non  conceditur  quod  panis  erit  corpus  Chri- 
sti,  vel  quod  fiat  corpiis  Christi,  sicut  neque  con- 
ceditur  in  creatione  quod  non  ens  erit  ens  "^,  vel 
quod  non  ens  fiat  ens:  quia  hic  modus  loquendi 
verificatur  in  transmutationibus  naturalibus  ra- 
tione  subiecti,  puta  cum  dicimus  quod  album 
fit  nigrum,  vel  album  erit  nigrum. 

Quia  tamen  in  hoc  sacramento,  facta  conver- 
sione,  aliquid  idem  manet,  scilicet  accidentia  pa- 
nis,  ut  supra  *  dictum   est,  secundum  quandam  | 
similitudinem  aliquae  harum  locutionum  possunt 
concedi :  scilicet   quod  panis  sit   corpus    Christi, 
vel,  panis   erit   corpus   Christi,   vel,   de  pane  fit 
corpus  Christi;  ut  nomine  panis  non  intelligatur 
substantia  panis,  sed  in  universali  hoc  quod  sub 
speciebus    panis    continetur ,    sub    quibus    prius  j 
continetur    substantia    panis,   et  postea    corpus  j 
Christi.  I 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  illud  ex  quo  j 
aliquid  fit ,  quandoque  quidem  importat  simul  ! 
subiectum  cum  uno  extremorum  transmutatio- 
nis :  sicut  cum  dicitur ,  Ex  albo  fit  nigriim  ^. 
Quandoque  vero  importat  solum  oppositum,  vel  ' 
extremum :  sicut  cum  dicitur,  Ex  mane  fit  dies.  \ 
Et  sic  non  conceditur  quod  hoc  fiat  illud,  idest  ; 
quod  mane  fiat  dies.  Et  ita  etiam  '  in  proposito,  j 


licet  proprie  dicatur  quod  ex  pane  fiat  corpus 
Christi,  non  tamen  proprie  dicitur  quod  panis 
fiat  corpus  Christi ,  nisi  secundum  quandam  si- 
militudinem,  ut  dictum  est  *. 

Ad  secundum  dicendum  quod  illud  ex  quo  fit 
aliquid,  quandoque  erit  illud,  propter  subiectum 
quod  importatur.  Et  ideo,  cum  huius  conversio- 
nis  non  sit  aliquod  subiectum,  non  est  similis 
ratio. 

Ad  tertium  dicendum  quod  in  hac  conversione 
sunt  plura  difficilia  quam  in  creatione ,  in  qua 
hoc  solum  difficile  est,  quod  aliquid  fit  ex  ni- 
hilo :  quod  tamen  pertinet  ad  proprium  modum 
productionis  primae  causae,  quae  nihil  aliud  prae- 
supponit.  Sed  in  hac  conversione  non  solum  est 
difficile  quod  hoc  totum  convertitur  in  illud  to- 
tum,  ita  quod  nihil  prioris  remaneat,  quod  non 
pertinet  ad  communem  modum  productionis  ali- 
cuius  causae :  sed  etiam  habet  hoc  difficile,  quod 
accidentia  remanent  corrupta  substanfia,  et  multa 
alia,  de  quibus  in  sequenfibus  *  agetur.  Tamen 
verbum  conversionis  recipitur  in  hoc  sacramento, 
non  autem  in  creatione,  sicut  dictum  est  *. 

Ad  quartum  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  *, 
potentia  perfinet  ad  subiectum,  quod  non  est 
accipere  in  hac  conversione.  Et  ideo  non  con- 
ceditur  quod  panis  possit  esse  corpus  Christi: 
non  enim  haec  conversio  fit  per  potentiam  pas- 
sivam  creaturae,  sed  per  solam  potentiam  acti- 
vam  Creatoris. 


*  In  corpore,  fin. 


i^)  de  designat.  -  PF;  designat  b,  de  signat  vel  de  significat  ceteri. 
T])  ens.  -  Ea   et  tertia;  om.  ABCD;   erit   ens   vel   quod   non   ens 
om.  F. 


8)  nigrum.  -  et  sic  etiam   dici  potest :  hoc  fit  illud,  idest  album 
fit  nigrum  addunt  PI. 

i)  etiam.  -  Tertia  praeter  I;  ora.  DI,  est  ceteri. 


QU.   LXXYII. 


In  corpore. 
'  Ibid. 


kr^ 


StmMAE  Theol.  D.  Thomae  T.  IX. 


33 


178 


QUAESTIO  LXXVI,  ARTICULUS  I 


QUAESTIO  SEPTUAGESIMASEXTA 

DE  MODO  QUO  CHRISTUS  EXISTIT  IN  HOC  SACRAMENTO 


IN    OCTO    ARTICULOS   DIVISA 


*  Cf.  qu.  LxxiT, 
Introd. 


DEiNDE  considerandum  est  de  modo  quo  Chri- 
stus  existit  in  hoc  sacramento  *. 
Et  circa  hoc  quaeruntur  octo. 

Primo :  utrum  totus  Christus  sit  sub  hoc  sa- 

cramento. 
Secundo:  utrum  totus   Christus  sit  sub  utra- 

que  specie  "  sacramenti. 
Tertio :  utrum  totus  Christus  sit  sub  qualibet 

parte  specierum. 
Quarto :  utrum   dimensiones   corporis  Christi 
totae  sint  in  hoc  sacramento. 


Quinto:  utrum  corpus   Christi  sit  in  hoc  sa- 

cramento  localiter. 
Sexto :    utrum    corpus   Christi    moveatur    ad 

motum  hostiae  vel  calicis  post  consecratio- 

nem. 
Septimo :    utrum  corpus    Christi   sub  hoc  sa- 

cramento  possit  ab  aliquo  oculo  videri  P. 
Octavo :  utrum  verum  corpus   Christi  rema- 

neat  in  hoc  sacramento  quando  miraculose 

apparet  sub  specie  pueri  vel  carnis. 


ARTICULUS  PRIMUS 

UTRUM  TOTUS  CHRISTUS  CONTINEATUR  SUB  HOC  SACRAMENTO 

IV  Sent.,  dist.  x,  art.  2,  qu*   1,  2;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxiv;  Quodl.  VII,  qu.  iv,  art.   1;  Jn  Matth,,  cap.  xxvi; 
In  loan.,  cap.  vi,  lect.  vi;  I  ad  Cor.,  cap.  xi,  lect.  vi. 


panis 


*  Qu.  II,  art.  5; 
qu.  V,  art,  1,  3. 


Qu.  Lxxiv,  art. 
Vers.  56. 


*  Can.  Ante  be- 
nedict.,  de  Con- 
secr.,  aist.  II. 


iD  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
non  totus  Christus  contineatur  sub  hoc 
'sacramento.  Christus  enim  incipit  esse 
jin  hoc  sacramento  per  conversionem 
vini  f.  Sed  manifestum  est  quod  panis 
et  vinum  non  possunt  converti  neque  in  divini- 
tatem  Christi,  neque  in  eius  animam.  Cum  ergo 
Christus  existat  ex  tribus  substantiis,  scilicet  di- 
vinitate ,  anima  et  corpore ,  ut  supra  *  habitum 
est ;  videtur  quod  Christus  totus  non  sit  in  hoc 
sacramento. 

2.  Praeterea,  Christus  est  in  hoc  sacramento 
secundum  quod  competit  refectioni  fidelium,  quae 
in  cibo  et  potu  consistit,  sicut  supra  *  dictum  est. 
Sed  Dominus  dicit,  loan.  vi  * :  Caro  mea  vere  est 
cibus,  et  sanguis  meus  vere  est  potus.  Ergo  solum 
caro  et  sanguis  Christi  continetur  ^  in  hoc  sacra- 
mento.  Sunt  autem  multae  aliae  partes  corporis 
Christi:  puta  nervi  et  ossa  et  alia  huiusmodi. 
Non  ergo  totus  Christus  continetur  sub  hoc  sa- 
cramento. 

3.  Praeterea,  corpus  maioris  quantitatis  non 
potest  totum  contineri  sub  minoris  quantitatis 
mensura.  Sed  mensura  panis  et  vini  consecrati 
est  multo  minor  quam  propria  mensura  corpo- 
ris  Christi.  Non  potest  ergo  esse  quod  totus  Chri- 
stus  sit  sub  hoc  sacramento. 

Sed  contra  est  quod  Ambrosius  dicit,  in  libro 
de  Offic,  * :  In  illo  sacramento  Christus  est. 


Respondeo  dicendum  quod  omnino  necesse  est 
confiteri  secundum  fidem  Catholicam  quod  totus 
Christus  sit  in  hoc  sacramento.  Sciendum  ta- 
men  quod  aliquid  Christi  est  in  hoc  sacramento 
dupliciter :  uno  modo ,  quasi  ex  vi  sacramenti ; 
alio  modo,  ex  naturali  concomitantia.  Ex  vi  qui- 
dem  sacramenti,  est  sub  speciebus  huius  sacra- 
menti  id  in  quod  directe  convertitur  substantia 
panis  et  vini  praeexistens,  prout  significatur  per 
verba  formae,  quae  sunt  effectiva  in  hoc  sacra- 
mento  sicut  et  in  ceteris :  puta  cum  dicitur,  Hoc 
est  corpus  meum,  Hic  est  sanguis  meus,  Ex  na- 
turali  autem  concomitantia  est  in  hoc  sacramento 
illud  quod  realiter  est  coniunctum  ei  in  quod 
praedicta  conversio  terminatur.  Si  enim  aliqua 
duo  sunt  realiter  coniuncta,  ubicumque  est  unum 
realiter,  oportet  et  aliud  esse:  sola  enim  opera- 
tione  animae  discernuntur  quae  realiter  sunt  con- 
iuncta. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  quia  conver- 
sio  panis  et  vini  non  terminatur  ad  divinitatem 
vel  animam  Christi,  consequens  est  quod  divi- 
nitas  vel  anima  Christi  non  sit  in  hoc  sacra- 
mento  ex  vi  sacramenti ,  sed  ex  reali  concomi- 
tantia.  Quia  enim  divinitas  corpus  assumptum 
nunquam  deposuit,  ubicumque  est  corpus  Chri- 
sti,  necesse  est  et  eius  divinitatem  esse.  Et  ideo 
in  hoc  sacramento  necesse  est  esse  divinitatem 
Christi    concomitantem    eius    corpus.    Unde    in 


a)  specie.  -  PFI ;  parte  CDEHiic ;  AB  legunt :  sit  sub  qualibet  vel 
utraque  parte  sacramenti  specierum,  sed  in  A  specierum  expungitur; 
G:  sit  sub  aliqua  parte  vel  utraque  parte  specierum  sacramenti, 
sed  aliqua  parte  vel  expungitur;  ed.  a:  sit  sub  utraque  parte  spe- 
cierum. 


|5)  sub...  videri.  —  prout  est  in  hoc  sacramento  possit  videri  ab 
aliquo  oculo  saltem  glorificato  tertia  praeter  1. 

Y)  vini,  -  in  ipsum  sicut  dictum  est  addunt  EI,  sicut  dictum  est 
addunt  editiones. 

3)  continetur.  -  continentur  P. 


QUAESTIO  LXXVI,  ARTICULUS  I 


179 


Mc/.co«c£pA.,  Symbolo    Ephesino  * 


ci- 


n.  iV« 


-  Cf.  can.  Neces 
sarie,  de  Con 
secr.,  dist.  II. 


*  Qu.  L.  art.  5. 


Vers.  9. 


part.i.cap.xxv..  -j ^t'-—       legitur :    Participes   e^^ 

Nestor^S'p.'v*i.  ^"'"  corpoHs  ct  sanguinis  Christi,  non  tit  cotn- 
munem  carnem  percipientes ,  nec  viri  sanctijicati 
et  Verbo  coniuncti  secundum  dignitatis  unitatem, 
sed  vere  vivijicatricem,  et  ipsius  Verbi  propriam 
factam. 

Anima  vero  realiter  separata  fuit  a  corpore, 
ut  supra  *  dictum  est.  Et  ideo,  si  in  illo  triduo 
mortis  fuisset  hoc  sacramentum  celebratum,  non 
fiiisset  ibi  anima,  nec  ex  vi  sacramenti  nec  ex 
reali  concomitantia.  Sed  quia  Christus  resurgens 
ex  mortuis  iam  non  moritur,  ut  dicitur  Rom.  vi  *, 
anima  eius  semper  est  realiter  corpori  unita.  Et 
ideo  in  hoc  sacramento  corpus  quidem  Christi 
est  ex  vi  sacramenti,  anima  autem  ex  reali  con- 
comitantia. 

Ad  secundum  dicendum  quod  ex  vi  sacramenti 
sub  hoc  sacramento  continetur,  quantum  ad  spe- 
cies  panis,  non  solum  caro,  sed  totum  corpus 
Christi,  idest  ossa  et  nervi  et  alia  huiusmodi.  Et 
hoc  apparet  ex  forma  huius  sacramenti,  in  qua 
non  dicitur,  Haec  est  caro  mea,  sed,  Hoc  est  cor- 
pus  meum.  Et  ideo,  cum  Dominus  dixit,  loan.  vi, 
Caro  mea  vere  est  cibus,  caro  ponitur  ibi  pro  toto 


corpore,  quia,  secundum  consuetudinem  huma- 
nam,  videtur  esse  magis  manducationi  accommo- 
data  ' :  prout  scilicet  homines  carnibus  animalium  ' 

vescuntur  communiter,  non  ossibus  vel  aliis  hu- 
iusmodi. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  *  •Q".u"v,art.5. 
facta  conversione  panis  in  corpus  Christi  vel  vini 
in  sanguinem,  accidentia  utriusque  remanent.  Ex 
quo  patet  quod  dimensiones  panis  vel  vini  non 
convertuntur  in  dimensiones  corporis  Christi,  sed 
substantia  in  substantiam.  Et  sic  substantia  cor- 
poris  Christi  vel  sanguinis  est  in  hoc  sacramento 
ex  vi  sacramenti,  non  autem  dimensiones  corpo- 
ris  vel  sanguinis  Christi.  Unde  patet  quod  cor- 
pus  Christi  est  in  hoc  sacramento  per  modum 
substantiae,  et  non  per  modum  quantitatis.  Pro- 
pria  autem  totalitas  substantiae  continetur  indif- 
ferenter  in  parva  vel  magna  quantitate :  sicut  tota 
natura  aeris  in  magno  vel  parvo  aere,  et  tota  na- 
tura  hominis  in  magno  vel  parvo  homine.  Unde 
et  tota  substantia  corporis  Christi  et  sanguinis  '^  "^ 

continetur  in  hoc  sacramento  post  consecratio- 
nem,  sicut  ante  consecrationem  continebatur  ibi 
substantia  '^  panis  et  vini.  1 


e)  accommodata.  -  accommoda  CDIsG. 

^)  Christi  et  sanguinis.  —  et  sanguinis   Christi  P.  Cf.  qu.  lxxvii 
art.  4.  corp.  post  med. 


7))  substantia.  —  tota  substantia  tertia. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


IN  titulo  primi  articuli   ly    totus   Christus   importat   eius 
divinitatem  et  humanitatem,  animam  et  corpus,  partesque 
corporis  omnes. 

In  corpore  eiusdem  articuli  dubium  occurrit  ex  Du- 
rando,  in  W  Sent.,  dist.  x,  qu.  11,  contra  hanc  proposi- 
tionem  communem  arguente,  scilicet :  Si  aliqua  duo  sunt 
realiter  coniuncta,  ubicumque  est  unum  realiter,  oportet 
et  reliquum  esse.  Solvit  enim  primo  eam,  dicens  esse  veram 
de  existentia  in  loco  localiter:  non  autem  de  existentia 
in  loco  alicubi  per  habitudinem  praesentiae,  qualiter  con- 
tingit  in  proposito.  Et  ratio  est,  quia  duorum  realiter 
coniunctorum  potest  alterum  habitudinem  habere  prae- 
sentiae  ad  a"liquid,  et  reliquum  non  habere  illam. 

Affert  deinde  instantiam.  Quia  corpori  Christi  coniun- 
ctum  realiter  est  de  facto  esse  in  caelo.  Et  tamen  illud 
esse  in  caelo  non  est  sub  hoc  sacramento,  etiam  conco- 
mitanter. 

II.  Ad  hoc  dicitur  quod  aliud  est  loqui  de  habitudine 
in  communi:  et  aliud  est  loqui  de  habitudine  tali,  puta 
contenti  ad  continens.  Licet  enim  duorum  coniunctorum 
realiter  unum  possit  habere  habitudinem  ad  aliquid,  et 
reliquum  non;  tamen  non  potest  unum  eorum  habere 
habitudinem  contenti  ad  continens,  et  reliquum  non.  Et 
quia  de  taU  habitudine  est  praesens  sermo,  quoniam  cre- 
dimus  Christum  veraciter  contineri  sub  specie  panis;  ideo 
solida  stat  communis  propositio  assumpta  in  littera ,  et 
vera  non  solum  de  existentia  alicubi  localiter,  sed  etiam 
de  e.xistentia  reali  sacramentaliter,  quam  significamus  per 
contineri  sub  sacramento. 

Ad  instantiam  autem  dicitur  quod  propositio  dicta  ab 
omnibus  intelligitur  de  his  quae  insunt  Christo  absolute : 
et  non  per  respectum  ad  extrinsecum,  de  quorum  numero 
est  esse  in  loco.  Et  hanc  limitationem  subintellectam  ex- 
plicat  inferius  Auctor  in  articulo  quinto,  ad  tertium. 

III.  In  eodem  articulo,  in  responsione  ad  tertium,  nota, 
Novitie,  novos  terminos,  scilicet :  per  modum  substantiae, 
per  modum  quantitatis.  Et  adverte,  pro  hoc  loco  et  pro 
articulo  tertio  et  quarto  specialitcr,  ne  oporteat  idem  sae- 


pius  repetere,  tria  haberi  in  littera  ab  Auctore  de  istis 
modis. 

Primum  attribuitur  modo  substantiae  quod  propria  to- 
talitas  substantiae  continetur  indifferenter  in  parva  vel  in 
magna  quantitate.  Et  per  hoc  intellige  quoque  suum  op- 
positum:  scilicet  quod  modo  quantitatis  attribuitur  quod 
totalitas  quantitativa  non  continetur  indifferenter  in  parva 
vel  in  magna  quantitate,  sed  praecise  in  aequali. 

Secundum,  quod  explicatur  in  articulo  tertio,  est  quod 
modo  substantiae  attribuitur  quod  natura  substantiae  tota 
est  sub  qualibet  parte  dimensionum  sub  quibus  contitietur. 
Et  per  oppositum  intellige  attribui  modo  quantitatis  quod 
tota  quantitas  non  est  sub  qualibet  parte  dimensionum 
loci  sub  quibus  continetur. 

Tertium,  explicativum  utriusque,  quod  in  articulo  quarto, 
ad  primum,  ponitur,  est  quod  modo  substantiae  attribui- 
tur  quod  eius  natura  est  tota  in  toto  et  tota  in  qualibet 
parte.  Et  per  oppositum  modo  quantitatis  attribuitur  ut 
sit  tota  in  toto  loco,  et  singulae  partes  in  singulis  par- 
tibus. 

IV.  In  quibus  omnibus  esto  semper  cautus,  cum  de 
tota  substantia  aut  tota  natura  sermo  est.  Quoniam  non 
de  totalitate  partium  quantitativarum,  sed  partium  essen- 
tialium,  loquimur.  Et  perinde  est  dicere,  tota  substantia, 
ac  si  diceretur,  integra  species  substantiae.  Integritas  enim 
speciei  vocatur  propria  totalitas  substantiae :  non  quia  in 
sola  substantia  invenitur,  cum  inveniatur  etiam  in  acciden- 
tibus  integritas  specifica;  sed  quia  primo  invenitur  in  sub- 
stantia.  Et  directe  distinguitur  contra  totalitatem  quanti- 
tativam:  ita  quod  oppositae  conditiones  utriusque  utram- 
que  nobis  manifestant. 

Est  igitur  sensus  primae  differentiae  in  littera  attribu- 
tae  his  modis,  scilicet  per  modum  quantitatis  et  per  mo- 
dum  substantiae,  quod  integritas  specifica  substantiae  potest 
contineri  in  magna  et  in  parva  quantitate,  ut  patet  in  ho- 
mogeneis  et  heterogeneis  in  littera :  totum  autem  quanti- 
tativum,  ut  sic,  non  nisi  sub  aequali  primo  continetur; 
oportet  enim  locum  et  locatum  aequari. 


i8o 


QUAESTIO  LXXVI,  ARTICULUS  II 


V.  Et  similiter  sensus  tam  secundae  quam  tertiae  dif- 
ferentiae  est  quod  integritas  specifica  substantiae  est  tota, 
idest  secundum  suam  integritatem ,  in  toto  quantitativo, 
et  in  qualibet  quantitatis  parte. 

Sed  est  hic  dubitationis  locus.  Quoniam  evidenter  con- 
stat  in  substantiis  heterogeneis  non  esse  has  conditiones 
veras,  sed  in  homogeneis  tantum.  Licet  enim  integritas  na- 
turae  ignis,  aeris,  panis,  et  cuiuscumque  alterius  homoge- 
nei,  sit  tota,  idest  secundum  suam  integritatem  specificam, 
sub  tota  quantitate  sua,  et  simiHter  sub  quahbet  eius  parte, 
quaeUbet  enim  pars  ignis  est  ignis,  et  quaehbet  pars  panis 
est  panis,  etc. :  integritas  tamen  naturae  humanae  est  ita  se- 
cundum  suam  integritatem  in  toto  quod  non  est  secundum 
suam  integritatem  in  qualibet  parte;  unde  non  quaelibet 
pars  hominis  est  homo.  Et  propterea  videtur  quod  istae 
duae  differentiae  non  sint  substantiae,  sed  substantiae  ta- 
lis,  hoc  est  homogeneae :  et  incaute  locutus  videtur  Au- 
ctor,  seu  false,  attribuendo  hoc  modo  substantiae  abso- 
lute. 

Ad  hoc  dicitur  sermonem  Auctoris  esse  formalem  de 
substantia  et  substantiae  modo  absolute:  ut  patet  ex  eo 
quod,  sive  substantia  sit  simplex  sive  ex  materia  et  forma 
composita,  semper  specifica  integritas  substantiae  salvatur 
in  tota  quantitate  et  in  qualibet  eius  parte.  Et  de  sim- 
plici  quidem  liquet.  De  composita  vero  ex  materia  et 
forma,  manifestatur  ex  eo  quod  non  respondet  forma  uni 
parti  quantitativae,  et  materia  alteri  parti  quantitativae.  Nec 
ex  ratione  compositi  ex  materia  et  forma  aliquid  invenitur 
obstare  ad  hoc  quod  integrum  compositum  sit  in  qualibet 
parte :  alioquin  hoc  non  salvaretur  in  substantiis  homo- 
geneis,  quas  constat  compositas  esse  ex  materia  et  forma. 
Unde  accidit  substantiae  ex  hoc  quod  heterogenea  est,  quod 
non  sit  tota  in  quaHbet  parte.  Et  accidit  hoc  ex  parte  ma- 
teriae,  quam  oportet  difformem  esse  in  talibus  substantiis. 

VI.  Dubium  aherum  superest,  an  per  modum  substan- 
tiae  inteHigat  Auctor  id  quod  communiter  dicitur,  esse 
indivisibiliter.  Et  est  ratio  dubii,  quia  in  articulo  tertio 
Auctor,  declarando  modum  substantiae,  dicit :  per  modum 


substantiae ,  idest  per  modum  quo  substantia  est  sub  di- 
mensionibus.  Ex  hac  enim  declaratione  habetur  quod  mo- 
dus  substantiae  non  importat  indivisibilitatem :  nam  sub- 
stantia  sub  dimensionibus  non  est  indivisibiliter ,  immo 
extenditur. 

Ad  hoc  breviter  dicitur  quod  esse  per  modum  substan- 
tiae  importat  id  quod  communiter  dicitur,  esse  indivisibi- 
liter.  Ad  hunc  enim  modum  spectant  omnes  conditiones 
et  differentiae  supra  *  positae.  Sed  caute  attendendum  est 
quod  indivisibilitas  respicit  propriam  totalitatem  substan- 
tiae,  hoc  est,  integritatem  naturae.  Ita  quod  dicere  quod 
substantia  est  indivisibiliter,  est  dicere  quod  integritas  spe- 
cifica  substantiae  non  dividitur  secundum  divisionem  di- 
mensionum  seu  partium  quantitativarum :  quia  non  respon- 
det  una  pars  specificae  naturae  uni  parti  quantitativae  et 
altera  alteri ,  sed  integritas  naturae  ita  est  sub  totis  di- 
mensionibus  quod  etiam  integra  natura  est  sub  qualibet 
parte  dimensionum.  Est  ergo  substantia  per  modum  sub- 
stantiae,  idest,  indivisibiliter  secundum  integritatem  naturae, 
sub  dimensionibus. 

Et  cum  hoc  stat  quod  extendatur  sub  dimensionibus. 
Quoniam  huiusmodi  extensio  non  toUit  indivisibilitatem 
integritatis  naturae,  sed  ponit  solam  divisionem  quantita- 
tivam,  ex  eo  quod  af&cit  illam  solam  ut  subiectum :  quam 
etiam  non  poneret  in  illa  substantia  existente  sub  ipsa, 
si  non  af&ceret  illam.  Et  propterea  corpus  Christi ,  succe- 
dens  substantiae  panis  quantum  ad  subesse  dimensionibus 
remanentibus ,  et  non  quantum  ad  afhci  dimensionibus 
iUis ,  non  extenditur  ad  extensionem  dimensionum :  sicut 
extendebatur  per  illas  substantia  panis  ex  hoc  quod  af&- 
ciebatur  iUis  ut  subiectum  ipsarum. 

Conclude  ergo,  et  tene,  quod  substantiam  per  modum 
substantiae  existere  in  aliquo  est  substantiam  indivisibiliter 
esse  in  illo.  Et  non  dico  substantiam  esse  indivisibilem, 
sed,  substantiam  esse  indivisibiliter  in  illo:  hoc  est,  sub- 
stantiam  se  habere  ad  illud  indivisibiliter,  et  non  quanti- 
tative  seu  divisibiliter ,  hoc  est  coextense,  sicut  quantitas 
locati  coextenditur  quantitati  loci. 


Num.  lu. 


ARTICULUS  SECUNDUS 


UTRUM  SUB  UTRAQUE  SPECIE  HUIUS  SACRAMENTI  TOTUS  CHRISTUS  CONTINEATUR 

Infra,  qu.  lxxviii,  art.  6,  ad  i ;  IV  Sent.,  dist.  x,  art.  2,  qu*  1  ;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxiv;  In  loan.,  cap.  vi,  lect.  vi; 

I  ad  Cor.,  cap.  xi,  lect.  vi. 


»D  SECUNDUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 

inon   sub  utraque   specie  huius   sacra- 

*menti  totus  Christus  contineatur.  Hoc 

jenim  sacramentum  ad  salutem  fidelium 

ordinatur,  non  virtute  specierum,  sed  virtute  eius 

quod  sub  speciebus  continetur :  quia  species  erant 

etiam   ante    consecrationem ,  ex  qua   est   virtus 

huius  sacramenti.    Si  ergo   nihil   continetur  sub 

una   specie   quod  non  contineatur  sub   alia,  et 

totus    Christus   continetur  sub   utraque ,  videtur 

quod  altera  illarum  superfluat  in  hoc  sacramento. 

•Art.  1,  adi.         2.  Praeterea,  dictum  est  *  quod  sub  nomine 

carnis  omnes  aliae  partes  corporis   continentur, 

sicut  ossa,  nervi  et  alia  huiusmodi.  Sed  sanguis 

•  De  Animaiih.  cst  una  partium  humani  corporis :  sicut  patet  per 

ca^.^vin.siiib!  Aristotelem,  in  libro  Anitnalium  '  *.  Si  ergo  san- 

111,  cap.  XIX,  n.  3  •         /-■1      •    ^-  ^-        ^  1  •  •  ■        , 

sqa. ;  de  Partib.  guis   Christi   contmetur  sub   specie  panis ,  sicut 

Antmal.,  lib.  11,  ^^  ^         -i  •      f  ^      .        ^  ' 

cap.  II.  contmentur  ibi  aliae  partes  corporis,  non  deberet 


seorsum  sanguis  consecrari:  sicut  neque  seorsum 
consecratur  alia  P  pars  corporis. 

3.  Praeterea,  quod  iam  factum  ^  est,  iterum 
fieri  non  potest.  Sed  corpus  Christi  iam  incoe- 
pit  esse  in  hoc  sacramento  per  consecrationem 
panis.  Ergo  non  potest  esse  quod  denuo  ^  inci- 
piat  esse  per  consecrationem  vini.  Et  ita  sub  spe- 
cie  vini  non  continebitur  corpus  Christi ;  et  per 
consequens  nec  totus  Christus.  Non  ergo  sub 
utraque  specie  totus  Christus  continetur. 

Sed  contra  est  quod,  I  Cor.  xi ,  super  illud  *, 
calicem  ^,  dicit  Glossa  *  quod  siib  iitraque  specie, 
scilicet  panis  et  vini,  idem  sumitur.  Et  ita  vide- 
tur  quod  sub  utraque  specie  totus  Christus  sit. 

Respondeo  dicendum  certissime  ex  supra  *  di- 
ctis  '^  tenendum  esse  quod  sub  utraque  specie 
sacramenti  totus  est  Ghristus:  aliter  tamen  et 
aliter.  Nam  sub  speciebus  panis  est  quidem  cor- 


o)  Animalium.  -  de  Animalibus  PIsG. 

p)  alia.  -  GHbc;  aliqua  alia  PFla,  aliqua  ceteri.  Cf.  x. 

v)  factum.  -  perfectum  AB. 

8)  denuo.  -  de  novo  F  et  tertia  praeter  I. 

e)  calicem.  -  et  calicem  PFIc,  a  calicem  E. 


?)  ex  supra  dictis.  —  et  ex  supra  dictis  bc,  om.  P;  F  legit:  dicen- 
dum  quod  certissime  ex  supra  dictis  patet  et  tenendum  est;  I:  dicen- 
dum  quod  certissime  tenendum  esse;  A  etiam  habet  quod  et  tamen 
esse. 


Vers.  25. 


Ord.  et  Lonib. 


Art.  t. 


QUAESTIO  LXXVI,  ARTICULUS  II 


181 


•  Ibid.,  ad  1. 


b 


'  Cf.  num.  rx. 


Cf.  num.  VI. 


pus  Ghristi  ex  vi  sacramenti,  sanguis  autem  ex 
reali  concomitantia :  sicut  supra  *  dictum  est  de 
anima  et  divinitate  Christi.  Sub  speciebus  vero 
vini  est  quidem  sanguis  Christi  ex  vi  sacramenti, 
corpus  autem  Christi  ex  reali  concomitantia,  si- 
cut  anima  et  divinitas:  eo  quod  nunc  sanguis 
Christi  non  est  ab  eius  corpore  separatus,  sicut 
fuit  tempore  passionis  et  mortis.  Unde,  si  tunc 
fuisset  hoc  sacramentum  celebratum,  sub  specie- 
bus  panis  fuisset  corpus  Christi  sine  sanguine, 
et  sub  specie  '^  vini  sanguis  sine  corpore :  sicut 
erat  in  rei  veritate. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  quamvis  totus 
Chistus  sit  sub  utraque  specie,  non  tamen  fru- 
stra.  Nam  primo  quidem,  hoc  valet  ad  reprae- 
sentandam  passionem  Christi,  in  qua  seorsum 
sanguis  fuit  a  corpore  ^.  Unde  et  in  forma 
consecrationis  sanguinis  fit  mentio  de  eius  effu- 
sione. 


Secundo,  hoc  est  conveniens  usui  huius  sa- 
cramenti:  ut  seorsum  exhibeatur  fidelibus  cor- 
pus  Christi  in  cibum,  et  sanguis  in  potum. 

Tertio,  quantum  ad  effectum :  secundum  quod 
supra  *  dictum  est  quod  corpiis  exhibetur  pro 
salute  corporis,  sanguis  pro  salute  animae. 

Ad  secundum  dicendum  quod  in  passione  Chri- 
sti,  cuius  hoc  sacramentum  est  memoriale,  non 
fuerunt  aliae  partes  corporis  ab  invicem  separa- 
tae,  sicut  sanguis,  sed  corpus  indissolutum  per- 
mansit :  secundum  quod  legitur  Exod.  xii  '  *  :  Os 
non  comminuetis  ex  eo.  Et  ideo  in  hoc  sacra- 
mento  seorsum  consecratur  sanguis  a  corpore, 
non  autem  alia  *  pars  ab  alia. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  *, 
corpus  Christi  non  est  sub  specie  vini  ex  vi  sa- 
cramenti,  sed  ex  reali  concomitantia.  Et  ideo  per 
consecrationem  vini  non  fit  ibi  corpus  Christi 
per  se,  sed  concomitanter. 


"  Qu.  Lxxiv,  art. 
t .  ex  Pseudo  - 
Ambros. 


•  Vers.  46;  loan. 
cap.xix,vers.36. 


In  corporc. 


T))  specie.  -  speciebus  tertia  (sed  H  om.  panis  fuisset...  specie). 
6)  a  corpore.  -  separatus  addit  tertia  praeter  I. 


i)  XII.  -  PE;  spat.  ABCD,  om.  F  et  cetera  tertia,  XIII  eJ.  a;  pro 
Os...  eo,  Nec  os  illius  confringetis  P. 

x)  alia.  —  aliqua  alia  tertia,  aliqua  ceteri. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


'  Cf.  num.  VII. 


Cf.  num.  VIII. 


1N  secundo  articulo,  circa  id  quod  in  calce  corporis  di- 
citur,  sicut  erat  in  rei  veritate,  chimaera  potius  quam 
dubitatio  ex  Scoto,  in  dist.  x,  qu.  4,  Quarti  Sent.,  occur- 
rit,  tenente  quod  non  sequitur  simpliciter  necessario,  si 
corpus  Christi  habet  partes  et  proprietates  suas  sub  modo 
sacramentali,  quod  habeat  eas  sub  existentia  naturali.  Et  in 
tantum  procedit  quod  ponit  quod  ante  incamationem  Verbi 
Dei,  potuit  ita  vere  Eucharistia  fuisse  sicut  et  nunc  * :  et 
hoc  tam  quantum  ad  significationem ,  quam  quantum  ad 
rem  signatam  et  contentam.  Et  rursus ,  si  corpus  Christi 
annihilaretur  secundum  suum  esse  naturale,  Eucharistia 
tamen  vere  posset  manere,  etiam  quantum  ad  rem  con- 
tentam.  Si  tamen  corpus  Christi  corrumperetur  corruptione 
naturali,  puta  quia  forma  corporeitatis  separaretur  a  ma- 
teria  prima,  non  remaneret  Eucharistia  quoad  rem  con- 
tentam. 

II.  Et  fundamentum  Scoti  est  *.  Quando  existentia  ali- 
qua  est  indifferens  ad  duos  modos,  potest  simpliciter  ha- 
beri  sub  uno.modo  sic  quod  non  sub  alio.  Sed  existentia 
corporis  Christi  simpliciter,  seu  realiter,  indifferens  est  ad 
istos  duos  modos ,  sciUcet  naturalem  et  sacramentalem. 
Ergo  potest  haberi  sub  uno  sine  altero. 

Et  si  dicatur,  inquit  Scotus,  quod  maior  propositio  in- 
telligitur  quando  neuter  modus  dependet  ab  altero;  mo- 
dus  autem  sacramentalis  dependet  a  naturaU :  -  contra. 
Existentia  sub  modo  naturaU  non  est  de  essentia  existen- 
tiae  sub  modo  sacramentaU,  nec  est  eius  causa.  Ergo  ista 
non  dependet  ab  illa.  -  Prima  pars  huius  antecedentis  pa- 
tet.  Quia  res  Eucharistiae  non  habet  ibi  modum  existendi 
naturalem,  scilicet  extensivum.  Haberet  autem,  si  esset 
de  essentia  illius  existentiae:  quia  omne  habens  aliquid 
habet  illud  quod  est  de  essentia  eius.  -  Secunda  pars  pro- 
batur.  Quia  Deus  est  causa  immediata  illius  existentiae, 
scilicet  corporis  Christi  in  sacramento. 

III.  Praeterea  *,  Eucharistia  non  dependet  a  modo  na- 
turali  ut  a  sacramento,  vel  re  sacramenti.  -  Quod  ultimum 
probatur.  Quia  res  sacramenti  est  existentia  sub  alio  modo 
disparato,  idest  sacramentali. 

IV.  Praeterea  *,  Deus  potest  sine  quocumque  causato 
extrinseco  alicui,  illud  causare.  Sed  existentia  modo  natu- 
rali  non  est  intrinseca  Eucharistiae.  Ergo,  etc. 

Et  si  dicas  quod  maior  est  vera  de  absolutis ,  et  non 
de  respectu ,  quia  respectus  sine  fundamento  et  termino 
fieri  nequit,   Eucharistia   autem  includit  respectum  cuius 


terminus  est  existentia  modo  naturali :  -  contra.  Existentia, 
licet  sit  eadem  sub  duobus  modis,  sciUcet  naturali  et  sa- 
cramentali,  tamen  non  est  terminus  relationis  quae  inclu- 
ditur  in  Eucharistia  sub  modo  naturaU,  sed  sub  modo 
disparato.  -  Quod  probatur.  Eo  modo  est  res  contenta  in 
Eucharistia,  quo  modo  est  primum  signatum  huius  signi. 
Sed  existentia  sub  modo  naturali  non  continetur  hic  rea- 
liter,  sed  sub  modo  alio  disparato,  scilicet  sacramentali. 
Ergo. 

Multa  alia  affert  Scotus,  quae  etiam  referre  pudet,  ne 
tanto  tempore  in  chimaeris  verser. 

V.  Ad  aliqualem  claritatem  horum,  scito  dignum  ad- 
miratione  esse  quod,  cum  Scotus  supra  corpus  Christi 
verum  quod  est  in  caelo,  nihil  addere  ponat  esse  in  hoc 
sacramento  nisi  terminum  extrinsecus  advenientem,  puta 
respectum  praesentiae  ad  species  panis  *,  -  quomodo  po- 
tuerit  etiam  fingere,  si  auferretur  corpus  Christi  per  an- 
nihilationem,  remanere  aliud,  etiam  per  divinam  omnipo- 
tentiam ,  quam  illum  respectum  praesentiae ,  Deo  illum 
conservante.  Nam,  si  nihil  aliud  remaneret  nisi  dictus  re- 
spectus,  quomodo  fingi  potest  quod  remaneant  partes  et 
proprietates  corporis  Christi?  Et  si  aliquid  aliud  quam  Ule 
respectus  remanet,  oportet  quod  esse  sub  sacramento  plus 
addat  supra  corpus  Christi  quam  iUum  respectum.  Quo- 
circa,  si  conservaretur  a  Deo  respectus  ille  non  conser- 
vato  Christi  corpore  in  rerum  natura,  non  esset  corpus 
Christi  sub  sacramento:  quemadmodum,  si  conservaretur 
respectus  ubicalis  quo  corpus  Christi  est  in  caelo  non  con- 
servato  corpore  Christi,  non  esset  corpus  Christi  in  caelo. 
Aliud  quippe  est  conservari  respectus  istos  extrinsecos :  et 
aliud  conservari  corpora  quorum  sunt.  Magnaque  differen- 
tia  est  inter  requisita  et  concomitantia  ad  verificationem 
respectuum  tantummodo  :  et  inter  requisita  et  concomi- 
tantia  ad  verificationem  denominatorum  corporum  ab  illis 
respectibus.  Ad  verificandum  siquidem  respectum  iUum 
conservatum ,  suf&cit  quod  respectus  ipse  sit:  nec  inde 
sequitur  quod  res  quae  denominabatur,  amplius  denomi- 
netur.  Si  enim  respectus  praesentiae  solus  conservaretur, 
esset  praesentia  sine  corpore  aliquo  praesente  :  sicut ,  si 
esse  in  caelo  tantum  conservaretur,  esset  esse  in  loco  sine 
aliquo  existente  in  loco. 

Et  haec  sint  dicta  ad  claritatem  doctrinae,  et  secundum 
veritates  conditionales ,  non  curando  de  possibilitate  vel 
impossibUitate  antecedentium  et  consequentium. 


*  Scot.  loc.  cit., 
qu.  I.  -  Cf.  qu. 
Lxxv,  art.  I ,  Com- 
ment.  num.  xii. 


iSa 


QUAESTIO  LXXVI,  ARTICULUS  III 


*  Num.  II. 


ffinX  ;d».:i: 


VI.  Et  ut  omnibus  satisfiat,  singillatim  respondendum 
est  rationibus  Scoti.  Ad  primam  *  igitur  dicitur  primo, 
quod  minor  est  falsissima,  scilicet  quod  existentia  corporis 
Christi  est  indififerens  ad  modum  naturalem  et  modum 
sacramentalem.  Nulla  enim  substantia  est  indifferens  ad 
esse  absolutum  vel  respectivum :  nisi  absolutum  sit  indif- 
ferens  ad  se  et  ad  genus  aliud,  quod  implicat  contradi- 
ctionem.  Unde  corpus  Christi  est  ita  determinatum  ad 
modum  essendi  naturalem,  sicut  est  determinatum  ad  esse 
seipsum:  quia  tunc  perdit  esse  seipsum,  cum  perdit  esse 
modo  naturali.  Ad  modum  enim  sacramentalem  se  habet 
corpus  Christi  ut  ad  esse  superveniens  tanquam  acciden- 
tale  quoddam. 

Et  propterea  responsio  recitata ,  quod  modus  sacra- 
mentalis  dependet  a  naturali,  vera  est :  non  solum  ea  ra- 
tione  qua  superveniens  dependet  ab  eo  cui  supervenit ; 
sed  ea  ratione  qua  denominatio  dependet  a  re  denomi- 
nata,  et  respectus  a  termino  seu  fundamento,  et  includens 
ab  incluso. 

Et  ad  obiectionem  Scoti  dicitur  quod  aliud  est  lo- 
qui  de  ipsa  existentia,  idest  praesentia,  in  sacramento : 
et  aliud  est  loqui  de  re  existente,  idest  praesente,  in  sa- 
cramento.  Si  enim  sit  sermo  de  ipsa  existentia  seu  prae- 
sentia,  tunc ,  consequenter  loquendo  de  ipsa ,  secundum 
naturam  respectuum  loquendum  est.  Et  sic  consequentia 
inducta  a  Scoto  non  valet :  quia  respectus  dependet  ab 
aliquo  quod  nec  est  de  essentia  eius  nec  causa  eius;  de- 
pendet  enim  a  termino,  seu  ad  terminum,  et  non  potest 
esse  sine  termino,  qui  nec  est  de  essentia  eius  nec  causa 
eius. 

Si  autem  est  sermo  de  toto  hoc,  scilicet  re  existente 
seu  re  praesente,  tunc  falsum  est  antecedens  pro  prima 
parte :  quia  de  essentia  rei  praesentis  sacramento  est  ipsa- 
met  res  praesens,  scilicet  corpus  Christi  habens  suum  esse 
naturale. 

Et  cum  contra  hoc  sophistice  instatur :  Si  corpus  Chri- 
sti  habens  suum  esse  materiale ,  esset  res  Eucharistiae, 
haberet  ibi  modum  essendi  naturalem,  idest  extensivum :  — 
clarissima  patet  responsio,  quod  mutatur  res  praesens  in 


modum  praesentiae.  Est  siquidem  res  praesens  Euchari- 
stiae  modus  Christi  naturahs :  sed  modus  praesentiae  non 
est  modus  ille  naturahs,  sed  modus  sacramentaUs.  Et 
propterea  diximus  quod  est  de  essentia  rei  praesentis:  et 
non  diximus  quod  est  de  essentia  modi  praesentiae. 

VII.  Ad  tertium  *  dicitur  quod  corpus  Christi  verum 
in  suo  esse  naturali  est  Eucharistia ,  et  sacramentum ,  et 
res  sacramenti:  ut  patet  in  Magistro  Sententiarum,  IV  lib., 
dist.  vni  *,  et  Augustino  ibidem  allegato. 

VIII.  Ad  quartum  *,  sustinendo  responsionem  recitatam, 
dicitur  quod  terminus  seu  fundamentum  respectus  prae- 
sentiae  est  corpus  Christi  in  esse  suo  naturali.  Et  ad  pro- 
bationem  in  oppositum  dicitur  quod  committit  manifeste 
sophisma  figurae  dictionis,  divertendo  a  re  ad  modum  rei, 
hoc  est,  a  re  praesente  ad  modum  praesentiae,  a  re  con- 
tenta  ad  modum  quo  continetur.  Existentia  enim  corporis 
Christi  in  suo  modo  naturali  est  res  primo  contenta  et 
significata,  dicente  Christo,  Hoc  est  corpus  meum:  dicendo 
enim  corpus  meum  sinc  additione  aliqua,  procul  dubio 
significavit  corpus  suum  in  suo  esse  naturali.  Modus  au- 
tem  quo  continetur,  non  est  res  significata  neque  contenta 
in  hoc  sacramento,  sed  modus  continendi.  Et  constat 
non  valere  argumentum :  Corpus  Christi  non  continetur 
modo  naturali,  idest  extensivo:  Ergo  res  contenta  non 
est  ipse  modus  naturalis  et  extensivus  corporis  Christi, 
ut  patet. 

IX.  Et  hinc  manifestum  est  chimaeram  esse  quod  ante 
incarnationem  Christi  potuerit  vere  esse  hoc  sacramentum 
sicut  nunc  *.  Dato  enim  quod  Deus  potuisset  ef&cere  sub 
accidentibus  panis  eundem  respectum  praesentiae  qui  nunc 
fieri  dicitur,  nulla  tamen  res  inveniretur  propterea  prae- 
sens:  quia  nec  corpus  Christi,  quod  non  erat;  nec  alia 
res.  Et  propterea  falsa  fuisset  haec  propositio,  Hoc  est 
corpus  meum :  nulla  enim  alia  veritatis  eius  ratio  assigna- 
tur  nisi  quia  hoc  est  corpus  illud  quod  est  in  caelo;  ita 
quod  illud  quod  est  in  caelo ,  veraciter  continetur  sub 
specie  panis.  Ac  per  hoc,  si  corpus  Christi  quod  est  in 
caelo,  in  seipso  annihilaretur,  nullum  remaneret  fundamen- 
tum  veritatis  huius,  Hoc  est  corpus  meum. 


Num.  III. 


•  Cap.  IVttMC  quid 

ibi. 

*  Num.  IV. 


Cf.  num.  I. 


ARTICULUS  TERTIUS 

UTRUM  SIT  TOTUS  CHRISTUS  SUB  QUALIBET  PARTE  SPECIERUM  PANIS  VEL  VINI 

IV  Sent.,  dist.  x,  art.  3,  qu*  3;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxvii;  Quodl.  VII,  qu.  iv,  art.  i;  In  Matth.,  cap.  xxvi;  I  ad  Cor.,  cap.  xi,  lect.  v. 


"  VideComment. 
Caiet.  post  art.i, 
num.  III  sqq. 


D  TERTiuM  sic  PROCEDITUR  *.  Vidctur  quod 
non  sit  totus  Christus  sub  qualibet  parte 
specierum  *  panis  vel  vini.  Species  enim 
illae  dividi  possunt  in  infinitum.  Si  ergo 
Christus  totus  est  sub  qualibet  parte  specierum 
praedictarum,  sequeretur  quod  infinities  esset  in 
hoc  sacramento.  Quod  est  inconveniens :  nam 
infinitum  non  solum  repugnat  naturae,  sed  etiam 
gratiae. 

2.  Praeterea,  corpus  Christi,  cum  sit  organi- 
cum,  habet  partes  determinate  distantes :  est  enim 
de  ratione  organici  corporis  determinata  distan- 
tia  singularum  partium  ad  invicem ,  sicut  oculi 
ab  oculo,  et  oculi  ab  aure.  Sed  hoc  non  posset 
esse  si  sub  qualibet  parte  specierum  P  esset  totus 
Christus:  oporteret  enim  quod  sub  qualibet  parte 
esset  quaelibet  pars;  et  ita,  ubi  esset  una  pars, 
esset  et  alia.   Non  ergo   potest  esse  quod  totus 


Cap.  IV,  n.  8. 


Christus  sit  sub  qualibet  parte   hostiae  vel  vini 
contenti  in  calice. 

3,  Praeterea,  corpus  Christi  semper  veram 
retinet  corporis  naturam,  nec  unquam  mutatur 
in  spiritum.  Sed  de  ratione  corporis  est  ut  sit 
quantitas  positionem  habens,  ut  patet  in  Praedica- 
mentis  *.  Sed  ad  rationem  huius  quantitatis  perti- 
net  quod  diversae  partes  in  diversis  partibus  loci 
existant.  Non  ergo  potest  esse,  ut  videtur,  quod 
totus  Christus  sit  sub  qualibet  parte  specierum. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  in  quo- 
dam  Sermone  * :  Singuli  accipiiint  Christum  Do- 
minum:   ei  in  singulis  portionibus  totus  est,  nec  p^^ef^"^^?}^^'"' 
per  singulas  minuitur,  sed  integrum  se  praebet  in  5'c*"f?^?s't' 
singulis.  "• 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  ex  supra  *  di-  *  *«.  i,  ad  3. 
ctis  patet ,  quia  "f  in  hoc  sacramento   substantia  T 

corporis  Christi  est  ex  vi   sacramenti,  quantitas 


•  Gregor.  Sacra- 
mentar.  Dom.  V 


a)  parte  specierum.  -  PsCG;  specie  I,  parte  ceteri. 
P)  parte  specierum.  —  G  et  editiones;  si...  esset  om.  I; 
parte  F,  specierum  ceteri. 


specterum 


f)  quia. 
tertia;  om. 


quod   BDGHIfc,   om.   F.   -    est   primo   loco   ed.  a  et 


QUAESTIO  LXXVI,  ARTICULUS  III 


i83 


autem  dimensiva  ex  vi  realis  concomitantiae , 
corpus  Christi  est  in  hoc  sacramento  per  modum 
substantiae,  idest,  per  modum  quo  substantia  est 
sub  dimensionibus :  non  autem  per  modum  di- 
mensionum,  idest,  non  per  illum  modum  quo 
quantitas  dimensiva  aiicuius  corporis  est  sub 
quantitate  dimensiva  loci.  Manifestum  est  autem 
quod  natura  substantiae  tota  est  sub  qualibet 
parte  dimensionum  sub  quibus  continetur:  sicut 
sub  qualibet  parte  aeris  est  tota  natura  aeris,  et 
sub  qualibet  parte  panis  est  tota  natura  panis.  Et 
hoc  indifferenter  sive  dimensiones  sint  actu  divi- 
sae,  sicut  cum  aer  dividitur  vel  panis  secatur:  vel 
etiam  sint  actu  indivisae,  divisibiles  vero  poteritia. 
Et  ideo  manifestum  est  quod  Christus  totus  est 
sub  qualibet  parte  specierum  panis,  etiam  hostia 
integra  manente :  et  non  solum  cum  frangitur,  si- 
Ibfv^ict^de  ^^^  quidam  *  dicunt,  ponentes  exemplum  de  ima- 
fr™it'  ^-"'^c/.  Siri^  quae  apparet  in  speculo,  quae  una  apparet 
^s^Auar  M 'stfr  ^^  spcculo  intcgro,  infracto  autem  speculo  *  appa- 
lib.iv.cap.  vui.  rent  singulae  in  singulis  partibus.  Quod  quidem 
non  est  omnino  simile.  Quia  multiplicatio  huius- 
modi  imaginum  accidit  in  speculo  fracto  propter 
diversas  reflexiones  ad  diversas  partes  speculi : 
hic  autem  non  est  nisi  una  consecratio,  propter 
quam  corpus  Christi  est  in  sacramento. 


Ad  primum  ergo  dicendum  quod  numerus  sequi- 
tur  divisionem.  Et  ideo,  quandiu  quantitas  ma- 
net  indivisa  actu,  neque  substantia  alicuius  rei 
est  pluries  sub  dimensionibus  propriis,  neque  cor- 
pus  Christi  sub  dimensionibus  panis.  Et  per  con- 
sequens  neque  infinities :  sed  toties  in  quot  par- 
tes  dividitur. 

Ad  secundum  dicendum  quod  iUa  determinata 
distantia  partium  in  corpore  organico  fundatur 
super  quantitatem  dimensivam  ipsius:  ipsa  au- 
tem  natura  substantiae  '  praecedit  etiam  quan- 
titatem  dimensivam.  Et  quia  conversio  substan- 
tiae  panis  directe  terminatur  ad  substantiam  cor- 
poris  Christi,  secundum  cuius  modum  proprie 
et  directe  est  in  hoc  sacramento  corpus  Christi, 
talis  distantia  partium  est  quidem  in  ipso  cor- 
pore  Christi  vero,  sed  non  secundum  hanc  di- 
stantiam  comparatur  ad  hoc  sacramentum,  sed 
secundum  modum  suae  substantiae,  ut  dictum 
est  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ratio  illa  procedit 
de  natura  corporis  quam  habet  secundum  quan- 
titatem  dimensivam.  Dictum  est  autem  *  quod  "incorp.etadj, 
corpus  Christi  non  comparatur  ad  hoc  sacramen- 
tum  ratione  quantitatis  dimensivae,  sed  ratione 
substantiae,  ut  dictum  est  *.  *  ^'"''^- 


'  In  corp.,  et  art. 
I,  ad  3. 


S)  infracto  autem  speculo.  -  A ;  in  (ora.  PI)  speculo  autem  fracto   1  €)  substantiae.  -  PFI ;  speciei  sD  et  abc,  semper  G,  specie  ceteri.  - 

tertla,  in  fracto  autem  speculo  ceteri.  |   etiam  om.  GHic. 

Commontaria  Cardinalis  Caietani 


•Cf.  num. 
"  IV  Sent. 
X,  qu.  II. 


,,  dist. 


IN  articulo  tertio  duo  occurrunt  dubia :  primum  circa  rem 
ipsam,  ex  Durando ;  secundum  circa  rationem  in  littera 
II,  III.  redditam  *,  e.x;  Scoto  et  Durando.  Durandus  **  contra  com- 
munem  opinionem  tenentem  non  solum  substantiam  cor- 
poris  Christi,  sed  etiam  quantitatem  eius  naturali  conco- 
mitantia  contineri,  indivisibiliter  tamen,  in  hoc  sacramento, 
•  Cf.  num.  V.  obiicit  dupliciter  *.  Primo.  Nihil  potest  comparari  ad  aliud 
modo  incompossibili  suae  naturae.  Sed  indivisibilitas  est 
incompossibilis  naturae  quantitatis :  quia  ipsa  de  natura 
sua  intrinseca  est  divisibilis.  Ergo  quantitas  corporis  Chri- 
sti  non  potest  comparari  ad  quantitatem  hostiae  indivisi- 
biliter:  hoc  eSt,  ut  sit  tota  sub  toto  et  tota  sub  qualibet 
parte. 

Secundo.  Ubicumque  est  substantia  in  se  realiter,  ibi 
est  substantialiter,  quia  iste  modus  est  ab  ea  inseparabilis. 
Ergo  similiter,  ubicumque  est  quantitas  in  se  realiter,  ibi 
est  quantitative,  quia  iste  modus  est  inseparabilis  a  quan- 
titate.  Non  est  ergo  Christi  quantitas  per  modum  substan- 
tiae  in  hoc  sacramento. 

II.  Circa  rationem  vero  in  littera  redditam,  quia  scilicet 
ex  vi  sacramenti  sola  corporis  Christi  substantia  continetur 
sub  hostia,  quantitas  autem  concomitanter,  Scotus,  in  IV 
Sent.,  dist.  X,  qu.  i,  improbando  occurrit  sic  arguens  *. 
Unumquodque,  sive  sit  primus  terminus  conversionis  sive 
secundus,  si  tamen  est  ibi,  habet  proprietates  suas  quae 
sibi  necessario  et  naturaliter  conveniunt.  Ergo  quantitas 
corporis  Christi,  sive  per  conversionem  sit  sub  sacramento 
primo  vel  secundario,  si  est  ibi,  habet  suum  modum  na- 
turalem ,  quod  est  esse  modo  quantitativo. 

Consequentia  clara.  -  Et  antecedens  probatur  duplici- 
ter:  scilicet  exemplo,  et  ratione.  Exemplum  est  quia,  si 
Deus  vel  natura  causaret  substantiam  quantam  ita  quod 
quantitas  concomitetur  substantiam,  nihilominus  quantitas 
habebit  suum  modum  naturalem.  Unde  apparet  quod  con- 
comitantia  non  mutat  modum  naturalem  quantitatis  con- 
comitantis. 


Ratio  vero  est  quia  diversa  habitudo  ad  agens,  scilicet 
primaria  vel  secundaria,  mediata  vel  immediata,  non  variat 
naturam  rei,  dum  tamen  producatur.  Ergo  nec  carebit 
quantitas  suo  modo  naturali  propter  hoc  tantum  quia 
non  est  primus  terminus  conversionis,  dum  taimen  sit  ibi 
realiter,  sive  primo  sive  concomitanter,  per  illam  conver- 
sionem. 

III.  Durandus  vero  *  alia  via  contra  hanc  rationem  pro-  *  '^  ^"'^■'  ^"'- 

,.  ^       ^  •  ,  .  .        .  *^  !t,  qu.  II,  art.  2. 

cedit,  arguens  *:    Quantitas   de  ratione  sua  mtnnseca  est  *  cf.  num.  vii. 
divisibilis.  Ergo  nuUo  modo  potest  sibi  competere,  ratione 
cuiuscumque  alterius,  indivisibiliter  se  habere.    Ergo  non 
potest  comparari  ad  locum  modo  substantiae. 

Et  confirmatur.  Quia  anima  rationalis,  licet  sit  in  loco 
mediante  humano  corpore  quanto,  ipsa  tamen  est  indivi- 
sibiliter  in  loco  :  est  enim  tota  in  toto  loco  et  tota  in  qua- 
libet  parte  eius ;  et  hoc  ideo  quia  animae  rationali  repu- 
gnat  divisibilitas.  Ergo,  per  oppositum,  non  obstante  quod 
quantitas  Christi  sit  in  sacramento  mediante  substantia, 
est  divisibiliter,  quia  quantitati  repugnat  indivisibilitas. 

IV.  Pro  faciliori  intellectu  eorum  quae  tractantur,  ne 
obscuritate  nominum  impossibile  reputetur  quod  credimus, 
scito  idem  esse  quantitatem  corporis  Christi  indivisibiliter 
se  habere  ad  quantitatem  hostiae ;  et  inter  quantitatem 
corporis  Christi  praesentem  hostiae,  et  quantitatem  hostiae, 
non  esse  positionem  quae  unum  inter  decem  praedicamenta 

ponitur  *.    Ita  quod  corpus  Christi  quantum,    sub  hostia  *Aristot.Ca/<r^., 

contentum,  in  seipso  quidem  est  divisibile  et  habens  po- 

sitionem  in  partibus:    positionem  autem   dico  illam  quae 

ponitur  differentia   quantitatis   cum   distinguitur    quantitas 

in  quantitatem  habentem  positionem  in  partibus,  et  quan- 

titatem  carentem  illa  *:  -  ut  continetur  vero    sub  hostia,   *  •''><*•'  "P-  "' 

caret  positione,  seu  situ,  uno  ex  decem  generibus.   Dicit 

enim  huiusmodi  positio  ordinem  partium   in  loco :    quo 

ordine  constat  carere  corpus  Christi  quantum  ut  est  sub 

hostia,  quia   non  est  in  ea  localiter;  ordo  enim  partium 

in  loco  sine  esse  localiter   non  est  intelligibilis.    Et  quia 


184 


QUAESTIO  LXXVI,  ARTICULUS  IV 


huiusmodi  situs  sive  positio  non  est  de  ratione  quanti- 
tatis  dimensivae ;  sed  sola  positio  quae  est  differentia  quan- 
titatis,  est  de  dimensionum  ratione:  ideo  attente  oportet 
perspicere  quod  divisibilitas  quae  est  de  ratione  quanti- 
tatis,  non  opponitur  indivisibilitati  quae  consistit  in  ne- 
gatione  positionis  specialis  praedicamenti. 

Nec  propterea  fallaris,  putans  me  dicere  quod  modus 
essendi  indivisibiliter  sit  pura  negatio  positionis  specialis 
generis,  hoc  enim  nec  somniavi:  sed  ut  intelligas  quae 
dicimus  per  huiusmodi  negationem  annexam  positivae 
praesentiae  Christi  corporis  quanti  ad  hostiam.  Contine- 
tur  enim  veraciter  Ghristi  corpus  quantum  sub  hostia, 
absque  situ  seu  positione  speciali  praedicamento.  Haec 
enim  negatio  includitur  in  eo  quod  significatur  per  con- 
tineri    indivisibiliter  in  hoc  sacramento. 

V.  Hac  ergo  manifestatione  supposita,  ex  qua  apparet 
quod  quantitas  Christi  corporis  nec  perdit  suam  divisibi- 
htatem ;  nec  induit  modum  aliquem  sibi  repugnantem ;  nec 
perdit  in  se  suum  modum  naturalem ;  sed  in  hoc  quod 
continetur  sub  hostia,  caret  modo  illo  qui  importatur  per 
positionem  seu  situtn :  respondetur  ad  obiecta. 

•  Nnm.  I.  Et  ad   primum    Durandi    contra    positionem    ipsam  * , 

neganda  est  minor,  univoce  loquendo.  Quoniam  modus 
istiusmodi  indivisibilitatis  non  repugnat  divisibilitati  quan- 
titatis. 

Ad  secundum  vero  facile  dici  potest  quod  argumentum 
■  a  simili  claudicat.  Veruntamen,  servata  univocatione  ter- 
minorum,  respondendo  dicitur  falsum  assumi  in  antece- 
dente.  Quoniam  substantia  alicubi  est,  non  per  modum 
substantiae,  sed  per  modum  quantitatis,  ut  patet  in  sub- 
stantiis  extensis :  sunt  enim  in  loco  quantitative.  Et  rursus 
substantia  heterogenea,  puta  bos,  non  est  per  modum  sub- 
stantiae  in  qualibet  suae  quantitatis  parte:   non  est  enim 

•cf.  art.  1,-Com-  tota  natura  bovis  in  quahbet  eius  parte  quantitativa  *. 

"Num""ii!' "'  VI.  Ad   obiecta   secundi   dubii  *  respondendo  ,   dicitur 

primo,  ad  Scoti  argumentum,  quod  procedit  ex  falsa  in- 
terpretatione  rationis  allatae  ab  Auctore,  ac  si  Auctor  ad- 
duxisset  pro  causa  quare  quantitas  est  in  hoc  sacramento 
per  modum  substantiae,  quia  est  quasi  secundarius  termi- 
nus  mutationis.  Hoc  autem  procul  est  ab  Auctoris  sensu. 


Non  enim  consistit  eius  ratio  in  differentia  inter  primum 
et  secundum  terminum  in  fieri,  ut  argumentum  usurpavit : 
sed  inter  per  se  rationem  essendi  in  sacramento,  et  id 
quod  per  accidens  concomitatur ;  ut  patet  expresse  in  hoc 
articulo  quarto,  in  responsione  ad  primum,  ubi  videre  po- 
tes  quantum  distet  sensus  iste  verus  a  sensu  illo  usurpato. 
Et  fefellit  forte  arguentem  quia  Auctor  declarat  quid  est 
illud  quod  est  per  se  ratio  essendi  rehquis  in  hoc  sacra- 
mento ,  ex  hoc  quod  est  per  se  primo  terminus  conver- 
sionis. 

Quia  igitur  Auctoris  ratio  non  consistit  in  differentia 
inter  primo  vel  secundo  fieri,  sed  inter  pcr  se  existens  in 
sacramento  et  per  accidens  existens  ibidem ,  ideo  non 
oportet  aliter  ad  argumenta  Scoti  respondere,  sed  tanquam 
impertinentia  et  extranea  relinquere.  Posset  tamen,  gratia 
materiae,  hoc  est,  talis  mutationis  qualis  est  conversio 
panis  in  corpus  Christi ,  sustineri  ratio  formata  a  Scoto 
ex  diflferentia  inter  primum  et  secundum  terminum  con- 
versionis,  contra  quam  arguit.  Et  sic  dicendum  esset  quod, 
licet  in  creatione  et  generatione  et  similibus  secundarius 
terminus  suum  naturalem  modum  assequatur,  et  non  in- 
duat  modum  primi  termini ;  in  hac  tamen  conversione 
secundarius  terminus,  idest  concomitans,  induit  modum 
primi  termini.  Et  si  quaeratur  quare  potius  in  hac  quam 
in  aliis  mutationibus  hoc  inveniatur:  respondetur,  quia  hoc 
est  singularissimum  in  hac  mutatione ,  quod  primus  ter- 
minus  est  sola  ratio  in  essendo  quibuscumque  concomi- 
tantibus;  hoc  est,  quod  ratio  essendi  in  hoc  sacramento 
quibuscumque  existentibus  in  eo,  est  res  primo  terminans 
conversionem.  Et  haec  defensio  in  idem  redit  cum  prima 
responsione,  ut  patet.  Et  ideo  non  oportet  sollicitare  de  di- 
versa  habitudine  ad  agens :  quoniam  est  extra  propositum. 

VII.  Ad  obiectionem  autem  Durandi  *,   dicitur  falsum  *  Num.  m. 
assumi,  scilicet  quod  contineri  indivisibiliter  repugnet  quan- 
titati  divisibili. 

Et  ad  confirmationem ,  negatur  similitudo.  Quoniam 
animae  rationali  repugnat  et  esse  divisibilem,  et  divisibi- 
liter  contineri:  quantitati  autem,  licet  repugnet  esse  indi- 
visibilem,  non  tamen  repugnat  indivisibiliter  contineri. 

Et  haec  suf&ciant  etiam  pro  articulo  quinto. 


ARTICULUS  QUARTUS 

UTRUM  TOTA  QUANTITAS  DIMENSIVA  CORPORIS  CHRISTI  SIT  IN  HOC  SACRAMENTO 

IV  Seyit.,  dist,  x,  art.  2,  qu*  3,  4;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxiii,  lxiv,  lxvii;   Quodl.  VI!,  qu.  iv,  art.  1. 


•VideComment. 
Caiet.  post.  art. 
t,  num.  III  sqq. 


Art.  3. 


»D  QUARTUM  sic  PROCEDiTUR*.  Vidctur  quod 
non  tota  quantitas  dimensiva  corporis 
'Christi  sit  in  hoc  sacramento.  Dictum 
^est  enim  *  quod  totum  corpus  Christi 
continetur  sub  qualibet  parte  hostiae  consecra- 
tae.  Sed  nulla  quantitas  dimensiva  tota  conti- 
netur  in  aliquo  toto  et  in  qualibet  parte  eius. 
Est  ergo  impossibile  quod  tota  quantitas  dirhen- 
siva  corporis  Christi  contineatur  in  hoc  sacra- 
mento. 

2.  Praeterea,  impossibile  est  duas  quantitates 
dimensivas  esse  siinul,  etiam  si  una  sit  separata 
et  alia  in  corpore  naturali:  ut  patet  per   Philo- 

Dfd.Tib.'ii;''Mp:  sophum,  in  III  Metaphys.  *  Sed  in  hoc  sacramento 
"'"■"'iib'iv'  remanet  quantitas  dimensiva  panis,  ut  sensu  ap- 

paret.  Non  ergo  est  ibi  quantitas  dimensiva  cor- 

poris  Christi. 

3.  Praeterea,  si  duae  quantitates  dimensivae 
inaequales  iuxta  se  ponantur,  maior  extenditur 


Physic. 

cap.  viii,  n.  13; 

•.  Th.  lect.  XIII. 


ultra  minorem.  Sed  quantitas  dimensiva  corporis 
Christi  est  multo  maior  quam  quantitas  dimen- 
siva  hostiae  eius  "  consecratae,  secundum  omnem  * 

dimensionem.  Si  ergo  in  hoc  sacramento  sit  quan- 
titas  dimensiva  corporis  Christi  cum  quantitate 
dimensiva  hostiae,  quantitas  dimensiva  corporis 
Christi  extendetur  ultra  quantitatem  hostiae.  Quae 
tamen  non  est  sine  substantia  corporis  Christi. 
Ergo  substantia  corporis  Christi  erit  in  hoc  sa- 
cramento  etiam  praeter  species  panis.  Quod  est 
inconveniens :  cum  substantia  corporis  Christi 
non  sit  in  hoc  sacramento  nisi  per  consecratio- 
nem  panis,  ut  dictum  est  *.  Impossibile  est  ergo  *  ah.  2. 
quod  tota  quantitas  P  corporis  Christi  sit  in  hoc  ? 

sacramento. 

Sed  contra  est  quod  quantitas  dimensiva  cor- 
poris  alicuius  non  separatur  secundum  esse  a 
substantia  eius.  Sed  in  hoc  sacramento  est  tota 
substantia  corporis   Christi,  ut  supra  *  habitum  'Art.  1,3- 


«)  eius.  -  Om.  PEFIsG  et  a. 


I         fl)  quantitas,  -  dimensiva  addunt  PFsG. 


QUAESTIO  LXXVI,  ARTICULUS  V 


i85 


*  Art.  1. 


est.  Ergo  tota  quantitas  dimensiva  corporis  Chri- 
sti  est  in  hoc  sacramento. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  *  dictum 
est,  dupliciter  aliquid  Christi  est  in  hoc  sacra- 
mento:  uno  modo,  ex  vi  sacramenti;  alio  modo, 
ex  naturali  ^  concomitantia.  Ex  vi  quidem  sacra- 
menti  quantitas  dimensiva  corporis  Christi  non 
est  in  hoc  sacramento.  Ex  vi  enim  sacramenti 
est  in  hoc  sacramento  illud  in  quod  directe  con- 
versio  terminatur.  Conversio  autem  quae  fit  in 
hoc  sacramento,  terminatur  directe  ad  substan- 
tiam  corporis  Christi ,  non  autem  ad  dimensio- 
nes  eius.  Quod  patet  ex  hoc  quod  quantitas  di- 
mensiva  ''  remanet  facta  consecratione,  sola  sub- 
stantia  panis  transeunte.  -  Quia  tamen  substan- 
tia  corporis  Christi  realiter  non  denudatur  ^  a 
sua  quantitate  dimensiva  et  ab  aliis  accidentibus, 
inde  est  quod,  ex  vi  realis  concomitantiae ,  est 
in  hoc  sacramento  tota  quantitas  dimensiva  cor- 
poris  Christi,  et  omnia  alia  accidentia  eius. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  modus  exi- 
stendi  '  cuiuslibet  rei  determinatur  secundum  il- 
lud  quod  est  ei  per  se ,  non  autem  secundum 
illud  quod  est  ei  per  accidens :  sicut  corpus  est 
in  visu  secundum  quod  est  album,  non  autem 
secundum  quod  est  dulce,  licet  idem  corpus  sit 


album  et  dulce.  Unde  et  dulcedo  est  in  visu  se- 
cundum  modum  aibedinis,  et  non  secundum  mo- 
dum  dulcedinis.  Quia  igitur  ex  vi  sacramenti 
huius  ■'•  est  in  ahari  substantia  corporis  Christi, 
quantitas  autem  dimensiva  eius  est  ibi  concomi- 
tanter  et  quasi  per  accidens,  ideo  quantitas  di- 
mensiva  corporis  Christi  est  in  hoc  sacramento, 
non  secundum  proprium  modum,  ut  scilicet  sit 
totum  •*  in  toto  et  singulae  partes  in  singulis  par- 
tibus ;  sed  per  modum  substantiae,  cuius  natura 
est  tota  in  toto  et  tota  in  qualibet  parte. 

Ad  secundum  dicendum  quod  duae  quantitates 
dimensivae  non  possunt  naturaliter  simul  esse  in 
eodem  ita  quod  utraque  sit  secundum  proprium 
modum  quantitatis  dimensivae.  In  hoc  autem 
sacramento  quantitas  dimensiva  panis  est  secun- 
dum  proprium  modum,  scilicet  secundum  com- 
mensurationem  quandam :  non  autem  quantitas 
dimensiva  corporis  Christi,  sed  est  ibi  per  mo- 
dum  substantiae,  ut  dictum  est  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod  quantitas  dimen- 
siva  corporis  Christi  non  est  in  hoc  sacramento 
secundum  modum  commensurationis ,  qui  est 
proprius  quantitati,  ad  quem  pertinet  quod  maior 
quantitas  extendatur  ultra  minorem :  sed  est  ibi 
per  modum  iam  *  dictum. 


f)  naturali.  —  reali  tertia. 

o)  dimensiva.  -  panis  addunt  E  et  tertia.  -  sola  PF ;  sola  autem. 
e)  denudatur.  -  PEIsG;  dividatur  ABCpG,  dividitatur  D  (et  Cor- 
dub.  444),  dividitur  FHaic  et  margo  P  per  Alias. 


?)  existendi.  —  essendi  tertia  praeter  pG. 
r,)  sacramenti  huius.  -  huius  sacramenti  PI. 
6)  totum.  -  tota  P. 


Resp.  ad  1. 


Resp.  ad.  1,  2. 


I' 


ARTICULUS  QUINTUS 

UTRUM  CORPUS  CHRISTI  SIT  IN  HOC  SACRAMENTO  SICUT  IN  LOCO 


Supra,  qu.  Lxxv,  art.  1,  ad  3;  IV  Sent,,  dist.  x,  art.  1,  ad  5  sqq.;  art.  2,  qu*  3,  ad  4;  art.  3,  qu*  1,  2; 
IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxii,  lxiv,  lxvii;  Opusc.  XI,  de  XXXVI  Artic,  art.  xxxiii. 


•Vid. 
Caiet 
num. 


Comment. 
post  art.3, 
VII,  fin. 


Lxxv,art.2. 


^D  quintum  sic  proceditur*.  Videtur  quod 
corpus  Christi  sit  in  hoc  sacramento 
^cut  in  loco.  Esse  enim  in  aliquo  de- 
ifinitive  vel  circumscriptive  est  pars  eius 
quod  est  esse  in  loco.  Sed  corpus  Christi  vide- 
tur  esse  definitive  in  hoc  sacramento :  quia  ita 
est  ubi  sunt  species  panis  vel  vini,  quod  non  est 
in  alio  loco  altaris.  Videtur  etiam  ibi  esse  cir- 
cumscriptive :  quia  ita  continetur  superficie  ho- 
stiae  consecratae  quod  nec  excedit  nec  excedi- 
tur.  Ergo  corpus  Christi  est  in  hoc  sacramento 
sicut  in  loco. 

2.  Praeterea,  Iocus  specierum  panis  non  est 
vacuus:  natura  enim  non  patitur  vacuum.  Nec 
est  ibi  substantia  panis,  ut  supra  *  habitum  est, 
sed  est  ibi  solum  corpus  Christi.  Ergo  corpus 
Christi  replet  locum  illum.  Sed  omne  quod  re- 
plet  locum  aliquem,  est  in  eo  localiter.  Ergo  cor- 
pus  Christi  est  in  hoc  sacramento  localiter. 

3.  Praeterea,  in  hoc  sacramento,  sicut  dictum 
est  *,  corpus  Christi  est  cum   sua  quantitate  di- 


mensiva  et  cum  omnibus  suis  accidentibus.  Sed 
esse  in  loco  est  accidens  corporis :  unde  et  ubi  " 
connumeratur  inter  novem  genera  accidentium  *. 
Ergo  corpus  Christi  est  in  hoc  sacramento  lo- 
caliter. 

Sed  contra  est  quod  oportet  locum  et  locatum 
esse  aequalia:  ut  patet  per  Philosophum,  in  IV 
Physic.  *  Sed  locus  ubi  est  hoc  sacramentum , 
est  multo  minor  quam  corpus  Christi.  Ergo  cor- 
pus  Christi  non  est  in  hoc  sacramento  sicut  in 
loco. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  iam  *  dictum 
est,  corpus  Christi  non  est  in  hoc  sacramento 
secundum  proprium  modum  quantitatis  dimen- 
sivae,  sed  magis  secundum  modum  substantiae. 
Omne  autem  corpus  locatum  est  in  loco  secun- 
dum  modum  quantitatis  dimensivae,  inquantum 
scilicet  commensuratur  loco  secundum  suam 
quantitatem  dimensivam.  Unde  relinquitur  quod 
corpus  Christi  non  est  in  hoc  sacramento  sicut  P 
in  loco,  sed  per  modum  substantiae :  eo  scilicet 


o)  ubi.  -  ibi  P,  non  (continuantur  inter)  F. 
SuMMAE  Thkol.  D.  Thomae  T.  IX. 


P)  sicut.  —  Ea  et  tertia;  scilicet  sicut. 


•Cf.Aristot.Ca- 
teff.  cap.  11,  n.  6. 


'  Cap.  IV,  n.  I.  - 
3.  Th.  lect.  V. 


•  Art. 
art.  3. 


ad  3; 


24 


i86 


QUAESTIO  LXXVI,  ARTICULUS  VI 


modo  quo  substantia  continetur  a  dimensionibus. 
Succedit  enim  substantia  corporis  Christi  in  hoc 
sacramento  substantiae  panis.  Unde,  sicut  sub- 
stantia  panis  non-erat  sub  suis  dimensionibus 
localiter,  sed  per  modum  substantiae,  ita  nec  sub- 
stantia  corporis  Christi.  Non  tamen  substantia 
corporis  Christi  est  subiectum  illarum  dimensio- 
num,  sicut  erat  substantia  panis.  Et  ideo  panis  ^ 
ratione  suarum  dimensionum  localiter  erat  ibi: 
quia  comparabatur  ad  locum  ^  mediantibus  pro- 
priis  dimensionibus.  Substantia  autem  corporis 
Christi  comparatur  ad  locum  illum  mediantibus 
dimensionibus  alienis :  ita  quod  e  converso  di- 
mensiones  propriae  ^  corporis  Christi  comparan- 
tur  ad  locum  illum  mediante  substantia.  Quod 
est  contra  rationem  corporis  locati.  Unde  nuUo 
modo  corpus  Christi  est  in  hoc  sacramento  lo- 
caliter. 

Adprimum  ergo  dicendum  quod  corpus  Christi 
non  est  in  hoc  sacramento  definitive :  quia  sic 
non  esset  alibi  quam  in  hoc  altari  ubi  confici- 
tur  hoc  sacramentum ;  cum  tamen  sit  et  in  caelo 
in  propria  specie,  et  in  multis  aliis  altaribus  sub 
specie  sacramenti.  Similiter  etiam  patet  quod  non 


In  corp.  -  Cf. 

art.  4,  respp.  ad 


'  Art.  i  ;  qu. 
Lxxv,  art.  2  sqq. 


est  in  hoc  sacramento  circumscriptive  :  quia  non 
est  ibi  secundum  commensurationem  propriae 
quantitatis,  ut  dictum  est  *.  Quod  autem  non  est 
extra  superficiem  sacramenti,  nec  est  in  alia  parte  "^- 
altaris,  non  pertinet  ad  hoc  quod  sit  ibi  defini- 
tive  vel  circumscriptive :  sed  ad  hoc  quod  in- 
coepit  ibi  esse  per  consecrationem  et  conversio- 
nem  panis  et  vini,  ut  supra  *  dictum  est. 

Ad  secundum  dicendum  quod  locus  ille  in  quo 
est  corpus  Christi,  non  est  vacuus.  Neque  tamen 
proprie  est  repletus  substantia  corporis  Christi, 
quae  non  est  ibi  localiter,  sicut  dictum  est  *.  Sed  ' '"  "■■po" 
est  repletus  speciebus  sacramentorum,  quae  ha- 
bent  replere  locum  vel  propter  naturam  dimen- 
sionum;  vel  saltem  miraculose  '•,  sicut  et  miracu-  '^ 

lose  subsistunt  per  modum  substantiae. 

Ad  tertium  dicendum  quod  accidentia  corporis 
Christi  sunt  in  hoc  sacramento,  sicut  supra  *  di-  '  ■*^"-  *• 
ctum  est,  secundum  realem  concomitantiam.  Et 
ideo  illa  accidentia  corporis  Christi  sunt  in  hoc 
sacramento  quae  sunt  ei  intrinseca.  Esse  autem 
in  loco  est  accidens  per  comparationem  ad  ex- 
trinsecum  continens.  Et  ideo  non  oportet  quod 
Christus  sit  in  hoc  sacramento  sicut  in  loco. 


y)  panis.  -  substantia  panis  editiones. 
3)  locum.  -  illum  addunt  PFsG. 
e)  propriae.  -  Om.  CDEa. 


!^)  miracutose. 
CDEFIa. 


quia    miraculose    E ;    sicut    et    miraculose  om. 


ARTICULUS  SEXTUS 


UTRUM  CORPUS  CHRISTI  SIT  MOBILITER  IN  HOC  SACRAMENTO 
IV  Sent.,  dist.  x,  art.  3,  qu*  4 ;  Opusc.  XI,  de  XXXVI  Artic,  art.  xxxiv. 


»D  SEXTUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 

corpus    Christi    sit    mobiliter    in    hoc 

*sacramento.    Dicit   enim   Philosophus, 

*  cap.  VII,  n.  3.  £7^^;g^^in  II   Topic.  *,  quod,  moventibus  "  710- 

bis,  moventur  ea  quae  in  nobis  sunt.  Quod  qui- 
dem  verum  est  etiam  de  spirituali  substantia 
animae.    Sed    Christus   est   in   hoc   sacramento, 

*  Q»-  ""■".  Tt.  ut  supra  *  habitum  est.    Ergo  movetur  ad  mo- 

tum  ipsius. 

2.  Praeterea,  veritas  debet  respondere  figurae. 
Sed  de  agno  paschali,  qui  erat  figura  huius  sa- 
cramenti,  non  remanebat  quidquam  usque  mane, 
sicut  praecipitur  Exod.  xii  *.  Ergo  neque  etiam, 
si  hoc  sacramentum  reservetur  in  crastinum,  erit 
ibi  corpus  Christi.  Et  ita  non  est  immobiliter  in 
hoc  sacramento. 

3.  Praeterea,  si  corpus  Christi  remaneat  sub 
hoc  sacramento  etiam  in  crastino ,  pari  ratione 
remanebit  et  per  totum  sequens  tempus :  non 
enim  potest  dici  quod  desinat  ibi  esse  cessanti- 
bus  speciebus,  quia  esse  corporis  Christi  non  de- 
pendet  a  speciebus  illis.  Non  autem  remanet  sub 
hoc  sacramento  Christus  per  totum  tempus  fu- 
turum.  Videtur  ergo  quod  statim  in  crastino,  vel 


*  Vers.  10. 


post  modicum  tempus,  desinat  esse  sub  hoc  sa- 
cramento.  Et  ita  videtur  quod  Christus  mobiliter 
sit  in  hoc  sacramento. 

Sed  contra,  impossibile  est  idem  esse  motum  et 
quietum :  quia  sic  contradictoria  verificarentur  de 
eodem.  Sed  corpus  Christi  in  caelo  quietum  re- 
sidet.  Non  ergo  est  mobiliter  in  hoc  sacramento. 

Respondeo  dicendum  quod,  cum  aliquid  est 
unum  subiecto  et  multiplex  secundum  esse,  ni- 
hil  prohibet  secundum  aliquid  moveri,  et  secun- 
dum  aliud  immobile  permanere:  sicut  corpori 
aliud  est  esse  album,  et  aliud  est  esse  magnum, 
unde  potest  moveri  secundum  albedinem,  et  per- 
manere  immobile  secundum  magnitudinem.  Chri- 
sto  P  autem  non  est  idem  esse  secundum  se,  et 
esse  sub  sacramento :  quia  per  hoc  ipsum  ^  quod 
dicimus  ipsum  esse  sub  sacramento,  significatur 
quaedam  habitudo  eius  ad  hoc  sacramentum. 
Secundum  igitur  hoc  esse  non  movetur  Chri- 
stus  per  se  secundum  locum,  sed  solum  per  ac- 
cidens.  Quia  Christus  non  est  in  hoc  sacramento 
sicut  in  loco,  sicut  praedictum  est  *:  quod  au- 
tem  non  est  in  loco,  non  movetur  per  se  in  loco, 
sed  solum  ad  motum  eius  in  quo  est. 


Art.  5. 


a)  moventibus.  -  motis  P. 

fl)  Christo.  -  Tertia;  Christus. 


f)  ipsum,  -  Om.  Fl. 


QUAESTIO  LXXVI,  ARTICULUS  VI 


187 


Similiter  autem  neque  per  se  movetur,  secun- 
dum  esse  quod  habet  in  hoc  sacramento,  qua- 
cumque  alia  mutatione :  puta  quantum  ad  hoc 
quod  desinat  esse  sub  hoc  sacramento.  Quia  il- 
lud  quod  de  se  habet  esse  indeficiens,  non  potest 
esse  deficiendi  principium :  sed ,  alio  deficiente, 
hoc  desinit  esse  in  eo;  sicut  Deus,  cuius  esse 
est  indeficiens  et  immortale,  desinit  esse  in  aliqua 
creatura  corruptibili  per  hoc  quod  creatura  cor- 
ruptibilis  desinit  esse.  Et  hoc  modo,  cum  Chri- 
stus  habeat  ^  esse  indeficiens  et  incorruptibile , 
non  desinit  esse  sub  sacramento  neque  per  hoc 
quod  ipsum  '  desinat  esse,  neque  etiam  per  mo- 
tum  localem  sui,  ut  ex  dictis  patet:  sed  solum 
per  hoc  quod  species  huius  sacramenti  desi- 
nunt  esse. 

Unde  patet  quod  Christus,  per  se  loquendo, 
immobiliter  est  in  hoc  sacramento. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  ratio  illa  pro- 
cedit  de  motu  per  accidens,  quo  ad  motum  no- 
stri  moventur  ea  quae  in  nobis  sunt.  Aliter  ta- 
men  ea  quae  per  se  possunt  esse  in  loco,  sicut 
corpora :  et  aliter  ea  quae  per  se  non  possunt 
esse  in  loco,  sicut  formae  et  spirituales  substan- 
tiae.    Ad  quem  modum  potest  reduci  quod  di- 


cimus  Christum  moveri  per  accidens  secundum 
esse  quod  habet  in  hoc  sacramento,  in  quo  non 
est  sicut  in  loco. 

Ad  secundum  dicendum  quod  hac  ratione  moti 
videntur  fuisse  quidam  ponentes  quod  corpus 
Chrisfi  non  remanet  sub  hoc  sacramento  si  in 
crastinum  reservetur.  Contra  quos  Cvrillus  dicit*-  *  ep- lxxxiii 

_  .  •  j  j  •  •  "  '     aa  Calosyr.  -  Cf. 

Insannint  quiaam  aicentes  mysticam  benedictionem  cat.Aur.mLuc, 

.„         .  .   -^  •^■•-    cap.xxii,vers.i9. 

a  sanctificatione  cessare  si  quae  reliquiae  reman- 
serint  eius  in  diem  subsequentem.  Non  enim  mu- 
tabitur  ^  sacrosanctum   corpiis  Christi ,  sed  virtus  ^ 

benedictionis  et  pipificativa  gratia  iugis  in  eo  est.  ^ 

Sicut  et  omnes  aliae  consecrationes  immobiliter 
manent ,  permanentibus  rebus  consecratis :  pro- 
pter  quod  non  iterantur.  -  Veritas  autem  licet 
figurae  respondeat,  tamen  figura  non  potest  eam 
adaequare. 

Ad  tertium  dicendum  quod  corpus  ChrisU  re- 
manet  in  hoc  sacramento  non  solum  in  crasti- 
num,  sed  etiam  in  futurum  ""',  quousque  species  1 

sacramentales  manent.  Quibus  cessantibus,  desinit  ■ 
esse  corpus  Christi  sub  eis,  non  quia  ab  eis  de- 
pendeat,  sed  quia  toUitur  habitudo  corporis  Chri- 
sti  ad  illas  species.  Per  quem  modum  Deus  de- 
sinit  esse  Dominus  creaturae  desinentis. 


3)  habeat.  -  habeat  in  se  bc,  haheat  de  se  F  et  cetera  tertia.  [   corpus   AC,  sacramentum   in   corpus   B,  sacratum  corpus   Pl,  sacra- 

e)  ipstim.  -  ipsi  E,  ipse  F.  mentum  corporis  DEFGHaic. 

X,)  mutabitur.  -  mutatur  P.  Pro  sacrosanctum  corpus,  sacramentum   \         r,)  crastinum...  futurum.   -    crastino...  futurum   G\bc,   crastino... 

I  futuro  PH. 

Commentaria  Cardinalis  Caietani 


I 


•Qu.  LXXT,art.i, 

Comment.  num. 
III  sqq. 


'  kns\o\. Analyt. 
Poster.\\h.l,c3o. 
IX,  n.  7.  -  S.  Tn. 
lect.  xviii. 


*  Cf  num.  seq. 

*  Conclns.  4. 


*  Cf.  num.  V. 


TN  titulo  ly  mobiliter  extenditur  tam  ad  motum  quam 
lad  mutationem.  Dupliciter  enim  cum  possit  dubitari  de 
mobilitate  corporis  Christi  in  sacramento ,  vel  de  motu 
locali  ad  motum  hostiae,  vel  de  mutatione  qua  desineret 
esse  in  sacramento,  ad  utrumque  modum  extendit  se  ly 
tnobiliter. 

II.  Circa  doctrinam  traditam  in  hoc  articulo,  adverte 
prLmo,  Auctorem  sentire  quod  Christum  esse  sub  hoc  sa- 
cramento  est  esse  quoddam  relativum,  dum  dicit :  Per  hoc 
ipsum  quod  dicimus  ipsum  esse  sub  sacramento ,  signifi- 
catur  quaedam  habitudo  eius  ad  hoc  sacramentum.  Hinc 
enim  manifestat  non  esse  idem  esse  Christi  corporis  in  se, 
et  esse  eiusdem  in  sacramento.  Quod  sub  ahis  verbis  ex- 
plicatur  dicendo :  Aliud  est  esse  Christi  corpus  in  seipso, 
et  aliud  est  contineri  sub  sacramento  ipsum  idem  Christi 
corpus  in  seipso  existens.  Non  discedes  ergo  ab  Auctoris 
doctrina  loquendo  seorsum  de  conversione  panis  in  sub- 
stantiam  corporis  Christi,  et  de  habitudine  Christi  ad  hoc 
sacramentum,  ut  superius  *  fecimus.  —  Nec  propterea  putes 
explicatum  esse  modum  quo  Christus  est  in  hoc  sacra- 
mento.  Nam  explanatio  huiusmodi  est  per  communia  valde, 
scilicet  per  relationem  seu  habitudinem:  nescitur  autem 
res  aliqua  nisi  per  propria  cognoscatur  *. 

III.  Circa  conclusionem  illam,  Corpus  Christi  ad  mo- 
tum  hostiae  movetur  per  accidens ,  duplex  occurrit  ob- 
iectio.  Prima  ex  Durando,  opinante  oppositum,  in  lib.  IV 
Sent.,  dist.  x,  qu.  iii.  Secunda  ex  Scoto  *,  eadem  distin- 
ctione,  qu.  vx  *,  opinante  non  contra  motum,  sed  con- 
tra  motorem. 

Arguit  ergo  Durandus  corpus  Christi  nullo  modo  mo- 
veri  ad  motum  hostiae,  nec  per  se  nec  per  accidens  *. 
Quia  corpus  Christi  et  hostia  non  sunt  unum  secundum 
subiectum ;  nec  se  habent  ut  continens  et  contentum ;  nec 
habent  colligationem  vel  contactum. 

Et  quia  corpus  Christi  existens  in  caelo  localiter ,  fit 
de  novo  existens  in  hoc  sacramento  absque  motu  locali, 


tam  per  se  quam  per  accidens.  Ergo,  a  fortiori,  existens 
in  hoc  sacramento  non  movetur  ad  motum  hostiae. 

IV.  Scotus  autem  *,  putans  corpus  Christi    ad  motum   *  <^f-  ""™-  ^■- 
hostiae  moveri  quidem  per  accidens,  sed  ndh  nisi  imme- 

diate  a  Deo ,  probat  hoc  ultimum  hac  ratione.  Quando 
aliqua  coniunguntur  praecise  per  actum  voluntatis  contin- 
genter  se  habentis  ad  illam  coniunctionem,  si  unum  illo- 
rum  secundum  se  sit  mobile  omnino  improportionatum , 
et  reliquum  proportionatum ,  illud  movens  non  eadem 
motione  potest  movere  utrumque  coniunctorum. 

Probatur  ista  ratione  et  exemplo.  Ratio  est  quia,  si 
movet  unum  quod  est  sibi  proportionatum,  non  propter- 
ea  movet  per  accidens  reliquum :  quia  reliquum  non  est 
praesens  illi  moto  sicut  actus  potentiae  aut  e  converso ; 
nec  simpliciter  ex  aliqua  alia  necessitate  naturali,  sicut 
grave  est  praesens  navi  vel  currui  cui  innititur,  et  propter 
hoc  simul  movetur  cum  illo  ;  sed  est  praesens  sola  volun- 
tate ,  quae  potest  non  velle  coniunctionem  illam ,  stante 
tamen  motione  alterius. 

Exemplum  est.  Si  angelus  voluntarie  faceret  se  esse 
praesentem  lapidi,  si  moveo  lapidem,  non  propterea  moveo 
angelum :  qui  non  est  per  se  mobilis  a  virtute  mea ;  nec 
per  accidens  in  proposito ,  quia  nec  forma  nec  pars  est 
lapidis  mobilis  per  se  a  me.  Unde  angelus  in  termino 
motus  lapidis  per  propriam  suam  actionem  esset  ibi  ubi 
est  lapis,  et  non  per  actum  meum. 

Et  tunc  subsumitur  minor.  Sed  corpus  Christi  est  prae- 
sens  speciei  sacramentali  tantum  per  actus  voluntatis  ani- 
mae.  Ergo,  etc. 

V.  Ad  evidentiam  horum,  videtur  mihi  quod  cum  Du- 

rando  *    nulla  sit  quaestio    secundum  rem ,    sed  forte  in   '  ><"™^  '"■ 

solis  verbis.    Si  enim  perspiciatur  ex  una  parte  distinctio 

facta  in  littera  de  duplici  esse  corporis  Christi,  vel  in  se 

vel  in  sacramento;    et   dictum   esse   quod  corpus   Christi 

in  se  non  movetur  neque  per  se  neque  per  accidens;  et 

quod  secundum  esse  In  sacramento  movetur  non  per  se. 


i88 


QUAESTIO  LXXVI,  ARTICULUS  VII 


*  Nura.  iT. 


sed  per  accidens ;  et  si  cum  his  simul  perspecta  fuerit  vis 
rationum  Durandi :  manifestum  erit  quod  nulla  est  diver- 
sitas  in  sententia ;  quoniam  ad  hoc  tendunt  argumenta, 
quod  corpus  Christi  secundum  se  non  movetur  per  acci- 
dens  ad  motum  hostiae,  quod  Auctor  fatetur. 

Verum  si  quis  contendat  his  argumentis  Christi  corpus 
secundum  nuUum  esse  moveri  per  accidens  ad  motum 
hostiae,  facile  inveniet  responsionem,  dicendo  ad  primum 
quod  inter  corpus  Christi  et  hostiam  est  colligatio  secun- 
dum  esse  sacramentale ;  et  ita  quod  se  habent  ut  veraciter 
contentum  et  continens,  ut  patet  Extra,  de  Summa  Trin. 
et  Fide  Cathol.,  cap.  Firmiter. 

Ad  secundum,  negatur  sequela.  Quia  ad  rem  antece- 
dentis  nec  est  opus  motu,  nec  concomitatur  motus.  Sed  ad 
motum  sacramenti  concomitatur  motus  rei  quae  est  sacra- 
mentum  secundum  esse  sacramentale,  per  accidens  tamen. 

VI.  Ad  Scotum  *  autem,  directe  loquentem  de  Christi 
corpore  ut  est  in  sacramento,  dicitur  quod  ratio  aut  im- 
plicat  contradictoria,  aut  subsumit  falsum. 

Ad  cuius  intellectum,  adverte  duo  assumi  a  Scoto:  sci- 
licet ,  coniunctionem  inter  aliqua  duo :  et  rationem  con- 
iunctionis,  scilicet  actum  voluntatis  contingenter  se  haben- 
tem.  Et  oportet  alterum  duorum  sequentium  Scotum  di- 
cere :  vel  coniunctionem  illam  nuUum  nexum  ponere  inter 
coniuncta  ultra  actum  voluntatis  contingenter  se  haben- 
tem;  aut  aliquem  nexum  inter  illa  ponere  causatum  a  tali 
actu  voluntatis.  Non  potest  dici  primum.  Quia  ipsemet 
Scotus  ponit  coniunctionem  illam  actu  voluntatis  volitam 
contingenter.  Et  minor  etiam  esset  falsa,  ut  patet;  et  si- 
militer  exemplum  de  angelo :  quia  praesentia  angeli  ad 
lapidem,  et  corporis  Christi  ad  sacramentum,  non  est  for- 
maliter  per  actum  voluntatis. 

Oportet  ergo  intelligi  quod  coniunctio  addit  nexum 
quendam  inter  coniuncta.  Et  tunc  apparet  aut  implicari 
contradictoria,  puta  quod  sit  nexus  aliquis  inter  duo  creata, 
et  quod  ille  nexus  nullo  modo  coniungat  illa  nisi  prae- 
cise  per  actum  voluntatis,  quod  non  est  intelligibile :  aut 
minorem  esse  falsam.  Quia  inter  corpus  Christi  et  hostiam 
est  coniunctio  sacramentalis,  quae  licet  effective  sit  a  solo 
Deo  ,  in  se  tamen  est  coniunctiva  corporis  Christi  cum 
hostia  naturali  necessitate  sacramenti :  nam  ex  vi  sacra- 
menti  per  se  habetur  esse  sacramentale   corporis  Christi 


in  hostia;  et  esse  sacramentale  coniungit  corpus  Christi 
et  hostiam,  non  quia  volitum,  sed  quia  in  sc  est  tale. 

Ad  exemplum  autem  de  angelo  dicitur  quod,  licet  an^ 
gelus  posset  subtrahere  praesentiam  suam  a  lapide,  si  ta- 
men  illam  non  subtrahit,  movente  me  lapidem  et  trans- 
ferente  illum  in  domum,  angelus  movetur,  non  a  se,  sed 
ad  motum  lapidis :  quia  angelus  nunc  est  ubi  est  lapis, 
et  non  est  ubi  erat  lapis. 

Et,  ad  excludendas  fugas,  pone  casum  quod  angelus 
fecerit  se  praesentem  lapidi  voluntate  illius  praesentiae 
continuandae  per  unam  horam  tantum:  et,  stante  casu, 
forma  conditionalem.  Si  angelus,  factus  praesens  lapidi, 
dormiret  per  tres  horas,  et  ego  moverem  lapidem  illum 
per  duas  horas:  in  fine  motus,  angelus  esset  ubi  est 
lapis;  et  non  per  actum  angeli;  ergo  per  motum  lapi- 
dis  a  me. 

VII.  Et  quamvis  haec  suf&cerent,  ad  dicta  Scoti  facilius 
tamen  potest  responderi,  dicendo  maiorem  posse  forte 
habere  locum  quando  utrumque  coniunctorum  est  per  se 
mobile,  puta  quia  ambo  sunt  corpora:  sed  quando  duo- 
rum  coniunctorum  alterum  tantum  est  mobile  secundum 
se,  alterum  vero  non  nisi  per  accidens  mobile  est,  maior 
nullum  habet  locum,  quoniam  non  potest  de  eis  dici  quod 
unum  est  mobile  improportionatum  et  alterum  mobile 
proportionatum.  Sic  autem  invenitur  in  proposito:  quo- 
niam  hostia  est  mobilis  secundum  se ;  esse  autem  sacra- 
mentale,  seu  Christi  corpus  secundum  esse  sacramentale 
in  hostia,  non  est  mobile  per  se,  sed  solum  per  accidens, 
ut  in  littera  hac  dicit  Auctor,  et  communiter  omnes  fa- 
tentur,  dum  dicunt  esse  quoddam  esse  relativum;  respectus 
enim  non  nisi  per  accidens  possunt  moveri  localiter. 

Et  hinc  apparet  quid  dicendum  est  ad  exemplum  de 
angelo.  Quoniam  dum  moveo  lapidem,  moveo  per  acci- 
dens  praesentiam  inter  lapidem  et  angelum.  Et  similiter, 
dum  moveo  hostiam  consecratam,  moveo  praesentiam  inter 
hostiam  et  corpus  Christi:  ita  quod,  translata  hostia  de 
altari  in  plateam,  transfertur  etiam  praesentia,  quia  corpus 
Christi  de  praesente  in  altari  fit  praesens  in  platea,  absque 
hoc  quod  corpus  Christi  in  se  moveatur.  Et  similiter  an- 
gelus  fieret  praesens  in  domo  ad  quam  translatus  est  lapis, 
non  quod  ipse  angelus  sit  motus  a  se  vel  a  me,  sed  quia, 
transferendo  lapidcm,  transtuli  praesentiam  eius  in  lapide. 


Vers.  21. 


ARTICULUS  SEPTIMUS 

UTRUM  CORPUS  CHRISTI  PROUT  EST  IN  HOC  SACRAMENTO, 
POSSIT  VIDERI  AB  ALIQUO  OCULO,  SALTEM  GLORIFICATO 

Infra,  art.  8;  IV  Sent.,  dist.  x,  art.  4,  qu*  1,  4,  5. 


Vers.  36. 


♦D  SEPTIMUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
corpus  Christi  prout  est  in  hoc  sacra- 
*mento ,  possit  videri  ab  aliquo  oculo, 
i^saltem  glorificato.  Oculus  enim  noster 
impeditur  a  visione  corporis  Christi  in  hoc  sa- 
cramento  existentis,  propter  species  sacramenta- 
les  ipsum  circumvelantes.  Sed  oculus  glorificatus 
non  potest  ab  aliquo  impediri,  quin  corpora  quae- 
libet  videat  prout  sunt.  Ergo  oculus  glorificatus 
potest  videre  corpus  Christi  prout  est  in  hoc 
sacramento. 

2.  Praeterea,  corpora  gloriosa  sanctorum  erunt 
conjigiirata  corpori  claritatis  Christi,  ut  dicitur 
Philipp.  m  *.  Sed  oculus  Christi  videt  seipsum 
prout  est  in  hoc  sacramento.  Ergo  pari  ratione 
quilibet  alius  oculus  glorificatus  potest  ipsum 
videre. 

3.  Praeterea,  sancti  in  resurrectione  erunt 
aequales  angelis,  ut  dicitur  Luc.  xx  *.  Sed  angeli 


vident  corpus  Christi  prout  est  in  hoc  sacramento : 
quia  etiam  daemones  inveniuntur  huic  sacramento 
reverentiam  exhibere,  et  ipsum  timere.  Ergo  pari 
ratione  oculus  glorificatus  potest  ipsum  videre 
prout  est  in  hoc  sacramento. 

Sed  contra,  nihil  idem  existens  potest  simul 
ab  eodem  videri  in  diversis  speciebus.  Sed  ocu- 
lus  glorificatus  semper  videt  Christum  prout  est 
in  sua  specie:  secundum  illud  Isaiae  xxxiii  *:  Re- 
gein  in  decore  siio  videbunt.  Ergo  videtur  quod 
non  videat  Christum  prout  est  sub  specie  huius 
sacramenti. 

Respondeo  dicendum  quod  duplex  est  oculus: 
scilicet  corporalis,  proprie  dictus ;  et  intellectua- 
lis,  qui  per  similitudinem  dicitur.  A  nullo  autem 
oculo  coi^porali  corpus  Christi  potest  videri  prout 
est  in  hoc  sacramento.  Primo  quidem,  quia  cor- 
pus  visibile  per  sua  accidentia  immutat  medium. 
Accidentia  autem  corporis   Christi   sunt  in  hoc 


Vers.  17. 


f 


QUAESTIO  LXXVI,  ARTICULUS  VII 


I 


*  Art. 
.Wt.  3. 


'D.  7: 

'  Cap. 
S.  Th. 


VI,  n.  7. 
lect.  XI. 


189 


sacramento  mediante  substantia :  ita  scilicet  quod 
accidentia  corporis  Christi  non  habent  immedia- 
tam  habitudinem  neque  ad  hoc  sacramentum, 
neque  ad  corpora  quae  ipsum  circumstant.  Et 
ideo  non  possunt  immutare  medium,  ut  sic  ab 

»  aliquo  corporali  oculo  videri  possint  *. 

I.  ad  3;  Secundo  quia,  sicut  supra  *  dictum  est,  corpus 
Christi  est  in  hoc  sacramento  per  modum  sub- 
stantiae.  Substantia  autem,  inquantum  huiusmodi, 
non  est  visibilis  oculo  corporaii,  neque  subiacet 

P  alicui  sensui,  neque  P  imaginationi ,  sed  soli  in- 

'•  tellectui ,  cuius  obiectum  est  quod  qiiid  est  *,  ut 

dicitur  in  III  de  Anima  *.  Et  ideo ,  proprie  lo- 
quendo ,  corpus  Christi ,  secundum  modum  es- 
sendi  quem  habet  in  hoc  sacramento ,  neque 
sensu  neque  imaginatione  perceptibile  est:  sed 
solo  intellectu,  qui  dicitur  oculus  spiritualis. 

Percipitur  autem  diversimode  a  diversis  intel- 
lectibus.  Quia  enim  modus  essendi  quo  Christus 
est  in  hoc  sacramento,  est  penitus  supernatura- 
lis  Tf ,  a  supernaturali  intellectu ,  scilicet  divino, 
secundum  se  visibilis  est:  et  per  consequens  ab 
intellectu  beato  vel  angeli  vel  hominis ,  qui  se- 
cundum  participatam  claritatem  divini  intellectus 
videt  ea  quae  supernaturalia  sunt,  per  visionem 
divinae  essentiae.  Ab  intellectu  autem  hominis 
viatoris  non  potest  conspici  nisi  per  fidem :  sicut 
et  cetera  supernaturalia.    Sed  nec  etiam  intelle- 


ctus  angelicus,  secundum  sua  naturalia,  sufftcit 
ad  hoc  intuendum.  Unde  daemones  non  possunt 
videre  per  intellectum  Christum  in  hoc  sacra- 
mento,  nisi  per  fidem :  cui  non  voluntate  ^  assen-  s 

tiunt,  sed  ad  eam  signorum  evidentia  convincun- 
tur  *,  prout  dicitur,  lac.  11  **,  quod  daemones  cre-  *  R%  607. 

......  ^  "  Vers.  19. 

ditnt  et  contremiscunt. 

Ad  pbimum  ergo  dicendum  quod  oculus  noster 
corporeus  per  species  sacramentales  impeditur 
a  visione  corporis  Christi  sub  eis  existentis,  non 
solum  per  modum  tegumenfi,  sicut  impedimur 
videre  id  quod  est  velatum  quocumque  corporali 
velamine:  sed  quia  corpus  Christi  non  habet 
habitudinem  ad  medium  quod  circumstat  hoc 
sacramentum  mediantibus  propriis  accidentibus, 
sed  mediantibus  speciebus  sacramentalibus. 

Ad  secundum  dicendum  quod  oculus  corporalis 
Christi  videt  seipsum  sub  sacramento  existentem : 
non  tamen  potest  videre  ipsum  modum  essendi 
quo  est  sub  sacramento  ^,  quod  pertinet  ad  in-  ^ 

tellectum  '^.  Nec  tamen  est  simile  de  alio  oculo  ^^ 

glorioso :  quia  et  ipse  oculus  Christi  est  sub 
hoc  sacramento ;  in  quo  non  conformatur  ei  alius 
oculus  gloriosus. 

Ad  tertium  dicendum  quod  angelus  bonus  vel 
malus  non  potest  aliquid  videre  oculo  corporeo, 
sed  solum  oculo  intellectuali.  Unde  non  est  si- 
milis  ratio,  ut  ex  dictis  *  patet.  '  i"  corpore. 


a)  possint.  -  PF;  possit  GH,  possunt  ceteri  (sed  D  om.  immutare... 
possint). 

fl)  neque.  -  sed  nec  etiam  tertia. 

f )  supernaturalis.  -  PIsG ;  spiritualis.  -  supernaturali  tertia ;  spe- 


ciali  F,  spirituali    ceteri.  -  supematuralia   primo    loco    tenia,    altero 
PIsG;  spiritualia. 

0)  voluntate.  -  voluntarie  P. 

e)  existentem...   sacramento.  -  PI ;  om. 

X,)    intellectum.  -  solum  addunt  E  et  tertia. 


Commentaria  CardinalLs  Caietani 


IN  corpore  articuli  multa  occurrunt  notanda  et  dubitanda. 
In  primis,  circa  rationes  conclusionis  primae,  scilicet, 
Corpus  Christi  secundum  esse  quod  habet  in  sacramento, 
non  est  visibile  oculo  corporali,  advertendum  est  quod,  licet 
Scotus,  in  ult.  qu.  dist.  x  IV  Sent.,  impugnet  multas  rationes 
quae  afferuntur  pro  hac  conclusione ;  quia  tamen  neutram 
istarum  quae  in  littera  afferuntur  improbat,  immo  potius 
utraque  quodammodo  utitur:  -  et  secunda  quidem,  se 
tenente  ex  parte  visibilis  ut  terminus  est  visionis,  expresse 
utitur ;  prima  quoque ,  considerante  visibile  inquantum 
causa  est  visionis,  quodammodo  utitur :  -  ideo  extraneum 
a  praesentis  operis  proposito  duxi  defendere  rationes  alias, 
quae  hic  non  ponuntur. 

II.  In  secunda  ratione,  adverte  diligenter  terminos,  ut 
non  fluctues,  quasi  contraria  in  Auctoris  doctrina  inve- 
niens,  dum  alibi  *  dicit,  cum  Averroe  **,  substantiam  par- 
ticularem    percipi  a  cogitativa,    hic  vero    dicit  a  solo  in- 

'•''iwe"4n?ma  tcllectu  substantiam  cognosci.  Nec  loquitur  de  substantia 
■lext.comm.Lxui'  in  communi,  sed  de  substantia  singulari:  quia  loquitur  de 
corpore  Christi  ut  est  in  hoc  sacramento;  constat  autem 
corpus  Christi  esse  quoddam  singulare,  et  modum  essendi 
in  hoc  sacramento  esse  rem  singularem.  Utrumque  siqui- 
dem  est  verum:  illud  quidem  de  substantia  individuali 
secundum  materiam  signatam  quantitate;  hoc  autem  de 
substantia  individuali  ut  habet  modum  essendi  purae  sub- 
stantiae,  idest  substantiae  inquantum  substantiae,  ut  patet 
ex  superius  *  declaratis  de  modo  substantiae.  Et  propterea 
hic  dicit:  Substantia  autem,  inquantum  huiusmodi,  subiacet 
solum  intellectui,  etc. 

III.  Circa  secundam  partem  huius  articuli,  in  qua  agitur 
de  visione   intellectuali ,    adverte  dici   quatuor.   Primum , 


*De/l«ima,lib.II, 
lecl.xiii;  Opusc. 
XXIX.  de  Prin- 


Art.  1,   Com- 
ment.    num.   iii 


quod  corpus  Christi  secundum  esse  in  hoc  sacramento,  non 
videtur  ab  intellectu  viatoris  hominis.  -  Secundum,  quod 
nec  etiam  ab  intellectu  angelico  naturaliter.  —  Tertium , 
quod  videtur  ab  intellectu  beato  angeli  vel  hominis  per 
visionem  divinae  essentiae.  -  Quartum,  quod  est  omnium 
praedictorum  ratio ,  quia  iste  modus  essendi  est  penitus 
supernaturalis,  ac  per  hoc  secundum  se  intelligibilis  est  a 
supernaturali  intellectu,  scilicet  divino. 

Contra  tria  autem  horum  Scotus  arguit,  in  IV  Sent. 
dist.  x,  qu.  vra  *.  Et  primo,  contra  secundum  **,  intendens 
quod  tam  intellectus  angelicus,  quam  animae  separatae, 
quam  etiam  hominis  beati,  potest  naturaliter  videre  exi- 
stentiam  corporis  Christi  in  Eucharistia.  Primo,  quia  in- 
tellectus  se  habens  ad  intelUgibilia  sicut  ipsa  sunt  in  se  in- 
telligibiUa,  intelligit  prius  substantiam  quam  quemcumque 
modum  eius.  Ergo  nullus  modus  sub  quo  est  substantia, 
potest  impedire  intellectionem  substantiae  a  tali  intellectu, 
qui  non  dependet  in  intelligendo  a  sensibilibus. 

Secundo.  Totum  ens  creatum  est  obiectum  proportio- 
natum  tali  intellectui  quantum  ad  cognitionem  tam  abs- 
tractivam  quam  intuitivam.  Si  ergo  quodcumque  ens  potest 
abstractive  cognosci  a  tali  intellectu  quando  non  est  sibi 
praesens,  sequitur  quod  potest  intuitive  intelligi  ab  eodem 
quando  est  sibi  perfecte  praesens  in  propria  existentia 
actuali. 

Tertio.  Virtus  potens  cognoscere  obiectum  intuitive  dum 
est  praesens ,  potest  cognoscere  eius  absentiam  dum  est 
absens.  Sed  talis  intellectus  potest  cognoscere  praesentiam 
panis  quando  est  praesens.  Ergo  potest  cognoscere  absen- 
tiam  eius  quando  est  absens.  Ergo,  eadem  ratione,  potest 
cognoscere  praesentiam  substantiae  corporis  Christi:  quia 


Conclus.  3. 
•  Cf.  num.  vii. 


igo 


QUAESTIO  LXXVI,  ARTICULUS  VII 


*  Num.  III,  init. 
'*  Loc.  cit.,  con- 
cIus.3.-Cf.Part. 
I,  qu.  Lvii,  art.  5, 
Comment.  num. 

IV,   V. 

*  Cf.   num.  VIII. 


•  Num.  III.  init. 

"  Loc.  cit.,  post 
conclus.  3.  -  Cf. 
num.  IX. 


corpus  Christi  in  se  est  obiectum  proportionatum  etiam 
intellectui  tali  ut  intuenti ;  ergo  modus  accidentalis  ipsius 
corporis  non  impedit  quin  sit  obiectum  intuibile  eidem 
intellectui. 

Quarto.  Anima  Christi  novit  naturaliter  se  esse  ubicum- 
que  est.  Et  per  consequens  novit  naturaUter  se  esse  in 
Eucharistia.  Et  ita  naturaliter  potest  nosse  existentiam  cor- 
poris  sui  ibi,  quae  est  sibi  ratio  quod  sit  in  sacramento. 

Quinto.  Existentia  talis  non  est  excellentius  cognosci- 
bile  quam  existens  cuius  est  existentia.  Sed  Christus  est 
naturaliter  cognoscibiHs  a  taH  intellectu  creato.  Ergo  et 
quaelibet  eius  existentia.  -  Probatur  maior.  Quia  non  potest 
aUquis  modus  improportionaliter  excedere  illud  cuius  est 
modus. 

Sexto.  Beatus  naturahter  videt  in  aHo  beato  actum  bea- 
tificum.  Et  tamen  illa  beatitudo  non  est  minus  superna- 
turalis  quam  existentia  corporis  Christi  in  Eucharistia.  — 
Antecedens  probatur.  Quia  substantia  ipsius  beati  est  ex- 
cellentius  cognoscibile  quam  eius  beatitudo. 

IV.  Contra  tertium  *  vero  idem  arguit  **,  intendens  quod 
inteUectus  beatus  nuUo  modo  per  actum  beatificum  videt 
corpus  Christi  in  Eucharistia  *.  Beatus  non  distinguitur  a 
non  beato  nisi  videndo  obiectum  beatificum  ut  sic,  et  ea 
quae  includuntur  in  eo  ut  sic.  Sed  corpus  Christi  esse 
in  Eucharistia  non  est  obiectum  beatificum,  ut  patet :  nec 
inclusum  in  obiecto  beatifico.  Quod  probatur.  Quia  aeque 
essentiaUter  pertinet  ad  obiectum  beatificum  includere  in 
ratione  obiecti  unam  rem  vel  veritatem  unius  sacramenti 
sicut  alterius:  sicut  aeque  pertinet  ad  veritatem  fidei  cre- 
dere  veritatem  unius  articuli  sicut  alterius.  Sed  in  obiecto 
beatifico  non  clauditur  gratiam  infundi  taU  baptizato,  aut 
suscipienti  sacramentum  poenitentiae.  Ergo,  etc. 

V.  Contra  quartum  *,  rationem  scilicet  qua  modus  es- 
sendi  est  penitus  supernaturaUs ,  arguit  ibidem  *  Scotus, 
quia  naturale  et  supernaturale  non  distinguunt  ens  in  se, 
sed  tantum  in  comparatione  ad  agens.  Et  propterea,  Ucet 
res  aUqua  supernaturaUter  fiat,  postquam  facta  est,  natu- 
raUter  cognoscitur. 

Et  confirmatur  assumptum.  Quia  supematurale  et  na- 
turale  possunt  se  habere  sicut  imperfectum  et  perfectius : 
puta  accidens  et  substantia. 

Et  confirmatur  rursus  subiunctum.  Quia  fides,  spes  et 
caritas  sunt  habitus  supernaturales.  Et  tamen  angeU  natu- 
raUter  cognoscunt  eos,  secundum  illos  qui  ponunt  in  an- 
gelo  naturaUter  rationes  cognoscendi  omnes  species  en- 
tium. 

VI.  Ad  evidentiam  horum,  praelibandum  est  quod  parva 
distantia  in principio  magna  valde  apparet  in  principiatis  *. 
Et  hinc  est  quod  ex  diversa  opinione  circa  modum  in- 
telUgendi,  tot  quaestiones  emanant.  Opinantes  siquidem 
intellectum  non  aUigatum  phantasmati  inteUigere  per  mo- 
tionem  ab  ipsis  rebus  quae  intelUgi  dicuntur,  consequenter 
opinantur  intellectus  abstractos  intueri  res  praesentes  sicut 
nos  videmus  corporaliter  colores  praesentes.  Tenentes  au- 
tem ,  cum  Peripateticis  et  philosophis ,  inteUectus  abstra- 
ctos  moveri  tantum  a  seipsis  seu  suis  substantus,  vel  etiam 
a  superioribus  eorum,  et  non  ab  aUquo  inferiori,  conse- 
quenter  ponunt  inteUectus  abstractos  cognoscere  quidquid 
cognoscunt  naturaliter,  aut  per  substantiam  propriam  so- 
lam  *,  quod  nos  credimus  in  solo  Deo  verificari  ** ;  aut 
per  substantiam  perfectam  speciebus  inteUigibilibus  indi- 
tis  *;  aut  etiam ,  ut  quibusdam  placuit,  per  substantiam 
superiorem.  Et  per  consequens  intellectus  abstracti  cogni- 
tio  naturalis  non  se  potest  extendere  nisi  ad  ea  quae  na- 
turaliter  relucent  in  his  quae  sunt  apud  inteUectum  abs- 
tractum.  Et  quoniam  haec  non  sunt  nisi  pertinentia  ad 
naturalem  ordinem  universi,  quoniam  solae  res  pertinentes 
ad  opera  sex  dierum  fuerunt  productae  a  Deo  in  menti- 
bus  angelicis  et  in  rerum  natura,  quando  vidit  Deus  cun- 

^s^"'-„^^?'a  '^^^  quaefecerat,  et  erant  valde  bona  *  ;  quaecumque  non 
ad  naturae,  sed  gratiae  ordinem  per  se  spectant,  eximuntur 
a  naturali  cognitione  angelorum  secundum  hanc  viam. 
Secundum  quam  etiam  naturale  et  supernaturale  sunt  et 
differentiae  entis,  et  differentiae  modi  faciendi.  Nam  oculi 
dati  caeco  nato  *,  et  vinum  factum  in  nuptiis  **,  differe- 


•Aristot.  deCae- 
to,  lib.  I,  cap.  V, 
n.  1,  2.  -  S.Tli. 
lect.  IX. 


*  Cf.  Autissiod. 
Summ.    lib.    II , 
tract.  V,  qu.  5. 
"    Cf.    Part.   I, 
qu.  Liv,  art.  1. 
"  Cf.  ibid.,  art.  2 


vers.  ji.  -  Cf. 
Part.  I,  qu.  lvi, 
art.  3;  qu.  lvii, 
art.  5. 

*  loan.  cap.  ix, 
""  loan.  cap.  11, 
n,  6.  sqq. 


bant  ab  aliis  ocuHs  et  vinis  secundum  naturale  et  super- 
naturale  quoad  modum  fiendi  tantum.  Sed  caritas,  et  in- 
carnatio  Christi,  et  Christum  esse  sub  sacramento,  et  lu- 
men  gloriae,  et  similia,  differunt  a  virtutibus  naturalibus 
et  aliis  quae  entia  naturalia  vocamus,  penes  supernaturale 
et  naturale  quantum  ad  ipsa  entia :  sunt  enim  haec  ex 
suo  genere  supernaturalia  entia,  quia  nulli  possunt  enti 
esse  aut  fi,eri  connaturalia,  ut  alibi  *  declaravimus. 

VII.  His  praelibatis,  ad  primum  Scoti  *  dicitur  falsam 
esse  minorem,  scilicet  intellectum  abstractum  habere  se 
ad  omne  intelligibile  secundum  ordinem  intelligibilitatis. 
Hoc  enim  patet  esse  falsum.  Tum  quia  non  sic  se  habet 
ad  primum  intelligibile,  quod  est  Deus.  -  Tum  quia  quiUbet 
intellectus  abstractus  inteUigit  et  quod  est  supra  se  et  quod 
est  infra  se,  per  modum  sui. 

Dicitur  nihilominus  quod,  licet  intellectus  abstractus 
videat  corpus  Christi,  non  propterea  sequitur:  Ergo  videt 
eius  modum  essendi  in  sacramento.  Et  hoc,  non  quia  iste 
modus  essendi  est  excellentioris  cognoscibilitatis  in  se :  sed 
quia  est  cognoscibile  alterius  ordinis,  scilicet  supernaturalis, 
et  propter  hoc  est  extra  totum  ordinem  rerum  praesentium 
cognitionibus  naturalibus  *. 

Et  hinc  patet  responsio  ad  secundum.  Quia  falsum  est 
totum  ens  creatum  esse  obiectum  proportionatum  tali  in- 
tellectui.  Et  intuitive  quidem :  quia  quaedam,  scilicet  su- 
pernaturalia ,  sunt  de  ordine  non  praesentium  cognitioni 
naturali.  Abstractive  vero:  quia  incarnationis  mysterium 
latet,  quoad  perfectam  quidditativam  cognitionem,  omnis 
intellectus  creati  cognitionem  naturalem,  quia  illius  nulla 
indita  species  est  praesentativa  perfecte.  Et  idem  videtur 
de  esse  corporis  Christi  in  sacramento.  Supponit  igitur 
argumentum  hoc  falsum,  scilicet  modum  essendi  in  sacra- 
mento  praesentem  quandoque  esse  naturali  cognitioni  in- 
tellectus  abstracti. 

Ad  tertium  dicitur  negando  eadem  vel  simili  ratione 
posse  cognosci  praesentiam  corporis  Christi.  Et  ad  sub- 
iunctam  probationem  iterum  dicitur  quod  modus  acciden- 
talis,  non  quatenus  accidentalis,  sed  quatenus  est  alterius 
ordinis,  impedit  se  intueri  ab  intellectu  cui  ordo  ille  non 
est  praesens:  qualis  est  inteUectus  angelicus  naturaliter. 

Ad  quartum,  de  anima  Christi,  dupliciter  dici  potest. 
Primo ,  excipiendo  Christi  animam :  ea  ratione  quia  ad 
ipsam  spectat,  quamvis  concomitanter,  talis  modus  essendi. 
Ita  quod,  sicut  dicimus  cogitationes  cordis  mei  latere  na- 
turalem  cognitionem  angelorum,  manifestas  tamen  esse 
animae  meae ,  quia  ad  ipsam  spectant ,  et  per  hoc  fiunt 
sibi  praesentes,  quae  non  sunt  praesentes  angelis;  sic  in 
proposito  modus  iste  essendi  est  praesens  naturali  cogni- 
tioni  animae  Christi  per  hoc  quod  ad  ipsum  spectat.  Nec 
est  simile  de  aliis  intellectibus,  ut  patet. 

Secundo  dicitur  negando  animam  Christi  cognitione 
naturali  intueri  modum  quo  corpus  Christi  est  in  hoc  sa- 
cramento:  sicut  cognitione  naturali  non  intuetur  myste- 
rium  incamationis.  Unde  Auctor  dicit  hic  quod,  quia 
modus  essendi  in  hoc  sacramento  est  penitus  supernatu- 
ralis,  non  nisi  a  supernaturali  intellectu,  vel  ipsius  par- 
ticipatione ,  est  in  se  intelligibilis.  Et  haec  responsio  so- 
lidior  videtur. 

Ad  quintum,  iam  patet  ex  dictis  *  quod  non  ratione 
exceUentiae ,  sed  ratione  absentiae  seu  non-praesentiae, 
existentia  in  sacramento  latet;  et  tamen  corpus  Christi 
patet. 

Ad  sextum,  negatur  assumptum,  scilicet  actum  beatifi- 
cum  unius  beati  videri  naturali  cognitione  ab  altero.  Et 
ratio  est  saepe  dicta:  non  propter  excellentiam  cognosci- 
bilis,  sed  propter  absentiam.  Quia  naturalis  cognitio  con- 
tenta  est  spectantibus  ad  ordinem  naturalem:  actus  autem 
beatificus  spectat  ad  ordinem  supernaturalem. 

VIII.  Ad  obiecta  contra  visionem  huius  sacramenti  per 
actum  beatificum  *  respondendo,  distinguitur  quod  de  actu 
beatifico  possumus  dupliciter  loqui.  Vel  praecise  secun- 
dum  necessaria  ad  beatitudinem.  Et  sic  procul  dubio  ve- 
rum  est  per  actum  beatificum  non  videri  Christi  corpus 
in  sacramento,  nec  mysterium  incarnationis ,  immo  nec 
aliquid  quod  scit  Deus  scientia  visionis:    ut  patet   ex  eo 


•  Opusc.  Caiet. 
tom.  III,  Tract. 
IH,  de  Potent. 
iVea<r.,qu.  ii(Ed. 
Lugdun.  1562). 

*  Num.  III. 


•  Cf.  infra  Ad 
quintum. 


'  Supra,  Dicitur 
nihitomtnus . 


'  Num.  IV. 


QUAESTIO  LXXVl,  ARTICULUS  VIII 


»9» 


Niim.  V. 


quod,  si  unum  tantum  intellectum  Deus  creasset  et  ille 
videret  Deum,  esset  procul  dubio  beatus,  et  nihil  horum 
sciret  quae  ad  scientiam  visionis  spectant,  quia  nihil  ho- 
rum  fuisset,  esset,  aut  futurum  esset. 

Vel  de  actu  beatifico  loquimur  secundum  quod  de  facto 
divina  largitas  illum  ditavit,  seu  extendit.  Et  sic  visio  beata 
extendit  se  ad  multa  alia  quae  non  sunt  simpliciter  ne- 
cessaria  cognitu  ad  beatitudinem.  Inter  quae  opinamur 
esse  mysterium  incarnationis  et  Eucharistiae  :  ea  ratione, 
quia  sunt  dif&cillima  inter  omnia  creata  credenda,  ac  per 
hoc,  a  mentibus  fidelium  valde  desiderata  ut  videantur; 
beatitudo  autem  satiativa  est  fidelium,  ut  fidelium,  desi- 
deriorum  tam  arduorum. 

Et  Scotus  quidem  in  primo  sensu  loqui  videtur,  et  non 
in  secundo:  quoniam  ratio  sua  in  primo  tantum  sensu 
militat ;  et  pluries  repetit  necessitatem  ad  beatitudinem. 
Unde  non  oportet  aliter  respondere. 

IX.  Ad  obiecta  demum  de  supernaturalitate  *  respon- 
detur  dicendo  quod  naturale  et  supernaturale  sunt  diffe- 
rentiae  quandoque  solum  secundum  respcctum  ad  agens: 
quandoque  vero  sunt  differentiae  entis.  Et  propterea  fal- 
sum  est  quodcumque  ens,  postquam  factum  est,  esse  na- 
turale:    de  aliquo  enim  est  verum,  et  de  aliquo  non,  ut 


Num.  Ti.  supra  *  diximus. 


Et  ad  confirmationem,  de  differentia  imperfecti  et  per- 
fectioris,  dicitur  quod  est  impertinens:  quoniam  non  est 
quaestio  de  perfectione  vel  imperfectione,  sed  de  natura- 
litate  vel  supernaturalitate.  -  Posset  tamen  dici  quod  qua- 
litates  supernaturales  sunt  perfectioris  ordinis  quam  totus 
ordo  naturafium:  quia  sunt  ordinis  divini,  ut  caritas  et 
lumen  gloriae  testantur. 

Ad  ultimam  confirmationem  dicitur  quod  angelis  non 
sunt  inditae  species  omnium  specierum,  sed  earum  tantum 
quae  ad  naturalem  ordinem  universi  spectant.  Et  propterea 
fidem,  spem  et  caritatem  non  per  naturalem  cognitionem 
in  proprio  genere  noverunt,  nisi  habentes  illas  in  seipsis, 
utpote  ad  eos  spectantes  *. 

X.  In  responsione  ad  secundum,  intellige  differentiam 
inter  oculum  corporalem  Christi  et  corporalem  oculum 
aliorum  sanctorum,  non  respectu  visibilis  per  se,  quoniam 
in  corpore  articuli  iam  dictum  erat  modum  essendi  Christi 
corporis  in  hoc  sacramento  esse  invisibilem,  soloque  in- 
tellectu  intuibilem :  sed  respectu  visibilis  per  accidens.  Ita 
quod  Christus  dicitur  corporali  oculo  videre  seipsum  sub 
hoc  sacramento,  quia  sic  seipsum  videt  ut  statim  intelle- 
ctu  videat  suum  essendi  modum  in  sacramento  ;  sicut  post 
resurrectionem  dicemur  videre  Deum  corporalibus  ocu- 
lis,  ut  in  qu.  xn  *  Primae  Partis  Auctor  declaravit. 


*  Cf.   num.  Tii , 
Ad  quartum. 


'  Art,  3,  ad  2. 


*  Art.  6. 


irt.i;  qu.Lxxv, 
-   2  sqq. 


ARTICULUS  OCTAVUS 

UTRUM,  QUANDO  IN  HOC  SACRAMENTO  MIRACULOSE  APPARET  VEL  CARO  VEL  PUER, 

SIT  IBI  VERE  CORPUS  CHRISTI 

IV  Sent.,  dist.  x,  art.  3,  qu*  2;  De  Ven.  Sacram.  Altar.,  serm.  xi. 


iD  ocTAvuM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod, 
quando  in  hoc  sacramento  miraculose 
*apparet  vel  *  caro  vel  puer,  quod  non 
^sit  ibi  vere  corpus  Christi.  Corpus  enim 
Christi  desinit  esse  sub  hoc  sacramento  quando 
desinunt  esse  species  sacramentales ,  ut  dictum 
est  *.  Sed  quando  apparet  caro  vel  puer,  desi- 
nunt  esse  species  sacramentales.  Ergo  non  est 
ibi  vere  corpus  Christi. 

2.  Praeterea,  ubicumque  est  corpus  Christi, 
vel  est  ibi  sub  specie  propria,  vel  sub  specie 
sacramenti.  Sed  quando  tales  apparitiones  fiunt, 
manifestum  est  quod  non  est  ibi  Christus  sub 
specie  prOpria:  quia  in  hoc  sacramento  totus 
Christus  continetur,  qui  permanet  integer  in  forma 
qua  ascendit  in  caelum;  cum  tamen  id  quod 
miraculose  apparet  in  hoc  sacramento,  quando- 
que  videatur  ut  quaedam  parva  caro,  quando- 
que  autem  ut  parvus  puer.  Manifestum  est  etiam 
quod  non  est  ibi  sub  specie  sacramenti,  quae  est 
species  panis  vel  vini.  Ergo  videtur  quod  corpus 
Christi  nullo  modo  sit  ibi. 

3.  Praeterea,  corpus  Christi  incipit  esse  in 
hoc  sacramento  per  consecrationem  et  conver- 
sionem,  ut  supra  *  dictum  est.  Sed  caro  aut  san- 
guis  miraculose  apparens  non  sunt  consecrata, 
nec  conversa  in  verum  corpus  et  sanguinem  Chri- 
sti.  Non  ergo  sub  his  speciebus  est  corpus  vel 
sanguis  Christi. 

Sed  contra  est  quod,  tali  apparitione  facta, 
eadem   reverentia    exhibetur   ei   quod    apparet, 


quae  et  prius  exhibebatur.  Quod  quidem  non 
fieret  si  non  vere  esset  ibi  Christus,  cui  reve- 
rentiam  latriae  exhibemus.  Ergo,  etiam  tali  ap- 
paritione  facta,  Christus  est  sub  hoc  sacramento. 
Respondeo  dicendum  quod  dupliciter  contingit 
talis  apparitio,  qua  quandoque  in  hoc  sacramento 
miraculose  videtur  caro  aut  sanguis,  aut  etiam 
aliquis  puer.  Quandoque  enim  hoc  contingit  ex 
parte  videntium,  quorum  oculi  immutantur  tali 
immutatione  ac  si  expresse  viderent  exterius  car- 
nem  aut  sanguinem  vel  puerum  *,  nulla  tamen  '^^^^f/^corp 
immutatione  P  facta  ex  parte  sacramenti.  Et  hoc  ^'  ^'"'^-  ^»'"' 

r  cap.  XIV. 

quidem  videtur  contingere   quando   uni  videtur  P 

sub  specie  carnis  vel  pueri,  aliis  tamen  videtur, 
sicut  et  prius,  sub  specie  panis;  vel  quando  ei- 
dem  ^  ad  horam  videtur  sub   specie   carnis  vel  t 

pueri,  et  postmodum  sub  specie  panis.  Nec  ta- 
men  hoc  pertinet  ad  aliquam  deceptionem,  sicut 
accidit  in  magonim  praestigiis:  quia  talis  species 
divinitus  formatur  in  oculo  ad  aliquam  veritatem 
figurandam,  ad  hoc  scilicet  quod  manifestetur 
vere  corpus  Christi  esse  sub  hoc  sacramento; 
sicut  etiam  Christus  absque  deceptione  apparuit 
discipulis  euntibus  in  Emmaus  *.  Dicit  enim  Au-  ve^s.^^sq""' 
gustinus ,  in  libro  de  Quaesiionibiis  Evangelii  *, 
quod,  cum  fictio  nostra  rejertur  ad  aliquam  signi- 
ficationem,  non  est  mendacium,  sed  aliqua  figura 
veritatis.  Et  quia  per  hunc  modum  nulla  immu- 
tatio  fit  ex  parte  sacramenti,  manifestum  est  quod 
non  desinit  esse  Christus  sub  hoc  sacramento, 
tali  apparitione  facta. 


■Lib. 


13  sqq. 
n,  qu.  ult. 


a)  vel.  -  Om.  PHsG  et  c.  -  quod  ante  non  om.  PsB. 
p)  tamen  immutatione.  -  transmutatione  CDEa. 


f)  eidem.  -  PFIsG;  om.  H,  idem  ceteri. 


192 


/ 


QUAESTIO  LXXVI,  ARTICULUS  VIII 


^Cf.Vit.S.Greg. 
M.,  auct.  loan. 
Diac.  ,  lib.  II , 
num.  41. 

*  Cf.  Paschas. 
Ratbert.,  loc.  cit. 

*  Cf.  Supplem., 
qu.  Lxxxv,  art.  2, 
ad  3 ;  art.  3.  -  Cf. 
supra,  qu.  liv, 
art.  I ,  ad  2 ,  3  ; 
art.  3. 

i 


Vers.  31. 


*  Cf.  Gnitmund., 
de  Verit.  Corp. 
et  Sang.  Dom.  in 
Euch.  Sacr.  lib. 
II. 


Quandoque  vero  contingit  talis  apparitio  non 
per  solam  immutationem  videntium,  sed  specie 
quae  videtur  realiter  exterius  existente.  Et  hoc 
quidem  *  videtur  esse  quando  sub  tali  specie  ab 
omnibus  videtur;  et  non  ad  horam,  sed  per  lon- 
gum  tempus  ita  permanet.  Et  in  hoc  casu  qui- 
dam  dicunt  quod  est  propria  species  corporis 
Christi.  Nec  obstat  quod  quandoque  non  videtur 
ibi  totus  Christus,  sed  aliqua  pars  carnis  *;  vel 
etiam  videtur  non  in  specie  iuvenili,  sed  in  effi- 
gie  puerili  * :  quia  in  potestate  est  corporis  glo- 
riosi,  ut  infra  *  dicetur  ',  quod  videatur  ab  oculo 
non  glorificato  vel  secundum  totum  vel  secun- 
dum  partem,  et  in  effigie  vel  propria  vel  aliena, 
ut  infra  dicetur. 

Sed  hoc  videtur  esse  inconveniens.  Primo  qui- 
dem,  quia  corpus  Christi  non  potest  in  propria 
specie  videri  nisi  in  uno  loco,  in  quo  definitive 
continetur.  Unde,  cum  videatur  in  propria  specie 
et  adoretur  in  caelo,  sub  propria  specie  non  vi- 
detur  in  hoc  sacramento.  -  Secundo,  quia  corpus 
gloriosum,  quod  apparet  ut  vult,  post  apparitio- 
nem  cum  voluerit  disparet:  sicut  dicitur,  Luc. 
ult.  *,  quod  Dominus  ab  oculis  discipuloriim  eva- 
nitit.  Hoc  autem  quod  sub  specie  carnis  in  hoc 
sacramento  apparet,  diu  permanet :  quinimmo 
quandoque  legitur  esse  inclusum,  et  multorum 
episcoporum  consilio  '^  in  pixide   reservatum  *; 


quod  nefas  est  de  Christo  sentire  secundum  pro- 
priam  speciem. 

Et  ideo  dicendum  quod,  manentibus  dimensio- 
nibus  quae  prius  fuerunt,  fit  miraculose  quaedam 
immutatio  circa  alia  accidentia,  puta  figuram  et 
colorem  et  alia  huiusmodi,  ut  videatur  caro  vel 
sanguis,  aut  etiam  puer.  Et,  sicut  prius  dictum  est, 
hoc  non  est  deceptio:  quia  fit  infiguram  cuiusdam 
veritatis,  scilicet  ad  ostendendum  per  hanc  mira- 
culosam  apparitionem  quod  in  hoc  sacramento  est 
vere  corpus  Christi  et  sanguis  ^.  Et  sic  patet  quod, 
remanentibus  dimensionibus,  quae  sunt  funda- 
menta  aliorum  accidentium ,  ut  infra  *  dicetur, 
remanet  vere  ^  corpus  Christi  in  hoc  sacramento. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  facta  tali  ap- 
paritione,  species  sacramentales  quandoque  qui- 
dem  totaliter  manent  in  seipsis,  quandoque  au- 
tem  secundum  illud  quod  est  principale  in  eis, 
ut  dictum  est  *. 

Ad  secundum  dicendum  quod  in  huiusmodi  ap- 
paritionibus,  sicut  dictum  est  *,  non  videtur  pro- 
pria  species  Christi :  sed  species  miraculose  for- 
mata  vel  in  oculis  intuentium,  vel  efiam  in  ipsis 
sacramentalibus  dimensionibus,  ut  dictum  est  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod  dimensiones  panis 
et  vini  consecrati  manent,  immutatione  circa  eas 
miraculose  facta  quantum  ad  alia  accidentia,  ut 
dictum  est  *. 


'  Qu.  Lxzvii,  art. 


In  corpore. 


Ibid. 


Ibid. 


Ibid. 


0)  quidem.  -  PFsG;  idem. 

e)  ut  infra  dicetur.  —  Om.  Pa. 

?)  consilio.  -  concilio  Ea, 


»i)  Christi  et  sanguis.  -  et  sanguis  Christi  PI;  cf.  art.  1.  ^. 
0)  vere.  -  Om.  P. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


1N  articulo  octavo,  adverte  circa  veras  apparentias  ex  mi- 
raculo  in  hoc  sacramento,  quod  distinguendum  "videtur 
de  magnitudine  speciei  apparentis.  Nam  si  res  apparens 
fuerit  tam  magnarum  dimensionum  ut  sint  incompossibiles 
substantiae  conversae,  puta  si,  consecrato  modico  vino  in 
fundo  calicis,  ut  fieri  consuevit,  appareat  et  permaneat 
totus  calix  magnus  plenus  specie  sanguinis,  tunc  non  vi- 
detur  remanere  verus  Christi  sanguis  sub  illis  speciebus : 
quoniam  non  manent  dimensiones  vini  conversi.  Et  in  hoc 
casu  species  sanguinis  significat  Christi  sanguinem  verum 
contineri  sub  sacramento,  et  non  contineri  sub  seipsa. 
Si  vero   dimensiones  non  sint  ita  in  veritate  extensae 


quin  afficerent  conversam  substantiam  si  subesset,  sentien- 
dum  est  ut  littera  tradit.  Quoniam  tandiu  manet  veritas 
sacramenti,  quandiu  maneret  panis  aut  vinum  si  subesset. 
Constat  autem  quod,  quandiu  manent  dimensiones  illae 
sine  subiecto,  manet  corpus  aut  sanguis  Christi. 

Unde,  cum  tam  extensive  dimensiones  immutantur,  im- 
mutatio  non  est  solum  accidentalis,  sed  substantialis.  Au- 
ctor  autem  loquitur  quando  mutatio  est  solum  in  acci- 
dentibus. 

Et  si  quaeratur  qua  adoratione  venerandus  esset  huius- 
modi  sanguis  miraculosus,  dicendum  videtur  idem  esse  iu- 
dicium  de  ipso  et  de  veste  Christi  *. 


■  Cf. 

art.  4,  ad  3, 


qn.    XXV, 


QUAESTIO  LXXVII,  ARTICULUS  I 


193 


9UAESTIO  SEPTUAGESIMASEPTIMA 

DE  ACCIDENTIBUS  REMANENTIBUS  IN  HOC  SACRAMENTO 


IN    OCTO    ARTICULOS   DIVISA 


*  Cf.  qu.  Lxxiv, 
Introd. 


D: 


EiNDE    considerandum    est    de   accidentibus 

'remanentibus  in  hoc  sacramento  *. 
Et  circa  hoc  quaeruntur  octo. 

Primo:  utrum  accidentia  quae  remanent,  sint 

sine  subiecto. 
Secundo:  utrum  quantitas  dimensiva  sit  sub- 

iectum  aiiorum  accidentium. 


Tertio:  utrum  huiusmodi  accidentia  possint 
immutare  aliquod  corpus  extrinsecum. 

Quarto:  utrum  possint  corrumpi. 

Quinto:  utrum  ex  eis  possit  aliquid  generari. 

Sexto :  utrum  possint  nutrire. 

Septimo :  de  fractione  panis  consecrati. 

Octavo:  utrum  vino  consecrato  possit  aliquid 
admisceri. 


•S.Th.lect.xvi.- 
^id.  lib.  III,  cap. 
VII,  n.  9. 


ARTICULUS  PRIMUS 

UTRUM  ACCIDENTIA  REMANEANT  IN  HOC  SACRAMENTO  SINE  SUBIECTO 

Supra,  qu.  Lxxv,  art.  5;  I  Sent.,  dist.  xlvii,  art.  4;  IV,  dist.  xii,  qu.  1,  art.  1;  IV   Cont.  Gent.,  cap.  lxii,  lxiii,  lxv; 
Quodl.  111,  art.  1,  ad  arg.;  Quodl.  IX,  qu.  iii ;   Cont.  Graec,  Armen.  etc,  cap.  viii ;   /n  Matth.,  cap.  xxvi;  1  ad  Cor.,  cap.  xi,  lect.  v. 


•D  PRiMUM  sic  PRocEDiTUR.  Videtur  quod 
accidentia  non  remaneant  in  hoc  sacra- 
'mento  sine  subiecto.  Nihil  enim  inor- 
^dinatum  aut  fallax  debet  esse  in  hoc 
sacramento  veritatis.  Sed  accidentia  esse  sine  sub- 
iecto  est  contra  rerum  ordinem,  quem  Deus  na- 
turae  indidit.  Videtur  etiam  ad  quandam  falla- 
ciam  pertinere :  cum  accidentia  sint  "  signa  na- 
turae  subiecti.  Ergo  in  hoc  sacramento  non  sunt 
accidentia  sine  subiecto. 

2.  Praeterea,  fieri  non  potest,  etiam  miracu- 
lose,  quod  definitio  rei  ab  ea  separetur;  vel  quod 
uni  rei  conveniat  definitio  alterius,  puta  quod 
homo,  manens  homo,  sit  animal  irrationale.  Ad 
hoc  enim  sequeretur  contradictoria  esse  simul: 
hoc  enim  guod  significat  nomeji  rei,  est  definitio, 
ut  dicitur  in  IV  Metaphys.  *  Sed  ad  definitionem 
accidentis  pertinet  quod  sit  in  subiecto :  ad  de- 
finitionem  vero  substantiae,  quod  per  se  subsi- 
stat  non  in  subiecto.  Non  potest  ergo  miracu- 
lose  fieri  quod  in  hoc  sacramento  sint  accidentia 
sine  subiecto. 

3.  Praeterea,  accidens  individuatur  ex  sub- 
iecto.  Si  ergo  accidentia  remanent  in  hoc  sacra- 
mento  sine  subiecto,  non  erunt  individua,  sed 
universalia.  Quod  patet  esse  falsum :  quia  sic  non 
essent  sensibilia,  sed  intelligibilia  tantum. 

4.  Praeterea,  accidentia  per  consecrationem 
huius  sacramenti'  non  adipiscuntur  aliquam  com- 
positionem.  Sed  ante  consecrationem  non  erant 
composita  neque  ex  materia  et  forma,  neque 
ex  quo  est  et  quod  est.  Ergo  etiam  post  conse- 
crationem  non  sunt  composita  altero  horum  mo- 
dorum.  Quod  est  inconveniens :  quia  sic  essent 
simpliciora  quam  angeli ;  cum  tamen  haec  acci- 


dentia  sint  sensibilia.  Non  ergo  accidentia  rema- 
nent  in  hoc  sacramento  sine  subiecto. 

Sed  contra  est  quod  Gregorius  dicit,  in  Ho- 
milia  Paschali  *,  quod  species  sacramentales  sunt 
illarum  rerum  vocabula  quae  ante  fuerunt,  scilicet 
panis  et  vini.  Et  ita,  cum  non  remaneat  substan- 
tia  panis  et  vini,  videtur  quod  huiusmodi  species 
sint  sine  subiecto. 

Respondeo  dicendum  quod  accidentia  panis  et 
vini ,  quae  sensu  deprehenduntur  in.  hoc  sacra- 
mento  remanere  post  consecrationem,  non  sunt 
sicut  in  subiecto  in  substantia  panis  et  vini,  quae 
non  remanet,  ut  supra  *  habitum  est.  Neque 
etiam  in  forma  substantiali,  quae  non  manet  * ; 
et,  si  remaneret,  subiectum  esse  non  posset,  ut 
patet  per  Boetium,  in  libro  de  Trin.  *  Manife- 
stum  est  etiam  quod  huiusmodi  accidentia  non 
sunt  in  substantia  corporis  et  sanguinis  Christi 
sicut  in  subiecto  *:  quia  substantia  humani  cor- 
poris  nullo  modo  potest  his  accidentibus  affici; 
neque  etiam  est  possibile  quod  corpus  Christi, 
gloriosum  et  impassibile  existens ,  alteretur  ad 
suscipiendas  huiusmodi  qualitates. 

Dicunt  autem  quidam  *  quod  sunt ,  sicut  in 
subiecto ,  in  aere  circumstante.  -  Sed  nec  hoc 
esse  potest.  Primo  quidem ,  quia  aer  non  est 
huiusmodi  accidentium  susceptivus.  -  Secundo, 
quia  huiusmodi  accidenfia  non  sunt  ubi  est  aer. 
Quinimmo  ad  motum  harum  specierum  aer  de- 
pellitur.  -  Tertio,  quia  accidentia  non  transeunt 
de  subiecto  in  subiectum  * :  ut  scilicet  idem  acci- 
dens  numero  quod  P  primo  fuit  in  uno  subiecto, 
postmodum  fiat  in  alio.  Accidens  enim  numerum 
accipit  a  subiecto.  Unde  non  potest  esse  quod, 
idem  numero   manens,   sit  quandoque   in  hoc, 


*  Lanfranc.  de 
Corp.  et  Sang. 
Dom,,  cap.  xx; 
Can.  Species,  de 
Consecrat.,  dist. 
II. 


•Qu.Lxxv,art.3. 
•  Ibid.,  art.  6. 

■  Lib.  I,  cap.  II. 


*  Vide  Abadard. 
loc.  cit.  infra.-Cf. 
Mag.  IV  Senl., 
dist.xii,cap.  5eii 
(juia  corpus. 


•  Vide  Guillelm. 
S.Theodor.,  Dis- 
put.  advers.  Ab^ 
aelard.,  ad  Gau- 
frid. ,  cap.  ix ; 
Abaeiard.  Epi- 
lom.Tneot.  Chri- 
stian.,  cap.  xxix. 


•  Boet.  Comment. 
in  Categ.  Arist. 
lib.  I. 


«)  Sint.  -  naturaliter  sint  PI. 

SuMMAE  Theol.  D.  Thomae  T.  IX. 


I    p)  quod.  -   PI ;  sit  quod. 


I 


194 


QUAESTIO  LXXVII,  ARTICULUS  I 


quandoque  in  alio  subiecto.  -  Quarto  quia,  cum 
aer  non  spolietur  accidentibus  propriis,  simul 
haberet  accidentia  propria  et  aliena.  -  Nec  potest 
dici  quod  hoc  fiat  miraculose  virtute  consecra- 
tionis:  quia  verba  consecrationis  hoc  non  si- 
gnificant;  quae  tamen  non  efficiunt  nisi  signifi- 
T  catum  f. 

Et  ideo    relinquitur   quod    accidentia   in    hoc 

sacramento   manent   sine   subiecto.    Quod   qui- 

•  D-  is-  dem    virtute    divina   fieri   potest  *.     Cum    enim 

effectus   magis   dependeat  a  causa  prima  quam 

'Lib.  decausis,  a  causa  secunda  *,  potest  Deus,  qui   est   prima 

&pp.' Aristot"'"  causa   substantiae  et  accidentis,   per   suam  infi- 

nitam  virtutem  conservare  in  esse  accidens  sub- 

tracta    substantia,   per   quam    conservabatur   in 

esse    sicut   per   propriam    causam :    sicut   etiam 

alios   effectus   naturalium  causarum  potest  pro- 

ducere  sine  naturalibus  causis ;  sicut  corpus  hu- 

manum    formavit    in   utero   Virginis    sine    virili 

*  Hymn.  S.  Am-    setfline  *. 

v°sp.  Nati?""'  Ad  primum  ergo  dicendum  quod  nihil  prohibet 
aliquid  esse  ordinatum  secundum  communem 
legem  naturae,  cuius  tamen  contrarium  est  or- 
dinatum  secundum  speciale  privilegium  grafiae, 
ut  patet  in  resuscitatione  mortuorum,  et  in  illu- 
minatione  caecorum:  prout  etiam  in  rebus  hu- 
manis  quaedam  aiiquibus  conceduntur  ex  spe- 
ciali  privilegio  praeter  communem  legem.  Et  ita, 
licet  sit  secundum  communem  naturae  ordinem 
quod  accidens  sit  in  subiecto,  ex  speciali  tamen 
ratione,    secundum  ordinem  gratiae,   accidentia 


sunt  in  hoc  sacramento   sine  subiecto ,   propter 
rationes  supra  *  inductas. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  cum  ens  non  sit 
genus,  hoc  ipsum  quod  est  esse,  non  potest  esse 
essentia  vel  substantiae  vel  accidentis.  Non  ergo 
definitio  substantiae  est  ens  per  se  sine  subiecto, 
nec  definitio  accidentis  ens  in  subiecto:  sed  quid- 
ditati  seu  essentiae  substantiae  competit  habere 
esse  non  in  subiecto;  quidditati  autem  sive  es- 
sentiae  accidentis  competit  habere  esse  in  subiecto. 
In  hoc  autem  sacramento  non  datur  accidentibus 
quod  ex  vi  suae  essentiae  sint  sine  subiecto,  sed 
ex  divina  virtute  sustentante.  Et  ideo  non  desi- 
nunt  esse  accidentia:  quia  nec  separatur  ab  eis 
definitio  accidentis  '~,  nec  competit  eis  definitio 
substantiae. 

Ad  tertium  dicendum  quod  huiusmodi  acciden- 
tia  acquisierunt  esse  individuum  in  substantia 
panis  et  vini :  qua  conversa  in  corpus  et  sangui- 
nem  Christi,  remanent  virtute  divina  accidentia 
in  illo  esse  individuato  quod  prius  habebant.  Unde 
sunt  singularia  et  sensibilia. 

Ad  quartum  dicendum  quod  accidentia  huius- 
modi,  manente  substantia  panis  et  vini,  non  habe- 
bant  ipsa  esse  nec '  alia  accidentia:  sed  substantia 
eorum  habebat '  huiusmodi  esse  per  ea;  sicut  nix 
est  alba  per  albedinem.  Sed  post  consecrationem 
ipsa  accidentia  quae  remanent,  habent  esse.  Unde 
sunt  composita  ex  esse  et  quod  est,  sicut  in  Prima 
Parte  *  de  angelis  dictum  est.  Et  cum  hoc,  habent 
compositionem  partium  quantitativarum. 


"Qu.LXXv,art.5. 


•    Qu.  L, 

ad  3 ;    qu. 
art.  5,  ad 


f)  significatum.  -  suum  significatum  PFI,  unum  significatum  GpH 
et  bc. 

8)  accidentis.  -  Post  Pianam  coeptum  est  addi :  quae  est  aptitudo 
ad  subiectum  quae  semper  manet  in  iis,  non  actualis  inhaerentia  quod 
quae  editio  prima  intruserit  nos  latet. 


e)  nec.  -  sicut  nec  FGI. 

l^)  substantia  eorum  habebat.  -  sba  {subiecta  P)  eorum  iiabebant 
PIsH,  (sbi[  expungit)  eorum  subiecta  habebani  F,  sba  eorum  habebant 
huiusmodi  esse  habebat  huiusmodi  esse  G,  sed  tria  ultima  verba  ex- 
punguntur. 


Comtnentaria  Cardinalis  Caietani 


Qu.  I. 


IN  quaestione  ista,  de  accidentibus  Eucharistiae ,  omissa 
tanta  opinionum  varietate,  ut  solidior  rationabiliorque 
via  appareat,  notandum  duxi  duplicem  esse  opinionem  de 
modo  essendi  istorum  accidentium  sine  subiecto.  Prima 
opinio  est  accidentia  ista  esse  sine  subiecto  per  solam 
conservationem  a  Deo  sine  subiecto :  ita  quod,  cum  prius 
haberent  duo,  scilicet  esse  in  subiecto,  et  utrumque  con- 
servabatur  a  Deo ;  postea,  desinente  Deo  conservare  ly  in 
subiecto ,  et  conservante  esse  quod  habebant,  ipsa  sunt 
sine  subiecto.  Et  hanc  opinionem  sequitur  Scotus,  in  xii 
distinctione  *  Quarti. 

Altera  autem  opinio  tenet,  ultra  conservationem,  addi 
novam  actionem  divinam  conferentem  accidentibus  his 
novum  modum  essendi,  scilicet  per  modum  substantiae. 
Et  hanc  opinionem  sequitur  divus  Thomas,  in  hac  quae- 
stione,  dicens  collatum  esse  dimensionibus  habere  sub- 
stantiae  proprietatem,  actum,  vim  atque  virtutem. 

II.  Et  ut  plenius  quod  dicitur  inteUigatur,  manifeste- 
mus  ex  differentia  seu  differentiis  inter  has  opiniones. 
Primo,  quoad  esse.  Nam,  cum  accidens  in  subiecto  non 
sit  quod  est  sed  quo  est,  ex  sola  conservatione  accidentis 
in  suo  esse  non  conservato  subiecto,  non  acquirit  accidens 
novum  modum  essendi,  sed  perdit  priorem  modum  signi- 
ficatum  per  ly  in :  desinit  enim  esse  actuaUter  inhaerens.  - 
Sed  ubi  conservationi  apponitur  collatio  novi  modi,  acci- 
dens  non  solum  perdit  actualiter  inhaerere ,  sed  acquirit 
novum  essendi  modum ,  ut  quod  prius  fuerat  quo  est, 
modo  sit  quod  est.  Et  hic  est  modus  essendi  substantiae. 


art  2, 

LXZV, 

4- 


Et  huic  differentiae  annectitur  altera:  quod  conservatio 
sola  accidentium  sinc  subiecto  est  velut  violenta ;  hoc  est 
quod,  si  fieret  ab  agente  secundo,  esset  violenta ;  quem- 
admodum  si  lapis  absque  ahquo  fulcimento  sola  agentis 
virtute  sustineretur  in  loco  superiori.  Et  ratio  violentiae 
est,  quia  accidens  cum  suo  esse,  separatum  ab  inesse, 
sustinetur  ut  prius  erat,  scilicet  ut  quo  est:  ex  quo  non 
acquisivit  alium  essendi  modum.  -  Sed  si  accidens  cum 
modo  essendi  per  modum  substantiae  conservatur  sine 
subiecto,  naturaliter  conservatur  in  supernaturaliter  acqui- 
sito  essendi  modo. 

Secundo  differunt  quoad  esse  subiectum.  Nam  ex  sola 
conservatione  accidentium  sine  subiecto,  dimensiones  non 
sunt  plus  subiectum  aliorum  accidentium  quam  prius  erant. 
Prius  autem  erant  solum  receptivae  accidentium :  et  non 
sustentativae  eorundem.  Post  separationem  igitur  tam  di- 
mensiones  quam  reliqua  accidentia  remanent  sine  subiecto 
sustentante.  Et  inter  dimensiones  et  alia  accidentia  hoc 
interest,  quod  accidentia  alia  retinent  subiectum  recepti- 
vum,  scilicet  ipsas  dimensiones :  ipsa  vero  quantitas  caret 
etiam  receptivo.  —  Sed  ubi  quantitati  collatus  ponitur  mo- 
dus  substantiae,  ipsa  quidem  nec  sustentativo  eget,  quo- 
niam  est  per  modum  substantiae:  reliquorum  vero  acci- 
dentium  ipsa  est  et  receptivum  et  sustentativum ;  recepti- 
vum  quidem  ex  se,  sustentativum  vero  ex  acquisito  modo 
substantiae. 

Tertio  differunt  secundum  actionem.  Quia  sola  conser- 
vatio   non  constituit   activum  substantiae   et  per  modum 


QUAESTIO  LXXVII,  ARTICULUS  I 


195 


substantiae.  —  Sed  modus  essendi  per  modum  substantiae 
constituit  activum  ut  quod  respectu  omnis  producibilis 
cuius  ibi  salvatur  activum  ut  quo. 

Quarto  differunt  quoad  passionem,  seu  potentiam  pas- 
sivam.  Quoniam  per  solam  conservationem  non  acquirunt 
novam  aliquam  potentiam  passivam.  -  Sed  si  collatus  po- 
nitur  modus  substantiae,  collata  consequenter  ponitur  vis 
atque  potentia  substantiae,  ut  possit  scilicet  inde  fieri  quid- 
quid  posset  ex  substantia  si  esset. 

III.  Quod  rationabilior  autem  sit  opinio  ponens  con- 
ferri  dimensionibus  modum  vimque  substantiae,  ex  duobus 
apparet.  Primo,  quia  sic  salvantur  naturaliter  omnes  quae 
ad  sensum  apparent  mutationes  a  naturalibus  agentibus 
circa  Eucharistiam.  Nam ,  supposito  hoc  uno  miraculo,  • 
quaecumque  fiunt,  naturaliter  salvantur  ac  si  fierent  in 
substantia :  quoniam  supponitur  vice-substantia,  quantitas 
scilicet  habens  modum,   vim  proprietatemque  substantiae. 

Secundo  apparet,  quia  non  est  hic  aifirmandum  mira- 
culum  quod  non  sequatur  ex  consecratione :  et  paucitas 
miraculorum  praeeligenda  est  potius  quam  multitudo.  Sed, 
sic  ponendo,  unum  solum  miraculum  ponitur,  quod  etiam 
consecrationi  est  annexum.  Nam  ad  sensum  convincitur 
quod  ex  speciebus  illis  educibilis  est  de  potentia  ad  actum 
per  agens  naturale  raritas.  Quae  non  est  educibilis  de  po- 
tentia  dimensionum  et  reliquorum  accidentium  ihi  existen- 
tium  nisi  sicut  medio :  quoniam  constat  raritatem  educi 
de  potentia  materiae  parvificabilis  sub  ampUoribus  dimen- 
sionibus.  Ex  eo  enim  quod  ibi  non  est  materia,  nisi  po- 
natur  aliquid  vice  materiae,  oportet  dicere  aut  huiusmodi 
species  non  esse  rarefactibiles :  aut ,  per  agens  naturale 
educi  raritatem  de  potentia  ad  actum  absque  aliquo  ex 
quo  sit  educibilis  raritas  de  potentia  ad  actum ;  quod  non 
est  intelligibile  absque  novo  miraculo.  -  Et  hinc  quoque 
apparet  soliditas  huius  opinionis :  dum  unico  miraculo  salvat 
omnia  apparentia ,  et  naturalitatem  omnium  actionum  et 
passionum. 

Nec  immediata  conservatio  horum  a  Deo  prohibet  cor- 
ruptionem  naturalem  eorundem :  quoniam  non  plus  ex 
immediata  conservatione  manutenentur  quam  cum  me- 
diante  substantia  conservantur.  Est  enim  conservatio  Dei 
cap.  suavis  rebus  conservatis  *.  Et  ideo  non  conservatio  divina, 
sed  res  conservata  succumbit  agenti  naturali  corrumpenti. 

IV.  Nec  oportet  sollicitum  esse  circa  entitatem  praedi- 
*tiam.\, Aitera.   ctorum  *,  scilicet  modi  essendi,  proprietatis,  vis  virtutisque 

substantiae.  Ipsa  siquidem  res  de  genere  accidentium,  puta 
quantitas  cum  suo  esse,  fit  a  Deo  vis  virtusque  substan- 
tiae,  habens  actum  modumque  substantiae. 

Manifestatur  autem  hoc  esse  non  solum  possibile,  sed 
rationabile,'discurrendo  per  ea  quae  apparent,  et  opinata 
in  philosophia.  Videmus  in  primis  in  elementis  quaedam 
non  semina,  sed  proportionalia  seminibus,  cum  generantur 
animalia  ex  putrefactione.  Videmus  quoque  imperfectissima 
entia,  qualia  sunt  semina,  vicem  gerere  perfectorum  ani- 
malium ,  cum  generantur  animalia  perfecta  per  propaga- 
tionem.  Opinamur  quoque  dari  proportionalia  membra: 
puta  in  carentibus  corde,  aliquid  proportionale  loco  cor- 
dis.  Credimus  quoque  lumen  effici  vim  astri  illius  in  quo 
Vide  recipitur,  puta  lunae.  Tenent  multi,  ut  infra  *  patebit,  ac- 
cidentia  propria  esse  vires  ipsas  substantiarum.  Ex  quibus 
omnibus,  si  adverterimus  quantitatem  esse  rem  propinquae 
et  quasi  proportionalis    naturae   cum  materia ,  non  appa- 


•  Cf.  Sap. 
VIII,  vers.  1 


IMum.  VI.  - 

irt.  8,  ad 


rebit  impossibile,  aut  a  ratione  alienum,  quod  ipsamct  res 
quae  est  quantitas  fiat  vice-materia  et  sit,  ac  suppleat  ma- 
teriae  oflicium ,  velut  quoddam  proportionale  materiae, 
sicut  proportionale  cordi  facit  of&cium  cordis.  Nec  oportet 
aliam  entitatem  quaerere.  Quoniam  sicut  accidentia  fluentia 
a  principiis  essentialibus  substantiae,  ex  hoc  ipso  quod  a 
principiis  illis  fluunt ,  sunt  non  solum  accidentia,  puta 
calor,  sed  sunt  vis  et  virtus  substantiae,  ita  quod  possunt 
producere  substantiam,  ut  inferius  *  amplius  patebit  (quam-  •  Art.  5. 
vis  quidam  sentiant  contrarium) :  ita  quantitas  Eucharistiae 
potest  sortiri  a  suprema  omnium  substantiarum  ut  ipsamet 
quantitas  sit  vice-substantia,  etc.  Multo  enim  vehementioris 
ac  intimioris  ef&caciae  est  primae  substantiae  actio  quam 
quicumque  fluxus  accidentis  a  principiis  substantialibus 
subiecti. 

Hic  est  ergo  modus  quo  facillime,  absque  multiplica- 
tione  tam  miraculorum  quam  entitatum,  salvantur  appa- 
rentia  circa  accidentia  Eucharistiae  inter  agendum  et  pa- 
tiendum. 

V.  Quibus  praelibatis,  ad  singula  descendendo,  perspice 
in  primo  articulo  huius  litterae,  in  responsione  ad  quar- 

tum,  primum  quod  diximus  *:  scilicet  quod  accidens  transit  '  Num.  n. 
de  quo  est  in  quod  est,   et  est  deinceps   compositum   ex 
quod  est  et  quo  est. 

Perspice  secundo,  in  articulo  secundo,  in  responsione 
ad  primum ,  quantitatem  transire  de  subiecto  medio  in 
recipiendo,  in  subiectum  in  sustentando  *.  "  Cf.  ibid.,  Se- 

Perspice    tertio ,    in  articulo  tertio ,   in  responsione    ad 
tertium  ,    id  quod  diximus  *  de  accidentibus   fluentibus  a   *  Num.  praeced. 
substantia. 

VI.  Sed  occurrunt  in  hoc  loco  duo  intolerabilia  Scoto, 

in  xii  distinctione  *  Quarti.   Primum  est  quod  forma  sub-  '  Qu.  m. 
stantialis  geniti  non  fit  immediate  a  forma  substantiali  ge- 
nerantis.  -  Secundum  est  quod  qualitates  agunt  in  virtute 
formae  substantialis,  producendo  substantiam. 

Et  Scotus  quidem  longum  circa  haec  processum  facit. 
Ego  autem,  quia  de  sacramentis  tracto,  et  huiusmodi  dis- 
putatio  non  est  necessaria  ad  sacramenti  notitiam,  per- 
transeundum  censeo,  declarando  tamen  sensum  Auctoris. 
Quem  noluit  forte  intelligere  Scotus :  quoniam,  si  illum 
intellexisset,  non  sic  arguisset. 

Cum  dicimus  qualitates  agere  in  virtute  formae  sub- 
stantialis,  non  somniamus  rem  aliam,  absolutam  aut  re- 
spectivam,  sed  ipsam  qualitatem  esse  virtutem  illius  sub- 
stantiae  :  sicut  dicimus  semen  esse  virtutem  generantis.  Et 
propterea  sicut,  conservato  semine,  semen  bpvis  generat 
bovem,  et  semen  hominis  generat  hominem,  procul  dubio 
in  virtute  hominis  a  quo  fluxit,  sol  enim  et  homo  gene- 
rant  hominem,  ut  dicitur  II  Physic.  * ;  et  tamen  non  oportet 
semen  illud  subordinari  defuncto  homini  ita  quod  refe- 
ratur  ad  illum  aut  moveatur  ab  illo,  sat  est  enim  servari 
sicut  fluxit  ab  illo  :  ita  qualitas  vini  conversi  in  sangui- 
nem  Christi,  quia  erat  virtus  vini,  si  (pro  quia)  conserva- 
tur  sicut  erat,  productiva  est  vini;  converteret  enim  gut- 
tam  aquae  in  vinum,  non  minus  quam  si  substantia  vini 
subesset.  Nec  oportet  subordinari  vino  converso,  nec  mo- 
veri  ab  illo :  sed  dicitur  agere  in  virtute  illius ,  quia  est 
virtus  quae  fluxit  ab  ipso.  Sed  haec  metaphysicis  resolu- 
tionibus  reservemus. 

VII.  Reliqua  quae  supra  *  diximus,  in  articulo  quinto 
et  octavo  clare  habentur. 


ap.  II, 

rh.  it 


S.  Th.  lect.  IV. 


*Num.  ii,rerWo, 
Quarto. 


196 


QUAESTIO  LXXVII,  ARTICULUS  II 


*  Vid.  Comment. 
Caiet.  post  art.  i. 


*Cf.  Aristot.A/e- 
taphys.  lib.  III, 
cap.  IV,  n.  14,15.- 
S.  Tli.  lib.  IV, 
lect.  VII. 


*  Cap.  IX,  n.6,7; 
8.  Tn.  lect.  XIV.  - 
Cf.  de  Caelo,  lib. 
III,  cap.  I,  n.  10; 
s.  Th.  lect.  III. 

T 


ARTICULUS  SECUNDUS 

UTRUM  IN  HOC  SACRAMENTO  QUANTITAS  DIMENSIVA  PANIS  VEL  VINI 
SIT  ALIORUM  ACGIDENTIUM  SUBIECTUM 

IV  Sent.,  dist.  xii,  qu.  i,  art.  1,  qu*  3;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxiii,  lxv;  Quodl.  VII,  qu.  iv,  art.  3;  Jn  Mattli.,  cap.  xxvi; 

I  ad  Cor.,  cap.  xi,  lect.  v. 


»D    SECUNDU.M    SIC     PROCEDITUR  *.     VidetUf 

quod  in  hoc  sacramento  quantitas  di- 
'mensiva  panis  vel  vini  non  sit  aliorum 
^accidentium  subiectum.  Accidentis  e- 
nim  '  non  est  accidens  *:  nulla  enim  forma 
potest  esse  subiectum,  cum  subiici  pertineat  ad 
proprietatem  materiae.  Sed  quantitas  dimensiva 
est  quoddam  accidens.  Ergo  quantitas  dimensiva 
non  potest  esse  subiectum  aliorum  accidentium. 

2.  Praeterea,  sicut  quantitas  individuatur  ex 
substantia,  ita  etiam  et  alia  accidentia.  Si  ergo 
quantitas  dimensiva  panis  aut  vini  remanet  in- 
dividuata  secundum  esse  prius  habitum,  in  quo 
conservatur,  pari  ratione  et  alia  accidentia  rema- 
nent  individuata  secundum  esse  quod  prius  ha- 
bebant  in  substantia.  Non  ergo  sunt  in  quanti- 
tate  dimensiva  sicut  in  subiecto:  cum  omne  ac- 
cidens  individuetur  per  suum  subiectum. 

3.  Praeterea  ,  inter  alia  accidentia  panis  et 
vini  quae  remanent,  deprehenduntur  etiam  sensu 
rarum  et  densum.  Quae  non  possunt  esse  in 
quantitate  dimensiva  praeter  materiam  existente  ?: 
quia  rarum  est  quod  habet  parum  de  materia 
sub  dimensionibus  magnis;  densum  autem  quod 
habet  multum  de  materia  sub  dimensionibus 
parvis ,  ut  dicitur  in  IV  Physic.  *  Ergo  videtur 
quod  quantitas  dimensiva  non  ^  possit  esse  sub- 
iectum  accidentium  quae  remanent  in  hoc  sacra- 
mento. 

4.  Praeterea  ,  quantitas  a  subiecto  separata 
videtur  esse  quantitas  mathematica,  quae  non 
est  subiectum  qualitatum  sensibilium.  Cum  ergo 
accidentia  quae  remanent  in  hoc  sacramento 
sint  sensibilia,  videtur  quod  non  possint  esse 
in  hoc  sacramento  sicut  in  subiecto  in  quan- 
titate  ^  panis  et  vini  remanente  post  consecra- 
tionem. 

Sed  contra  est  quod  qualitates  non  sunt  divi- 
sibiles  nisi  per  accidens,  scilicet  ratione  subiecti. 
Dividuntur  autem  qualitates  remanentes  in  hoc 
sacramento  per  divisionem  quantitatis  dimensi- 
vae:  sicut  patet  ad  sensum.  Ergo  quantitas  di- 
mensiva  est  subiectum  accidentium  quae  rema- 
nent  in  hoc  sacramento. 

Respondeo  dicendum  quod  necesse  est  dicere 
accidentia  alia  quae  remanent  in  hoc  sacramento, 
esse  sicut  in  subiecto  in  quantitate  dimensiva 
panis  vel  vini  remanente.  Primo  quidem,  per 
hoc  quod  ad  sensum  apparet  aliquod  quantum 


D.  1145- 


•S.Th.lect.xni.- 
Did.  lib.  II,  cap.v. 


esse  ibi  coloratum  et  aliis  accidentibus  affectum: 
nec  in  talibus  sensus  decipitur. 

Secundo ,  quia   prima  dispositio  materiae   est 
quantitas    dimensiva:   unde  et  Plato  posuit  pri- 
mas  differentias  materiae  magnum  et  parvum  *.  '^f^isb^l^]:^^''^^ 
Et  quia  primum  subiectum  est  materia,  conse-  "iu'-  Mt/a>ftr"! 
quens  est  quod  omnia  alia  accidentia  referantur  j^slT-Wect.'^: 
ad   subiectum    mediante    quantitate    dimensiva, 
sicut  et  primum  subiectum  coloris  dicitur  super- 
ficies  *   esse :    ratione    cuius   quidam   posuerunt 
dimensiones  esse  substantias  corporum,  ut  dicitur 
in  III  Metaphys.  *    Et  quia ,   subtracto  subiecto, 
remanent  accidentia  secundum  esse  quod  prius 
habebant,  consequens  est  quod  omnia  accidentia 
remanent  fundata  super  quantitatem  dimensivam. 

Tertio  quia,  cum  subiectum  sit  principium  in- 
dividuationis  accidentium ,  oportet  id  quod  po- 
nitur  aliquorum  accidentium  subiectum  esse  % 
aliquo  modo  esse  individuationis  principium.  Est 
enim  de  ratione  individui  quod  non  possit  in 
pluribus  esse.  Quod  quidem  contingit  dupliciter. 
Uno  modo,  quia  non  est  natum  in  aliquo  esse : 
et  hoc  modo  formae  immateriales  separatae,  per 
se  subsistentes,  sunt  etiam  per  seipsas  individuae. 
Alio  modo,  ex  eo  quod  forma  substantialis  vel 
accidentalis  est  quidem  nata  in  aliquo  esse,  non 
tamen  in  pluribus:  sicut  haec  albedo,  quae  est 
in  hoc  corpore.  Quantum  igitur  ad  primum, 
materia  est  individuationis  principium  omnibus 
formis  inhaerentibus :  quia,  cum  huiusmodi  for- 
mae,  quantum  est  de  se,  sint  natae  in  aliquo 
esse  sicut  in  subiecto,  ex  quo  aliqua  earum  re- 
cipitur  in  materia,  quae  non  est  in  alio,  iam  nec 
ipsa  forma  sic  existens  potest  in  alio  esse.  Quan- 
tum  autem  ad  secundum,  dicendum  est  quod 
individuationis  principium  est  quantitas  dimen- 
siva.  Ex  hoc  enim  aliquid  est  natum  esse  in  uno 
solo,  quod  illud  est  in  se  indivisum  et  divisum 
ab  omnibus  aliis  *.  Divisio  autem  accidit  substan- 
tiae  ratione  quantitatis,  ut  dicitur  in  I  Physic.  * 
Et  ideo  ipsa  quantitas  dimensiva  est  quoddam  '«<='•  " 
individuationis  principium  huiusmodi  formis,  in- 
quantum  scilicet  diversae  formae  numero  sunt 
in  diversis  partibus  materiae.  Unde  ipsa  quan- 
titas  dimensiva  secundum  se  habet  quandam  in- 
dividuationem :  ita  quod  possumus  imaginari  plu- 
res  lineas  ^-  eiusdem  speciei  differentes  positione, 
quae  cadit  in  ratione  quantitatis  huius  "^ ;  convenit 
enim  dimensioni  quod  sit  quantitas  positionem  ha- 


D.  728. 

Cf.  cap.  II,  n. 
10,  13.  -  S.  Th. 


a)  Accidentis  enim.  -  Subiectum  enim  accidentis  P. 

fi)  existente.  -  P ;  existentem. 

f)  non.  —  DsBEH  et  a;  ante  Ergo  ponunt   PIsG  et  c,  om.  ceteri. 

S)  quantitate.  -  dimensiva  addunt  F  et  tertia. 

£)  esse.  -  Oin.  a;  statim  om.  tertia. 


!;)  lineas.  -  separatas  addit  P;  Alias  non  habetur  ly  separatas 
margo   P. 

rj)  quantitatis  huius.  -  quantitatis  huiusmodi  CDEaic,  huius  quan- 
titatis  PI. 


*  Aristot.  Categ. 
cap.  IV,  n.  I. 


In  corpore. 


QUAESTIO  LXXVII 

bens  *.  Et  ideo  potius  quantitas  dimensiva  potest 
esse  subiectum  aliorum  accidentium  quam  e 
converso. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  accidens  per 
se  non  potest  esse  subiectum  alterius  accidentis: 
quia  non  per  se  est.  Secundum  vero  quod  est 
in  alio,  unum  accidens  dicitur  esse  subiectum 
alterius,  inquantum  unum  accidens  recipitur  in 
subiecto  alio  mediante :  sicut  superficies  dicitur 
esse  subiectum  coloris.  Unde,  quando  accidenti 
datur  divinitus  ut  per  se  sit,  potest  etiam  per  se 
alterius  accidentis  esse  subiectum. 

Ad  secundum  dicendum  quod  alia  accidentia, 
etiam  secundum  quod  erant  in  substantia  panis, 
individuabantur  mediante  quantitate  dimensiva, 
sicut  dictum  est  *.  Et  ideo  potius  quantitas  di- 
mensiva  est  subiectum  aliorum  accidentium  re- 
manentium  in  hoc  sacramento  quam  e  converso. 


ARTICULUS  III 


197 


Ad  tertium  dicendum  quod  rarum  et  densum 
sunt  quaedam  qualitates  consequentes  corpora 
ex  hoc  quod  habent  multum  vel  parum  de 
materia  sub  dimensionibus :  sicut  etiam  omnia 
alia  accidentia  consequuntur  ex  principiis  sub- 
stantiae.  Et  ^  sicut,  subtracta  substantia,  divina 
virtute  conservantur  alia  accidentia;  ita,  sub- 
tracta  materia,  divina  virtute  conservantur  qua- 
litates  materiam  consequentes ,  sicut  rarum  et 
densum. 

Ad  quartum  dicendum  quod  quantitas  mathe- 
matica  '  non  abstrahit  a  materia  intelligibili,  sed 
a  materia  sensibili,  ut  dicitur  VII  Metaphys.  * 
Dicitur  autem  materia  sensibilis  ex  hoc  quod 
subiicitur  sensibilibus  qualitatibus.  Et  ideo  ma- 
nifestum  est  quod  quantitas  dimensiva  quae  re- 
manet  in  hoc  sacramento  sine  subiecto,  non  est 
quantitas  mathematica. 


6)  Et.  -  Et  ideo  P. 


i)  niathematica.  -  Tertia    praeter  l;   dimensiva.  -   Pro    ab.itrahit, 
abstrahitur  GHabc,  obstabit  C. 


*S.Th.  lect.  X.. 
Did.lib.VI,  cap. 
X,  n.  13. 


r 


*  Vid.  Comment. 
Caiet.  post  art.  1. 


•S.Th.lect.vii.- 
Did.  Hb.  VI,  cap. 
vni,  n.  5  sqq. 


♦  Art.  i. 


*Qu.  Lxxv,art.b. 


"  Cap.  vii,  n.  6  ; 
cap.  XII,  n.  1.  - 
S.  Th.  lect.  XV, 

XXIV. 


ARTICULUS  TERTIUS 

UTRUM  SPECIES  QUAE  REMANENT  IN  HOC  SACRAMENTO, 
POSSINT  IMMUTARE  ALIQUOD  EXTRINSECUM 

IV  Sent.,  dist.  xn,  qu.  i,  art.  2,  qu''  1,  2;  Respp.  ad  Lector.   Venet.,  resp.  xxxv. 


iD  tertium  sic  proceditur*.  Videtur  quod 
species  quae  remanent  in  hoc  sacra- 
'mento,  non  possint  immutare  aliquod 
jextrinsecum.  Probatur  enim  in  VII  Me- 
physic.  *  quod  formae  quae  sunt  in  materia,  fiunt 
a  formis  quae  sunt  in  materia,  non  autem  a  for- 
mis  quae  sunt  sine  materia :  eo  quod  simile  agit 
sibi  simile.  Sed  species  sacramentales  sunt  species 
sine  materia:  quia  '^  remanent  sine  subiecto,  ut  ex 
dictis  *  patet.  Non  ergo  possunt  immutare  mate- 
riam  exteriorem,  inducendo  aliquam  formam. 

2.  Praeterea,  cessante  actione  primi  ^  agentis, 
necesse  est  quod  cesset  actio  instrumenti:  sicut, 
quiescente  fabro,  non  movetur  martellus.  Sed 
omnes  formae  accidentales  agunt  instrumentaliter 
in  virtute  formae  substantialis  tanquam  princi- 
palis  agentis.  Cum  ergo  in  hoc  sacramento  non 
remaneat  forma  substantialis  panis  et  vini,  sicut 
supra  *  habitum  est,  videtur  quod  formae  acci- 
dentales  remanentes  agere  non  possunt  ad  im- 
mutationem  exterioris  materiae. 

3.  Praeterea,  nihil  agit  extra  "f  suam  speciem: 
quia  effectus  non  potest  esse  potior  causa.  Sed 
species  sacramentales  omnes  sunt  accidentia.  Non 
ergo  possunt  exteriorem  materiam  immutare,  ad 
minus  ad  formam  substantialem. 

Sed  contra  est  quod,  si  non  possent  immu- 
tare  exteriora  corpora,  non  possent  sentiri:  sen- 
titur  enim  aliquid  per  hoc  quod  immutatur  sen- 
sus  a  sensibili,  ut  dicitur  II  de  Anitna  *. 


Respondeo  dicendum  quod,  quia  unumquodque 


*  Aristot.  Ueta- 


D.  65. 


agit   mquantum  est  ens  actu  *,  consequens  est  ^4^"',!^  vm 
quod  unumquodque,  sicut  se  habet  ad  esse,  ita  s^PTh!"iib.'  !x" 
se  habet  ad  agere.  Quia  igitur,  secundum  prae-  '^''*-  ■"'■ 
dicta  *,  speciebus  sacramentalibus  datum  est  di-  "  ^^^- '-  *''  3- 
vina  virtute  ut  remaneant  in  suo  esse*  quod  ha- 
bebant  substantia  panis  et  vini  existente,  conse- 
quens  est   quod  etiam  remaneant  in  suo  agere. 
Et  ideo  omnem  actionem  quam  poterant  agere 
substantia  panis  et  vini  existente,  possunt  etiam 
agere  substantia  panis  et  vini  transeunte  in  corpus 
et  sanguinem  Claristi  *.    Unde   non  est  dubium 
quod  possunt  immutare  exteriora  corpora. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  species  sacra- 
mentales,  licet  sint  formae  sine  materia  existen- 
tes,  retinent  tamen  idem  esse  quod  habebant 
prius  in  materia.  Et  ideo  secundum  suum  esse 
assimilantur  formis  quae  sunt  in  materia. 

Ad  secundum  dicendum  quod  ita  actio  formae 
accidentalis  dependet  ab  actione  formae  substan- 
tialis,  sicut  esse  accidentis  dependet  ab  esse  sub- 
stantiae.  Et  ideo,  sicut  divina  virtute  datur  spe- 
ciebus  sacramentalibus  ut  possint  esse  sine  sub- 
stantia,  ita  datur  eis  ut  possint  agere  sine  forma 
substantiali ,  virtute  Dei,  a  quo  sicut  a  primo 
agente  dependet  omnis  actio  formae  et  substan- 
tialis  et  accidentalis. 

Ad  tertium  dicendum  quod  immutatio  quae  est 
ad  formam  substantialem,  non  fit  a  forma  sub- 
stantiali  immediate,  sed  mediantibus  qualitatibus 


o)  quia.  -  Tertia  praeter  H ;  quae. 
p)  primi.  -  principalis  Pl. 


Y)  extra.  -  ultra  PI. 


igS 


activis  et  passivis,  quae  agunt  in  virtute  formae 
substantialis.  Haec  autem  virtus  instrumentalis 
conservatur  in  speciebus  sacramentalibus  divina 
virtute  sicut  et  prius  erat.  Et  ideo  possunt  agere 


QUAESTIO  LXXVII,  ARTICULLS  IV 

ad  formam  substantialem  instrumentaliter :  per 
quem  modum  aliquid  potest  agere  ultra  suam 
speciem,  non  quasi  virtute  propria,  sed  virtute 
principalis  agentis  *. 


D.  93. 


ARTICULUS  Q.UARTUS 

UTRUM  SPECIES  SACRAMENTALES  CORRUMPI  POSSINT 


IV  Sent.,  dist.  xii,  qu.  i,  art.  2,  qu*  3;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxvi;  Respp.  ad  Lect.   Venet.,  resp.  xxxv. 


•VideComment, 
Caiet.post  art.  t, 


D     QUARTUM     SIC     PROCEDITUR    *.     Videtur 

quod  species  sacramentales  corrumpi 
non  possunt.  Corruptio  enim  accidit 
per  separationem  formae  a  materia.  Sed 

materia  panis  non  remanet  in  hoc  sacramento, 
u.  Lxxv,  art.  ut  ex  supra  *  dictis  patet.  Ergo  huiusmodi  spe- 

cies  non  possunt  corrumpi. 

2.  Praeterea,  nuUa  forma  corrumpitur  nisi 
per  accidens ,  corrupto  subiecto :  unde  formae 
per  se  subsistentes  incorruptibiles  sunt,  sicut  patet 
in  substantiis  spiritualibus.  Sed  species  sacramen- 
tales  sunt  formae  sine  subiecto.  Ergo  corrumpi 
non  possunt. 

3.  Praeterea,  si  corrumpuntur ,  aut  hoc  erit 
naturaliter,  aut  miraculose.  Sed  non  naturaliter: 
quia  non  est  ibi  assignare  aliquod  corruptionis 
subiectum,  quod  maneat  corruptione  terminata. 
Similiter  etiam  nec  miraculose:  quia  miracula 
quae  sunt  in  hoc  sacramento,  fiunt  virtute  con- 
secrationis,  per  quam  species  sacramentales  con- 
servantur ;  non  est  autem  idem  causa  conserva- 
tionis  et  corruptionis.  Ergo  nullo  modo  species 
sacramentales  corrumpi  possunt. 

Sed  contra  est  quod  sensu  deprehenditur  ho- 
«  stias  "  consecratas  putrefieri  et  corrumpi. 

Respondeo  dicendum  quod  corruptio  est  motus 
ex  esse  in  non  esse  *.  Dictum  est  autem  supra  ** 
quod  species  sacramentales  retinent  idem  esse 
quod  prius  habebant  substantia  panis  et  vini 
existente.  Et  ideo,  sicut  esse  horum  accidentium 
poterat  corrumpi  substantia  panis  et  vini  exi- 
stente,  ita  etiam  potest  corrumpi  illa  substantia 
abeunte. 

Poterant  autem  huiusmodi  accidentia  primo 
corrumpi  dupliciter:  uno  modo,  per  se;  alio 
modo,  per  accidens.  Per  se  quidem,  sicut  per 
alterationem  qualitatum ,  et  augmentum  vel  di- 
minutionem  quantitatis :  non  quidem  per  modum 
augmenti  vel  diminutionis,  qui  invenitur  in  solis 
corporibus  animatis,  qualia  non  sunt  substantia 
panis  et  vini,  sed  per  additionem  P  vel  divisio- 


*  Aristot.   Phy- 
«ic.lib.V.cap.  II, 
n.   7.   -   S.  Th. 
lect.  II. 
*•  Art   3. 


D.-.SiS.. 


S.   Th.    lect. 


XIII. 

cap. 


■Did.  lib.  11, 
10, 


,  per 
fiunt 


nem  "^ ;  nam,  sicut  dicitur  in  III  Metaphys.  ** 
divisionem  una   dimensio   corrumpitur  et 
duae ,    per    additionem    autem    e    converso    ex 
duabus  fit  una.  Et  per  hunc  modum  manifeste 


possunt  corrumpi  huiusmodi  accidentia  post  con- 
secrationem:  quia  et  ipsa  quantitas  dimensiva 
remanens  potest  divisionem  et  additionem  reci- 
pere;  et,  cum  sit  subiectum  qualitatum  sensibi- 
lium,  sicut  dictum  est  *,  potest  etiam  esse  sub- 
iectum  alterationis  eorum  "f,  puta  si  alteretur  co- 
lor  aut  sapor  panis  aut  vini. 

Alio  modo  poterant  corrumpi  per  accidens, 
per  corruptionem  subiecti.  Et  hoc  modo  possunt 
corrumpi  etiam  post  consecrationem.  Quamvis 
enim  subiectum  non  remaneat,  remanet  tamen 
esse  quod  habebant  huiusmodi  accidentia  in  sub- 
iecto,  quod  quidem  est  proprium  et  conforme 
subiecto.  Et  ideo  huiusmodi  esse  potest  corrumpi 
a  contrario  agente ,  sicut  corrumpebatur  sub- 
stantia  panis  vel  vini:  quae  etiam  non  corrum- 
pebatur  nisi  praecedente  alteratione  circa  acci- 
dentia. 

Distinguendum  tamen  est  inter  utramque  prae- 
dictarum  corruptionum.  Quia,  cum  corpus  Chri- 
sti  et  sanguis  succedant  in  hoc  sacramento  sub- 
stantiae  panis  et  vini,  si  fiat  talis  immutatio  ex 
parte  accidentium  quae  non  suffecisset  ad  cor- 
ruptionem  panis  et  vini,  propter  talem  immu- 
tationem  non  desinit  corpus  et  sanguis  Christi 
esse  sub  hoc  sacramento :  sive  fiat  immutatio  ex 
parte  qualitatis,  puta  cum  modicum  immutatur 
color  aut  sapor  vini  aut  panis;  sive  ex  parte 
quantitatis,  sicut  cum  dividitur  panis  aut  vinum 
in  tales  partes  quod  adhuc  in  eis  possit  salvari 
natura  panis  aut  vini.  -  Si  vero  fiat  tanta  immu- 
tatio  quod  fuisset  corrupta  substantia  panis  aut 
vini,  non  remanent  corpus  et  sanguis  Christi  sub 
hoc  sacramento.  Et  hoc  tam  '  ex  parte  qualita- 
tum,  sicut  cum  ita  immutatur  color  et  sapor  et 
aliae  qualitates  panis  aut  vini  quod  nullo  modo 
posset  compati  natura  ^  panis  aut  vini :  sive  etiam 
ex  parte  quantitatis,  puta  si  pulverizetur  panis, 
vel  vinum  in  minimas  '^  partes  dividatur,  ut  iam 
non  remaneant  species  panis  vel  vini. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  quia  ad  cor- 
ruptionem  per  se  pertinet  quod  auferatur  esse 
rei  '■'  inquantum  esse  alicuius  formae  est  in  ma- 
teria,  consequens  est  quod  per  corruptionem  se- 
paretur  forma  a  materia.  Si  vero  huiusmodi  esse 


a)  hostias.  -  PsB;  post  consecrationem  hostias  sD,  post  hostias 
ceteri. 

P)  additionem.  -  EF  et  tertia;  diminutionem. 
If)  eorum.  -  earum  tertia. 
3)  tam.  -  tamen  Fb,  sive  P. 


e)  posset  compati  natura.  -  posset  hoc  pati  natura  b,  possent 
compati  naturam  P;  quod  nuUo...  aut  vini  om.  HI. 

X)  minimas.  -  tam  minimas  c,  tam  minutas  P.  -  Pro  remaneant, 
remaneat  K  et  tertia  praeter  H. 

Ti)  quia  ad  corruptionem...  auferatur  esse  rei.  —  ad  corruptionem... 
auferat  esse  rei.  Unde  PFIsG;  auferat  etiam  HpG  et  bc. 


Art.  2. 


In  corpore. 


QUAESTIO  LXXVII,  ARTICULUS  V 

non  esset  in  materia,  simile  tamen  ei  quod  est 
in  materia,  posset  per  corruptionem  auferri  etiam 
materia  non  existente :  sicut  accidit  in  hoc  sacra- 
mento,  ut  ex  dictis  *  patet. 

Ad  secundum  dicendum  quod  species  sacramen- 
tales,  licet  sint  formae  non  in  materia,  habent 
tamen  esse  quod  prius  in  materia  habebant. 


199 

Ad  tertium  dicendum  quod  corruptio  illa  spe- 
cierum  non  est  miraculosa,  sed  naturalis:  prae- 
supponit  tamen  miraculum  *  quod  est  factum  in  *  ^-  '3- 
consecratione,  scilicet  quod  iliae  species  sacra- 
mentales  retineant  esse  sine  subiecto  quod  prius 
habebant  in  subiecto ;  sicut  et  caecus  miraculose 
illuminatus  naturaliter  videt  *.  *  ^-  ^i- 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


IN  articulo  quarto ,  ubi  de  corruptione  horum  acciden- 
tium  agitur ,  perspice  caute  Auctorem  loqui  de  eorum 
accidentium  corruptione  per  modum  termini.  Et  hoc  tam 
cum  corrumpuntur  quasi  ad  corruptionem  subiecti,  hoc 
est,  sicut  corrumperentur  ad  corruptionem  subiecti ;  quam 
cum  corrumpuntur  directe,  seu  per  se.  Hoc  enim  perspi- 
ciendo ,  clara  reddetur  littera ,  tam  in  corpore  quam  in 
responsione  ad  primum,  ubi  separationem  formae  a  mate- 
ria  quasi  per  accidens  in  termino  corruptionis  ponit,  quia 


annectitur  dicta  separatio  deperditioni  sui  esse  in  materia. 
Hinc  enim  surgit  quod,  quia  esse  illud,  etiam  sequestra- 
tum  a  materia,  est  corruptibile  ut  prius,  quia  retinet  natu- 
ram  priorem :  -  ut  terminare  corruptionem  possit  sine  se- 
paratione  formae  a  materia,  quae  non  est.  Et  similiter,  quia 
huiusmodi  esse  sic  separatur,  et  separatum  conservatur,  ut 
proprium  erat  et  conforme  subiecto,  puta  pani  vel  vino; 
ita  potest  terminative  corrumpi  quasi  ad  corruptionem 
subiecti,  sicut  prius,  ut  in  corpore  articuli  dicitur. 


*  Vid.  Comment. 
Caiet.  post  art.i. 


*  Cap.  111,  n.  7; 
s.  Tli.  lect.  VII.  - 
Cf.  Physic.  lib. 
Ill.cap.viii,  n.  1, 
8.  Th.  lect.  XIII ; 
dePart.  Animal. 
lib.  I,  cap.  i;  de 
General.  Anim. 
lib.  II,  cap.  1. 

*  Art.  4. 


ARTICULUS  QUINTUS 

UTRUM  EX  SPECIEBUS  SACRAMENTALIBUS  ALIQUID  POSSIT  GENERARI 

IV  Sent.,  dist.  xii,  qu.  i,  art.  2,  qu*  4;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxvi;  Quodl.  IX,  art.  5,  ad  3;  l  ad  Cor.,  cap.  xi,  lect.  iv. 


d  quintum  sic  proceditur*.  Videtur  quod 
ex  speciebus  sacramentalibus  nihil  pos- 
sit  generari.  Omne  enim  quod  gene- 
,ratur,  ex  aliqua  materia  generatur:  ex 
nihilo  enim  nihil  generatur,  quamvis  ex  nihilo 
fiat  aliquid  per  creationem.  Sed  speciebus  sacra- 
mentalibus  non  subest  aliqua  materia  nisi  cor- 
poris  Christi,  quod  est  incorruptibile.  Ergo  vi- 
detur  quod  ex  speciebus  sacramentalibus  nihil 
possit  generari. 

2.  Praeterea,  ea  quae  non  sunt  unius  generis, 
non  possunt  ex  invicem  fieri :  non  enim  ex  al- 
bedine  fit  linea.  Sed  accidens  et  substantia  dif- 
ferunt  genere.  Cum  ergo  species  sacramentales 
sint  accidentia,  videtur  quod  ex  eis  non  possit 
aliqua  substantia  generari. 

3.  Praeterea,  si  ex  eis  generatur  aliqua  sub- 
stantia  corporea,  non  "  erit  sine  accidente.  Si 
ergo  ex  speciebus  sacramentalibus  generatur  ali- 
qua  substantia  corporea ,  oportet  quod  ex  acci- 
dente  generetur  substantia  et  accidens,  duo  sci- 
licet  ex  uno :  quod  est  impossibile.  Ergo  impos- 
sibile  est  quod  ex  speciebus  sacramentalibus  ali- 
qua  substantia  corporea  generetur. 

Sed  contra  est  quod  ad  sensum  videri  potest 
ex  speciebus  sacramentalibus  aliquid  generari :  vel 
cinerem,  si  comburantur;  vel  vermes,  si  putre- 
fiant;  vel  pulverem  P,  si  conterantur. 

Respondeo  dicendum  quod,  cum  corruptio  unius 
sit  generatio  alterius,  ut  dicitur  in  I  de  Generat.  *, 
necesse  est  quod  ex  speciebus  sacramentalibus 
aliquid  generetur,  cum  corrumpantur,  ut  dictum 
est  *.  Non  enim  sic  corrumpuntur  ut  omnino 
dispareant  ^,  quasi  in  nihilum  redigantur:  sed 
manifeste  aliquid  sensibile  eis  succedit. 


Quomodo  autem  ex  eis  aliquid  generari  pos- 
sit,  difficile  est  videre.  Manifestum  est  enim  quod 
ex  corpore  et  sanguine  Chrisfi,  quae  ibi  veraciter 
sunt,  non  generatur  aliquid:  cum  sint  incorru- 
ptibilia.  Si  autem  substantia  panis  aut  vini  re- 
maneret  in  hoc  sacramento,  vel  eorum  materia, 
facile  esset  assignare  quod  ex  eis  generatur  illud 
sensibile  quod  succedit,  ut  quidam  posuerunt. 
Sed  hoc  est  falsum,  ut  supra  *  habitum  est. 

Et  ideo  quidam  dixerunt  quod  ea  quae  gene- 
rantur,  non  fiunt  ex  speciebus  sacramentalibus, 
sed  ex  aere  circumstante.  -  Quod  quidem  multi- 
pliciter  apparet  esse  impossibile.  Primo  quidem, 
quia  ex  eo  generatur  aliquid  quod  prius  altera- 
tum  et  corruptum  apparet.  NuIIa  autem  alteratio 
et  corruptio  prius  apparuit  in  aere  circumstante. 
Unde  ex  eo  vermes  aut  cineres  non  generantur.  - 
Secundo ,  quia  natura  aeris  non  est  talis  quod 
ex  eo  per  tales  alterationes  talia  generentur.  - 
Tertio ,  quia  potest  contingere  in  magna  quan- 
titate  hostias  consecratas  comburi  vel  putrefieri: 
nec  esset  possibile  tantum  de  corpore  terreo  ^ 
ex  aere  generari,  nisi  magna  et  etiam  valde  sen- 
sibili  inspissatione  aeris  facta.  -  Quarto,  quia 
idem  potest  accidere  corporibus  solidis  circum- 
stantibus,  puta  ferro  aut  lapidibus :  quae  integra 
remanent  post  praedictorum  generationem.  - 
Unde  haec  positio  stare  non  potest :  quia  contra- 
riatur  ei  quod  ad  sensum  apparet. 

Et  ideo  alii  *  dixerunt  quod  redit  substantia 
panis  et  vini  in  ipsa  corruptione  specierum,  et 
sic  ex  substantia  panis  et  vini  redeunte  generan- 
tur  cineres  aut  vermes  aut  eiliquid  huiusmodi.  - 
Sed  haec  positio  non  videtur  esse  possibilis.  Pri- 
mo  quidem  quia,  si  substantia  panis  et  vini  con- 


*  Qu.  Lxxv,  art. 
2,  4,  8- 


•Cf.Innoc.III.de 
S.Allar.  Myster. 
lib.  IV,  cap.  XI ; 
Halens.  Summ. 
lib.IV,  qu.  X,  m. 
7,art.2,.52;S.Bo- 
navent.,IV5en/., 
dist.  XII,  p.  1, 
art.  2,  qu.  1. 


o)  non.  -  illa  substantia  non  PI;  Praeterea...  accidente  om.H. 

p)  cinerem...  puli>erem.  -  cineres...  pulveres  editiones. 

■y)  dispareant.  -  Ita  plene  ac;  dispereant  Pb,  ambigui  codices. 


3)  terreo.  —  terreno   X)a   et  editiones,   terrea  I,  om.   HpG. 
et  etiam,  et  Psl,  om.  pl,  vel  etiam  ceteri. 


Pro 


200 


QUAESTIO  LXXVII,  ARTICULUS  V 


*  Qu.  Lxxv,  art. 
3>  +• 


•  Art.  praeced. ; 
qu.  Lxxvi,  arl.  6, 

ad  3. 

1 


*Qu.Lxxv,art.2. 


•  Cf.  Petr.  la- 
rantas.,  IVSenl., 
dist.  XII,  qu.  III, 
art.  2. 


versa  est  in  corpus  et  sanguinem ,  ut  supra  * 
habitum  est,  non  potest  substantia  panis  vel  vini 
redire  '  nisi  corpore  aut  sanguine  Christi  iterum 
converso  in  substantiam  panis  et  vini,  quod  est 
impossibile :  sicut,  si  aer  sit  conversus  in  ignem, 
non  potest  aer  redire  nisi  iterum  ignis  conver- 
tatur  in  aerem.  Si  vero  substantia  panis  aut  vini 
sit  annihilata,  non  potest  iterum  redire ,  quia 
quod  in  nihilum  decidit,  non  redit  idem  numero : 
nisi  forte  dicatur  redire  praedicta  substantia,  quia 
Deus  de  novo  creat  novam  '^  substantiam  loco 
primae.  -  Secundo  videtur  hoc  esse  impossibile, 
quia  non  est  dare  quando  substantia  panis  redeat. 
Manifestum  est  enim  ex  supra  *  dictis  quod, 
manentibus  speciebus  ^  panis  et  vini,  manet  cor- 
pus  et  sanguis  Christi,  quae  non  sunt  simul  cum 
substantia  panis  et  vini  in  hoc  sacramento,  se- 
cundum  praehabita  *.  Unde  substantia  panis  et 
vini  non  potest  redire,  speciebus  sacramentalibus 
manentibus.  Similiter  etiam  nec  eis  cessantibus: 
quia  iam  substantia  panis  et  vini  esset  sine  pro- 
priis  accidentibus ,  quod  est  impossibile.  -  Nisi 
forte  dicatur  quod  in  ipso  ultimo  instanti  corru- 
ptionis  specierum  redit,  non  quidem  substantia 
panis  et  vini,  quia  illud  idem  instans  est  in  quo 
primo  habent  esse  substantiae  generatae  ex  spe- 
ciebus :  sed  materia  panis  et  vini  magis  quasi  ^ 
de  novo  creata  diceretur  quam  rediens  *,  proprie 


loquendo.  Et  secundum  hoc,  posset  sustineri  prae- 
dicta  positio. 

Verum,  quia  non  '  rationabiliter  videtur  dici 
quod  miraculose  aliquid  accidit  in  hoc  sacra- 
mento  nisi  ex  ipsa  consecratione,  ex  qua  non  est 
quod  materia  creetur  vel  redeat ;  melius  videtur 
dicendum  quod  in  ipsa  consecratione  miraculose 
datur  quantitati  dimensivae  panis  et  vini  quod 
sit  primum  subiectum  subsequentium  formarum. 
Hoc  autem  est  proprium  materiae.  Et  ideo  ex 
consequenti  datur  praedictae  quantitati  dimensi- 
vae  omne  id  quod  ad  materiam  pertinet.  Et  ideo 
quidquid  posset  generari  ex  materia  panis  si 
esset  *,  totum  potest  generari  ex  praedicta  quan- 
titate  dimensiva  panis  vel  vini,  non  quidem  novo 
miraculo,  sed  ex  vi  miraculi  prius  facti  *. 

Ad  PRiMUM  ERGO  DicENDUM  quod,  quamvis  non 
sit  ibi  materia  ex  qua  aliquid  generetur,  quan- 
titas  tamen  dimensiva  supplet  vicem  materiae, 
ut  dictum  est  *. 

Ad  secundum  dicendum  quod  illae  species  sa- 
cramentales  sunt  quidem  accidentia,  habent  ta- 
men  actum  et  vim  substantiae,  ut  dictum  est*. 

Ad  tertium  dicendum  quod  quantitas  dimensiva 
panis  et  vini  et  retinet  naturam  propriam,  et  ac- 
cipit  miraculose  vim  et  proprietatem  substantiae. 
Et  ideo  potest  transire  in  utrumque,  idest  in 
substantiam  et  dimensionem. 


D.  23. 


In  corpore. 


Ibid.,  et  art.  3. 


e)  redire.  -  PEsG ;   retnanere. 
versis  F,  coriversa  ceteri. 

i^)  novam.  -  aliam  novam  tertia,  om.  a. 

r,)  speciebus.  -  Fa  et  tertia;  speciebus  scilicet. 


converso   Dla  et  editiones;  con- 


0)  magis  quasi.  -  quae  magis  P;  als'  sed   materia  panis  magis, 
quasi  de  novo  creata,  etc.  margo  P. 

;)  non,  —  EF  et  tertia;  ante  accidit  ponit  a,  ora.  ceteri. 
x)  si  esset.  —  vel  vini  si  esset  (adesset  P)  Pa. 


Commentaria  Oardinalis  Caietani 


*  Art. 
ment. 


1,   Com- 


Cf.  num.  seq. 


•  IV  Sent.,  dist. 
XII,  qu.  IV,  art.  2, 
conclus.  3.  -  Cf. 
num.  III. 


1N  articulo  quinto,  in  quo  fere  omnia  supra  *  dicta  con- 
tinentur,  adverte,  in  responsione  ad  tertium,  tres  esse 
opiniones  de  modo  quo  in  instanti  generationis  novae  sub- 
stantiae  ex  speciebus  sacramentalibus  fit  materia:  vel  per 
creationem ;  vel  per  reparationem ;  vel  per  conversionem  *. 
Et  multi  quidem  tenent  quod  per  creationem  redit  materia. 
Et  ratio  aifertur  a  Petro  de  Palude  *,  quia  nullum  fit  pro- 
pterea  opus  novum,  quod  scilicet  non  fuerit  factum  in 
operibus  sex  dierum.  Nam  creatio  antiquum  opus  est,  et 
continue  admiscetur  in  generatione  hominis. 

Auctori  autem  haec  via  non  placet,  ut  patet  in  cor- 
pore  huius  articuli :  quia  ex  ipsa  consecratione  non  est 
ut  materia  creetur  vel  recreetur. 

II.  Et  propterea  tenet  aham  viam,  scilicet  quod  per 
modum  conversionis,  seu  transitionis,  quantitas  transit  in 
materiam :  ita  quod  virtute  primi  miracuH  datum  est  quan- 
titati  ut  sit  vice-materia  durante  sacramento,  et  in  termino 
sacramenti,  hoc  est  in  primo  non-esse  sacramenti,  sit  vere 
materia;  quemadmodum  in  politicis  princeps  unico  im- 
perio  constitueret  aHquem  proconsulem  vivente  consule, 
ita  quod  in  obitu  consuHs  sit  consul. 

Nec  propterea  putes  sentire  Auctorem  quod  agens  na- 
turale  faciat  de  dimensionibus  materiam.  Hoc  enim  stul- 
tum  est :  quoniam  agens  naturale  non  facit  primum  sub- 
iectum  suae  actionis,  sed  supponit  illud.  Sed  perspicien- 
dum  est  quod  agens  naturale  agit  in  vice-materiam,  dis- 
ponendo  illam,  tanquam  si  esset  materia,  ad  formam  sub- 
stantiae  generandae :  et  hoc  usque  ad  instans  generationis 
exclusive.  In  instanti  autem  generationis ,  quod  est  pri- 
mum  non-esse  sacramenti,  dimensio,  actione  divina,  vir- 
tute  primi  miraculi,  transit  in  materiam  dispositam  pro 
forma  iUa  ac  si  praefuisset.  Et  sic  in  eodem  instanti  na- 


turale  agens  introducit  in  illam  formam  substantialem  cum 
quantitate  simili  priori  immediate  ante  illud  existenti.  — 
Et  sic  inveniuntur  consonare  omnia  reliquis  generationibus 
naturalibus.  Nam  naturale  agens  generando  et  agit  in  quan- 
tum  usque  ad  instans  generationis ;  et  in  instanti  genera- 
tionis  attingit  nudam  essentiam  materiae,  educendo  de  illa 
formam  substantialem,  et  generando  compositum  de  genere 
substantiae,  corrumpendoque  vice-panem;  ut  sic  semper 
generatio  unius  sit  corruptio  alterius  *,  et  e  contra. 

Ultra  autem  rationem  allatam  ab  Auctore,  in  promptu 
est  alia  ratio :  scilicet  quia  idem  debet  esse  patiens  et  quod 
passum  est  in  generatione  substantiali ;  nam  eadem  materia 
est  quae  disponitur  ad  formam  ignis,  et  quae  recipit  il- 
lam.  Sed  secundum  alias  opiniones  non  est  idem  quod 
patitur  et  quod  passum  est :  nam  patitur  species  sacramen- 
talis;  et  passum  deforis  venit,  per  creationem  vel  repara- 
tionem.  Secundum  hanc  autem  viam,  idem  est  patiens  et 
quod  passum  est:  nam  patiens  est  dimensio  ut  vice-ma- 
teria;  et  quod  passum  est  est  ipsamet  dimensio  iam  vera 
materia. 

III.  Ad  rationem  autem  pro  altera  opinione  * ,  dicen- 
dum  est  quod  secundum  istam  viam  minus  ponitur  de 
novitate:  immo  ponitur  res  simillima  miraculo  transub- 
stantiationis.  Quoniam  transitus  dimensionis  vice-materiae 
in  veram  materiam  facillimus  est,  utpote  de  uno  propor- 
tionali  in  aliud:  et,  ut  dictum  est,  non  est  opus  novum, 
supposita  transubstantiatione  panis  in  corpus  Christi. 

Praevalet  autem  nostra  haec  opinio  ex  alio  capite  in 
littera  allato :  quia  scilicet  nihil  ponitur  quod  ex  vi  primi 
miraculi  non  fiat.  Et  hoc  potissimum  erat  considerandum. 

IV.  Nec  fallaris  in  refutatione  aliarum  opinionum,  dum 
in  corpore  huius  articuli  legis  multa  asserta  impossibilia. 


*Aristot.PA/«'c. 
lib.  III,  cap.  VIII, 
n.  I,  s.  Th.  lect. 
XIII ;  de  Gen.  et 
Corr.  lib.  I,  cap. 
III,  n.  7,  s.  Tn. 
iect.vii;  deParl. 
Animal. ,  lib.  I, 
cap.  i;  de  Gen. 
Animal.,  lib.  II, 
cap.  I. 


Num.  1. 


QUAESTIO  LXXVII,  ARTICULUS  VI 


201 


•Qu.  Lxxv,  art.i, 
Comment.  num. 


'  Qu.  Lxxv,  art. 
4,  ad  3. 


•  IV  Sent.,  dist. 
XII,  qu.  IV. 


Cf.  num.  VII. 


» 


*  Cf.  Arist.  Phy- 
«c.lib.I.  cap.ix, 
n.  4,  s.  Tli.  lect. 
XV;  de  Gen.  et 
Corr.  lib.  I,  cap. 
IV,  n.  6,  8.  Tn. 
lect.  X. 


*  Aristot.  Meta- 
phys.  lib.  VH, 
cap.v,  n.i.-S.Th. 
lib.  VIII,  lect.  V. 


quae,  secundum  Auctoris  doctrinam,  possunt  per  divinam 
omnipotentiam  fieri.  Oportet  siquidem  memorem  esse  con- 
suetudinis  Auctoris.  Consuevit  siquidem  in  quolibet  genere 
loqui  et  iudicare  et  asserere  secundum  ordinem  illius  ge- 
neris.  Et  propterea,  cum  tractetur  hic  de  sacramentis,  pos- 
sibile  vel  impossibile  censet  et  asserit  secundum  ordinem 
sacramentalem ,  ut  etiam  superius  *  diximus.  Secundum 
quem  ordinem  dicitur  quod  annihilatum  non  potest  redire ; 
et  similiter  quod  corpus  Christi  non  potest  converti  in 
substantiam  panis  et  vini.  Non  sis  ergo  soUicitus  ut  re- 
spondeas  obiicientibus  Auctori  quod  contradicat  sibi ;  aut 
quod  abbreviet  divinam  omnipotentiam,  tanquam  deficien- 
tem  in  potentia  conversiva  corporis  Christi  in  panem. 
Docuit  enim  Auctor  superius  *  posse  Deum  convertere 
quodcumque  ens  creatum  in  quodcumque  aliud  creatum, 
propter  communionem  in  entitate  creata,  etc. 

V.  Circa  praedicta  superest  adhuc  dubium ,  a  Scoto  * 
tractatum,  circa  rarefactionem  specierum  sacramentaHum : 
an  sciHcet  nova  illa  quantitas ,  seu  quantitatis  particula, 
quae  per  rarefactionem  fit,  sit  naturaliter  a  naturah  agente. 
Apparet  enim  hoc  impossibile  *.Tum  ex  parte  actionis.  Quia 
nulla  actio  naturalis  agentis  est  sine  subiecto.  Huiusmodi 
autem  actio,  qua  fit  nova  quantitas,  est  sine  subiecto. 

Tum  ex  parte  rei  actae.  Quia  nullum  agens  naturale 
producit  formam  sine  subiecto  omnino.  Quantitas  autem 
illa  omnino  caret  subiecto. 

Tum  ex  parte  ordinis.  Quia  tota  raritas  est  per  se  ter- 
minus  illius  alterationis,  habens  pro  proprio  subiecto  to- 
tam  quantitatem,  sicut  pars  partem.  Ergo  tota  raritas  prae- 
supponit  totam  quantitatem.  Ergo  illa  quantitas  est  prius 
naturaliter  maior  quam  ista  raritas  sit  inducta.  Non  est 
ergo  quantitas  illa  ab  agente  naturali. 

Tum  ex  parte  agentis  naturalis.  Quia  agens  naturale 
naturaliter  requirit  patiens  ut  con-causam  materialem  re- 
ceptivam  formae  seu  actus  qui  fit.  Non  est  ergo  absque 
miraculo  novo  quod  agens  naturale  agat  sine  materia,  aut 
cum  vice-materia. 

Et  concludit  Scotus  oportere  dicere  vel  quod  quantitas 
ista  non  sit  ab  agente  creato :  vel  quod  agens  creatum 
possit  agere  sine  passo  in  quod  agat.  Et  quoniam  hoc 
secundum  videtur  destruere  fundamenta  philosophiae  na- 
turalis  *,  in  primum  declinat. 

VI.  Mihi  autem ,  Auctoris  vestigia  sectanti ,  utrumque 
facile  evitandum  apparet,  tenendo  quod  huiusmodi  exten- 
sio  quantitatis  sic  ab  agente  naturali  fit  quemadmodum 
fieret  si  conversa  substantia  subesset.  Ubi  scito,  ex  philo- 
sophia  Peripatetica,  quod  non  omne  quod  quandoque  est 
et  quandoque  non  est,  habet  suum  proprium  fieri.  Quae- 
dam  enim  sunt  et  non  sunt  absque  eo  quod  generentur 
et  corrumpnntur  *,  quoniam  consequuntur  generationem  et 
corruptionem  aliorum.  Et  de  eorum  numero  est  nova 
quantitatis  pars  quae  per  rarefactionem  fit.  Cum  enim 
vinum  rarefit,  rarefaciens  generat  raritatem ;  et,  nulla  alia 
actione  interveniente ,  raritas  illa  fert  secum  extensionem 
quantitatis;  et  non  sunt  ibi  duae  actiones,  quarum  una 
producat  raritatem,  et  altera  extendat  quantitatem.  Et  pro- 
pterea  quantitas  nova  est  absque  hoc  quod  fiat,  secundum 


veram  philosophiam.  Et  simili  modo  species  vini  in  Eu- 
charistia  si  a  sole  vel  igne  rarefiant,  extendetur  quantitas 
consecutive  a  rarefaciente. 

VII.  Ad  primam  autem  obiectionem  in  oppositum  *,  iam 
patere  potest  responsio :  quod  nulla  est  opus  actione  sine 
subiecto.  Quoniam  sola  rarefactio  sufficit:  rarefactio  autem 
est  subiective  in  quantitate,  in  qua  est  raritas. 

Ad  secundam  vero  ex  eadem  radice  respondetur  quod, 
licet  forma  quae  fit  ab  agente  naturali ,  fiat  in  subiecto ; 
quod  tamen  consequitur  ex  actione  agentis  naturalis,  eun- 
dem  potest  modum  essendi  habere  quem  habet  subiectum 
in  quod  tale  agens  agit.  Et  propterea,  si  quantitas  quae 
rarefactione  extenditur ,  est  in  subiecto ,  nova  etiam  par- 
ticula  erit  in  subiecto;  et  similiter,  si  quantitas  quae  ra- 
refactione  extenditur ,  non  est  in  subiecto ,  sed  est  vice- 
subiectum ,  particula  quoque  nova  erit  sine  subiecto  et 
vice-subiectum ;  quoniam  quantitas  est  patiens  in  huius- 
modi  alteratione.  -  Nec  intelligas  particulam  quantitatis 
novam  esse  sine  subiecto  ex  novo  miraculo,  vel  ex  hoc 
quod  continuatur  quantitati  praeexistenti :  sed  ex  hoc  quod 
educitur  de  potentia  dimensionis  vice-materiae,  ipsa  vice- 
materia  permanente.  Ex  vi  siquidem  primi  miraculi,  sicut 
datum  est  quantitati  non  solum  sustinere  praesentia  acci- 
dentia,  sed  etiam  omnia  possibilia  educi  de  substantia  con- 
versa  ipsa  manente;  ita  datum  esse  oportet  ut  separata 
existat  quantumcumque  extensa  quanta  afficere  posset  con- 
versam  substantiam  si  subesset.  Unde,  si  species  vini  in 
tantum  rarefieret  ut  vini  substantia  tantam  extensionem 
non  sufferret,  desineret  sacramentum,  et  nova  substantia 
generaretur. 

Ad  tertiam  dicitur  quod  ordo  naturae  est  multiplex, 
iuxta  multiplex  causarum  genus.  Et  propterea,  licet  quan- 
titas,  sive  nova  sive  antiqua,  sit  secundum  ordinem  causae 
raaterialis  prior  raritate,  ut  recipiens  prius  dicitur  recepto ; 
secundum  tamen  ordinem  causae  tam  finalis  quam  forma- 
lis  quam  agentis ,  raritas  est  prior :  prius  enim  intendit 
rarefaciens  raritatem  quam  extensionem  concomitantem.  - 
Nec  est  verum  simpliciter  et  absolute  quod  rarefactio,  seu 
raritas  quae  fit,  praesupponat  maiorem  quantitatem :  quam- 
vis  hoc  sit  verum  secundum  quid,  hoc  est  cum  ista  ad- 
ditione,  secundum  ordinem  causae  materialis.  Nam,  sim- 
pliciter  et  absolute  loquendo,  extensio  quantitatis  praesup- 
ponit  rarefactionem,  sicut  consequens  id  ad  quod  sequi- 
tur.  Et  rursus  simpliciter  et  absolute  dicendum  est  quod 
raritas  quae  fit,  cum  fit,  fert  secum  receptivum  suum, 
scilicet  maiorem  quantitatem.  Et  hoc  sive  rarefactio  fiat 
in  mera  substantia,  sive  in  vice-substantia. 

Ad  quartam  dicitur  falsum  esse  quod  opus  sit  novo 
miraculo  ad  hoc  quod  agens  naturale  naturaliter  agat  in 
vice-subiectum  seu  materiam.  Nihil  enim  refert  ex  parte 
agentis  an  subsit  verum  subiectum ,  aut  aliquid  aequiva- 
lens:  quoniam  de  aequipollentibus  eadem  est  ratio,  et  idem 
est  iudicium.  Et  propterea,  cum  dicitur  agens  naturale 
naturaliter  requirere  materiam  con-causantem,  subintelligi- 
tur,  vel  aliquid  aequipollens :  quoniam,  ut  dictum  est,  par 
est  ratio  et  iudicium  de  aequipollentibus. 

Et  haec  de  tota  hac  quaestione  dicta  sufficiant. 


Num. 


ARTICULUS  SEXTUS 

UTRUM  SPECIES  SACRAMENTALES  POSSINT  NUTRIRE 

IV  Sent.,  dist.  XII,  qu.  i,  art.  2,  qu"  5;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxvi;  I  ad  Cor.,  cap.  xi,  lect.  iv. 


-Vide 
Caiet. 


Comment. 
post  art.  1. 


'  Lib.  V,  cap.  iv. 


»D  SEXTUM  sic  PROCEDiTUR*.  Vidctur  quod 
species  sacramentales  non  possint  nu- 
'trire.  Dicit  enim  Ambrosius,  in  libro 
\de  Sacramentis  * :  Non  iste  panis  est  qui 
vadit  in  corpiis:  sed  panis  vitae  aeternae,  qui  ani- 
mae  nostrae  substantiam  fulcit.  Sed  omne  quod 
nutrit,  vadit  in  corpus.  Ergo  panis  iste  non  nu- 
trit.  Et  eadem  ratio  est  de  vino. 

SuMMAK  Theol.  D.  Thomae  T.  LX. 


2.  Praeterea  ,  sicut  dicitur  in  libro  de  Gene- 

rat.  *,  ex  eisdem  nutrimur  ex  quibus  sumus.  Spe-  •Lib.ii.cap.vin, 

'  •'         .  ,         .  ^-    .      n.4. -Continuat. 

cies  autem  sacrcimentales  sunt  accidentia,  ex  qm-  comment.s.Th. 

,  .  .',  ^  lect.  vin. 

bus  homo  non  constat :  non  enim  accidens  est 
pars  substantiae.  Ergo  videtur  quod  species  sa- 
cramentales  nutrire  non  possunt. 

3 .  Praeterea,  Philosophus  dicit,  in  II  de  Anima *,  ^ca^-  '^^ »•  «^  - 
quod  alimentum  nutrit  prout  esi  quaedam  substan- 


202 


QUAESTIO  LXXVII,  ARTICULUS  VII 


tia,  aiiget  autem  proitt  est  aliquid  quantum.  Sed 
species  sacramentales  non  sunt  substantia.  Ergo 
non  possunt  nutrire. 

•Vers.  21.  SeD    CONTRA    EST    quod     ApOStoluS,    I   C07\  XI*, 

loquens  de  hoc  sacramento,  dicit:  Alius  quidem 
•Lomb.  etbrd.  eswit,  alius  autem  ebrius  est:  ubi  dicit  Glossa  * 
quod  notat  illos  qui,  post  celebrationem  sacri  my- 
sterii  et  consecrationem  panis  et  vini,  suas  obla- 
tiones  vindicabant ,  et ,  aliis  non  cotnmunicantes, 
«  sibi  solis  "  sumebant,   ita   ut  inde  etiam  inebria- 

rentur.  Quod  quidem  non  potest  contingere  si 
sacramentales  species  non  nutrirent.  Ergo  species 
sacramentales  nutriunt. 

Respondeo   dicendum   quod  haec  quaestio  dif- 
ficultatem  non  habet,  praecedenti  quaestione  so- 


•Cap. 
S.  Th. 


IV, n.  12.- 
lect.  IX. 


luta.  Ex  hoc  enim,  ut  dicitur  in  II  de  Anima  *, 


*  Art.  5. 


cibus  nutrit,  quod  convertitur  in  substantiam 
nutriti.  Dictum  est  autem  *  quod  species  sacra- 
mentales  possunt  converti  in  substantiam  aliquam 
quae  ex  eis  ^  generatur.  Per  eandem  autem  ra- 
tionem  possunt  converti  in  corpus  humanum, 
per  quam  possunt  converti  in  cineres  vel  in  ver- 
mes.  Et  ideo  manifestum  est  quod  nutriunt. 
Quod  autem  quidam  *  dicunt,  quod  non  vere 
p&s.''d?Euf^-  nutriunt,  quasi  in  corpus  humanum  convertantur, 
venkTsoi'.  ^'^'  ^^*^  reficiunt  et  confortant  quadam  sensuum  im- 
mutatione,  sicut  homo  confortatur  ex  odore  cibi 
et  inebriatur  ex  odore  vini,  ad  sensum  patet  esse 
falsum.  Talis  enim  refectio  non  diu  suf&cit  ho- 
mini,  cuius  corpus,  propter  continuam  deperdi- 
tionem,   restauratioxie   indiget.    Et  tamen  homo 


"  Alger.  de  Sa- 
cramenl.  lib.  II, 


diu  sustentari  posset,  si  hostias  et  vinum  con- 
secratum  sumeret  in  magna  quantitate. 

Similiter  etiam  non  potest  stare  quod  quidam 
dicunt,  quod  species  sacramentales  nutriunt  per 
formam  substantialem  panis  et  vini,  quae  rema- 
net.  Tum  quia  non  remanet,  ut  supra  *  habitum 
est.  -  Tum  quia  non  est  actus  formae  nutrire, 
sed  magis  materiae,  quae  accipit  formam  nutriti, 
recedente  forma  nutrimenti.  Unde  dicitur  in  II  de 
Anima  *,  quod  nutrimentum  in  principio  est  dis- 
simile,  in  fine  autem  simile. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  facta  conse- 
cratione,  dupliciter  potest  dici  panis  in  hoc  sacra- 
mento.  Uno  modo,  ipsae  species  panis,  quae  re- 
tinent  nomen  prioris  substantiae :  ut  Gregorius 
dicit,  in  Homilia  Paschali  *.  Alio  modo,  potest 
dici  panis  ipsum  corpus  Christi,  quod  est  panis 
mysticus  de  caelo  descendens  *.  Ambrosius  ergo, 
cum  dicit  quod  iste  panis  7ion  tratjsit  in  corpus, 
accipit  panem  secundo  modo:  quia  scilicet  cor- 
pus  Christi  non  convertitur  in  corpus  hominis, 
sed  reficit  mentem  eius.  Non  autem  loquitur  de 
pane  primo  modo  dicto. 

Ad  secundum  dicendum  quod  species  sacramen- 
tales,  etsi  non  sint  ea  ex  quibus  corpus  homi- 
nis  constat,  tamen  in  ea  convertuntur,  sicut  di- 
ctum  est  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod  species  sacramen- 
tales,  quamvis  non  sint  substantia,  habent  tamen 
virtutem  substantiae,  ut  dictum  est  *. 


*Qu.LXXv,art.6. 


*  Cap.  IV.  n.  10; 
s.  Th.  lect.  IX.  - 
Cf.  de  Gen.  et 
Corrupt.  lib.  I, 
cap.  V  .  n.  15 ; 
s.  Th.  lect.  XVI. 


*  Lanfranc,  de 
Corp.  et  Sang. 
Dom.,  cap  xx.  - 
Cf.  can.  Species, 
deConsecr.,  disx. 
II. 

'  loan.  cap.  vi, 
vers.  50. 


'  In  corpore. 


•  Art.  3,   »<i  3; 
art.  5,  ad  2. 


a)  sibi  soUs.  -  sed  soli  F,  sibi  soli  b,  soli  cetera  tertla. 


[i)  eis.  —  FsD  et  editiones;  ea. 


ARTICULUS  SEPTIMUS 

UTRUM  SPECIES  SACRAMENTALES  FRANGANTUR  IN  HOC  SACRAMENTO 

IV  Sent.,  dist.  xii,  qu.  i,  art.  3,  qu*   1,  2;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  Lxvii;  I  ad  Cor.,  cap.  xi,  lect.  v. 


*  Cap.  IX,  n.  12.  - 
Continuat.  Com- 
ment .  s .  Th . , 
lect.  XI. 


•Cap.v 
S.Th. 


lect.  XVI. 
a 


•  Vers.  55,  57. 


*  Can.  Ego  Be- 
rengarius ,  de 
Consecr. ,  dist. 
U. 


D  septimum  sic  proceditur.  Videtur  quod 
species  sacramentales  non  frangantur 
in  hoc  sacramento.  Dicit  enim  Philo- 
isophus,  in  IV  Meteor.  *,  quod  corpora 
dicuntur  frangibilia  propter  determinatam  dispo- 
sitionem  pororum.  Quod  non  potest  attribui^^a- 
cramentalibus  speciebus.  Ergo  sacramentales  spe- 
cies  non  possunt  frangi. 

2.  Praeterea,  fractionem  sequitur  sonus.  Sed 
species  sacramentales  non  sunt  sonabiles:  dicit 
enim  Philosophus,  II  de  Anima  *,  quod  sonabile 
est  corpus  durum  habens  superficiem  levem  ". 
Ergo  species  sacramentales  non  franguntur. 

3.  Praeterea,  eiusdem  videtur  esse  fi-angi  ^ 
et  masticari.  Sed  verum  corpus  Christi  est  quod 
manducatur :  secundum  illud  loan.  vi  * :  Qui  man- 
ducat  meam  carnem  et  bibit  meum  sanguinem. 
Ergo  corpus  Christi  est  quod  frangitur  et  masti- 
catur.  Unde  et  in  confessione  Berengarii  *  dici- 


tur :  Co7isentio  sanctae  Romanae  Ecclesiae,  et  corde 
et  ore  profiteor  panem  et  pinum  quae  m  alta7'i 
ponu7itur,  post  co7isecratio7iem  verum  corpus  et 
sangui7iem  Christi  esse ,  et  in  ve7'itate  ma^iibus 
sacerdotum  tractari,  frangi  et  fidelium  de^itibus 
atteri.  Non  ergo  fractio  debet  attribui  sacramen- 
talibus  speciebus. 

Sed  contra  est  quod  fi-actio  fit  per  divisio- 
nem  quanti.  Sed  nullum  quantum  ibi  dividitur 
nisi  species  sacramentales :  quia  neque  corpus 
Christi,  quod  est  incorruptibile ;  neque  substantia 
panis,  quae  non  manet  t.  Ergo  species  sacramen- 
tales  franguntur. 

Respondeo  dicendum  quod  apud  antiquos  circa 
hoc  multiplex  fuit  opinio.  Quidam  *  enim  dixe- 
runt  quod  non  erat   in  hoc  sacramento  fractio  Mp'."xxixT"iffig' 

7  .  .  ,  ,  ,  a  S.  Vict..  Sum. 

secundum   rei  ventatem,    sed  solum   secundum  5«if.,  tr.vi,  cap 
aspectum  intuentium.  -  Sed  hoc  non  potest  stare. 
Quia   in  hoc  sacramento  veritatis  *  sensus   non  s 


•  Vide  Abaelard. 
Epit.   Theolog. 


o)  levem.  -  lenem  PAEGIa. 

P)  frangi.  -  manducari  frangi  P. 

f)  manet.  -  neque   substantia    vini    addunt    editiones;    alias    non 


habetur  ly  neque  substantia  vini  margo  P, 
3)  veritatis.  -  PIsG;  veritas. 


QUAESTIO  LXXVII,  ARTICULUS  VIII 


2o3 


decipitur  circa  ea  quorum  iudicium  ad  ipsum 
pertinet :  inter  quae  est  fractio,  per  quam  ex  uno 
fiunt  muita,   quae  quidem  sunt  sensibilia  com- 

nH"'","'.  fTiI'  niunia,  ut  patet  in  libro  de  Anima  *. 

le"' "'"  Unde  alii  dixerunt  quod  erat  ibi  vera  fractio 

•  cf.  Hug.  loc.  ^^^^  substantia  existente  ^  *.  -  Sed  hoc  etiam  sen- 
<^''-  sui  contradicit.  Apparet  enim  in  hoc  sacramento 

aliquod  quantum ,   prius  unum  existens ,  postea 
^"  in  multa  partitum  ^:  quod  quidem  oportet  esse 

subiectum  fractionis. 

Non  autem  potest  dici  quod  ipsum  corpus 
Christi  verum  frangatur.  Primo  quidem,  quia  est 
incorruptibile  et  impassibile.  -  Secundo,  quia  est 

•  Qu.  Lxxvi,  art.  totum  sub  qualibet  parte,  ut  supra  *  habitum  est : 

quod  est  quidem  contra  rationem  eius  quod  fran- 
gitur. 

Unde  relinquitur  quod  fractio  sit  sicut  in  sub- 
iecto  in  quantitate  dimensiva  panis,  sicut  et  alia 
accidentia.  Et  sicut  species  sacramentales  sunt 
sacramentum  corporis  Christi  veri,  ita  fractio  hu- 
iusmodi  specierum  est  sacramentum  Dominicae 
passionis,  quae  fuit  in  corpore  Christi  vero. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  sicut  in  spe- 


ciebus  sacramentalibus   remanet  rarum  et  den- 

sum,  ut  supra  *  dictum  est,  ita  etiam  remanet  ibi  '  ^"-^'  "«'s- 

porositas:  et  per  consequens  frangibilitas. 

Ad  secundum  dicendum  quod  densitatem  sequi- 
tur  duritia.  Et  ideo,  ex  quo  in  speciebus  sacra- 
mentalibus  remanet  densitas ,  consequens  est 
quod  remaneat  ibi  duritia:  et  per  consequens 
sonabilitas. 

Ad  tertium  dicendum  quod  iliud  quod  mandu- 
catur  in  propria  specie,  ipsummet  ^'  frangitur  et  i 

masticatur  in  sua  specie.   Corpus  autem  Christi 
non  manducatur  in  sua  specie,  sed  in  specie  sa- 
cramentali.   Unde  super  illud  loannis  vi  *,  Caro  '  '^"'-  ^*- 
non  prodest  quidqiiam ,  dicit  Augustinus  * :    Hoc  (/"^('"xivnT 
est  ^  intelligendum  secundum  illos  qui  carnaliter  5-       ^ 
intelligebant.   Carnem  qiiippe  sic  intellexerunt  quo 
modo  in  cadavere  dilaniatur,  aut  in  macello  ven- 
ditur.    Et  ideo   ipsum   corpus  Christi  non  fran- 
gitur,  nisi  secundum  speciem  sacramentalem.  - 
Et  hoc  modo   intelligenda  est  confessio  Beren- 
garii:    ut  fractio  et  contritio  '  dentium   referatur  ' 

ad  speciem  sacramentalem ,    sub  qua  vere  est 
corpus  Christi. 


e)  sine  substantia  existente.  -  sine  subiecto  existente  PEa,  sine 
subiecto  existens  FsG,  suae  substantiae  existens  I;  alias  non  habetur 
ly  existente  margo  P. 

l^)  partitum.  —  PEFGIsD  et  ab;  partium. 


rj)  ipsummet.  —  ipsumque  F,  ipsum  et  P. 

S)  est.  -  esse  CDEFIsG  et  a.  Pro  illos,  illud  AB. 

i)  contritio.  -  attritio  P. 


*  Vid.Comm 
Caiet.  post. 
1,  num.  viii. 


Art.  1. 


ARTICULUS  OCTAVUS 

UTRUM  VINO  CONSECRATO  POSSIT  ALIQUIS  LIQUOR  MISCERI 

IV  Sent.,  dist.  xn,  qu.  i,  art.  2,  qu*  6;  Quodl.  X,  qu.  i,  art.  3. 


»D  ocTAVUM  sic  PROCEDiTUR*.  Videtur  quod 
vino  consecrato  non  possit  aliquis  li- 
'quor  misceri.  Omne  enim  quod  misce- 
)^tur  alicui,  recipit  qualitatem  ipsius.  Sed 
nullus  liquor  potest  recipere  qualitatem  sacra- 
mentalium  specierum :  quia  accidentia  illa  sunt 
sine  subiecto,  ut  dictum  est  *.  Ergo  videtur  quod 
nullus  liquor  possit  permisceri  speciebus  sacra- 
mentalibus  vini. 

2,  Praeterea  ,  si  aliquis  liquor  permisceatur 
illis  speciebus,  oportet  quod  ex  his  fiat  aliquod 
unum.  Sed  non  potest  fieri  aliquod  unum  neque 
ex  liquore ,  qui  est  substantia ,  et  speciebus  sa- 
cramentalibus ,  quae  sunt  accidenUa;  neque  ex 
liquore  et  sanguine  Christi,  qui,  ratione  suae  in- 
corruptibilitatis,  neque  additionem  recipit  neque 
diminutionem.  Ergo  nullus  liquor  potest  admi- 
sceri  vino  consecrato. 

3.  Praeterea,  si  aliquis  liquor  admisceatur 
vino  consecrato,  videtur  quod  etiam  ipsum  effi- 
ciatur  consecratum :  sicut  aqua  quae  admiscetur 
aquae  benedictae,  efficitur  etiam  benedicta.  Sed 
vinum  consecratum  est  vere  sanguis  Christi.  Ergo 
etiam  liquor  permixtus  esset  sanguis  Christi.  Et 
ita  aliquid  fieret  sanguis  Christi  aliter  quam  per 


*  Cap.  X,  n.  2.  - 
Continuat.  Com- 

sacramentalis  |"«"'- 1;  "">•• 

lect.  xxnr. 


consecrationem :  quod  est  inconveniens.  Non 
ergo  vino  consecrato  potest  aliquis  "liquor  per- 
misceri. 

4.  Praeterea,  si  duorum  unum  totaliter  cor- 
rumpatur,  non  erit  mixtio,  ut  dicitur  in  I  de  Ge- 
nerat.  *  Sed  ad  permixtionem  cuiuscumque  li- 
quoris  videtur  corrumpi  species 
vini,  ita  quod  sub  ea  desinat  esse  sanguis  Christi. 
Tum  quia  magnum  et  parvum  sunt  differentiae 
quantitatis  .et  diversificant  ipsam,  sicut  album  et 
nigrum  colorem.  Tum  etiam  quia  liquor  permi- 
xtus,  cum  non  habeat  obstaculum,  videtur  un- 
'  dique  diffundi  per  totum :  et  ita  desinit  ibi  esse 
sanguis  Christi,  qui  non  est  ibi  simul  cum  alia 
substantia.  Non  ergo  aliquis  liquor  potest  per- 
misceri  vino  consecrato. 

Sed  contra  est  quod  ad  sensum  patet  alium 
liquorem  vino  permisceri  posse  post  consecratio- 
nem,  sicut  et  ante. 

Respondeo  dicendum  quod  istius  quaestionis 
veritas  manifesta  ^  est  ex  praemissis.  Dictum  est  P 

enim  ^  supra  *  quod  species  in  hoc  sacramento  .  ^^  \ 
permanentes,  sicut  adipiscuntur  virtute  consecra-  «'i  ^- 
tionis  modum  essendi  substantiae,  ita  etiam  adi- 
piscuntur  ^  modum  agendi  et  patiendi :  ut  scilicet  ^ 


art.  5, 


a)  species.  -  totalis  species  CDEFa. 

manifesta.  -  Da  et  tertia  praeter  G;  manifestata. 


p)  manif 


Y)  enim.  -  PEFsG   et  a,   autem  B,  om.  ceteri.   Pro  permanentes, 
remanentes  tertia. 

3)  adipiscuntur .  -  consequuntur  P. 


204 


QUAESTIO  LXXVII,  ARTICULUS  VIII 


agere  et  pati  possint   quidquid  ageret  vel  pate- 

•  D.  J2.  retur  substantia  si  ibi  praesens  existeret  *.  Mani- 

festum  est  autem  quod,  si  esset  ibi  substantia  vini, 
liquor  aliquis  posset  ei  permisceri. 

Huius  tarnen  permixtionis  diversus  esset  effe- 
ctus  et  secundum  formam  liquoris,  et  secundum 
quantitatem.  Si  enim  permisceretur  aliquis  liquor 
in  tanta  quantitate  quod  posset  diffundi  per  to- 
tum  vinum,  totum  fieret  permixtum.  Quod  au- 
tem  est  commixtum  ex  duobus,  neutrum  misci- 
bilium  est,  sed  utrumque  transit  in  quoddam 
tertium  ex  his  compositum.  Unde  sequeretur 
quod  vinum   prius  existens   non  remaneret,    si 

•  liquor  permixtus  esset  alterius  speciei  ^  -  Si  au- 

tem  esset  eiusdem  speciei  liquor  adiunctus,  puta 
si  vinum  permisceretur  vino,  remaneret  quidem 
eadem  species ,  sed  non  remaneret  idem  nu- 
mero  vinum.  Quod  declarat  diversitas  acciden- 
tium:  puta  si  unum  vinum  esset  album,  et  aliud 
rubeum. 

Si   vero   liquor    adiunctus   esset    tam   parvae 

^  quantitatis  quod  non  posset  perfundi  per  totum  '^, 

non  fieret  totum  vinum  permixtum,  sed  aliqua 
pars  eius.  Quae  quidem  non  remaneret  eadem 
numero,  propter  permixtionem  extraneae  mate- 
riae.  Remaneret  tamen  eadem  specie,  non  so- 
lum  si  parvus  liquor  permixtus  esset  eiusdem 
speciei,  sed  etiam  si  esset  alterius  speciei :  quia 
gutta  aquae  multo  vino  permixta  transit  in  spe- 

•  cap.  V,  n.  11 ;  ciem  vini,  ut  dicitur  in  I  de  Genei-atione  *. 

s.  Th.  lect.  XIV.  -  '  !•      •       j.  1 

cf.cap.v,  n.i6;       Mauifestum  est  autem    ex  praedictis  *   quod 

5.  Th.  lect.  XVI.  .        _^       .     .  ^  .        ,        ■* 

•  Art.  4;  qu.  corpus  ct  sauguis  Christi   remanent  m  hoc  sa- 
«■i  3- '  '  cramento   quandiu  illae  species  manent  eaedem 

1  in  numero  "^ :  consecratur  enim  hic  panis  et  hoc 

^  vinum.    Unde   si  ^  fiat  tanta   permixtio   liquoris 

cuiuscumque  quod  pertingat  ad  totum  vinum 
consecratum  et  fiat  pM-mixtum ,  et  erit  aliud 
numero ,  et  non  remanebit  ibi  sanguis  Christi. 
Si  vero  fiat  tam  parva  alicuius  liquoris  adiun- 
ctio  quod  non  possit  diffundi  per  totum,  sed 
usque  ad  aliquam  partem  specierum,  desinet  esse 
sanguis  Christi  sub  illa  parte  vini  consecrati,  re- 
manebit  tamen  sub  alia. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  Innocentius  III 
'thtJ',' de"cIfeTr.  dicit,  in  quadam  Decretali  *,  quod  ipsa  accidentia 
vinum  appositum  videntur  afficere:  quia,  si  aqua 
fiierit  apposita,  vini  saporem  assumeret  '.  Contin- 
git  igitur  accidentia  mutare  subiectum  *,  sicut  et 
subiectum  contingit  accidentia  permutare.  Cedit 
quippe  natura  miraciilo,  et  virtus  supra  consuetu- 
dinem  operatur.  Hoc  tamen  non  est  sic  intelli- 
gendum  quasi  idem  numero  accidens  quod  prius 
fuit  in  vino   ante   consecrationem ,    postmodum 


Missar. 


0.  l6. 


fiat   in  vino   apposito:    sed   talis  permutatio   fit 

per  actionem.    Nam  accidentia  vini  remanentia 

retinent  actionem   substantiae ,   secundum  prae- 

dicta  * :  et  ita  immutando  afficiunt  liquorem  ap-  ' '"  «■•po"- 

positum. 

Ad  secundum  dicendum  quod  liquor  appositus 
vino  consecrato  nullo  modo  miscetur  substantiae 
sanguinis  Christi.  Miscetur  tamen  speciebus  sa- 
cramentalibus:  ita  tamen  quod,  permixtione  facta, 
corrumpuntur  praedictae  species,  vel  in  toto  vel 
in  parte,  secundum  modum  quo  supra  *  dictum  *  Art.  5. 
est  quod  ex  speciebus  illis  potest  aliquid  gene- 
rari.  Et  si  quidem  corrumpantur  in  toto,  nulla 
iam  remanet  quaestio :  quia  iam  totum  erit  uni- 
forme.  Si  autem  corrumpantur  in  parte,  erit  qui- 
dem  una  dimensio  secundum  continuitatem  quan- 
titatis,  non  tamen  una  secundum  modum  essendi : 
quia  una  pars  eius  est  *  sine  subiecto,  alia  erit  " 

in  subiecto ;  sicut,  si  aliquod  corpus  constituatur 
ex  duobus  metallis,  erit  unum  corpus  secundum 
rationem  quantitatis,  non  tamen  unum  secundum 
speciem  naturae. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  Innocen- 
tius  III  dicit,  in  Decretali  praedicta  *,  si  post  ca-  '  k«p.  ad  i. 
licis  consecrationem  aliud  vinum  mittatur  in  cali- 
cem,  illud  quidem  non  transit  in  sanguinem,  neque 
sanguini  commiscetur :  sed,  accidentibus  prioris  vini 
commixtum,  corpori  ^  quod  sub  eis  latet  undique  ^ 

circumfunditur,  non  madidans  circumfusum.  Quod 
quidem  intelligendum  est  quando  non  fit  tanta 
permixtio  liquoris  extranei  quod  sanguis  Christi 
desinat  esse  sub  toto.  Tunc  enim  undique  dicitur 
circumfundi ,  non  quia  tangat  sanguinem  Christi 
secundum  eius  proprias  dimensiones:  sed  se- 
cundum  dimensiones  sacramentales,  sub  quibus 
continetur.  -  Nec  est  simile  de  aqua  benedicta : 
quia  ilia  benedictio  nuUam  immutationem  facit 
circa  substantiam  aquae,  sicut  facit  consecratio 
vini. 

Ad  quartum  dicendum  quod  quidam  posuerunt 
quod,  quantumcumque  parva  fiat  extranei  liquo- 
ris  permixtio,  substantia  sanguinis  Christi  desinet 
esse  sub  toto.  Et  hoc  ratione  inducta  *.  Quae  ' '"  "^- 
tamen  non  cogit.  Quia  magnum  et  parvum  di- 
versificant  quantitatem  dimensivam  non  quan- 
tum  ad  eius  essentiam  *,  sed  quantum  ad  deter-  *  ^-  5'5- 
minationem  mensurae. 

Similiter  etiam  liquor  appositus  adeo  potest 
esse  parvus  quod  sua  parvitate  impeditur  ne  dif- 
fundatur  per  totum,  et  non  solum  dimensionibus : 


quae. 


licet  sint  sine  subiecto,   tamen  obstant  ^ 


alteri  liquori  sicut  et  substantia  si  ibi  esset,  se- 
cundum  ea  quae  praemissa  sunt  *. 


•  In  princ.  cor- 
poris. 


e)  si  liquor...  speciei.  -  sed  si  {sed  om.  pG,  si  om.  I)  liquor  per- 
mixtus  esset  alterius  speciei,  puta  si  permisceretur  aqua,  solveretur 
species  vini  et  esset  liquor  alterius  speciei  tertia. 

X,)  perfundi  per  totuin.  -  sF  et  tertia;  diffundi  per  totum  E,  per- 
fundi  totum  ceteri. 

r,)  in  numero.  -  numero  PBF. 


0)  Unde  si.  -  Si  autem  GHfrc. 
i)  assumeret.  —  assumet  HLsG,  assumit  P. 

x)  est.  -  erit  tertia,  om.  D.  -  erit  om.  F,  alia  erit  in  subiecto 
om.  BEI. 

X)  corpori.  -  PEI;  corpus. 

ti)  obstant.  -  PI;  substant.  -  Pro  esset,  adesset  tertia. 


QUAESTIO  LXXVIII,  ARTICULUS  I 


20  5 


QUAESTIO  SEPTUAGESIMAOCTAVA 

DE  FORMA  HUIUS  SACRAMENTI 


IN    SEX   ARTICULOS   DIVISA 


*  Cf.  qu.  Lxxiii, 
Introd. 


d: 


■  EiNDE    cons  iderandum    est    de   forma   huius 
'sacramenti  *. 
Et  circa  hoc  quaeruntur  sex. 

Primo:  quae  sit  forma  huius  sacramenti. 
Secundo:  utrum  sit  conveniens  forma  conse- 
crationis  panis. 


Tertio :  utrum  sit  conveniens  forma  consecra- 

tionis  sanguinis. 
Quarto:  de  virtute  utriusque  formae. 
Quinto:  de  veritate  locutionis. 
Sexto:    de  comparatione  unius  formae  ad  a- 

liam. 


» 


*  Cf.  Matth.  cap. 
XXVI ,  vers.  26 
sqq.;  Marc.  cap. 
xiv.vers.22sqq.; 
Luc.  cap.  XXII, 
vers.  19,  20;  I  ad 
Cor. ,  cap.  XI , 
vers.  23  sqq. 


Vers.  26. 
Vers.  27,  28. 


•Pseudo-Hieron. 
Epist.  XXXIX; 
Pseudo-Isid.Ho- 
mil.  IV,  de  Corp. 
et  Sang.  Dom., 
in  Pascha.  -  Ct. 
can.  Quia  cor- 
pus,  de  Consecr., 
dist.  II. 


ARTICULUS  PRIMUS 

UTRUM  HAEG  SIT  FORMA  HUIUS  SACRAMENTI,  HOC  EST  CORPUS  MEUM, 
ET,  HIC  EST  CALIX  SANGUINIS  MEI 

IV  Sent.,  dist.  vai,  qu.  11,  art.  1,  qu*  1,  2,   0;  art.  2,  qu»  1;  art.  4,  qu*  3;  In  Matth.,  cap.  xxvi;  I  ad  Cor.,  cap.  xi,  lect.  v. 


I 


Lib.  IV,  cap 
-  Cf.  can.  Pa 
'  est,  de  Con- 
■cr.,  dist.  II. 


D  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR  *.  Videtur  quod 
haec  non  sit  forma  huius  sacramenti, 
Hoc  est  corpus  meum,  et,  Hic  est  calix 
\sanguinis  mei.  Illa  enim  verba  videntur 
pertinere  ad  formam  sacramenti  quibus  Christus 
corpus  suum  et  sanguinem  consecravit.  Sed  Chri- 
stus  ante  benedixit  panem  acceptum,  et  postea 
dixit:  Accipite  et  comedite:  hoc  est  corpus  meum, 
ut  habetur  Matth.  xxvi  * ;  et  similiter  fecit  de  ca- 
lice  *.  Ergo  praedicta  verba  non  sunt  forma  huius 
sacramenti. 

2.  Praeterea,  Eusebius  Emesenus  "  *  dicit  quod 
invisibilis  sacerdos  visibiles  creaturas  in  suum  cor- 
pus  convertit,  dicens:  Accipite  et  comedite,  hoc  est 
corpus  meum.  Ergo  totum  hoc  videtur  pertinere 
ad  formam  sacramenti.  Et  eadem  ratio  est  de 
verbis  pertinentibus  ad  sanguinem. 

3.  Praeterea,  in  forma  baptismi  exprimitur 
persona  ministri  et  actus  eius,  cum  dicitur,  Ego 
te  bapti^o. '  Sed  in  praemissis  verbis  nulla  fit  men- 
tio  de  persona  ministri,  nec  de  actu  eius.  Ergo 
non  est  conveniens  forma  sacramenti. 

4.  Praeterea,  forma  sacramenti  sufficit  ad  per- 
fectionem  sacramenti :  unde  sacramentum  bapti- 
smi  quandoque  perfici  potest  solis  verbis  formae 
prolatis,  et  omnibus  aliis  praetermissis.  Si  ergo 
praedicta  verba  sunt  forma  huius  sacramenti , 
videtur  quod  aliquando  possit  hoc  sacramentum 
perfici  his  solis  verbis  prolatis,  et  omnibus  aliis 
praetermissis  quae  in  missa  dicuntur.  Quod  ta- 
men  videtur  esse  falsum :  quia,  ubi  verba  alia  P 
praetermitterentur,  praedicta  verba  acciperentur 
ex  persona  sacerdotis  proferentis,  in  cuius  corpus 
et  sanguinem  panis  et  vinum  non  convertuntur. 
Non  ergo  praedicta  verba  sunt  forma  huius  sa- 
cramenti. 

Sed  contra  est  quod  Ambrosius  dicit,  in  libro 
de  Sacramentis  * :   Consecratio  fit  verbis  et  sermo- 


nibus  Domini  lesu.  Nam  per  reliqua  omnia  quae 
dicuntur,  laus  Deo  defertur,  oratione  petitur  pro 
populo,  pro  regibus,  pro  ceteris.  Ubi  autem  sa- 
cramentum  conficitur ,  iam  non  suis  sermonibus 
sacerdos  utitur,  sed  utitur  sermonibus  Christi.  Ergo 
sermo  Christi  hoc  conficit  sacramentum. 

Respondeo  dicendum  quod  hoc  sacramentum 
ab  aliis  sacramentis  differt  in  duobus.  Primo 
quidem  quantum  ad  hoc,  quod  hoc  sacramen- 
tum  perficitur  in  consecratione  materiae:  alia 
vero  sacramenta  perficiuntur  in  usu  materiae 
consecratae.  -  Secundo,  quia  in  aliis  sacramentis 
consecratio  materiae  consistit  solum  in  quadam 
benedictione ,  ex  qua  materia  conseCrata  accipit 
instrumentaliter  quandam  spiritualem  virtutem, 
quae  per  ministrum,  qui  est  instrumentum  ani- 
matum,  potest  ad  instrumenta  inanimata  proce- 
dere.  Sed  in  hoc  sacramento  consecratio  mate- 
riae  consistit  in  quadam  miraculosa  conversione 
substantiae,  quae  a  solo  Deo  perfici  potest. 
Unde  minister  in  hoc  sacramento  perficiendo 
non  habet  alium  actum  nisi  prolationem  ver- 
borum. 

Et  quia  forma  debet  esse  conveniens  rei,  ideo 
forma  huius  sacramenti  differt  a  formis  aliorum 
sacramentorum  in  duobus.  Primo  quidem,  quia 
formae  aliorum  sacramentorum  important  usum 
materiae,  puta  baptizationem  vel  consignafionem : 
sed  forma  huius  sacramenti  importat  solam  con- 
secrationem  materiae,  quae  in  transubstantiatione 
consistit;  puta  cum  dicitur,  Hoc  est  corpus  meum, 
vel,  Hic  est  calix  sanguinis  mei.  -  Secundo,  quia 
formae  aiiorum  sacramentorum  proferunmr  ex 
persona  ministri:  sive  per  modum  exercentis 
actum,  sicut  cum  dicitur,  Ego  te  bapti{o,  vel,  Ego 
te  confirmo;  sive  per  modum  imperantis,  sicut 
in  sacramento  ordinis  dicitur,  Accipe  potesta- 
tem,  etc. ;  sive  per  modum  deprecantis,  sicut  cum 


o)  Emesenus.  -  Om.  DEl. 


[3)  alia.  -  ista  Aa,  illa  B. 


206 


QUAESTIO  LXXVIII,  ARTICULUS  I 


*  Praepositin. 
Summ.,  de  Eu- 
eharisl.  -  Cod. 
Vatic.  Latin. 
1174,  fol.  61, 
vers.  1. 


•DeSacr.Altar. 
Myster.,  lib.  IV, 
cap.  VI. 


•Matfh.cap.xxvi, 
vers.  26;  Marc. 
cap.xiv,  vers.  22. 


'  Oio  Camara- 
cens.  Episc.,5a- 
cri  Canon.  Ex- 
posit.j  dist.  III.  - 
Vide  Bibliothec. 
PP.  tom.  XXI 
ILugdun.  1677I. 


*  Stephan.  Edu- 
ens.  Episc.  de 
Sacram.  Altar., 
cap.  XIV.  -  Bi- 
bltothec.  PP.  to- 
mo  XX. 


•  Cf.   Innocent. 

III,  loc.  cit.  su- 
pra ;  Autissiod. 
Summ.  Aur.  lib. 

IV,  de  Eucha- 
rist.,  qu.  2. 
*Lib.II,cap.  XXI, 

XXX,   XLIV. 


in  sacramento  extremae  unctionis  dicitur,  Per 
istam  iinctionem  et  nostram  intercessionem ,  etc. 
Sed  forma  huius  sacramenti  profertur  ex  ^  per- 
sona  ipsius  Christi  loquentis :  ut  detur  intelligi 
quod  minister  in  perfectione  huius  sacramenti 
nihil  agit  nisi  quod  profert  verba  Christi. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  circa  hoc  est 
multiplex  opinio.  Quidam  *  enim  dixerunt  quod 
Christus,  qui  habebat  potestatem  excellentiae  in 
sacramentis,  absque  omni  forma  verborum  hoc 
sacramentum  perfecit ;  et  postea  verba  protulit 
sub  quibus  alii  postea  consecrarent.  Quod  vi- 
dentur  sonare  verba  Innocentii  III  *  dicentis:  Sane 
dici  potest  qiiod  Christus  virtute  divina  confecit, 
et  postea  formam  expressit  sub  qua  posteri  bene- 
dicerent.  -  Sed  contra  hoc  expresse  sunt  verba 
Evangelii,  in  quibus  dicitur  quod  Christus  bene- 
dixit  *:  quae  quidem  benedictio  aliquibus  verbis 
facta  est.  Unde  praedicta  verba  Innocentii  sunt 
opinative  magis  dicta  quam  determinative. 

Quidam  *  autem  dixerunt  quod  benedictio  ilia 
facta  est  quibusdam  aliis  verbis  nobis  ignotis.  - 
Sed  nec  hoc  stare  potest.  Quia  benedictio  con- 
secrationis  nunc  perficitur  per  recitationem  eo- 
rum  quae  tunc  acta  sunt.  Unde,  si  tunc  per  haec 
verba  non  est  facta  consecratio,  nec  modo  fieret. 

Et  ideo  alii  *  dixerunt  quod  illa  benedictio 
eisdem  etiam  verbis  facta  est  quibus  modo  fit, 
sed  Christus  ea  bis  protulit:  primo  quidem  se- 
creto,  ad  consecrandum ;  secundo  manifeste,  ad 
instruendum.  -  Sed  nec  hoc  stare  potest.  Quia 
sacerdos  consecrat  proferens  haec  verba,  non  ut 
a  Christo  in  occulta  benedictione  dicta,  sed  ut 
publice  prolata.  Unde,  cum  non  habeant  vim 
huiusmodi  verba  nisi  ex  Christi  prolatione,  vi- 
detur  quod  etiam  Christus  manifeste  ea  profe- 
rens  consecraverit. 

Et  ideo  alii  *  dixerunt  quod  Evangelistae  non 
semper  eundem  ordinem  in  recitando  servave- 
runt  quo  res  sunt  gestae :  ut  patet  per  Augusti- 
num,  in  libro  de  Consensu  Evangelistarum  *.  Unde 
intelligendum  est  ordinem  rei  gestae  sic  exprimi 
posse:  Accipiens  patiem ,  benedixit  dicens,  Hoc 
est  corpus  meum ,  et  deinde  fregit  et  dedit  disci- 
pulis  suis.  -  Sed  idem  sensus  potest  esse  in  ®  ver- 
bis  Evangelii  non  mutatis.  Nam  hoc  participium 


dicens  concomitantiam  quandam  importat  verbo- 
rum  prolatorum  ad  ea  quae  praecedunt.  Non 
autem  oportet  quod  haec  concomitantia  intelli- 
gatur  solum  respectu  verbi  ultimi  prolati,  quasi 
Christus  tunc  ista  verba  protulerit  quando  dedit 
discipulis  suis:  sed  potest  intelligi  concomitantia 
respectu  totius  praecedentis,  ut  sit  sensus :  Dum 
benediceret  et  frangeret  et  daret  discipulis  suis, 
haec  verba  dixit,  Accipite  etc. 

Ad  secundum  dicendum  quod  in  his  verbis,  Ac- 
cipite  et  comedite,  intelligitur  usus  materiae  con- 
secratae,  qui  non  est  de  necessitate  huius  sacra- 
menti,  ut  supra  *  habitum  est.  Et  ideo  nec  haec  *  Q"- '-«",  art. 
verba  sunt  de  substantia  formae.    - 

Quia  tamen  ad  quandam  perfectionem  sacra- 
menti  pertinet  materiae  consecratae  usus ,  sicut 
operatio  non  est  prima,  sed  secunda  perfectio  rei ; 
ideo  per  omnia  haec  verba  exprimitur  tota  per- 
fectio  huius  sacramenti.  Et  hoc  modo  Eusebius 
intellexit  his  verbis  confici  sacramentum,  quan- 
tum  ad  primam  et  secundam  perfectionem  ipsius. 

Ad  tertium  dicendum  quod  in  sacramento  ba- 
ptismi  minister  aliquem  actum  exercet  circa  usum 
materiae ,  qui  est  de  essentia  sacramenti :  quod 
non  est  in  hoc  sacramento.  Et  ideo  non  est  si- 
milis  ratio. 

Ad  quartum  dicendum  quod  quidam  dixerunt 
hoc  sacramentum  perfici  non  posse  praedictis 
verbis  prolatis  et  aUis  praetermissis ,  praecipue 
quae  sunt  in  canone  missae.  -  Sed  hoc  patet  esse 
falsum.  Tum  ex  verbis  Ambrosii  supra  *  indu- 
ctis.  Tum  etiam  quia  canon  missae  non  est  idem 
apud  omnes,  nec  secundum  omnia  tempora,  sed 
diversa  sunt  a  diversis  apposita. 

Unde  dicendum  est  quod,  si  sacerdos  sola 
verba  praedicta  proferret  cum  intentione  confi- 
ciendi  hoc  sacramentum,  perficeretur  hoc  sacra- 
mentum :  quia  intentio  faceret  ut  haec  verba  in- 
teliigerentur  quasi  ex  persona  Christi  prolata, 
etiam  si  verbis  praecedentibus  hoc  non  recita- 
retur.  Graviter  tamen  peccaret  sacerdos  sic  con- 
ficiens  hoc  sacramentum,  utpote  ritum  Ecclesiae 
non  servans.  Nec  est  simile  de  baptismo,  quod 
est  sacramentum  necessitatis :  defectum  autem 
huius  sacramenti  potest  supplere  spiritualis  man- 
ducatio,  ut  Augustinus  dicit  *.  \n!'i^li """' 


•   In 

cont. 


arg.    Sti 


f)  ex,  -  quasi  ex  tertla. 

S)  potest  esse  in,  -  potest  esse  etiam  G,  potest  etiam  esse  H,  po- 


test  liaberi  in  F,  haberi  potest  etiam  Pl. 


Oommen.taria  Cardinalis  Caietani 


Num.  i-v  om.  »  ^>,irca   primos  articulos  quaestionis  septuagesimaeocta- 
V^vae,  tractandum    occurrit    dubium   de    verbis  neces- 
sariis  ad  consecrationem  sanguinis.  Et,  omissis  argumentis 
hinc  et  inde,  plana  incedendo  via,  sciendum  est  Graecos 
et  Latinos  non  convenire  in  verbis  consecrationis  sangui- 
nis.  Nam,  ut  Durandus  refert  *,  et  nos  certificati  quoque 
sumus,  quatuor  dictiones  habet  forma  nostra  quibus  caret 
Ecclesia   Graeca,  scilicet,  calix,  aeterni,  mysterium,  fidei. 
Et  cum  in  Ecclesia  Graeca  tot  illustres  sancti  et  doctores 
floruerint,  dubitandum  nullo  pacto  est  de  sufiicientia  ilHus 
formae,  scilicet :  Hic  est  sanguis  meus  novi  testamenti,  qui 
Wna.-Goar,^»-  i""o  vobis  et  pro  multts  effundetur  in  remtsstonem  pecca- 
<hoiog.  torum  *.  Hinc  enim  sufficienter  probatur  non  omnia  qui- 


P. 


•  IV  Sent.,  dist. 
TIII,  qu.  II. 


*  Vide  S.  loan. 
Clirys.  Missa  di 


bus  utimur  in  forma  consecrationis  sanguinis  esse  de  ne- 
cessitate  sacramenti. 

Et  si  diligentius  perscrutati  fuerimus,  clarum  quoque  fiet 
quod  illa  verba,  qui  pro  vobis  et  pro  multis  etc,  non  sunt 
de  necessitate  sacramenti.  Quod  ex  eo  probatur  quod  Pau- 
lus  Apostolus,  I  ad  Cor.  xi  *,  e.xpresse  dicit  Christum  di- 
xisse,  Hoc  est  corpus  meum,  quod  pro  vobis  tradetur;  et 
Ecclesia  Graeca  utitur  hac  forma  in  consecratione  cor- 
poris ,  Hoc  est  corpus  meum ,  quod  pro  vobis  frangitur 
in  remi.ssionem  peccatorum  * ;  Romana  autem  Ecclesia  in 
consecratione  corporis  praedictam  adiunctionem ,  dictam 
a  Christo,  omittit.  Ex  quo  facto  apparet  manifeste  quod 
huiusmodi  additio,  facta  a  Christo,  et  qua  utuntur  Graeci, 


Vers.  24. 


•  Vide  Goar,  ubi 
supra. 


QUAESTIO  LXXVIII,  ARTICULUS  II 


207 


non  est  de  necessitate  sacramenti.  Ac  per  hoc,  eadem 
ratione,  in  consecratione  sanguinis  illa  adiunctio,  qui  pro 
vobis  etc,  non  est  de  necessitate  sacramenti :  eadem  enim 
est  ratio  in  utraque  forma  quoad  vim  consecrationis,  quam- 
vis  non  sit  eadem  ratio  quoad  convenientiam  explicandae 
virtutis ;  quia  convenientius  explicatur  virtus  passionis 
Christi  in  consecratione  sanguinis  quam  corporis ,  ut  in 
*Resp.  ad2,7.   Httera  tertii  articuH  *  Auctor  declarat. 

II.  Cum  autem  ex  usu  Ecclesiae  Graecae  in  consecra- 
tione  sanguinis  habeamus  quod  non  omnia  quae  nos  di- 
cimus  sunt  necessaria  ad  consecrationem;  et  ex  usu  Ec- 
clesiae  Latinae  in  consecratione  corporis  habeamus  quod 
non  omnia  quae  tunc  Christus  dixit  sunt  necessaria  ad 
consecrationem :  oportet  ad  aHquod  solidum  fundamentum 
recurrere ,  super  quod  fundari  possit  certitudo  discretiva 
verborum  ad  consecrationem  necessariorum  a  non  neces- 
sariis  ad  iHam.  Et  cum  hoc  sit  communis  illa  maxima, 
Sacramentalia  verba  significant  quod  efficitur  ex  vi  sa- 
cramenti,  quae,  ut  patet  discurrendo  per  omnia  sacramenta, 
verissima  ac  soHdissima  comprobatur:  ideo,  ab  hac  regula 
non  decHnando  ad  dexteram  aut  ad  sinistram,  inveniemus 
non  esse  necessaria  ad  consecrationem  sanguinis  nisi  qua- 
tuor  verba  haec,  Hic  est  sanguis  meus. 

Et  Hcet  Scotus  *,  cum  multis  aHis,  dubitet,  mihi  tamen 
nuHa  apparet  dubitandi  ratio  probabiHs,  sed  indubie  sen- 
tiendum  est  ut  diximus. 

Praeter  praedicta,  fuha  quoque  est  sententia  haec  aucto- 
ritate  beati  Ambrosii,  in  Hbro  de  Sacramentis  *,  quam  habes 
de  Consecr.,  dist.  n,  cap.  Panis;  et  Magistri  Sententiarum, 
in  VIII  distinctione  *  Quarti,  ubi  etiam  adducit  beatum  Am- 
brosium. 

III.  Verba  autem  Htterae  tertii  articuH  in  quibus  Au- 
ctor  videtur  sonare  oppositum ,  verificantur  distinguendo 
quod  verba  aHqua  esse  de  substantia  formae  contingit 
dupHciter :  primo,  quod  sine  iHis  non  sit  forma ;  alio  modo, 
quod  sine  ilHs  non  est  forma  perfecta.  Et  in  secundo  sensu 
verificantur  verba  litterae,  non  autem  in  primo. 

Unde  et  in  responsione  ad  secundum  eiusdem  articuli, 
cum  argumentum  esset  quod  non  sunt  maioris  ejficaciae 
verba  quae  proferuntur  in  consecratione  panis  quam  ea 
quae  proferuntur  in  consecratione  vini,  etc,  responsio  ad 
perfectionem  convenientiae  recurrit,  quare  potius  fiat  ad- 
ditio  in  consecratione  sanguinis :  non  negando  aequalem 
efficaciam  in  verbis  utriusque  formae  significantibus  quod 
efficitur. 

•Art.3,  in  corp.  jv.  Ratio  quoque  in  Httera  *  allata,  scilicet,  Determi- 
nationes  praedicati  pertinent  ad  integritatem  locutionis, 
dupliciter  intelligi  potest.  Primo ,  quod  sine  huiusmodi 
determinationibus  non  sit  integra  locutio,  integritate  es- 
sentiali,  praeiacentis  enuntiationis.  Et  sic  in  proposito  so- 
lum  illud  pronomen  meus  est  de  integritate  enuntiationis, 
cum  dicitur,  Hic  est  sanguis  meus. 

Alio  modo,  quod  ipsae  determinationes  non  habent 
integrum  sensum  sine  praeiacente  enuntiatione.  Et  sic  ve- 
rificatur  ratio  in  proposito  quoad  omnia  adiuncta.  Quo- 
niam  constat  quod ,  dicendo ,  novi  et  aeterni  testamenti 
mysterium  fidei  qui  pro  vobis  etc,  integra  non  sit  locutio 


*  IV  Sent.,  dist. 
VIII,  qu.  II,  art.  2. 


'Lib.IV,  cap.  v. 


*  Cap.   Forma 
vero. 


omnia 
interponuntur 


sine  praecedenti  enuntiatione ,  Hic  est  sanguis  meus.  Et 
huius  integritatis  signa  sunt,  quae  in  littera  *  afferuntur, 
duo :  primum,  quod  .'sacerdos  eodem  ritu  et  modo 
haec  profert;  secundum,  quod  Luc.  x 
verba  sequentia  verbis  primis. 

V.  At  si  quis  contendat  expositiones  has  posse  convenire 
litterae  verbis,  sed  non  intentioni  Auctoris ,  qui  videtur 
ex  proposito  docere  oppositum :  meminerit  primo,  me  ab 
Auctore  didicisse,  post  Augustinum  *,  talem  exhibere  alio- 
rum  lectorem,  qualem  meorum  exopto.  In  ultimo  siqui- 
dem  praecedentis  quaestionis  articulo  *  Auctor  verba  Inno- 
centii  III,  de  Celebratione  Missarum,  in  cap.  Cum  Mar- 
thae,  ad  verum  sensum  trahit,  non  curans  de  intentione 
opinantis  accidens  migrare  de  subiecto  in  subiectum.  - 
Advertat  deinde  Auctorem,  si  oppositum  sensit,  opinative 
locutum:  incipit  enim  corpus  articuU:  Circa  kanc  formam 
est  duplex  opinio. 

Omissa  igitur  superflua  curiositate  quid  opinatus  fuerit 
in  re  clarificata  hic  vel  iHe  theologus,  sufficere  nobis  debet 
ex  solido  fundamento  veritatem  cognoscere. 

IN  responsione  ad  quartum  primi  articuli,  specialiter  no- 
tandum  occurrit  quod  Scotus,  in  viir  distinctione  *  Quarti, 
in  dubium  ita  vertit  quod  ambiguum  relinquit  an  sola 
verba  consecrationis  prolata  a  sacerdote  conficiant  hoc  sa- 
cramentum,  praetermissis  aliis  quae  in  canone  missae  con- 
tinentur :  motus  ratione  in  littera  *  allata,  scilicet  quod  verba 
huiusmodi  debent  ex  vi  verborum  significare  hoc  esse  cor- 
pus  Christi,  alioquin  non  significarent  quod  efficitur  in 
hoc  sacramento ;  sed,  praetermissis  aliis,  hoc  non  signifi- 
caretur,  sed  significaretur  hoc  esse  corpus  sacerdotis ,  ex 
vi  verborum,  licet  ex  intentione  significaretur  esse  corpus 
Christi. 

II.  Scito  igitur  dupliciter  verba  haec  proferri  a  sacer- 
dote  :  scilicet  recitative,  et  significative.  Et  si  ad  recitatio- 
nem  spectetur,  opinio  quam  sequitur  Scotus,  ab  Auctore 
improbata,  rationabilis  invenitur :  quoniam  non  recitaretur 
hoc  esse  corpus  Christi  nisi  prae-recitaretur  Christum 
dixisse,  Hoc  est  corpus  meum.  Et  quoad  hoc,  idest  reci- 
tationis  vim,  procedit  ratio  adducta. 

Sed  si  verba  haec  significative  solum  considerentur,  cum 
proferuntur  a  sacerdote  in  persona  Christi ,_  ex  hoc  ipso 
quod  sacerdos  dicit  ea  in  persona  Christi,  significant  hoc 
esse  corpus  Christi. 

Et  comparando  hos  duos  modos  proferendi  ad  invi- 
cem,  secundus  praeponderat  primo,  propter  duo.  Tum 
quia  recitative  verba  tenentur  materialiter. 

Tum  quia  recitative  sacerdos  non  conficit  in  persona 
Christi,  sed  recitat  Christum  conficientem.  In  Concilio  au- 
tem  Florentino  *,  sub  Eugenio  IV,  legimus  haec  verba :  Sa- 
cerdos  in  persona  Christi  loquens  hoc  conficit  sacramen- 
tum.  Unde  sequitur  quod  intentio  sacerdotis  ad  gerendum 
personam  Christi  *,  in  hoc  ipso  quod  intendit  conficere  sa- 
cramentum,  sufficiat  ad  exprimendum  ex  vi  verborum  hoc 
esse  corpus  Christi,  dicendo  in  persona  Christi,  Hoc  est 
corpus  meuin.  £t  hac  ratione  motus  est  Auctor,  ut  patet 
in  littera. 


Ibid. 


•Cf.Ep.LXXXII, 
al.  XIX,  ad  Hie- 
ron.,  cap.  iv. 

*  Resp.  ad  1. 


Qu.  II,  art.  2. 


In  arg. 


'  In  Decret.  pro 
Ameit. 


'  loquens. . . 
Chrtsti  om. 


ARTICULUS  SECUNDUS 

UTRUM  HAEC  SIT  CONVENIENS  FORMA  CONSECRATIONIS  PANIS,  HOC  EST  CORPUS  MEUM 

Supra,  qu.  Lxxv,  art.  2;  IV  Sent.,  dist.  vm,  qu.  11,  art.  1,  qu'  3,  4;  In  Matth. ,  cap.  xxvi;  I  ad  Cor.,  cap.  xi,  lect.  v. 


•  Vid.Comment. 
Caiet.post  art.  t. 


>D  SECUNDUM  sic  PROCEDiTUR*.  Vidctur  quod 
haec  non  sit  conveniens  forma  conse- 
crationis  panis :  Hoc  est  corpiis  meum. 
^Per  formam  enim  sacramenti  debet  ex- 
primi  sacramenti  effectus.  Sed  effectus  qui  fit 
in  consecratione  panis,  est  conversio  substantiae 
panis  in  corpus  Christi:  quae  magis  exprimitur 


per  hoc  verbum  fit,  quam  per  hoc  verbum  est. 
Ergo  in  forma  consecrationis  deberet  dici:  Hoc 
Jit  corpus  meum. 

2.  Praeterea,  Ambrosius  dicit,  in  libro  de  Sa- 
cramentis  * :  Sermo  Christi  hoc  conjicit  sacramen- 
tum.    Quis   sermo    Christi?   Hic   quo  facta   sunt  J^/^''""'"'-' 
omnia:  jussit    Dominus    et  facta    sunt    caeli   et 


•Lib.IV.ctp. 
•  Cf.  can.  Par 


208 


QUAESTIO  LXXVIII,  ARTICULUS  II 


terra.  Ergo  et  forma  huius  sacramenti  conve- 
nientior  esset  per  verbum  imperativum,  ut  dice- 
retur:  Hoc  sit  corpiis  meum. 

3.  Praeterea,  per  subiectum  huius  locutionis 
importatur  illud  quod  convertitur:  sicut  per  prae- 
dicatum  importatur  conversionis  terminus.  Sed, 
sicut  est  determinatum  id  in  quod  fit  conversio, 
non  enim  fit  conversio  nisi  in  corpus  Christi; 
ita  est  determinatum  id  quod  convertitur,  non 
enim  convertitur  in  coi-pus  Christi  nisi  panis. 
Ergo,  sicut  ex  parte  praedicati  ponitur  nomen, 
ita  ex  parte  subiecti  debet  poni  nomen,  ut  di- 
catur:  Hic  panis  est  corpus  meum. 

4.  Praeterea,  sicut  id  in  quod  terminatur  con- 
versio  est  determinatae  naturae,  quia  est  corpus ; 
ita  etiam  est  determinatae  personae.  Ergo  ",  ad 
determinandam  personam,  debet  dici:  Hoc  est 
corpus  Christi. 

5.  Praeterea,  in  verbis  formae  non  debet  poni 
aliquid  quod  non  sit  de  substantia  eius.  In- 
convenienter  ergo  additur  in  quibusdam  libris 
haec  coniunctio  enirn,  quae  non  est  de  substantia 
formae. 

Sed  contra  est  quod  Dominus  hac  forma  in 
consecrando  est  usus,  ut  patet  Matth.  xxvi  *. 

Respondeo  dicendum  quod  haec  est  conveniens 
forma  consecrationis  panis.  Dictum  est  enim  * 
quod  haec  consecratio  consistit  in  conversione 
substantiae  panis  in  corpus  Christi.  Oportet  au- 
tem  formam  sacramenti  significare  id  quod  in 
sacramento  effiicitur.  Unde  et  forma  consecratio- 
nis  panis  debet  significare  ipsam  conversionem 
panis  in  corpus  Christi.  In  qua  tria  considerantur : 
scilicet  ipsa  conversio,  et  terminus  a  quo,  et 
terminus  ad  quem. 

Conversio  autem  potest  considerari  dupliciter: 
uno  modo,  ut  in  Jieri;  alio  modo,  ut  in  facto 
esse.  Non  autem  debuit  significari  conversio  in 
hac  forma  ut  in  fieri,  sed  ut  in  facto  esse.  Primo 
quidem,  quia  haec  conversio  non  est  successiva, 
•  Qu.  Lxxv,  art.  ut  supra  *  habitum  est,  sed  instantanea :  in  hu- 
iusmodi  autem  mutationibus  fieri  non  est  nisi 
factum  esse.  -  Secundo,  quia  ita  se  habent  for- 
mae  sacramentales  ad  significandum  effectum  sa- 
cramenti,  sicut  se  habent  formae  artificiales  ad 
repraesentandum  effectum  artis.  Forma  autem 
artificialis  est  similitudo  ultimi  effectus  in  quem 
fertur  intentio  artificis :  sicut  forma  artis  in  mente 
aedificatoris  est  forma  domus  aedificatae  princi- 
paliter,  aedificafionis  autem  per  consequens.  Unde 


*  Vers.  26. 


Art. 


et  in  hac  forma  debet  exprimi  conversio  ut  in 
facto  esse  *,  ad  quod  fertur  intentio.  '  ^-  "5- 

Et  quia  ipsa  conversio  exprimitur  in  hac  forma 
ut  in  facto  esse,  necesse  est  quod  extrema  con- 
versionis  significentur  ut  se  habent  in  facto  esse 
conversionis.    Tunc  autem  terminus  in  P  quem  P 

habet  propriam  naturam  suae  substantiae:  sed 
terminus  a  quo  non  manet  secundum  suam  sub- 
stantiam,  sed  solum  secundum  accidenfia,  quibus 
sensui  subiacet,  et  ad  sensum  determinari  potest. 
Unde  convenienter  terminus  conversionis  a  quo 
exprimitur  per  pronomen  demonstrativum  rela- 
tum  ad  accidentia  sensibilia,  quae  manent.  Ter- 
minus  autem  ad  quem  exprimitur  per  nomen 
significans  naturam  eius  in  quod  fit  conversio: 
quod  quidem  est  totum  corpus  Christi ,  et  non 
sola  caro  eius,  ut  dictum  est  *.  Unde  haec  forma  '  Q"-  '-"^•'.  "<• 

.       .  1,  ad  2. 

est  convenientissima :  Hoc  est  corpiis  meum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  fieri   non  est 
ultimus  effectus  huius  consecrationis,  sed  factum 
esse,  ut  dictum  est  *.  Et  ideo  hoc  potius  exprimi  *  ^"  corpore. 
debet  in  forma. 

Ad  secundum  dicendum  quod  sermo  Dei  ope- 
ratus  est  in  creatione  rerum,  qui  etiam  operatur 
in  hac  consecratione :  aliter  tamen  et  aliter.  Nam 
hic  operatur  sacramentaliter  f,   idest  secundum  ^ 

vim  significationis.  Et  ideo  oportet  in  hoc  ser- 
mone  significari  ultimum  effectum  consecratio- 
nis  per  verbum  substantivum  indicativi  modi  et 
praesentis  temporis.  Sed  in  creatione  rerum  ope- 
ratus  est  solum  effective:  quae  quidem  efficientia 
est  per  imperium  suae  sapientiae.  Et  ideo  in 
creatione  rerum   exprimitur  sermo  Dominicus  *  ^ 

per  verbum  imperativi  modi :  secundum  illud 
Gen.  I*:  Fiat  lux,  et  facta  est  lux.  •  vers.  3. 

Ad  tertium  dicendum  quod  terminus  a  quo  in 
ipso  facto  esse  conversionis  non  retinet  naturam 
suae  substantiae,  sicut  terminus  ad  quem.  Et  ideo 
non  est  simile. 

Ad  quartum  dicendum  quod  per  hoc  prono- 
men  meum,  quod  includit  demonstrationem  pri- 
mae  personae,  quae  est  persona  loquentis,  suffi- 
cienter  exprimitur  persona  Christi,  ex  cuius  per- 
sona  haec  proferuntur,  ut  dictum  est  *.  *  '^'"'-  '• 

Ad   quintum   dicendum   quod   haec   coniunctio 
enim  apponitur  in  hac  forma  secundum  consue- 
tudinem  Romanae  Ecclesiae  a  beato  Petro  Apo-  'd^s.M^^My- 
stolo  derivatam*.  Et  hoc  propter  continuafionem  fvT''Mp.^'cam 
ad  verba  praecedentia.  Et  ideo  non  est  de  forma :  MnMiiJ!'  ^'' 
sicut  nec  praecedentia  '  formam.  • 


a)  Ergo.  -  sicut  ad  determinandum   natwam   dicitur  corpus  ita 
iiddunt  PFI.  -  Pro  debet,  deberet  tertia. 
?)  1(1.  -  ad  P. 


effective   et  (et  om.   HpG)   sacramentaliter 


f)  saoramentaliter. 
PFGHI. 

0)  Dominicus,  -  divinitus  Da,  divinus  P. 

e)  praecedentia.  -  verba  praecedentia  editiones. 


QUAESTIO  LXXVIII,  ARTICULUS  III 


209 


ARTICULUS  TERTIUS 

UTRUM  HAEC  SIT  CONVENIENS  FORMA  CONSECRATIONIS  VINI 
HIC  EST  CALIX  SANGUINIS  MEI,  ETC. 

IV  Sent.,  dist.  vm,  qu.  11,  art.  2,  qu*  1,  2,  3;  In  Matth.,  cap.  xxvi;  I  ad  Cor.,  cap.  xi,  lect.  vi. 


•  Vid.  Comment. 
Caiet.  post  art.  1. 


j^D  TERTiUM  sic  PROCEDiTUR*.  Videtur  quod 
haec  non  sit  conveniens  forma  conse- 
crationis  vini  ':  Hic  est  calix  sanguinis 
mei,  nopi  et  aeterni  testamenti ,  myste- 
rium  fidei,  qui  pro  vobis  et  pro  multis  effundetur 
in  remissionem  peccatorum.  Sicut  enim  panis  con- 
vertitur  in  corpus  Christi  ex  vi  consecrationis, 
ita  et  vinum  in  sanguinem  Christi,  sicut  ex  prae- 
•  Qu.  Lxxvi,  art.  dictis  *  patct.  Sed  in  forma  consecrationis  panis 
ponitur  in  recto  corpus  Christi,  nec  aliquid  aliud 
additur.  Inconvenienter  ergo  in  hac  forma  poni- 
tur  sanguis  Christi  in  obliquo ,  et  additur  calix 
in  recto,  cum  dicitur,  Hic  est  calix  sanguinis  mei. 

2.  Praeterea,  non  sunt  maioris  efftcaciae  verba 
quae  proferuntur  in  consecratione  panis  quam 
ea  quae  proferuntur  in  consecratione  vini:  cum 
utraque  sint  verba  Christi.  Sed  statim  dicto,  Hoc 
est  corpus  meum,  est  perfecta  consecratio  panis. 
Ergo  statim  cum  dictum  est,  Hic  est  calix  san- 
guinis  mei,  est  perfecta  consecratio  sanguinis.  Et 
ita  ea  quae  consequuntur  ^  non  videntur  esse  de 
substantia  formae:  praesertim  cum  pertineant  ad 
proprietates  huius  sacramenti. 

3.  Praeterea,  Testamentum  novum  pertinere 
videtur  ad  internam  inspirationem :  ut  patet  ex 
hoc  quod  Apostolus,  adHeb.wn*,  introducit 
verba  quae  habentur  in  lerem.  xxxi  *,  Consum- 
mabo  super  domum  Israel  testamentum  novum, 
dando  leges  meas  in  mentibus  eorum.  Sacramen- 
tum  autem  exterius  visibiliter  agitur.  Inconve- 
nienter  ergo  in  forma  sacramenti  dicitur,  novi 
Testamenti. 

4.  Praeterea,  novum  dicitur  aliquid  ex  eo 
quod  est  prope  ^  principium  sui  esse.  Aeternum 
autem  noh  habet  principium  sui  esse.  Ergo  in- 
convenienter  dicitur  novi  et  aeterni:  quia  videtur 
contradictionem  implicare. 

5.  Praeterea,  occasiones  erroris  sunt  homini- 
bus  subtrahendae :  secundum  illud  Isaiae  lvii  * : 
Auferte  offendicula  de  via  populi  mei.  Sed  qui- 
dam  erraverunt  aestimantes  mystice  solum  esse 
corpus  et  sanguinem  Christi  in  hoc  sacramento  *. 
Ergo  in  hac  forma  inconvenienter  ponitur  my- 
sterium  ^  fidei. 

6.  Praeterea,  supra  *  dictum  est  quod,  sicut 
baptismus  est  sacramentum  fidei,  ita  Eucharistia 
est  sacramentum  caritatis.  Ergo  in  hac  forma 
magis  debuit  poni  caritas  quam  fides. 

7.  Praeterea,   totum   hoc   sacramentum,    et 


*  Vers.  8,  10. 
'  Vers.  31,  33. 


*  Vers.  14. 


•  Cf.  -qu.   Lxxv, 

I     ' 

■i*  Qu.  Lxxiii,  art. 
3,ad3;  qu  lxxiy, 
art.  4,  ad  3. 


praesertim  cum,  Luc.  xxii 
est   corpus  meum,    quod 


'  Vers.  ig;lad 
Cor. ,  cap.  XI , 
vers.  24. 


*  Qu.  xLvm,  art. 
3;qu.xLix,art.  3, 


quantum  ad  corpus  et  quantum  ad  sanguinem, 
est  memoriale  Dominicae  passionis:  secundum 
illud  I  Cor.  XI  * :  Quotiescumque  manducabitis  pa-  '  ver$.  26. 
nem  hunc  et  calicem  bibetis,  mortem  Domini  an- 
nuntiabitis.  Non  ergo  magis  debuit  in  forma  con- 
secrationis  sanguinis  fieri  mentio  de  passione 
Christi  et  de  eius  fructu,  quam  in  forma  conse- 
crationis  corporis:  prae^f^rtim  f-nm  T  nr-  wn  * 
Dominus  dixerit :  Hoc 
pro  vobis  tradetur. 

8.  Praeterea,  passio  Christi,  ut  supra  *  ha- 
bitum  est,  ad  sufficientiam  profuit  omnibus,  quan- 
tum  vero  ad  efftcaciam  '■■  profuit  multis.  Debuit 
ergo  dici  quod  effundetur  pro  omnibus,  aut  pro 
multis,  sine  hoc  quod  adderetur  pro  vobis. 

g.  Praeterea,  verba  quibus  hoc  sacramentum 
conficitur,  ef&caciam  habent  ex  institutione  Chri- 
sti.  Sed  nullus  Evangelista  recitat  Christum  haec 
omnia  verba  dixisse.  Ergo  non  est  conveniens 
forma  consecrationis  vini. 

Sed  contra  est  quod  Ecclesia,  ab  Apostolis 
instructa  *,  utitur  hac  forma  in  consecratione 
vini. 

Respondeo  dicendum  quod  circa  hanc  formam 
est  duplex  opinio.  Quidam  *  enim  dixerunt  quod 
de  substantia  formae  huius  est  hoc  solum  quod 
dicitur,  Hic  est  calix  sanguinis  mei,  non  autem 
ea  quae  sequuntur.  -  Sed  hoc  videtur  inconve- 
niens :  quia  ea  quae  sequuntur ,  suht  quaedam 
determinationes  praedicati,  idest  sanguinis  Christi ; 
unde  pertinent  ad  integritatem  locutionis  "^.  ^ 

Et  propter  hoc  sunt  alii  qui  melius  dicunt 
quod  '''  omnia  sequentia  sunt  de  substantia  formae,  1 

usque  ad  hoc  quod  postea  sequitur,  Hoc  quoties- 
cumque  feceritis,  quae  pertinent  ad  usum  huius 
sacramenti,  unde  non  sunt  de  substantia  formae. 
Et  inde  est  quod  sacerdos  eodem  ritu  et  modo, 
scilicet  tenendo  ^  calicem  in  manibus,  omnia  haec  ^ 

verba   profert.    Lucae   etiam  xxii   interponuntur 
verba   sequentia  verbis  primis  ',   cum  dicitur*:  .vers.20. 
Hic  calix  novum  testamentum  est  in  sanguine  meo. 

Dicendum  est  ergo  quod  omnia  praedicta  verba 
sunt  de  substantia  formae :  sed  per  prima  verba  *,.  " 

Hic  est  calix  sanguinis  mei,  significatur  ipsa  con- 
versio  vini  in  sanguinem,  eo  modo  quo  dictum 
est  *  in  forma  consecrationis  panis ;  per  verba  "  •^"-  =• 
autem  sequentia  designatur  virtus  sanguinis  effusi 
in  passione,  quae  operatur  in  hoc  sacramento. 
Quae   quidem  ad   tria   ordinatur ''.    Primo  qui-  ^" 


•  Cf.  cap.  Cum 
Marthae,  de  Ce- 
lebrat.  Missar. 


'  Halens.  5uiii. 
Theol.  p.  IV,  qu. 
x,  memb.  iv,  art. 
2.  S  4;  s.  Bona- 
vent.  IV  Sent., 
dist.  VIII,  p.  II, 
art.  i,  qu.2:  Ta- 
rantas.  IV  Sent., 
dist.  VIII,  qu.  3, 
art.  2. 


«)  vini.  -  videticet  HpG,  vini  videlicet  sG  et  bc.  -  Ante  «oi-i  I 
addit  et.  Pro  mysterhtm  fidei,  ministerium  fidei  ABCE,  om.  I. 

fi)  consequtintiir.  —  sequuntur  P. 

f)  prope.  -  sBC  a  et  tertia  praeter  H ;  proprie  ADEHpB,  proprium. 
FpC. 

Z)  mysterium.  -  ministerium  ABCDpI. 

e)  efficaciam.  -  efficientiam  sG  et  editiones,  suffi^m  \\ ;  oinnibus... 
profuit  ora.  pG.  -  Pro  quod  effttndetur,  qui  effundetur  P. 

SuMMAK  Thkoi,.  D.  Thomak  T.  IX. 


C)  locutionis.  -  eiusdem  locutionis  PFI ;  alias  non  habetur  ly 
eittsdem  marsjo  P. 

r,)  sunt  alii  qui  meliua  dicunt  quod.  -  sicut  alii  melius  dicunt  PI ; 
melius  om.  H. 

0)  tenendo.  -  F  et  tertia;  tenendi. 

1)  primis.  —  praemissis  P. 

x)  verba.  -  cum  dicitur  addunt  F  et  tertia. 
\)  ordinatur.  -  ordinantur  CEFGpH  et  ac. 


210 


QUAESTIO  LXXVllI,  ARTICULUS  III 


Vers.  14. 


dem,  et  principaliter,  ad  adipiscendam  aeternam 

•  vers.  19.        hereditatem:  secundum  iilud  .Hi?/'.  x  * :  Habemus 

fiduciam  in  introitu  sanctorum  per  sanguineni  eius. 

Et  ad  hoc  designandum  dicitur,  riovi  Testamenti 

V-  et  aeterni  ^.  -  Secundo,  ad  iustitiam  gratiae,  quae 

♦  vers.  25, 26.     est  per  fidem  :  secundum  illud  Rom.  iii  *:    Quem 

proposuit  Deus  propitiatorem  perfidem  in  sanguine 
eius ,  ut  sit  ipse  iustus ,  et  iustificans  eum  qui  ex 
fide  est  lesii  Christi.  Et  quantum  ad  hoc  subdi- 
tur,  mysterium  fidei.  -  Tertio  autem,  ad  remo- 
vendum  impedimenta  utriusque  praedictorum , 
scilicet  peccata :  secundum  illud  Heb.  ix  * :  San- 
guis  Christi  emundabit  conscientias  nostras  ab  ope- 
ribus  mortuis,  idest  a  peccatis.  Et  quantum  ad 
hoc  subditur ,  qui  pro  vobis  et  pro  multis  aliis  ^ 
effundetur  in  remissionem  peccatorum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  cum  dicitur, 
Hic  est  calix  sanguinis  mei,  est  locutio  figurativa, 
et  potest  dupliciter  intelligi.  Uno  modo,  secun- 
dum  metonymiam,  quia  ^  ponitur  continens  pro 
contento,  ut  sit  sensus:  Hic  est  sanguis  meus 
contentus  in  calice.  De  quo  fit  hic  mentio,  quia 
sanguis  Christi  in  hoc  sacramento  consecratur 
inquantum  est  potus  fidelium,  quod  non  im- 
portatur  in  ratione  sanguinis:  et  ideo  oportuit 
hic  °  designari  per  vas  huic  usui  accommodatum. 

Alio  modo  potest  intelligi  secundum  metapho- 
ram,  prout  per  calicem  similitudinarie  intelligitur 
passio  Christi,  quae  ad  similitudinem  calicis  in- 
ebriat,  secundum  illud  Thren.  iii  *,  Replevit  me 
amaritudinibiis,  inebriavit  me  absynthio:  unde  et 
ipse  Dominus  passionem  suam  calicem  nominat, 
Matth.  XXVI  *,  dicens,  Transeat  a  me  calix  iste;  - 
ut  sit  sensus :  Hic  est  calix  passionis  meae.  De 
qua  fit  menfio  in  sanguine  seorsum  a  corpore 
consecrato,  quia  separatio  sanguinis  a  corpore 
fuit  per  passionem. 

Ad  secundum  dicendum  quod  quia,  ut  dictum 
^'J;  est  *,  sanguis  seorsum  consecratus  expresse  pas- 
sionem  Christi  repraesentat,  ideo  potius  in  con- 
secratione  sanguinis  fit  mentio  de  effectu  pas- 
sionis  quam  in  consecratione  corporis,  quod  est 
passionis  subiectum.  Quod  etiam  designatur  in 
hoc  quod  Dominus  dicit,  quod  pro  vobis  trade- 
tur:  quasi  dicat,  quod  pro  vobis  passioni  sub- 
iicietur. 

Ad  TERTiuM  dicendum  quod  testamentum  est 
dispositio  hereditatis.  Hereditatem  autem  caele- 
stem  Deus  disposuit  hominibus  dandam  per  vir- 
tutem  sanguinis  lesu  Christi:  quia,  ut  dicitur 
vers.  i5.  Hcb.  IX  *:  Ubi  est  testamentutn,  mors  necesse  est 
intercedat  testatoris.  Sanguis  autem  Christi  dupli- 
citer  est  hominibus  exhibitus.  Primo  quidem,  in 
figura :  quod  pertinet  ad  vetus  Testamentum.  Et 
ideo  Apostolus  ibidem  *  concludit :  Unde  nec  pri- 
mum  Testamentum  sine  sanguine  dedicatum  est: 
quod  patet  ex  hoc  quod,  sicut  dicitur  Exod.  xxiv  *, 


*  Vcrs.  13. 


*  Vers.  39. 


*  Resp.  ad  1;  qu 
Lxxvi,  art.  3,adt 


•  Vers.  18. 

•  Vcrs.  7,  8 ;  ad 
Heb. ,  cap.  ix  , 
vers.  19,  20. 


lecto  omni  maiidato  legis  a  Moyse ,  omnem  po- 
pulinn  aspersit,  dicens:  Hic  est  sanguis  testamenti 
quod  tnandavit  ad  vos  Deus. 

Secundo  autem  est  exhibitus  in  rei  veritate : 
quod  pertinet  ad  novum  Testamentum.  Et  hoc 
est  quod  Apostolus  ibidem  *  praemittit,  dicens :  *  vers.  15. 
Ideo  novi  Testamenti  mediator  est  Christus ,  ut, 
morte  intercedente ,  repromissionem  accipiant  qui 
vocati  sunt  aeternae  hereditatis.  Dicitur  ergo  hic 
sanguis  novi  Testamenti,  quia  iam  non  in  figura, 
sed  in  veritate  exhibetur.  Unde  subditur,  qui  pro 
vobis  effundetur.  -  Interna  autem  inspiratio  ex 
sanguinis  "  virtute  procedit  secundum  quod  pas-  ^ 

sione  Christi  iustificamur. 

Ad  quartum  dicendum  quod  hoc  testamentum 
est  novum  ratione  exhibitionis.  Dicitur  autem 
aeternum,  tam  ratione  aeternae  Dei  praeordina- 
tionis;  quam  etiam  ratione  aeternae  hereditatis, 
quae  per  hoc  testamentum  disponitur.  Ipsa  etiam 
persona  Christi,  cuius  sanguine  testamentum  dis- 
ponitur,  est  aeterna. 

Ad    quintum   dicendum    quod    mysterium  ?   hic  ? 

ponitur,  non  quidem  ad  excludendum  rei  veri- 
tatem,  sed  ad  ostendendum  occultationem.  Quia 
et  ipse  sanguis  Christi  occulto  modo  est  in  hoc 
sacramento;  et  ipsa  passio  Christi  occulte  fuit 
figurata  in  veteri  Testamento. 

Ad  sextum  dicendum  quod  dicitur  sacramen- 
tum  "  fidei,  quasi  fidei  obiectum :  quia  quod  san-  " 

guis  Christi  secundum  rei  veritatem  sit  in  hoc 
sacramento,  sola  fide  tenetur.  Ipsa  etiam  passio 
Christi  per  fidem  iustificat.  Baptismus  autem  di- 
citur  sacramentum  fidei  quia  est  quaedam  fidei 
protestatio.  -  Hoc  autem  est  sacramentum  cari- 
tatis  quasi  figurativum  et  effectivum. 

Ad  septimum  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  *, 
sanguis  seorsum  consecratus  a  corpore  expres- 
sius  repraesentat  passionem  Christi.  Et  ideo  in 
consecratione  sanguinis  fit  mentio  de  passione 
Christi  et  fructu  ipsius ,  potius  ■"  quam  in  con- 
secratione  corporis. 

Ad  octavum  dicendum  quod  sanguis  passionis 
Christi  non  solum  habet  efficaciam  in  ludaeis  ele- 
ctis,  quibus  exhibitus  est  sanguis  veteris  Testa- 
menti,  sed  etiam  in  gentilibus;  nec  solum  in  sacer- 
dotibus,  qui  hoc  efficiunt  ^  sacramentum,  vel  aliis 
qui  sumunt,  sed  etiam  in  illis  pro  quibus  offertur. 
Et  ideo  signanter  dicit,  pro  vobis  ludaeis,  et  pro 
multis,  scilicet  gentilibus :  vel,  pro  vobis  mandu- 
cantibus,  et  pro  multis  pro  quibus  offertur. 

Ad  nonum  dicendum  quod  Evangelistae  non  in- 
tendebant  tradere  formas  sacramentorum ,  quas 
in  primitiva  Ecclesia  oportebat  esse  occultas,  ut 
dicit  Dionysius,  in  fine  Ecclesiasticae  Hierarchiae  *. 
Sed  intenderunt  historiam  de  Christo  texere. 

Et  tamen  omnia  haec  verba  fere  ex  diversis 
Scripturae  locis  accipi  possunt.  Nam  quod  dici- 


\j.)  Testamenti  et  aeterni.  -  et  aeterni  Testamenti  PIsG. 

v)  aliis.  -   Om.  F  et  tertia.  Cf.  qu.  i.xxix  art.  7.  3. 

?)  quia.  -  qua  PI. 

0)  hic.  -  hoc  PFHI,  vel  haec  H. 

7t)  sanguinis.  -  hac  sanguinis  HpG  et  bc,  huius  sanguinis  PFIsG. 

p)  mysterium.  -  ministerium  ABpC. 


<j)  sacramentum.  -  mysterium  F  et  tertia.  -  quasi  fidei  om.  E.  - 
rei  om.  tertia. 

t)  potius.  —  per  HpG,  post  Et  ideo  ponunt  editiones. 
u)  efficiunt.  -  conficiunt  tertia. 


Resp.  ad  2. 


Cap.  VII,  §  10. 


QUAESTIO  LXXVIII,  ARTICULUS  IV 


211 


*  Vers.  20. 

•  Vers.  25. 
•*  Ver».  28. 


tuf,  Hic  est  calix,  habetur  Luc.  xxii  *  et  I  Cor. 
XI  *.  Matthaei  autem  xxvi  **  dicitur,  Hic  est  san- 
giiis  meus  novi  Testarnenti,  qiii  pro  tnultis  effun- 
detur  in  remissionem  peccatorum.  -  Quod  autem 


additur,  aeterni,  et  iterum,  mysterium  ?  fidei,  ex 
traditione  Domini  habetur,  quae  ad  Ecclesiam 
per  Apostolos  pervenit  * :  secundum  illud  I  Cor. 
XI  *:  Ego  accepi  a  Domirio  quod  et  tradidi  vobis. 


<f)  mysterium.  -  ministerium  .■VBCD. 


ARTICULUS  QUARTUS 

UTRUM  PRAEDICTIS  VERBIS  FORMARUM  INSIT  ALIQUA  VIS  CREATA 
EFFECTIVA  CONSECRATIONIS 

IV  Sent.,  dist.  viii,  qu.  11,  art.  3;   In  Matth.,  cap.  xxvi. 


•  Cf.  art.  1-3. 


•  Be  Fide  Orth., 
lib.  IV,  cap.  XIII. 


bro 


Qu.  cx,  art.  4. 


D  QUARTUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 

praedictis  verbis  formarum  *  non  insit 

aliqua  vis  creata  effectiva  consecratio- 

nis.  Dicit  enim  Damascenus,  in  IV  li- 

Sola   virtute   Spiritus  Sancii  fit  conversio 

panis  in  corpus  Christi.  Sed  virtus  Spiritus  Sancti 

est  virtus  increata.  Ergo  nulla  virtute  creata  ho- 

rum  verborum  conficitur  sacramentum  hoc  ". 

2.  Praeterea,  opera  miraculosa  non  fiunt  ali- 
qua  virtute  creata,  sed  sola  virtute  divina,  ut 
in  Prima  Parte  *  habitum  est.  Sed  conversio 
panis  et  vini  in  corpus  et  sanguinem  Christi  est 
opus  non  minus  miraculosum  quam  creatio  re- 
rum,  vel  etiam  formatio  corporis  Christi  in  utero 
virginali,  quae  quidem  nuUa  virtute  creata  fieri 
potuerunt.  Ergo  neque  hoc  sacramentum  conse- 

P  cratur  virtute  creata  aliqua  ^  dictorum  verborum. 

3.  Praeterea,  praedicta  verba  non  sunt  sim- 
plicia,  sed  ex  multis  composita;  nec  simul,  sed 
successive  proferuntur.  Conversio  autem  praedi- 

Qu.Lxxv.art.y.  (^fg^  ^j-  supra  *  dictum  est,  fit  in  instanti:  unde 
oportet  quod  fiat  per  simplicem  virtutem.  Non 
ergo  fit  per  virtutem  horum  verborum. 

Sed  contra  est  quod  Ambrosius  dicit,  in  libro 
[•ub.iv.cap.iv.  (jIq  Sacramentis  *:  Si  tanta  est  vis  in  sermone  Do- 

1  -  Ci.  can.  Pams 

^^^de^consecr.,  fjtini  Icsu  itt  inciperct  esse  quod  non  erat,  quanto 
■(  magis  operativus  ^  est   ut  sint   quae  erant ,    et  in 

'  can.  cit.  aliud  cotrunutentur  ?  Et  *  sic  quod  erat  panis  ante 
consecrationem ,  iam  corpus  Christi  est  post  con- 
secrationem,  qtiia  sermo  Christi  creaturam  tniitat. 
a.  qu.  Lxii,  Respondeo  dicendum  quod  quidam  *  dixerunt 
nullam  virtutem  creatam  esse  nec  in  praedictis 
verbis  ad  transubstantiationem  faciendam,  nec 
etiam  in  aliis  sacramentorum  formis,  vel  etiam 
in  ipsis  sacramentis  ad  inducendos  sacramento- 
!iwd.  rum  effectus.  -  Quod,  sicut  supra  *  dictum  est,  et 

dictis  Sanctorum  repugnat,    et  derogat  dignitati 
sacramentorum  novae  legis.  Unde,  cum  hoc  sa- 
Qu.Lxv,art.3.  crameiitum  sit  prae  ceteris  dignius,  sicutsupra* 


a)  sacramentum  hoc.  -  hoc  sacramentum  PGla. 
p)  virtute  creata  aliqua.  —  aliqua  virtute  b,  aliqua  virtute  creata 
F  et  cetera  tertia. 

Y)  operativus.  —  operatus  DF,  operatorius  P. 


0)  non.  -  /ieri  non  E  et  tertia. 

e)  significati,  -  simplicis  signi/icati  PFIsG. 

v^)  ft.  -  sit  EsDFI  a  et  tertia,  om.  pl. 


•  Cf.   arg.   Sed 

cont. 

'  Vers.  23. 


dictum  est,  consequens  est  quod  in  verbis  for- 
malibus  huius  sacramenti  sit  quaedam  virtus 
creata  ad  conversionem  huius  sacramenti  facien- 
dam:  instrumentalis  tamen,  sicut  et  in  aliis  sa- 
cramentis,  sicut  supra  *  dictum  est.  Cum  enim 
haec  verba  ex  persona  Christi  proferantur,  ex 
eius  mandato  consequuntur  virtutem  instrumen- 
talem  a  Christo :  sicut  et  cetera  eius  facta  vel 
dicta  habent  instrumentaliter  salutiferam  virtutem, 
ut  supra  *  habitum  est. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  cum  dicitur 
sola  virtute  Spiritus  Sancti  panem  in  corpus 
Christi  converti,  non  excluditur  virtus  instrumen- 
talis  quae  est  in  forma  huius  sacramenti:  sicut, 
cum  dicitur  quod  solus  faber  facit  cultellum,  non 
excluditur  virtus  martelli. 

Ad  secundum  dicendum  quod  opera  miraculosa 
nulla  creatura  potest  facere  quasi  agens  princi- 
pale:  potest  tamen  ea  facere  instrumentaliter , 
sicut  ipse  tactus  manus  Christi  sanavit  leprosum*. 
Et  per  hunc  modum  verba  eius  convertunt  pa- 
nem  in  corpus  Christi.  Quod  quidem  non '  po- 
tuit  in  conceptione  corporis  Christi,  qua  corpus 
Christi  formabatur,  ut  aliquid  a  corpore  Christi 
procedens  haberet  instrumentalem  virtutem  ad 
ipsius  corporis  formationem.  In  creatione  etiam 
non  fuit  aliquod  extremum  in  quod  instrumen- 
talis  actio  creaturae  posset  terminari.  Unde  non 
est  simile. 

Ad  tertium  dicendum  quod  praedicta  verba  qui- 
bus  fit  consecratio ,  sacramentaliter  operantur. 
Unde  vis  conversiva  quae  est  in  formis  horum 
sacramentorum ,  sequitur  significationem ,  quae 
in  prolatione  ultimae  dictionis  terminatur.  Et 
ideo  in  ultimo  instanti  prolationis  verborum  prae- 
dicta-  verba  consequuntur  hanc  virtutem:  in  or- 
dine  tamen  ad  praecedentia.  Et  haec  virtus  est 
simplex  ratione  significati  ':  licet  in  ipsis  verbis 
exterius  prolatis  fit  ^  quaedam  compositio. 


'  Qu.  Lxii,  art. 

3.  4- 


*  Qu.  xLviii,  art. 
6;  qu.  Lvi,  art. 
I,  ad  3. 


'Matth.  cap.  VIII, 
vers.  3;  Marc. 
cap.  I,  vers.  41, 
42;  Luc.  cap,  V, 
vers.  13. 


Commentatna  Cardinalis  Caietani 


*  Cf.  num.  II. 
"  Cf.  num.  III. 
*"  Cf.  num.  IV. 

*  Cf.  num.  v. 


IN  articulo  quarto  eiusdem  quaestionis,  quinque  de  vir- 
tute  verborum  sacramentalium  notanda  sunt,  scilicet: 
an  est ;  quid  est  * ;  cuius  est  factiva  ** ;  quando  est  *** ; 
et  qualis  est  *. 


Virtutem  habere  verba  consecrationis,  licet  sub  opinione 
ponatur  *,  si  perspexerimus   tamen  doctrinam  in  generali  '  Cf.  qu. 
Concilio  *  traditam  sub  Eugenio  IV,  determinata  haec  quae-   'FiorenL. 
stio  videtur.  Nam  inter  alia  legitur  ibi:  Sacerdos  in  per-  "'"■P''°^ 


LXII, 

ment. 
inD<r- 
mten. 


212 


QUAESTIO  LXXVIII,  ARTICULUS  V 


sona  Christi  loquens  hoc  conjicit  sacramentum  :  nam  ipso- 
rum  verborum  virtute  substantia  panis  in  corpus  Christi, 
et  substantia  vini  in  sanguinem  convertuntur.    Ubi  clare 
vides  virtutem  verborum  assertam  a  sacro  Concilio. 
«Qu.Lxii,art.4,         n.  Ut  autem  superius  *  diximus    de  virtute  sacramen- 

Comment.  num.  .  "^  ...  j         •  ^    ^      i.         

III  sqq.  torum,  sic  consequenter  nunc  dicimus  de  virtute  horum 

verborum,  quod  non  est  qualitas  aliqua  superaddita  ut 
res  quaedam  distincta  realiter  ab  ipsa  oratione  significante, 
sed  est  ipsa  oratio  significans  ut  instrumentum  Dei  ad 
consecrationem.  Ita  quod  oratio  ipsa,  puta,  Hoc  est 
corpus  meum,  secundum  se  quidem  non  est  aliud  quam 
enuntiatio  significans  hoc  esse  corpus  meum;  sed  ut  as- 
sumpta  a  Christo  in  instrumentum  ad  consecrationem 
istam,  est  non  solum  enuntiatio  significans,  sed  instru- 
mentaliter  efficiens;  quod  est  habere  virtutem,  immo  est 
esse  virtutem. 

Et  quia  esse  virtutem  est  quoddam  adventitium  ora- 
tioni  absolute,  ideo  dicitur  orationem  habere  virtutem,  et 
virtutem  esse  in  verbis,  et  virtus  verborum,  et  similia. 
Et  quia  virtus  adventitia  qualitatis  rationem  ac  nomen 
induit,  ideo  qualitas  dicitur:  cum  tamen  secundum  rem 
nihil  aliud  sit  quam  orationem  esse  instrumentum  Dei; 
quod  nihil  aliud  est  quam  Deum  uti  oratione  instrumen- 
taliter  ad  talem  effectum.  Sicut  enim  omnis  creatura  est 
in  potentia  obedientiali  ad  hoc  quod  de  ea  fiat  quidquid 
Deus  vult,  ita  est  etiam  in  potentia  obedientiali  ad  hoc 
ut  sit  instrumentum  Dei  ad  quodcumque  faciendum  Deus 
illa  uti  voluerit.  Et  sicut  Deum  in  sacramento  baptismi 
per  Christi  baptismum    dedisse  virtutem  aquis  inchoative 

*  Cf.  ibid.  dicimus  *,  nulla  tamen  qualitas  superaddita  propterea  est 

aquis ;  et  postmodum  complete  datur  virtus  aquae  in  actuali 
baptismo,  per  hoc  quod  Christus  baptizans  utitur  illa  aqua : 
ita  in  proposito  verba  ista  potius  quam  alia  ab  ipso  Chri- 
sto  sanctificata  sunt  inchoative,  complete  autem  vim  sor- 
tiuntur  cum  Christus  per  sacerdotem  illa  profert  ad  con- 
fectionem  huius  sacramenti.  Talis  enim  usus  verborum  est 
constitutivus  instrumentalis  ef&caciae  in  oratione  qua  utitur : 
nec  oportet  aliquam  superapponere  qualitatem. 

Et  hoc  exemplo  in  artificialibus  videtur  manifestari. 
Nam  manus  assumi  potest,  et  de  facto  assumitur  a  multis 
artibus  in  instrumentum :  nec  oportet  artem  sutoriam,  aut 
fabrilem,  aut  musicam,  aliquam  qualitatem  superaddere 
manui  cum  illa  utitur;  sed  ex  hoc  ipso  quod  ars  utitur 
manu,  manus  est  quaedam  vis  artis  illius.  Et  sic  de  aliis. 


Et  hoc  multo  verius  est  referendo  rem  creatam  ad  divi- 
nam  omnipotentiam  utentem  creatura  assumendo  illam  in 
instrumentum :  quanto  efficacia  divina  maior  in  infinitum 
est,  ut  sit  intima  cuicumque  creaturae. 

III.  Effectus    autem    virtutis  verborum   non   est  dispo- 

sitio  aliqua :  sed,  ut  in  allatis  *  verbis  ex  sacro   Concilio   *  Num.  i. 
clare  patet,  est  conversio  panis  in  corpus  Christi. 

Nec  obstant  obiectiones  Scoti,  in  i  distinctione  *  Quarti,  "  Q"-  *■ 
de  infinitate  virtutis  requisitae  ad  transubstantiationem,  et 
de  creatione.  Primam  enim  solvit  Auctor  ad  primum,  et 
secundam  ad  secundum.  Exigitur  enim  infinita  virtus  in 
agente  principali  tantummodo.  -  Et  non  est  simile  de 
'  creatione.  Quia  nulla  res  in  creatione  praesupponitur,  quam 
'  instrumenti  actio  possit  attingere.  Hic  autem  invenitur  sub- 
stantia  panis  et  vini,  quae  a  virtute  verborum  attingitur, 
dum  convertitur  in  corpus  et  sanguinem  Christi. 

IV.  Et  quia  verba  consecrationis,  ut  conficiunt  oratio- 
■  nem  significantem  quod  per  sacramentum  ef&citur,  in  in- 

strumentum  divinae    actionis    assumuntur;    ideo,  quandiu 

utitur  Deus  per  sacerdotis  ministerium  verbis  sacramenta- 

;  libus,  tandiu  est  virtus  sacramentalis,  inchoative  tamen  et 

in  fieri:  sicut  et  ipsa  oratio,  dum  proferuntur  partes,  in- 

choative  et  in  fieri  est  usque  ad  terminationem.    In  ipsa 

namque  terminatione  orationis  oratio  perfecte  significatio- 

nem  habet :  et  similiter  ista  virtus  perfecte  invenitur.  Ideo 

1  non  prius  nec  post,  sed  tunc  cum  oratio  perfecte  signi- 

{  ficans  est,  virtus   instrumentalis  praedicta   perfecte  est  et 

operatur.    Unde,    cum   oratio   sit    quoddam    successivum, 

cuius  existentia  non  requirit  quidquid  est  eius  esse  simul, 

sed  ex  quocumque  eius  existente  infertur;  et  significatio- 

!  nem   non  sortiatur   nisi  in  sui   termino:    propterea   dixit 

j  Auctor  *  quod  oratio  in  sui  terminatione  tantum  signifi-  *  R>:sp.  ad  3. 

cationem  simul  et  virtutem  sacramentalem  sortitur.  Cum 

quo  stant  supra  dicta:  alioquin  non  tota  oratio  esset  in- 

strumentum  Dei ;  aut  instrumentum  in  actu  sine  vi  instru- 

''  mentali  esset  per  aliquod  tempus. 

j  V.  Et  sicut  significatio  huius  orationis  est  quodammodo 
I  simplex  et  quodammodo  composita,  quoniam  ex  multis 
!  partialibus  significationibus  consurgit ;  et  simplex  esse 
significat,  scilicet  hcc  esse  corpus  Christi,  absque  compo- 
sitionis,  admixtionis,  informationis  adiunctionisve  modo 
quocumque :  ita  virtus  ista  ex  parte  orationis  significantis 
est  quodammodo  composita ,  ex  parte  autem  effectus 
dicitur  simplex  in  littera,  in  responsione  ad  tertium. 


*  Cf.  art.  1-3. 


art.  2,  7. 


ARTICULUS  QUINTUS 

UTRUM  PRAEDICTAE  LOCUTIONES  SINT  VERAE 

IV  Sent.,  dist.  viii,  qu.  ii,  art.  i,  qu*  4;  In  Matth.,  cap.  xxvi;  I  ad  Cor.,  cap.  xi,  lect.  v. 


»D  QuiNTUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 

praedictae  locutiones  *  non  sunt  verae. 

*Cum  enim  dicitur,  Hoc  est  corpiis  meum, 

\\y  hoc  est  demonstrativum  substantiae. 

•  Art.  1;  art.  4,  Scd  sccundum  praedicta  *,  quando  profertur  hoc 

ad  3;  qu.  Lxxv,  ,  ,,  ,  •  ... 

pronomen  hoc,  adhuc  est  substantia  panis:  quia 
transubstantiatio  fit  in  ultimo  "  prolationis  ver- 
borum.  Sed  haec  est  falsa,  Panis  est  corpits  Chri- 
sti.  Ergo  etiam  haec  est  falsa,  Hoc  est  corpus 
meum. 

2.  Praeterea,  hoc  pronomen  hoc  facit  de- 
monstrationem  ad  sensum.  Sed  species  sensibiles 
quae  sunt  in  hoc  sacramento  neque  sunt  ipsum 
corpus  Christi,  neque  sunt  accidentia  corporis 
Christi,  Ergo  haec  locutio  non  potest  esse  vera, 
Hoc  est  corpus  meiim. 


3.  Praeterea,  haec  verba,  sicut  supra  *  dictum  *  Art.  4.  aJ  3- 
est,  sua  significatione  ef&ciunt  conversionem  pa- 
nis  in  corpus  Christi.  Sed  causa  effectiva  prae- 
intelligitur  effectui.  Ergo  significatio  horum  ver- 
borum  praeintelligitur  conversioni  panis  in  cor- 
pus  Christi.  Sed  ante  conversionem  haec  est  falsa, 
Hoc  est  corpus  meum.  Ergo  simpliciter  est  iudi- 
candum  quod  sit  falsa.  Et  eadem  ratio  est  de 
hac  locutione ,  Hic  est  calix  sanguinis  mei  etc. 

Sed  contra  est  quod  haec  verba  proferuntur 
ex  persona  Christi,  qui  de  se  dicit,  loan.  xiv  * :  "  ^'"s-  6- 
E20  sum  veritas. 

'Vx  j       •  1  1   •     1  "  Innoc.  III ,  de 

Respondeo  dicendum  quod  circa  hoc  multiplex  s.AUar.Myster. 
fuit  opinio.  Quidam  *  enim  dixerunt  quod  in  hac  cf.'  Praep^os^in.' 
locutione,  Hoc  est  corpus  meum,  haec  dictio  hoc  charht.  icodic" 

^    ^     j  ^      ^-  ^  Vat.  Latin.  1 174, 

importat  demonstrationem  ut  conceptam,  non  .lat  foi.  si,  vers.  ii. 


a)  ultimo.  -  instanti  adduat  Pa. 


QUAESTIO  LXXVIII,  ARTICULUS  V 


2l3 


n.  3. 


exercitam :  quia  tota  ista  locutio  sumitur  mate- 
rialiter,  cum  recitative  proferatur;  recitat  enim 
sacerdos  Christum  dixisse,  Hoc  est  corpus  meum. 
Sed  hoc  stare  non  potest.  Quia  secundum 
hoc,  verba  non  applicarentur  ad  materiam  cor- 
poralem  praesentem,  et  ita  non  perficeretur  sa- 
•Tract.  Lxxx,  crameutum:  dicit  enim  Augustinus,  super  loan.*: 
Accedit   verbum   ad   elementum   et  fit  sacramen- 

^  tum.  -  Et  P  ex  hoc  totaliter  non  evitatur  diffi- 

cultas  huius  quaestionis:  quia  eaedem  rationes 
manent  circa  primam  prolationem  qua  Christus 

T  haec  verba  protulit ;  quia  "•  manifestum  est  quod 

non  materialiter ,  sed  significative  sumebantur. 
Et  ideo  dicendum  est  quod  etiam  quando  pro- 
feruntur  a  sacerdote,  significative,  et  non  tantum 
materialiter  accipiuntur.  -  Nec  obstat  quod  sa- 

8  cerdos  etiam  ^  recitative  profert  quasi  a  Christo 

dicta.   Quia  propter  infinitam  virtutem   Christi, 

^  sicut   ex  contactu  carnis  suae  ^  vis  regenerativa 

pervenit  non  solum  ad  illas  aquas  quae  Christum 
cf.  qu.  Lxvi,  tetigerunt,  sed  ad  omnes  ubique  terrarum  *  per 
omnia  futura  saecula;  ita  etiam  ex  prolatione 
ipsius  Christi  haec  verba  virtutem  consecrativam 
sunt  consecuta  a  quocumque  sacerdote  dicantur, 
ac  si  Christus  ea  praesentialiter  proferret. 
w.TA^"!"  ^^  ^^^^  ^^  *  dixerunt  quod  haec  dicfio  hoc  in 
IV  qu.  X     hac  locutione  facit  demonstrationem,  non  ad  sen- 

emt>.  IV,  art.  ^  * 

''  §  3-  sum,  sed  ad  intellectum :  ut  sit  sensus,  Hoc  est 

^  corpus  meum ,   idest ,  Significatum  per  hoc  ^-  est 

corpus  meum. 

Sed  nec  hoc  stare  potest.  Quia,  cum  in  sacra- 
1  mentis  hoc  ef&ciatur  quod  significatur  "^,  non  fieret 

per  hanc  formam  ut  corpus  Christi  sit  in  hoc  sa- 
cramento  secundum  veritatem,  sed  solum  sicut  in 
Qu.Lxxv,art.i.  signo.  Quod  est  haereticum,  ut  supra  *  dictum  est. 
Et  ideo  alii  dixerunt  quod  haec  dictio  hoc 
facit  demonstrationem  ad  sensum,  sed  intelligitur 
haec  demonstratio  non  pro  illo  instanti  locutionis 
quo  profertur  haec  dictio,  sed  pro  ultimo  instanti 
locutionis:  sicut,  cum  aliquis  dicit,  Nunc  taceo, 
hoc  adverbium  nunc  facit  demonstrationem  pro 
instanti  immediate  sequenti  locutionem ;  est  enim 
sensus,  Statim  dictis  his  verbis,  taceo. 

Sed  nec  hoc  stare  potest.  Quia  secundum  hoc, 
huius  locutionis  est  sensus,  Corpus  meum  est 
corpus  meum.  Quod  praedicta  locutio  non  facit: 
quia  hoc  fuit  etiam  ante  prolationem  verborum. 
Unde  neque  hoc  praedicta  locutio  significat. 
Et  ideo  aliter  dicendum  est  quod,  sicut  prae- 
Art.  praeccd.    dictum  cst  *,  hacc  locutio  habet  virtutem  factivam 


conversionis   panis    in   corpus    Christi.    Et   ideo 

comparatur  ad  alias  locutiones,  quae  habent  so- 

ium  vim   significativam   et  non  facfivam,    sicut 

comparatur   conceptio    intellectus  practici,   quae 

est  factiva  rei,  concepfioni  intellectus  nostri  spe- 

culativi,    quae   est  accepta  a  rebus:   nam  voces 

sunt  signa  intellectuum,  secundum  Philosophum*.  ' Pm Herm.wb. 

Et  ideo,  sicut  conceptio  intellectus  practici  non  s.  tE:  lec":  fr. ' 

praesupponit  rem  conceptam,  sed  facit  eam,  ita 

veritas   huius  locutionis   non  praesupponit  rem 

significatam,   sed  facit  eam:    sic  enim  se  habet 

verbum   Dei   ad  res  factas   per  verbum.    Haec 

autem  conversio  non  fit  successive,   sed  in  in- 

stanti,  sicut  dictum  est  *.    Et  ideo  oportet  qui-  'Qu.Lxxv.art.?. 

dem  intelligere  praedictam  locutionem  secundum 

ultimum  instans  prolaUonis  verborum:   non  ta- 

men  ita  quod  praesupponatur  ex  parte  subiecti 

id  quod  est  terminus  conversionis,  scilicet  quod 

corpus  Christi   sit  corpus  Chrisfi;    neque   etiam 

illud  quod  fuit  ante  conversionem,  scilicet  panis; 

sed  id  quod  communiter  se  habet  quantum  ad 

utrumque,  scilicet  contentum  in  generali  sub  istis 

speciebus.    Non  enim   faciunt  haec  verba  quod 

corpus   Christi  sit  corpus  Christi;   neque  quod 

panis  sit  corpus  Christi;   sed   quod  contentum 

sub  his  speciebus,  quod  prius  erat  panis,  sit  cor- 

pus  Christi.    Et  ideo  signanter  non  dicit  Dorai- 

nus,  Hic  panis  est  corpus  meum,  quod  esset  se- 

cundum  intellectum  secundae  opinionis;  neque, 

Hoc  corpiis  meum  est  corpus  meum,  quod  esset 

secundum  intellectum  tertiae ;  sed  in  generaii,  Hoc 

est  corpus  meum,  nuUo  nomine  apposito  ex  parte 

subiecti,    sed   soio   pronomine,    quod   significat 

substantiam   in   communi    sine   qualitate,    idest 

forma  determinata. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  haec  dictio  hoc 
demonstrat  substantiam,  sed  absque  determina- 
tione  propriae  naturae,  sicut  dictum  est  *.  * '"  «^ofp»"- 

Ad  secundum  dicendum  quod  hoc  pronomen 
hoc  non  demonstrat  ipsa  accidentia,  sed  substan- 
tiam  sub  accidentibus  contentam,  quae  primo 
fuit  panis ,  et  postea  est  corpus  Christi :  quod, 
licet  non  informetur  his  accidentibus,  tamen  sub 
eis  continetur. 

Ad  tertium  dicendum  quod  significatio  huius 
locutionis  praeintelligitur  rei  significatae  ordine 
naturae,  sicut  causa  naturaliter  est  prior  effectu: 
non  tamen  ordine  temporis ,   quia  haec  ®  causa  ' 

simul  habet  secum  suum  eflfectum.  Et  hoc  suf- 
ficit  ad  veritatem  locutionis. 


?)  Et.  -  praeterea  (propterea  bc)  addit  tertia. 

y)  quia.-  D;  quare.  -  Pro  significative  sumebantur,  etiam  signi- 
ficative  sumuntur  F. 

0)  etiam.  -  etiam  ea  quae  F.  in  (recitatione)  H,  ea  Pl. 

e)  carnis  suae.  -  PEFI;  suae  .ABC,  suo  D,  suae  carnis  ed.  a,  carnis 
■suae  mundissimae  GH6c.  -  regenerativa  EFj  et  tertia;  generativa. 


ti)  Significatum  per  hoc.  -  PBFIc ;  per  hoc  significatum  per  hoc 
CE,  pej-  hoc  quod  significatum  per  hoc  A,  per  significatum  hoc  ed.  a, 
per  hoc  significatum  hoc  HpG  et  b,  significatum  per  hoc  hoc  sG. 

r,)  significatur.  -  EF  et  tertia;  significat. 

9)  haec.  -  iiic  BC,  om.  1. 


214 


QUAESTIO  LXXVm,   ARTICULUS  V 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


pnncip. 


IN  articulo  quinto  eiusdem  quaestionis   tres  difficultates 
tangendae  sunt:  prima,  de  veritate;  secunda,  de  consigni- 

•  Cf.  num.  II.       ficatione  *;  tertia,  de  demonstratione  **. 

•*  Cf.  num.  IV.  ^  '..'...  ,      .  ^  ,•         TT 

De  enuntiationis  igitur  huius  sacramentalis ,  Hoc  est 
corpus  tneum,  veritate,  scito  aliquid  esse  certum,  et  aliquid 
in  quaestionem  verti.  Nam  certum  est  ipsam  in  quolibet 
instanti  temporis  quo  est,  esse  veram  vel  falsam :  quia  aut 
sic  est,  et  est  vera;  aut  non  sic  est,  et  est  falsa.  In  du- 
bium  autem  vertitur  an,  prius  natura  quam  conversio  sit, 
sit  vera  aut  falsa.  Et  est  ratio  dubii,  quia  sacramentalis 
haec  oratio  est  conversiva:  ac  per  hoc,  prius  natura  est 
quam  conversio,  quae  est  suus  effectus.  Et  propterea  du- 
bitatur  an  in  illo  priori  naturae  sit  vera  vel  falsa. 

•  Q"-  " '  »■■'■  3-        Et  Scotus  quidem,  in  viii  distinctione  *  Quarti,  declinavit 

in  opinionem  tertiam :  quod  nec  ut  vera,  nec  ut  falsa,  sed 
ut  neutra  se  habet. 

Auctor  autem  in  hoc  articulo ,  tam  in  corpore  quam 
in  responsione  ad  tertium,  tenet  quod  oratio  ista  ut  vera, 
practice  tamen  seu  causaliter,  in  illo  priori  naturae  con- 
currit.  De  intellectu  siquidem  speculativo  solo  intelligen- 
dum  est  quod  ab  eo  quod  res  est  vel  non  est,  oratio  di- 

•  Aristot.  cate-  citur  vera  vel  falsa  *.    Nam ,   licet  de  utroque  intellectu 
g-or.,  cap.  x,n.  .  ygjj^j-gjy^  quod  ab  eo    quod  res  est  vel  non  est,  oratio 

dicitur  vera  vel  falsa  formaliter;  practicus  tamen  intelle- 
ctus,  priusquam  res  sit,  est  verus  practice  seu  causaliter, 
quia  non  praesupponit,  sed  facit  rem  esse  unde  denomi- 
natur  verus  formaliter. 

•  cf.  num.  1,  II.  Circa  consignificationem  autem  *,  omnes  convenire 
in  hoc  videntur  quod  haec  locutio,  Hoc  est  corpus  meum, 
intelligitur  secundum  ultimum  instans  prolationis  verbo- 
rum.  Sed  diversitas  opinionum  est:  quia  alii  putant  con- 
tingere  hoc  ex  virtute  sermonis ;  alii  autem  opinantur  non 
esse  hoc  ex  virtute  sermonis,  sed  ex  intentione  sacramen- 
tali.  Et  quoniam  obscura  ob  confusionem  redditur  dif- 
ficultas  haec,  distinguendum  est,  ut  clara  fiat. 

Distingue  igitur  de  tempore  seu  instanti  quo  oratio 
significat :  vel  de  tempore  seu  instanti  pro  quo  oratio  si- 
gnificat.  AUud  est  enim  quando  oratio  consignijicat ,  et 
aliud  est  quando  per  orationem  consignijicatum,  ut  patet 
dicendo,  Petrus  crucifixus  est:  quando  enim  oratio  ista 
significat,  tunc  est  cum  profertur;  sed  quando  consigni- 
ficatum  est  tempus  praeteritum,  ut  patet. 

Significatio  autem  orationis  non  est  nisi  oratio  sit  in- 
tegra  integritate  essentiah :  quoniam  oratio  non  essentia- 
liter  integra  non  est  oratio,  et  consequenter  non  signifi- 
cat.  Integra  autem  non  est  oratio  nisi  in  termino  prola- 
tionis.  Et  propterea  oratio  non  significat  nisi  in  termino 
suae  prolationis.  Et  quia  consignificare  praesupponit  signi- 
ficare,  utpote  adiacens  illi,  ideo  oratio,  sicut  non  significat, 
ita  nec  consignificat,  nisi  in  termino   suae  prolationis. 

Nec  est  hoc  solum  verum  de  tota  oratione,  sed  et  de 
partibus  ut  integrant  totam.  Et  de  copula  quidem  decla- 
ratur  dupliciter.  Tum  ex  eo  quod  ly  est  significat  com- 
positionem,  quam  sine  extremis  non  est  intelligere :  non 
enim  potest  intelligi  compositio  prior  his  quae  componun- 
tur,  —  Tum  quia  experimur  quod  huius  orationis,  Lignum 
est  album,  postquam  prolatae  sunt  primae  dictiones,  sci- 
licet  Lignum  est,  antcquam  proferatur  ly  album,  ly  est  non 
significat  compositionem  ligni  cum  albo.  Quod  convinci- 
tur  si  ponamus  orationem  sistere :  tunc  enim  manifeste 
apparet  non  praesignificatam  esse  compositionem  dictam 
per  ly  est.  Significat  ergo  ipsam  compositionem ,  non 
quando  profertur,  sed  quando  coniungit  praedicatum  sub- 
iecto :  quod  nihil  aliud  est  dicere  quam  cum  oratio  est 
integra.  -  Et  quia  prius  natura  significat  quam  consigni- 
ficat,  ideo  ly  est,  sicut  non  significat  compositionem  ante 
integritatem  orationis,  ita  nec  consignificat  tunc  quando 
profertur,  sed  tunc   quando  integratur  oratio. 

De  subiecto  autem  dupliciter  etiam  idem  manifestatur 
in  proposito.  Tum  quia  talia  sunt  subiecta  qualia  permit- 
tuntur  a  praedicatis.    Et  propterea   ante  praedicata   non 


habent  suppositionem  suam.  -  Tum  quia  clare  perspici- 
mus  quod,  dictis  istis  duabus  dictionibus,  Homo  est,  ut 
formetur  propositio  de  tertio  adiacente,  nullus  intellectus 
habetur  tam  subiecti  quam  copulae,  sed  variabitur  utrius- 
quc  sensus  iuxta  varietatem  praedicati,  ut  patet  formando 
duas  propositiones  quarum  una  sit,  Homo  est  albus ,  et 
altera,  Homo  est  species :  clare  enim  in  his  liquet  et  sub- 
iectum  et  copulam  praedicatum  expectare ,  ita  quod  va- 
rietas  praedicati  varietatem  inducit  et  in  tota  oratione,  et 
in  subiecto,  et  copula,  ut  patet  discurrenti. 

Et  simiUter  oratio  ista,  Hoc  est  corpus  meum.  Ly  hoc 
non  demonstrat  tunc  cum  profertur,  neque  ly  est  signi- 
ficat  aut  consignificat  tunc  cum  profertur,  compositionem . 
seu  coniunctionem  inter  ly  hoc  et  corpus  Christi:  ut  ex 
hoc  convincitur  quod,  si  quis  subiungendo  non  apponeret 
corpiis  meum,  sed  ly  panis  aut  ly  pronomen ,  enuntiatio 
non  esset  falsa ;  quarum  tamen  utramque  oporteret  esse 
falsam  si  ly  est  significasset  tunc  cum  proferebatur,  con- 
iunctionem  inter  hoc  et  corpus  Christi. 

Loquendo  igitur  de  quando  oratio  seu  verbalis  copula 
significat  aut  consignificat,  sentiendum  est  quod  tunc  primo 
significat  aut  consignificat  cum  primo  oratio  integratur. 
Et  hoc  non  ex  intentione  proferentis,  sed  ex  vi  ipsius 
orationis :  ut  patere  potest  ex  dictis.  Nec  istud  quando 
significatur  aut  consignificatur  per  orationem  seu  copulam 
verbalem,  sed  est  quando  adiacens  seu  mensurans  signifi- 
cationem  et  consignificationem :  attenditur  enim  secundum 
mensuram  orationis  significantis  et  consignificantis,  ut  patet 
in  orationibus  de  praeterito.  Et,  ut  hoc  concludamus,  istud 
quando  se  tenet  ex  parte  mensurae  seu  durationis  enun- 
tiationis  significantis  et  consignificantis :  illud  vero  quando 
quod  per  copulam  seu  orationem  consignificatur,  se  tenet 
ex  parte  mensurae  seu  durationis  rei  significatae.  Et  pro- 
pterea  clare  patet  haec  duo  quando  maxime  ab  invicem 
posse  distare,  quantum  distat  mensura  integrae  orationis 
a  mensura  rei  significatae. 

Et  hinc  patet  commune  esse  omni  enuntiationi  signi- 
ficare  et  consignificare  tunc  cum  integratur:  quia  tunc 
primo  est  oratio,  et  per  hoc,  tunc  primo  significat  et  con- 
significat.  Sed,  sicut  orationes  differunt  inter  se  quantum 
ad  res  significatas,  ita  etiam  differunt  quantum  ad  quando 
seu  tempora  consignificata. 

Et  haec  in  communi  dicta  si  perspexeris,  ambiguitates 
per  quas  discurrit  Scotus  *,  evanescent.  *  Loc.  cit.  supra, 

III.  Descendendo  autem  ad  propositum,  advertendum 
est  quod  contingit  ista  duo  quando,  sciHcet  ex  parte  men- 
surae  significationis  et  ex  parte  mensurae  rei  significatae, 
coincidere  in  unum  et  idem  quando,  ita  quod  illud  idem 
tunc  sit  quando  oratio  significat  et  consignificat,  et  quando 
significatum  consignificatur  esse.  Contingit  autem  hoc  in 
proposito  ex  ratione  in  littera  reddita:  quia  scilicet  oratio 
ista,  Hoc  est  corpus  meum,  est  conversiva  panis  in  corpus 
Christi  in  instanti,  et  oratio  ista  significat  conversionem 
ipsam  ut  in  termino.  Ex  re  siquidem  significata  habetur 
quod  ly  est  consignificat  instans  conversionis  panis  in  cor- 
pus  Christi,  seu,  et  in  idem  redit,  quo  primo  hoc  est 
corpus  Christi :  et  quia  illud  instans  coincidit  cum  instanti 
quo  haec  oratio  integratur,  ideo  dicitur,  et  bene,  quod 
oportet  hanc  orationem  intelligere  secundum  ultimum  in- 
stans  prolationis.  Et  quoniam  consignificare  instans  con- 
versionis  convenit  huic  orationi  ex  natura  sua ,  qua  est 
oratio  sacramentalis,  seu  factiva  conversionis,  seu  conver- 
siva  panis  in  corpus  Christi ;  ideo  ex  virtute  sermonis  talis, 
scilicet  sacramentalis  conversivi,  habet  haec  oratio  quod 
consignificet  instans  conversionis. 

IV.  Circa    demonstrationem    vero   quam    facit    ly  hoc 

cum  dicitur,  Hoc  est  corpus  meum  *,  licet  varia  verba  di-   '  .cf.  num.  i, 
cantur :  quoniam  in  littera  dicitur  demonstrari  contentum  ^"""^' 
in  generali  sub  istis  speciebus;  Scotus  autem  *  specificando  *  Loc  cit.  con- 
dicit  demonstrari  individuum  entis,  quia  ly  hoc,  quantum   1^,"^.  «q., 'fin. ' 
est  ex  se,  demonstrat  individuum  universalissimi ,  utpote 


QUAESTIO  LXXVIII,  ARTICULUS  VI 


21D 


de  quo  possint  omnia  inquiri :  -  mihi  tamen  videtur  quod 
demonstret  individuum  substantiae,  idest,  hanc  substan- 
tiam. 

Et  quidem  quod  demonstret  individuum,  nulli  est  du- 
bium :  quoniam  non  universale,  sed  singulare  aliquod  est 
tam  quod  convertitur  in  corpus  Christi,  quam  de  quo 
enuntiatur  corpus  Christi. 

Quod  vero  sit  individuum  substantiae,  probatur.  Tum 
ex  eo  quod  ly  hoc  est  pronomen  demonstrativum  sub- 
stantiae.  -  Tum  ex  eo  quod  haec  demonstratio  debet  esse 
certa.  Demonstrando  autem  hanc  substantiam,  demonstratio 
est  certissima :  quoniam  haec  substantia  est  corpus  Christi. 
Sed  si  demonstraret  individuum  entis,  demonstratio  rema- 
neret  ambigua,  immo  magis  falsa  appareret  quam  vera: 
nam  ly  hoc  ens  posset  demonstrare  tam  accidens  quam 
substantiam ,  cum  utrumque  sit  hoc  ens ;  et  magis  appa- 
reret  demonstrari  accidens,  propter  demonstrationem  fieri 
ad  sensum.  -  Tum  quia,  demonstrando  individuum  sub- 
stantiae,  demonstratio  est  simplicior  et  purior,  non  egens 
glossis.  Nam,  apposita  ante  sensus  hostia,  et  dicendo,  Haec 
substantia  est  corpus  meum,  non  oportet  ad  glossas  re- 
currere :  Quid  est  illud  quod  est  conversum  in  corpus 
Christi?  aut,  Quid  est  illud  quod  hic  adoramus?  et  hu- 
iusmodi. 

V.  Est  autem  sententia  haec  etiam  Auctoris.  Nam  ex- 


presse  dicit,  in  responsione  ad  primum  et  secundum,  quod 

ly  hoc  demonstrat  substantiam  sine  qualitate  *,  idest,  sine  '  i"  fi"<:  «orp- 

determinatione  alicuius  propriae  naturae  *,  puta  panis  aut  *  Re»p-  ad  >• 

corporis  Christi.  -  Et  hoc    idem   intendit   dicendo    quod 

demonstrat  contentum  in  generali  sub  istis  speciebus  *.  Sci-   ' '"  fi"'  <=°'"P- 

vit  enim  quod  non  demonstratur  universale  aliquod:  sed 

circumlocutus  est  individuum  communioris  seu  generalioris 

ab  accidentibus  distincti,  ac  sub  eis  contenti.  Dantur  enim 

individua  magis  et  minus  universalia,  sicut  dantur  naturae 

magis  et  minus  universales :  est  enim  intelligere  Socratem 

in  praedicamento  substantiae  esse  non  solum  hunc  homi- 

nem,  sed  hoc  animal,  hoc  vivam,  hoc  corpus,  hanc  sub- 

stantiam.  Et  sic  haec  substantia,  demonstrata  per  ly  hoc, 

est  contenta  sub  istis  accidentibus  in  generali,  idest,  com- 

muniter  se  habens  ad  panem  et  corpus  Christi,  pro  quanto 

ab  utroque  abstrahendo  significatur. 

Ad  rationem  autem  Scoti  *  dicitur  quod,  licet  primum  *  >■"">•  pra«c- 
nomen  loco  cuius  potest  poni  hoc ,  sit  individuum  entis 
communissimi  analogice  etiam  ad  entia  rationis ;  quia  ta- 
men  certitudo  demonstratae  rei  praeponderat ,  quoniam 
ad  propriam  certamque  notitiam  sacramenti  huius  spectat 
res  demonstrata;  ratio  illa  ad  communia  nominum  ideo 
posthabenda  est,  ne  in  ambiguo  nos  demonstratio  relin- 
quat,  sed  certos  demonstratio  reddat  quod  haec  substantia 
est  corpus  Christi. 


*  Cf.   qu.    Lxvi , 

art.  8. 

'  Qu.  Lxxiii,  art. 

2. 


'^"  Art.  4,  ad  3  ; 
art.  5 ,  arg.  i  ; 
qu.  Lxxv,  art.  2,7. 


ARTICULUS  SEXTUS 

UTRUM  FORMA  CONSECRATIONIS  PANIS  CONSEQUATUR  EFFECTUM  SUUM 
ANTEQUAM  PERFICIATUR  FORMA  CONSECRATIONIS  VINI 

IV  Sent.,  dist.  vili,  qu.  11,   art.  4,  qu"   1;  dist.  xi,  qu.  11,  art.  1,  qu"   1,  ad  4;   In  Matth.,  cap.  xxvi;  I  ad  Cor.,  cap.  xi,  lect.  vi. 


»D  SEXTUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
forma  consecrationis  panis  non  conse- 
'quatur  effectum  suum  quousque  per- 
^ficiatur  forma  consecrationis  vini.  Sicut 
enim  per  consecrationem  panis  incipit  esse  corpus 
Christi  sub  hoc  sacramento,  ita  per  consecratio- 
nem  vini  incipit  esse  sanguis.  Si  ergo  verba  con- 
secrationis  panis  haberent  effectum  suum  ante 
consecrationem  vini,  sequeretur  quod  in  hoc  sa- 
cramento  inciperet  esse  corpus  Christi  exsangue  ". 
Quod  est  inconveniens. 

2.  Praeterea,  unum  sacramentum  unum  habet 
complemantum :  unde,  licet  in  baptismo  sint  tres 
immersiones,  non  tamen  prima  immersio  conse- 
quitur  suum  effectum  quousque  tertia  fuerit  ter- 
minata  *.  Sed  totum  hoc  sacramentum  est  unum, 
ut  supra  *  dictum  est.  Ergo  verba  quibus  con- 
secratur  panis,  non  consequuntur  suum  effectum 
sine  verbis  sacramentalibus  quibus  consecratur 
vinum. 

3.  Praeterea,  in  ipsa  P  forma  consecrationis 
panis  sunt  plura  verba,  quorum  prima  non  con- 
sequuntur  effectum  nisi  prolato  ultimo,  sicut  di- 
ctum  est  *.  Ergo,  pari  ratione,  nec  verba  quibus 
consecratur  corpus  Christi  habent  effectum,  nisi 
prolatis  verbis  quibus  sanguis  Christi  conse- 
cratur. 

Sed  contra  est  quod,  statim  dictis  verbis  con- 
secrationis  panis,  hostia  consecrata  proponitur 
populo  adoranda.  Quod  non  fieret  si  non  esset 


ibi  corpus  Chrisfi:  quia  hoc  ^  ad  idololatriam 
pertineret.  Ergo  verba  consecrationis  ^  suum  ef- 
fectum  consequuntur  antequam  proferantur  verba 
consecrationis  vini. 

Respondeo  dicendum  quod  quidam  antiqui  do- 
ctores  dixerunt  quod  hae  duae  formae,  scilicet 
consecrationis  panis  et  vini,  se  invicem  expectant 
in  agendo :  ita  scilicet  quod  prima  non  per- 
ficit  suum  effectum  antequam  secunda  profe- 
ratur. 

Sed  hoc  stare  non  potest.  Quia,  sicut  dictum 
est  *,  ad  veritatem  huius  locutionis,  Hoc  est  cor- 
pus  meiim,  requiritur,  propter  verbum  praesentis 
temporis,  quod  res  significata  simul  tempore  sit 
cum  ipsa  significatione  locutionis:  alioquin,  si  in 
futurum  expectaretur  res  significata,  apponeretur 
verbum  futuri  temporis,  non  autem  verbum  prae- 
sentis;  ita  scilicet  quod  non  diceretur,  Hoc  est 
corpus  meum,  sed,  Hoc  erit  corpus  meum.  Signi- 
ficatio  autem  huius  locutionis  completur  statim 
completa  prolatione  ^  horum  verborum.  Et  ideo 
oportet  rem  significatam  statim  adesse,  quae  qui- 
dem  est  effectus  huius  sacramenti:  alioquin  lo- 
cutio  non  esset  vera.  -  Est  etiam  haec  positio 
contra  ritum  Ecclesiae,  quae  statim  post  prola- 
tionem  verborum  corpus  Christi  adorat. 

Unde  dicendum  est  quod  prima  forma  non 
expectat  secundam  in  agendo,  sed  statim  habet 
suum  effectum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  ex  hac  ratione 


o)  exsangue.  -  GH  et  per  Alias  margo  P ;  sine  sanguine  editiones 
et  a,  exsanguine  ceteri. 
P)  in  ipsa.  -  ipsa  PF. 
f)  hoc.  -  sic  editiones. 


3)  consecrationis.  -  panis  addunt  FI  et  editiones. 
E)  completa  prolatione.  —  locutione  completa  bc,  completa  locu- 
tione  P. 


Art.  5.  ad  3. 


2l6 


QUAESTIO  LXXVIII,  ARTIGULUS  VI 


in  corporc.      videntur  fuisse  decepti  illi  qui  praedictam  *  po- 
sitionem  posuerunt.  Unde  intelligendum  est  quod, 
facta  consecratione  panis,  est  quidem  corpus  Chri- 
sti  ibi  ex  vi  sacramenti,  et  sanguis  ex  reali  con- 
C  comitantia ;  sed  postmodum ,  post  '^  consecratio- 

nem  vini,  fit  ibi  e  converso  sanguis  Christi  ex 
vi  sacramenti,  corpus  autem  Christi  ex  reali  con- 
comitantia;  ita  quod  totus  Christus  est  sub  utra- 

■  Qu.  Lxxvi,  art.  que  spccie,  sicut  supra  *  dictum  est. 

Ad  secundum  dicendum  quod  hoc  sacramentum 


est  unum  perfectione,  sicut  supra  *  dictum  est : 
inquantum  scilicet  constituitur  ex  duobus,  scilicet 
ex  cibo  et  potu,  quorum  utrumque  per  se  habet 
suam  perfectionem.  Sed  tres  immersiones  bapti- 
smi  ordinantur  ad  unum  simplicem  effectum. 
Et  ideo  non  est  simile. 

Ad  tertium  dicendum  quod  diversa  verba  quae 
sunt  in  forma  consecrationis  panis,  constituunt 
veritatem  unius  locutionis :  non  autem  verba  di- 
versarum  formarum.  Et  ideo  non  est  simile. 


'  Loc.  cit,  in  arg. 


?)  post^  -  per  tertia  praeter  l. 


QUAESTIO  LXXIX,  ARTICULUS  I 


217 


QUAESTIO  SEPTUAGESIMANONA 

DE  EFFECTIBUS  HUIUS  SACRAMENTI 


IN   OCTO    ARTICULOS    DIVISA 


Introd. 


d: 


EiNDE  considerandum  est  de  effectibus  huius 
cf.  ^qu.  Lxxiii,  l_ysacramenti  *. 


Et  circa  hoc  quaeruntur  octo. 

Primo  :  utrum  hoc  sacramentum  conferat  gra- 

tiam. 
Secundo :  utrum  effectus  huius  sacramenti  sit 

adeptio  gloriae. 
Tertio :   utrum  effectus   huius   sacramenti   sit 

remissio  peccati  mortalis. 


Quarto:  utrum  per  hoc  sacramentum  remit- 

tatur  peccatum  veniale. 
Quinto :    utrum    per    hoc    sacramentum    tota 

poena  peccati  remittatur. 
Sexto:    utrum    hoc    sacramentum    hominem 

praeservet  a  peccatis  futuris. 
Septimo :  utrum  hoc  sacramentum  prosit  aliis 

quam  sumentibus. 
Octavo:    de   impedimentis   effectus  huius  sa- 

cramenti. 


l 

^^KQu.  Lxv,  art.  1; 
qu.  Lxxii,  art.  1, 


•  Qu.  Lxxiv,  art. 
1 ,  ex  Pseudo- 
Ambros. 


*  I»  II",  qu.  cx, 
art.  4. 


vtTs.  52. 


ARTICULUS  PRIMUS 

UTRUM  PER  HOC  SACRAMENTUM  CONFERATUR  GRATIA 

IV  Sent.,  dist.  xii,  qu.  11,  art.  1,  qu"  1,  arg.  Sed  cont.  2;  art.  2,  qu"  i,  ad  2. 


D  PRiMUM  sic  PRocEDiTUR.  Videtur  quod 
per  hoc  sacramentum  non  conferatur 
'gratia.  Hoc  enim  sacramentum  est  nu- 
^trimentum  spirituale.  Nutrimentum  au- 
tem  non  datur  nisi  viventi.  Cum  ergo  vita  spi- 
ritualis  sit  per  gratiam,  non  competit  hoc  sacra- 
mentum  nisi  iam  habenti  gratiam.  Non  ergo  per 
hoc  sacramentum  confertur  gratia  ut  primo  ha- 
beatur.  Similiter  etiam  nec  ad  hoc  quod  augea- 
tur:  quia  augmentum  spirituale  pertinet  ad  sa- 
cramentum  confirmationis,  ut  dictum  est  *.  Non 
ergo  per  hoc  sacramentum  gratia  confertur. 

2.  Praeterea,  hoc  sacramentum  assumitur  " 
ut  quaedam  spiritualis  refectio.  Sed  refectio  spi- 
ritualis  magis  videtur  pertinere  ad  usum  gratiae 
quam  ad  -gratiae  consecutionem  P.  Ergo  videtur 
quod  per  hoc  sacramentum  gratia  non  confe- 
ratur. 

3.  Praeterea,  sicut  supra  *  dictum  est,  in 
hoc  sacramento  corpus  Christi  offertur  pro  salute 
corporis,  sanguis  autem  pro  salute  animae.  Sed 
corpus  non  est  subiectum  gratiae,  sed  anima, 
ut  in  Secunda  Parte  *  habitum  est.  Ergo  ad  mi- 
nus  quantum  ad  corpus  per  hoc  sacramentum 
gratia  non  confertur. 

Sed  contra  est  quod  Dominus  dicit,  loan.  vi  * : 
Panis  quem  ego  dabo ,  caro  mea  est  pro  mundi 
vita.  Sed  vita  spiritualis  est  per  gratiam.  Ergo 
per  hoc  sacramentum  gratia  confertur. 

Respondeo  dicendum  quod  effectus  huius  sa- 
cramenti  debet  considerari,  primo  quidem  et 
principaliter,  ex  eo  quod  in  hoc  sacramento  con- 
tinetur,  quod  est  Christus.    Qui  sicut,  in  mun- 


dum  visibiliter  veniens,  contulit  mundo  vitam 
gratiae,  secundum  illud  loan.  i  *,  Gratia  et  veri- 
tas  per  lesum  Christum  facta  est;  ita,  in  homi- 
nem  sacramentaliter  veniens,  vitam  gratiae  ope- 
ratur,  secundum  illud  loan.  vi  * :  Qui  manducat 
me,  vivit  f  propter  me.  Unde  et  Cyrillus  dicit  *: 
Vivificativum  Dei  Verbum,  uniens  seipsum  pro- 
priae  carni ,  fecit  ipsam  vivificativam.  Decebat 
ergo  ^  eum  nostris  quodammodo  uniri  corporibus 
per  sacram  eius  carnem  et  pretiosum  sanguinem, 
quae  accipimus  in  benedictione  vivificativa  in  pane 
et  vino. 

Secundo  consideratur  ex  eo  quod  per  hoc  sa- 
cramentum  repraesentatur,  quod  est  passio  Chri- 
sti ,  sicut  supra  *  dictum  est.  Et  ideo  effectum 
quem  passio  Christi  fecit  in  mundo,  hoc  sa- 
cramentum  facit  in  homine  *.  Unde  super  illud 
loan.  XIX  *,  Continuo  exivit  sanguis  et  aqua,  dicit 
Chrysostomus  *:  Quia  hinc  suscipiunt  principium 
sacra  mysteria,  cum  accesseris  ad  tremendum  ca- 
licem,  vel  ^  ab  ipsa  bibiturus  Christi  costa,  ita  ac- 
cedas.  Unde  et  ^  ipse  Dominus  dicit,  Matth.  xxvi*: 
Hic  est  sanguis  meus,  qui  pro  vobis  effundetur  in 
remissionem  peccatorum. 

Tertio  consideratur  effectus  huius  sacramenti 
ex  modo  quo  traditur  hoc  sacramentum,  quod 
traditur  per  modum  cibi  et  potus.  Et  ideo  omnem 
effectum  quem  cibus  et  potus  materialis  facit 
quantum  ad  vitam  corporalem,  quod  scilicet  su- 
stentat,  auget,  reparat  et  delectat,  hoc  totum  facit 
hoc  sacramentum  quantum  ad  vitam  spiritua- 
lem.  Unde  Ambrosius  dicit,  in  libro  de  Sacra- 
mentis  * :  Iste  panis  est  vitae  aeternae,  qui  animae 


'  Vers.  17. 


Vers.  58. 


*  Comment.  in 
Lmc,  cap.  xxiL 
vers.  ig,  20.  -  Cf, 
Caten.  Aur.  in 
Luc.,cap.xKii,e. 


*  Qu.  Lxxiv,  art. 
1 ;  qu.  Lxxvi,  art. 
2,  ad  1. 

•  D.  584. 

*  Vers.  34. 

•Hom.LXXXV, 
al.  LXXXIV,  m 
loan.-  Cf.  Caten. 
Aur.  in  loan. , 
cap.  XIX,  k. 

E 

•  Vers.  28. 


•  Lib.  V,  cap.  iv.- 
Cf.  can.  Non  iste 
panis,  de  Con- 
secr.,  dist.  II. 


a)  assumitur.  -  con/ertur  editiones. 

P)  consecutionem.  -  consecrationem  bc,  collationem  P. 

Y)  vivit.  -  vivet  P. 

SuM.MAK  Thkol.  D.  Thomae  T.  IX. 


3)  erg-o.  -  P;  om.  H,  enim  ceteri. 

e)  vei.  -  velut  I,  ut  P. 

!:)  Unde  et.  -  Tertia;   Ut  et  ABDa,  Ut  CEF. 


28 


2l8 


QUAESTIO  LXXIX,  ARTICULUS  I 


nostrae  siibstantiam  fiilcit.  Et  Chrysostomus  dicit, 

•  Hom.  xLvi,  supra  loan.  *:    Praestat  se  '^'  nobis   desiderantibus 

al.  XLv.  ^  .  . 

ri  et  paipare  et  comedere  et  amplecti.  Unde  et  ipse 

•  vers.  56.        Dominus  dicit,  loan.  vi  *:  Caro  mea  vere  est  cibus, 

et  sanguis  jneus  vere  est  potus. 

Quarto  consideratur  effectus  huius  sacramenti 

ex   speciebus   in  quibus  hoc  traditur   sacramen- 

tfaci"'xxvi'*'n'  t""^-    Undc  et  Augustinus,  ibidem  *,  dicit:   Bo- 

'7-  '      minus   noster  corpus  et  sanguinem   suiim   in   eis 

rebus  commendavit  quae  ad  unum  aliquod   redi- 

8  guntur  ex  multis:  namque  ^  aliud,  scilicet  panis, 

ex  multis   granis  in  unutn  constat,  aliud,  scilicet 

vinum,  ex  multis  racemis  confluit.    Et  ideo  ipse 

Mbid.,n.  13.     gijbi  (^icii.,  super  loan.*:   0  sacramentum  pietatis, 

0  signum  unitatis,   0  vinculum  caritatis. 

Et  quia  Christus  et  eius  passio  est  causa  gra- 
tiae,  et  spiritualis  refectio  et  caritas  sine  gratia 
esse  non  potest,  ex  omnibus  praemissis  manife- 
stum  est  quod  hoc  sacramentum  gratiam  confert. 
Ad  pri.mum  ergo  dicendum  quod  hoc  sacramen- 
tum  ex  seipso  virtutem  habet  gratiam  conferen- 
di:  nec  aliquis  habet  gratiam  ante  susceptionem 
*  huius  sacramenti    nisi  ex  aliquali  '  voto   ipsius, 

vel  per  seipsum,  sicut  adulti,  vel  voto  Ecclesiae, 

•  Qu.  Lxxm,  art.  sicut  parvuU,  sicut  supra  *  dictum  est.  Unde  ex 

efftcacia  virtutis  ipsius  est  quod  etiam  ex  voto 
ipsius  aliquis  gratiam  consequatur,  per  quam  spi- 
ritualiter  vivificetur.  Restat  igitur  ut,  cum  ipsum 
sacramentum  realiter  sumitur,  gratia  augeatur,  et 
vita  spiritualis  perficiatur.  Aliter  tamen  quam  per 
sacramentum  confirmationis ,  in  quo  augetur  et 
perficitur  gratia  ad  persistendum  contra  exterio- 
res  impugnationes  inimicorum  Christl  Per  hoc 
autem  sacramentum  augetur  gratia,  et  perficitur 


spiritualis  vita,  ad  hoc  quod  homo  in  seipso  per- 
fectus  existat  per  coniunctionem  ad  Deum. 

Ad  secundum  dicendum  quod  hoc  sacramentum 
confert  gratiam  spiritualiter,  cum  virtute  caritatis. 
Unde  Damascenus  *  comparat  hoc  sacramentum  'if^iv^ca^xm! 
carboni  quem  Isaias  vidit,  Isaiae  vi  *  :  Carbo  enim  "  ^'"^-  ^- 
lignum  simplex  non  est,  sed  unitum  igni:   ita  et 
panis  communionis  *  non  simplex  panis  est ,  sed  * 

unitus  divinitati.  Sicut  autem  Gregorius  dicit,  in 
Homilia  Pentecostes  *,  amor  Dei  non  est  otiosus:  *  Homii.  ub.  n, 

'  ,  nom.  XXX. 

magna  enim  operatur,  si  est.  Et  ideo  per  hoc  sa- 
cramentum,  quantum  est  ex  sui  virtute,  non  so- 
lum  habitus  gratiae  et  virtutis  confertur,  sed  etiam 
excitatur  in  actum :  secundum  illud  II  Cor.  v  * :  *  v«"-  •♦■ 
Caritas  Christi  urget  nos.  Et  inde  est  quod  ex  vir- 
tute  huius  sacramenti  anima  spiritualiter  reficitur, 
per  hoc    quod   anima   delectatur  ^ ,  et  quodam-  >■ 

modo  inebriatur  dulcedine  bonitatis  divinae :  se- 
cundum  illud  Cant.  v  * :  Comedite,  amici,  et  bibite;  '  ^"^-  '■ 
et  inebriamini,  carissimi. 

Ad  tertium  dicendum   quod,  quia  sacramenta 
operantur  secundum   similitudinem   per  quam  ^  ^ 

significant,  ideo  per  quandam  assimilationem  di- 
citur  quod  in  hoc  sacramento  corpus  offertur 
pro  salute  corporis,  et  sanguis  pro  salute  animae : 
quamvis  utrumque  ad  salutem  utriusque  opere- 
tur,  cum  sub  utroque  totus  sit  Christus,  ut  su- 
pra  *  dictum  est.  Et  licet  corpus  non  sit  imme-  *  Q"-  """•  »"• 
diatum  subiectum  gratiae,  ex  anima  tamen  re- 
dundat  effectus  gratiae  ad  corpus :  dum  in  prae- 
senti  membra  nostra  exhibemus  arma  iustitiae 
Deo,  ut  habetur  Rom.  vi  * ;  et  in  fiituro  corpus  "  *  ^*"-  «3- 
nostrum  sortietur  incorruptionem  et  gloriam 
animae. 


r))  se.  -  Om.  PFc. 

9)  namque.  -  CE  et  tertia ;  nam  quod  ABD,  nam  quod  quidem  F. 
Pro  ex  multis  racemis,  in  unum  ex  multis  racemis  (acinis  P,  sed  cf. 
qu.  Lxxv.  art.  2.  arg.  3.)  PGHc,  in  unum  acinis  I;  ed.  a  legit:  nam 
quid  aliud,  scilicet  panis,  nisi  quod  ex  multis  granis  in  unum  constat? 
et  quid   aliud,  scilicet   vinum,  nisi  quod  ex  multis  racemis  conjluit? 

i)  nisi  ex  aliquali.  -  (vel  P)  nisi  ex  aliquo  tertia  praeter  sG. 


x)  communionis.  -  P ;  communicationis. 

X)  delectatur.  -  spiritualiter  delectatur  editiones;  per  hoc...  de- 
lectatur  om.  G. 

[j.)  secundum  similitudinem  per  quam.  -  salutem  quam  H  et  edi- 
tiones,  {per  similitudinem  sup.  rasuram  a  scriptore)  quam  G  cuius 
margo  salu  tenui  correctoris  scriptura. 

v)  co^-pus.  -  D  et  tertia;  cor. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


CiRCA  effectus   Eucharistiae  in   nobis,  advertendum   cst 
quod  in  littera  *  ponuntur  numero  sex,  scilicet :  ade- 
ne  quaesnonis.     ^^^^  gloriae,  coUatio  gratiac,  remissio  peccati  mortalis,  re- 
missio   peccati  venialis,  remissio  poenae  pro  peccatis  de- 
bitae,  et  praeservatio  a  peccando.  De  quibus  duo  decla- 

*  cf.  num.  IX.     randa  sunt,  scilicet  tcmpus  et  modus  *.  Cum  quibus  etiam 

simul  declarabitur  subiectum. 

De  tempore  quidem  aliquid  clarum  est,  et  aliquid  am- 
biguum.  Nam  de  primo  effectu,  scilicct  vita  aetema,  con- 
stat  tempus  executionis  non  oportere  esse  tempus  sum- 
ptionis  Eucharistiae :  sumpta  siquidem  longe  ante  Eucha- 
ristia ,   contingit    effectum  aeternae   vitae  subsequi ,   iuxta 

•  loan.  cap.  VI,  verbum  Domini  *,  Qui  manducat   hunc  panem,  vivet  in 
vers.  59.  aeternum.  -  De  aliis  vero  effectibus ,  in  dubium  vertitur 

an  unum  et  idem  sit  tempus  quo  sumitur  hoc  sacramen- 
•  tum ,  et  quo    in  executionem    ponuntur  illi  effectus.    Et 

*  Cf.  num.  II,  viM.  propterea  singillatim  declarandi  sunt  *. 

II.  Secundus  igitur  cffectus,  qui  est  gratia  gratum  faciens, 

*  Cf.  num.  VI.      tres  ramos  habet,  prout  tripliciter  *  contingit  consequi  gra- 

tiam,  scilicet :  vel  de  novo  acquirere  ipsam  vitam  gratiae ; 
vel ,  praesupposita  gratia ,  acquirere  de  novo   augmentum 

•  Cf.  num.  III.     gratiae  * ;  vel   acquirere  de  novo   actualem  delectationem 

•  Cf.  num.  VII.    ac  refectioncm  spiritualem  secundum  vitam  gratiae  *.  Haec 

enim  tria  comprehenduntur  sub  uno  effectu  Eucharistiae, 


cum  dicitur  quod  confert  gratiam.  Potest  siquidem  intelligi 
quod  confert  gratiam  habitualem  vel  primam ;  vel  augmen- 
tando  primam ;  aut  gratiam  actualem  spiritualis  refectionis 
ac  delectationis  in  actu  caritatis. 

Et  quia  primam  gratiam  sumptio  huius  sacramenti  non 
per  se  confert,  sed  per  accidens,  hoc  est,  propter  contin- 
gentcm  sumentis  dispositionem ,  quoniam  per  se  praere- 
quirit  sumentem  vivum,  prima  autem  gratia  mortuo  datur: 
ideo  tempus  primae  gratiae  per  accidens  consideratur.  Et 
videtur  coincidere  cum  tempore  sumptionis.  Nam,  si  exi- 
stens  in  peccato  mortali  sibi  incognito,  quando  sumit  hoc 
sacramentum  non  resuscitatur  ad  vitam,  non  apparet  quare 
deinceps  ex  virtute  huius  sacramenti  resuscitabitur. 

Intelligo  autem  in  tota  hac  materia  per  tempus  sum- 
ptionis  Eucharistiae,  non  illam  solam  morulam  qua  de- 
glutitur :  sed  cum  consequente  temporis  spatio  quo  Christi 
corpus  sacramentaliter  in  sumente  perseverat.  Est  enim 
tunc  praesens  corporaliter  in  nobis,  ac  per  hoc,  pascens  et 
illuminans  spiritualiter  animam :  ut  sic  etiam  illud  implea- 
tur,  Quandiu  sum  in  mundo,  lux  sum  mundi  *.  Attesta-  •  loan.  cap.  ix, 
tur  autem  huic  sententiae  necessaria  mentis  occupatio  ^°"'  ^' 
communicantium,  et  praecipue  sacerdotum,  circa  reveren- 
tiam  exteriorem  huius  sacramenti,  ne  scilicet  aut  sanguis 
effundatur,  aut  partes  hostiae  dentibus  aut  palato  haereant. 


QUAESTIO  LXXIX,  ARTICULUS  I 


219 


Cf.    num.    II , 
irineip. 

Qu»3. 


*  In  corpore. 


PCf.  num.  IV,  V. 


.  Oreg.  Homii. 
m  Evang.  lib.  II, 
homil.  XXX.  -  Cf. 
«p.  ad  2. 


*  loan.  cap.  vi, 
vers.  56. 


et  huiusmodi:  quo  fit  ut  magis  eftectus  sacramenti,  puta 
contritio  cum  prima  datur  gratia,  in  tempore  consequente 
sumptionem  quam  in  ipsa  sumptione  appareat;  et  simile 
videtur  de  aliis  effectibus  actualibus. 

Puto  tamen  posse  contingere  ut  sumens  sit  ita  dispo- 
situs  quod  nec  consequatur  vitam  gratiae,  nec  de  novo 
mortaliter  peccet  sumendo,  sed  ita  excusetur  a  peccato 
in  sumendo  ut  propinquior  fiat  vitae  gratiae ;  ex  qua  ap- 
propinquatione,  secundum  aliquos  actus  attritionis  et  de- 
siderii  divinae  gratiae ,  paulatim  perducatur ,  divina  duce 
misericordia,  ad  occasiones  verae  contritionis ;  ut  tandem, 
alia  forte  vice  sumendo,  gratiam  verae  contritionis  perci- 
piat.  Moveor  autem  ad  hoc  quia  nuUam  apud  me  habeo 
rationem  cogentem  ad  alterum  horum,  scilicet:  existens 
in  peccato  mortali,  facta  diligenti  quamvis  non  sufficienti 
sui  probatione,  communicando  aut  iustificatur;  aut  peccat 
mortaliter.  Videtur  enim,  ut  dictum  est,  posse  dari  me- 
dium,  propter  latitudinem  quae  datur  in  illa  diligente  non 
tamen  sufficiente  probatione  sui:  non  enim  consistit  in 
indivisibili.  Divinae  quoque  liberalitatis  largitas,  ex  cuius 
abundantia  hic  effectus  per  accidens  huic  sacramento  tri- 
buitur,  ad  quantam  ordinaverit  indispositionem  peccatoris 
se  suppleturam,  dicat  qui  novit. 

III.  De  tempore  vero  augmenti  habitualis  gratiae  *  magis 
ambiguum  est,  secundum  Auctoris  doctrinam,  ut  patebit 
in  processu.  Auctor  enim  in  IV  Sent.,  dist.  xii,  qu.  11,  art.  1  *, 
tenet  augmentum  gratiae  impediri  ex  impedimento  actualis 
conversionis  animae  ad  Deum:  ac  per  hoc,  sentit  quod 
idem  est  tempus  sumptionis  sacramenti,  et  tempus  aug- 
menti  gratiae  ;  quia  illud  idem  constat  esse  tempus  trans- 
formationis  actualis  animae  in  Deum. 

In  hac  autem  quaestione,  articulo  ultimo  *,  verba  litte- 
rae  sonant  oppositum,  dum  dicit  quod  mentis  distractio 
per  peccata  venialia  in  actu  tollit  quidem  actualem  refe- 
ctionem  spiritualis  dulcedinis,  non  autem  augmentum  gra- 
tiae  habitualis.  Et  rursus  in  responsione  ad  primum  inquit : 
Ille  qui  cum  actu  venialis  peccati  ad  hoc  sacramentum 
accedit,  habitualiter  quidem  manducat  spiritualiter ,  sed 
non  actualiter.  Et  ideo  habitualem  effectum  huius  sacra- 
menti  percipit,  non  autem  actualem. 

Quae  Auctoris  verba  possunt  tripliciter  intelligi  *.  Primo, 
ut  sonant  secundum  superficiem :  ut  per  hoc  sacramen- 
tum  augeatur  intensive  habitualis  gratia  tunc  cum  sumi- 
tur,  etiam  si  nullus  interior  caritatis  actus,  ob  mentis  dis- 
tractionem,  interveniat ;  et  hoc  ex  virtute  ipsius  sacramenti 
causantis  huiusmodi  augmentum  in  anima  nullum  huic  ha- 
bituali  augmento  impedimentum  praestante.  Et  hic  sensus 
favorabilis  est,  et  demulcens  aures  multitudinis  innumera- 
bilium  sacerdotum,  quasi  quotidie  aut  frequentissime  ce- 
lebrantium,  qui  tamen  seipsis  meliores  non  quotidie  fiunt. 

Mihi  autem,  hinc  ordiendo,  sensus  iste  verus  non  ap- 
paret.  Si  enim  qualibet  sumptione  Eucharistiae  augeretur 
gratia  infinitorum  pene  sacerdotum,  quos  credimus  vere 
in  gratia  celebrare,  caritas  iam  esset  maior  intensive  quam 
credi  rationabile  sit :  cum  tanta  magnitudo  caritatis  in  tanta 
multitudine  otiosa  appareat,  quoniam  nec  extra  apparent, 
nec  intus  de  seipsis  testantur  actus  similes  ferventissimae 
caritati;  et  tamen  certum  est  quod ,  sicut  amor  Dei  non 
est  otiosus,  sed  operatur  magna  si  est  * ,  ita  tam  magna 
augmentatio  amoris  Dei  non  est  otiosa,  sed  operatur  multo 
maiora  quam  prius  proportionaliter  si  est.  Et  consequenter, 
si  longe  maiora  operari  renuit,  longe  maior  caritas  non 
est.  Et  tamen  longe  maior  ponitur  esse,  si  in  singulis  ce- 
lebrationibus  quantumcumque  parum  crevisset,  caritas  sa- 
cerdotis  qui  tot  annis  diebus  fere  singulis  in  gratia  cele- 
bravit. 

Praeter  autem  hanc  ex  experientia  coniecturam,  in 
promptu  ratio  cum  auctoritate  suffragatur.  Sacramentum 
enim  hoc,  quia  datur  per  modum  cibi  et  potus,  dicente 
Domino  *,  Caro  mea  vere  est  cibus,  et  sanguis  meus  vere 
est  potus,  non  auget,  sicut  ncc  nutrit,  nisi  per  modum 
nutrimenti.  Sed  sine  actu  vitali  nutriti  tam  cibus  quam 
potus  nec  nutrit  nec  auget :  ut  patet  in  alimcnto  corpo- 
rali.  Ergo  sine  operatione  vitali  spiritualis  animae  quae 
nutritur,  cibus  iste  nec  nutrit  nec  auget.  -  Auctoritas  quo- 


que,   ex   eodem   fundamento,   ex  IV  Sententiarum   iam  * 
allata  est. 

Nec  obstat  efflcaciae  huius  rationis  quod  phreneticis  in 
mortis  articulo  datur  hoc  sacramentum.  Tum  quia  sa- 
cramenti  effectus  ex  his  quae  per  se  concurrunt,  conside- 
randus  ac  iudicandus  est :  et  non  ex  his  quae  in  casu  ac- 
cidunt.  -  Tum  quia  phreneticis  constat  dari  viaticum  non 
ad  primum  et  proprium  Eucharistiae  effectum  ,  qui  est 
actualis  refectio  spiritus :  et  consequenter  nec  ad  nutrien- 
dum,  nec  ad  augendum  in  hac  vita  gratiam.  -  Tum  quia 
phreneticis  datur  viaticum  propter  vitam  aeternam,  et 
propter  impugnationes  daemonum,  iuxta  illud  Ambrosii  * : 
Recedant  procul  a  potentia  praesentiae  tuae  *. 

IV.  Aliter  ergo  intelliguntur  verba  litterae  de  perce- 
ptione  habituali ,  ut  sit  sensus  quod  talis  distractus  non 
actualiter,  sed  habitualiter  percipit  effectum  habitualem, 
seu  augmentum  gratiae  spiritualis :  sicut  habitualiter  man- 
ducationem  spiritualem  habct.  Ita  quod  manducans  habi- 
tualiter  tantum,  idest,  habens  habitum  quo  potest  spiri- 
tualem  manducationem  actualiter  habere,  hoc  est,  habendo 
caritatem,  sumens  hoc  sacramentum  absquc  actuali  inte- 
riori  devotione,  habet  etiam  habitum  percipiendi  augmen- 
tum.  Et  sicut  non  impeditur  per  peccata  venialia,  cum 
huiusmodi  distractione ,  quin  per  hanc  sumptionem  me- 
reatur  augmentum  caritatis ,  exequendum  tamen  tempore 
quo  ad  hoc  erit  dispositus;  ita  non  impeditur  quin  ex 
hac  sumptione  percepturus  sit  augmentum  caritatis,  quando 
tamen  ad  hoc  erit  dispositus.  Et  secundum  hunc  sensum, 
tempus  augmenti  caritatis  cst  quando  sumens  est  dispo- 
situs  ad  augmentum,  sive  hoc  sit  tempore  sumptionis  sive 
post.  Minorem  tamen  dispositionem  require  ad  augmen- 
tum  caritatis  ex  hoc  sacramento  quam  ad  augmentum  sine 
sacramento :  ut  habeatur  ratio  virtutis  sacramentalis ,  et 
praesertim  huius  sacramenti,  in  quo  est  ipse  Christus. 

Fovet  autem  hunc  sensum  quod  Auctor  intendit  po- 
nere  differentiam  inter  refectionem  spiritualem,  consisten- 
tcm  in  operatione,  et  augmentum  habitus,  quoad  impediri 
a  peccato  veniaH.  Et  sic  salvatur  differentia:  quod  refectio 
spiritualis  ita  toUitur  per  distractionem  quod  nunquam  ex 
hac  sumptione  habebitur;  augmentum  vero  habitus  haben- 
dum  relinquitur  post,  sicut  et  vita  aetema. 

V.  Tertius  autem  sensus  consistit  in  declaratione  ter- 
minorum:  diccndo  quod,  duobus  existentibus  per  se  pro- 
priis  huius  sacramenti  effectibus,  scilicet  operatione  et  ha- 
bitu,  Auctor  utriusque  latitudinis  id  quod  praecipuum  est, 
nominavit.  Et  in  latitudinc  quidem  operationum,  nomi- 
navit  spiritualem  refectionem  cum  sua  delectatione :  in 
latitudine  vcro  habitualium  donorum,  nominavit  augmen- 
tum  gratiae  seu  caritatis.  Ut  sic  loqueretur  de  hoc  sacra- 
mento  secundum  suam  perfectionem ,  docendo  ea  quae 
ipsius  sunt  quatenus  aut  alterum,  aut  utrumque  eorum  con- 
fert.  Et  sic  per  actualem  manducationem  Auctor  non  intel- 
ligit  quamcumque  actualem  devotionem:  sed  illam  solam 
quae  refectio    est,   quae  spiritualis  delectatio   animae  est. 

Et  secundum  hunc  sensum  plana  sunt  omnia :  et  con- 
sonant  dictis  in  IV  Sententiarum  *.  Habent  siquidem  se 
hi  duo  effectus  inter  se  non  ut  necessariam  connexionem 
habentes,  sed  alter  sine  altero  ex  sacramento  hoc  haberi 
potest.  Rcfectio  siquidem  spiritualis  delectationis  absque 
augmento  habitualis  gratiae  in  Christo  fuit,  quando  sumpsit 
hoc  sacramentum  *.  Augmentum  vero  hahitualis  gratiae  ex 
hoc  sacramento  in  valde  multis  credimus  contingere,  qui 
digne  ad  hoc  sacramentum  et  devote  accedunt,  et  tamen 
expertes  sunt  spiritualis  dulcedinis,  ita  ut  ipsorum  vox  ad 
caelestem  Patrem  sit:  Ecce,  tot  annis  servio  tibi,  et  nun- 
quam  dedisti  mihi  haedum,  ut  cum  amicis  meis  epularer  *. 

Non  igitur  docet  haec  littera  quod  sumens  absque  omni 
actuali  devotione  consequitur  augmentum  gratiae:  sed  quod 
sumens  absque  actuali  refectione  delectationis  spiritualis, 
et  hoc  ex  culpa  sua  veniali  (quoniam  non  est  ex  defectu 
sacramenti),  sic  inquam  sumens,  sic  mente  distractus,  si 
quoad  alios  actus  devote  accedit,  habituale  augmentum 
gratiae  ex  hoc  non  impeditur.  Quod  tamen  posset  aliunde 
impediri :  puta  ex  tam  parva  devotione  ut  non  sufficiat 
disponere  ad  augmentum  gratiae. 


*Supra,in  princ. 
Iiui.  num. 


•  Precat.  /,  n.  8 ; 
inter  Opp.  Am- 
bros.  -  VideMis- 
sal.  Rom.  Orat. 
ante  miss.  in 
Sabbato. 
*Cf.  nura.ix,  fin. 


•  Vid.  nnm.  iii, 

princip. 


*  Qu.  Lxxi,  art.  1, 
ad  3. 


"  Luc.  cap.  XT, 
vers.  29. 


220 


QUAESTIO  LXXIX,  ARTICULUS  I 


•  Cf.   num 
princip. 


vers.  14. 
*  Cf.  num,  I. 

"    Num.   II ,    Et 
quia  primam. 


'  Cf.  num.  praec. 


Et  haec  expositio  amplectenda  videtur.  Quoniam  quoad 
rem,  omnia  consonant.  Quoad  expositionem  vero  nominum, 
nulla  fit  extorsio;  sed  applicatio  communioris  termini  ad 
principale  suppositum.  -  Et  secundum  hoc,  tempus  aug- 
menti  coincidit  cum  tempore  sumptionis. 

VI.  Posset  et  quarto  modo  forte  exponi  locus  iste  de 
augmento  habituali  extensivo :  ita  quod  sacramentum  hoc 
sit  extensivum  gratiae  ad  actus  confortativos  spiritus;  et 
hoc  ipsum  sit  gratia  sacramentalis ,  quam  in  anima  per 
modum  habitus  sacramentum  hoc  ef&ciat  etiam  in  mente 
distractis  ex  peccato  veniaH. 

VII.  De  tempore  autem  actualis  gratiae  *  quae  homini 
confertur  in  hoc  sacramento ,  nulla  ambiguitas  est  quin 
sit  tempus  sumptionis  sacramenti.  Tunc  enim  praesens 
Christus  excitat  mentem  dispositam  ad  sui  ferventem  amo- 
rem,  atque  ad  sentiendam  dulcedinem  suae  praesentiae. 
Sed  perfectorum  est  solidus  hic  cibus,  eorum  qui  pro  con- 

'AdHeb.,cap.v,  suetudine,  etc.  * 

VIII.  Tempus  autem  remissionis  peccati  mortalis  *  coin- 
cidit  cum  tempore  sumptionis,  ut  patere  potest  ex  supra  * 
dictis:  quoniam  coincidit  cum  tempore  infusionis  primae 
gratiae. 

Tempus  quoque  remissionis  venialium  idem  est  quod 
tempus  sumptionis :  quoniam  coincidit  cum  tempore  actua- 
lis  fervoris  caritatis  *. 

Et  similiter  tempus  remissionis  poenae :  si  tamen  ex 
actuali  devotione  aHqua  remittitur.  Poena  enim,  quia  re- 
mittitur  ex  hoc  sacramento  non  ut  sacramentum,  sed  ut 
sacrificium  est,  tempore  ipsius  sacrificii  remittitur:  quo- 
niam  tunc  Deo  satisfit. 

Praeservatio  demum  a  peccando  effectus  est  sacramenti 
a  tempore  sumptionis  inchoans:  et  iuxta  sumentium  co- 
operationem,  plus  vel  minus  durat.  Sicut  etiam  praeser- 
vatio  quae  fit  per  nutrimentum  corporale  unum  et  idem, 
in  diversae  dispositionis  hominibus  diversimode  invenitur, 
uno  magis  sumente  inde  vires  quam  alio,  etc.  -  Haec  de 
tempore. 

IX.  Superest  ut  de  modo  eorundem  effectuum  di- 
catur  *.  Modus  quo  effectus  isti  in  anima  ab  hoc  sa- 
cramento  fiunt,  est  quod  omnes  reliqui  mediante  primo 
fiunt.  Primus  autem  effectus  est  actualis  exercitatio  cari- 
tatis :  et  mediante  hoc,  reliqui  effectus  proveniunt.  Quod 
tripUciter  apparet.  Primo,  ex  communibus.  Quia  suavis 
dispositio  *  rationalis  creaturae  habet  ut  rationaUter  iu- 
stificetur    et   perficiatur.    Rationaliter    autem    perfici    est, 

modum  dormientis,  sed  per  modum  vigilantis, 
ratione  actualiter  utentis ,  mutari  et  perfici :  ut 
doctrina  in  secundo  Libro  *  habita  de  iustifica- 
tione  impii ;  et  iustificatione  Magdalenae,  Latronis  et  Pauli. 
Semper  enim  dona  sua  Salvator,  intervenientibus  opera- 
tionibus  consequentium  iUa,  largitus  est.  Et  de  Magdalena 
quidem  operatio  fidei  et  caritatis  apparet,  dicente  Domi- 
no  *  :  Dimissa  sunt  ei  peccata  multa  quoniam  dilexit  mul- 
tum,  et  iterum  * :  Fides  tua  te  salvam  fecit.  Latronis  fidei 
speique  actum  videmus:  Memento  mei,  Domine,  dum  ve- 
neris  in  regnum  tuum  *.  Paulum  fidei,  obedientiae  devotio- 
nisque  verba  proferentem  audivimus :  Domine,  quid  me  vis 
facere?  *  Ex  quibus  omnibus  patet  quod  non  solum  dum 
regulariter,  sed  etiam  dum  miraculose  convertuntur  ho- 
mines  ad  Deum,  actualis  operatio  interioris  hominis  in- 
tervenit. 

Secundo ,  apparet  idem  ex  propriis  huius  sacramenti. 
Quia  sacramentum  hoc  vivificat  animam  ut  cibus:  cibus 
autem,  ut  sic,  non  vivificat  nisi  viventem  operatione  ali- 
qua  vitali  cibo  utentem.  Si  enim  circa  cibum  corporalem 
nullam  haberet  animal  operationem  vitalem  intus,  inutilis 
esset  cibus  tali  animali.  Immo  non  esset  cibus  nisi  re- 
mote,  seu  in  potentia :  quoniam  cibus  materia  et  obiectum 
operationum  potentiae  vegetativae  est. 

Tertio ,  apparet  hoc  idem  discurrendo  singillatim  per 
ipsos  effectus.  Eucharistia  siquidem  sacramentaliter  sumpta 
ab  homine,  Christum  corporaH  praesentia  intus  in  homine 
ponens,  ex  parte  quidem  sui,  pro  primo  contactu  animae 
habet  excitationem  caritatis,  ac  actualem  unionem  seu  trans- 
formationem  animae  amantis  in  Christum  amatum.  Ex  parte 


Cf.  num.  I. 


•  Cf.   Sap.  cap. 
VIII,  vers.  1. 


•  I»  lia»,  ou. 
cxiii,  art.  3.  -  Cf. 
qu,  cxii,  art.  2. 


*  Luc.  cap.  VII, 
vers.  47. 

*  Ibid.,  vers.  50. 

"  Luc.  cap.  xxiii, 
vers.  42. 

*  Act.    cap.   IX, 
vers.  6. 


non  per 
hoc  est , 
patet  ex 


vero  animae,  primus  contactus  est  ipsa  manducatio  actua- 
lis,  quae  est  actus  caritatis  * :  et  magnam  latitudinem  habet, 
iuxta  latitudinem  actuum  caritatis  et  graduum  illorum,  et 
extendit  se  usque  ad  actum  Hberi  arbitrH,  qui  tandem  ca- 
ritate  perficitur,  ita  ut  vera  contritio  sit.  Mediante  ergo 
actuali  manducatione  spirituaH,  effectus  reliqui  fiunt  ab 
hoc  sacramento.  —  Et  de  vita  quidem  aeterna  verba  Domini 
testantur,  dicentis  * :  Qui  manducat  hunc  panem,  vivet  in 
aeternum.  -  De  prima  vero  gratia  et  remissione  peccati 
mortaHs,  quae  tamen  per  accidens  fit  ab  hoc  sacramento, 
ex  eo  patet  quod,  nisi  inchoative  saltem  manducaret  ca- 
rens  gratia,  illam  non  consequeretur :  cibus  enim  non  nisi 
manducatus  vivificat.  Unde  et  Auctor,  in  Httera  tertii  ar- 
ticuH  *,  de  hoc  loquens,  inquit:  Devote  et  reverenter  ac- 
cedens  consequetur  per  hoc  sacramentum  gratiam  carita- 
tis,  quae  contritionem  perfciet :  ubi  tres  operationes  in- 
tervenire  ponit,  devotionem,  reverentiam  et  contritionem, 
quae  scilicet  nova  caritate  informatur  et  fit  contritio.  - 
De  augmento  vero  habitualis  gratiae,  et  ex  nunc  dictis 
tam  communibus  quam  propriis,  et  ex  superius  *  discussis 
satis  patere  arbitror :  non  est  enim  inteUigibile  cibum  au- 
gere  absque  actuali  devotione,  quam  absque  actuaU  man- 
ducatione  etiam  fingere  non  Hcet.  -  Refectio  autem  spi- 
ritualis  manducatio  quaedam  est.  -  Remissio  vero  peccati 
venialis,  et  poenae,  si  fit,  cum  consequatur  fervorem  cari- 
tatis,  manifeste  manducationem  sequitur :  nam  fervor  ipse 
manducatio  est.  -  Praeservatio  demum  ab  offensis  Dei, 
quia  directe  ad  confirmationem  cordis,  idest  voluntatis, 
spectat  ex  parte  animae;  panis  autem  non  nisi  manduca- 
tus  confirmat  cor  hominis  *:  ideo  mediante  manducatione 
spirituaU  fit.  Dixi  autem  directe,  et  ex  parte  animae :  quo- 
niam  non  est  remotum  quin  ex  parte  Christi  praesentis 
sub  sacramento ,  praeservatio  nonnuUa  fiat  per  modum 
custodiae ;  propter  quam  diximus  *  dari  phreneticis  in  ar- 
ticulo  mortis  Eucharistiam. 

X.  Nec  ex  his  dictis  accipias  nos  sentire  nunquam  con- 
ferri  gratiam  nisi  actualiter  ratione  utentibus.  Non  enim 
hoc  diximus:  sed  secundum  communia  suavis  dispositio- 
nis  creaturae  rationaUs  sic  fieri  diximus.  Cum  quo  ta- 
men  stat  quod,  secundum  suavem  dispositionem  aUcuius 
sacramenti,  aliter  conferatur  gratia  iustificans :  ut  patet  in 
baptismo,  qui,  quoniam  spirituaHs  est  regeneratio,  ex  pro- 
priis  habet  ut  absque  cooperatione  eius  qui  baptizatur, 
gratiam  conferat  in  remissionem  peccatorum.  Generatio 
enim  est  mutatio  de  non  esse  ad  esse  *:  nec  praesuppo- 
nitur,  sed  fit  vivus  qui  generatur.  Cibus  autem  vitam 
praesupponit,  et  non  nisi  manducanti  prodest. 

XI.  Dicta  sunt  autem  haec  ad  fugandam  iUorum  fiduciam 
qui  putant  se  consequi  semper  novum  gratiae  habitualis 
augmentum ,  cum  quantulacumque  devotione  celebrent , 
etiam  distracte :  ut  vel  sic  ab  huiusmodi  negligentiae  somno 
excitentur,  pulsati  saltem  ex  eo  quod  manducatio  sacra- 
mentalis,  quae  actuaUter  fit,  significat  manducationem  spi- 
ritualem,  quae  interius  exerceri  debet.  Et  ubi  non  nisi  in 
sui  principio,  hoc  est  in  habitu,  salvatur,  Hcet  ad  vitan- 
dum  fictionis  peccatum  mortale  suf&ciat,  ad  nutriendum 
tamen  animam  nihU  prodest.  Immo  hinc  et  anima  malum 
venialis  peccati,  et  corpus  damnum  infirmitatis,  imbecilH- 
tatis,  aut  etiam  mortis,  quandoque  incurrit,  dicente  Apo- 
stolo  *:  Ideo  inter  vos  multi  infrmi  et  imbecilles,  et  dor- 
miunt  multi.  Hanc  ego  poenam  corporalem  puto  saepe  a 
Deo  infligi  ob  parvam  praeparationem  quae  fit  ad  hoc  sa- 
cramentum. 

IN  responsione  ad  primum  primi  articuli  eiusdem  quae- 
stionis,  adverte  quod  sacramentum  hoc  potest  conside- 
rari  dupHciter.  Primo,  secundum  se,  hoc  est,  secundura 
rem  in  ipso  contentam  et  significatam.  Et  sic  verificatur 
de  ipso  quod  ex  se  virtutem  habet  coUativam  gratiae:  ad 
difterentiam  reliquorum  sacramentorum,  quae  ex  aHo,  hoc 
est  ex  hoc  sacramento,  acquirunt  virtutem  gratiae  coUa- 
tivam.  Nam  res  significata  et  contenta  in  hoc  sacramento 
est  ipse  Christus,  cuius  instrumenta  sunt  reHqua  sacra- 
menta  cum  virtutibus  suis.  Propter  quod  se  habet  ad  re- 
liqua    sacramenta  ut  fons  gratiae  ad  rivos  gratiarum.   Et 


"  Cf.  IV  Sent., 
dist.  IX,  art.  3, 
qu»  4. 


*  loan.  cap.  vi, 
vers.  59. 


*  In  corpore. 


"  Num.  III  sqq. 


■Fs.ciii,vers.i5. 


"  Num.  111,  Nec 
obttat. 


'  Aristot.  Phyiic, 
lib.  V,  cap.  I, 
n.  7.  -  S.  Th. 
lect.  II. 


'  lad  Cor.,  cap. 
XI,  vers.  30. 


*  loan.  c»p. 
vers.  54. 


QUAESTIO  LXXIX,  ARTICULUS  II 


221 


hinc  verificatur  et  quod  quilibet  quodcumque  sacramen- 
tum  suscipiens  actu ,  suscipit  hoc  sacramentum  voto :  et 
quod  votum  cuiusque  sacramenti  est  votum  istius  sacra- 
menti.  Nam  appetens  seu  sitiens  ad  fontis  rivulum,  seu 
bibens  ex  rivulo,  ad  fontem  ipsum  magis  sitit,  tanquam 
ad  principium.  Et  propterea  in  littera  dicitur  quod  sine 
huius  sacramenti  voto  prima  non  habetur  gratia.  Et  simile 
est  hoc  ei  quod  Dominus  dicit  * :  Nisi  manducaveriiis 
carnem  Filii  hominis  et  biberitis  eius  sanguinem,  non 
habebitis  vitam  in  vobis:  loquitur  enim  Dominus  de  man- 


ducatione  spirituali  in  voto  seu  in  habitu,  in  quo  conti- 
netur  manducatio  spiritualis  actualis  in  voto. 

Si  vero  consideretur  usus  sacramenti  huius,  quo  nobis 
sacramentaliter  iungitur,  sic  prima  gratia  non  est  effectus 
huius  sacramenti,  nisi  per  accidens  ex  parte  subiecti,  ut 
praedictum  est  * :  quia  datur  per  modum  nutrimenti,  quod,  '  Supra,  num.  ii^ 
quia  non  est  nisi  viventis,  non  facit  primam  gratiam,  qua  *"'"■ 
primo  habetur  vita  spiritus,  sed  praesupponit  illam.  Unde 
in  articulo  tertio,  ad  tertium,  Auctor,  loquens  de  prima 
gratia,  dicit :  Sic  autem  non  datur  in  hoc  sacramento. 


*  Vid.  Corament. 
Caiet.  post  art. 
t,  num.  I. 


Cap.  XXV. 


*  Vers.  52. 


ARTICULUS  SECUNDUS 

UTRUM  EFFECTUS  HUIUS  SACRAMENTI  SIT  ADEPTIO  GLORIAE 

In  loan.,  cap.  vi,  lect.  vii. 


*  Vers.  15. 


iD    SECU^fDUM     SIC     PROCEDITUR   *.     Vidctur 

quod  effectus  huius  sacramenti  non  sit 
'adeptio  gloriae.  Effectus  enim  proportio- 
(Uatur  suae  causae.  Sed  hoc  sacramen- 

tum  competit  viatoribus :  unde  et  viaticum  dicitur. 

Cum  igitur  viatores  nondum  sint  capaces  gloriae, 

videtur  quod  hoc  sacramentum  non  causet  ad- 

eptionem  gloriae. 

2.  Praeterea,  posita  causa  suf&cienti,  ponitur 
effectus.  Sed  multi  accipiunt  hoc  sacramentum 
qui  nunquam  pervenient  ad  gloriam :  ut  patet 
per  Augustinum,  XXI  de  Civ.  Dei  *.  Non  ergo  hoc 
sacramentum  est  causa  adeptionis  gloriae. 

3.  Praeterea,  maius  non  efficitur  a  minori: 
quia  nihil  agit  ultra  suam  speciem.  Sed  minus 
est  percipere  Christum  sub  specie  aliena,  quod 
fit  in  hoc  sacramento ,  quam  frui  eo  in  specie 
propria,  quod  pertinet  ad  gloriam.  Ergo  hoc  sa- 
cramentum  non  causat  adeptionem  gloriae. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  loan.  vi  * :  Si  quis 
manducaverit  ex  hoc  pane,  vivet  in  aeternum.  Sed 
vita  aeterna  est  vita  gloriae.  Ergo  effectus  huius 
sacramenti  est  adeptio  gloriae. 

Respondeo  digendum  quod  in  hoc  sacramento 
potest  considerari  et  id  ex  quo  habet  effectum, 
scilicet  ipse  Christus  contentus,  et  passio  eius 
repraesentata ;  et  id  per  quod  habet  effectum, 
scilicet  usus  sacramenti  et  species  eius.  Et  quan- 
tum  ad  utrumque  competit  huic  sacramento  quod 
causet  adeptionem  vitae  aeternae.  Nam  ipse  Chri- 
stus  per  suam  passionem  aperuit  nobis  aditum 
vitae  aeternae  :  secundum  illud  Heb.  ix  * :  Novi 
Testamenti  mediator  est ,  ut,  morte  intercedente , 
qui  vocati  sunt  accipiant  repromissionem  aeternae 
hereditatis.  Unde  et  in  forma  huius  sacramenti 
dicitur :  Hic  est  calix  sanguinis  mei  novi  et  ae- 
terni  Testamenti. 

Similiter  etiam  refectio  spiritualis  cibi,  et  unitas 
significata   per   species   panis   et   vini,   habentur 


Vers.  8. 


quidem  in  praesenti,  sed  imperfecte:  perfecte  au- 
tem  in  statu  gloriae.  Unde  Augustinus  dicit*,  tVacfTj^fn' 
super  illud  loan.  vi  *,  Caro  mea  vere  est  cibus:  Vy^^^  g 
Cum  cibo  et  potu  id  appetant  homines  ut  non 
esuriant  neque  sitiant,  hoc  veraciter  non  praestat 
nisi  iste  cibus  et  potus,  qui  eos  a  quibus  sumitur 
immortales  et  incorruptibiles  facit  in  societate 
sanctorum,  ubi  pax  erit  et  unitas  plena  atque 
perfecta. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  sicut  passio 
Christi,  ex  cuius  virtute  hoc  sacramentum  ope- 
ratur,  est  quidem  causa  sufficiens  gloriae,  non 
tamen  ita  quod  statim  per  ipsam  introducamur 
in  gloriam,  sed  oportet  ut  prius  simul  compa- 
tiamur ,  ut  postea  simul  glorificemur ,  sicut  dici- 
tur  Rom.  viii  * :  ita  hoc  sacramentum  non  statim  '  ^'"^-  '7- 
nos  in  gloriam  introducit,  sed  dat  nobis  virtu- 
tem  perveniendi  ad  gloriam.  Et  ideo  viaticum 
dicitur.  In  cuius  figuram ,  legitur  III  Heg.  xix  *, 
quod  Elias  comedit  et  bibit,  et  amBulavit  in  for- 
titudine  cibi  illius  quadraginta  diebus  et  quadra- 
ginta  noctibus,  usque  ad  montem  Dei  Horeb. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  sicut  passio  Chri- 
sti  non  habet  suum  effectum  in  his  qui  se  ad 
eam  non  habent  ut  debent,  ita  et  per  hoc  sa- 
cramentum  non  adipiscuntur  gloriam  qui  inde- 
center  ipsum  suscipiunt.  Unde  Augustinus  dicit, 
super  loan.  *,  exponens  illa  verba  **:  Aliud  est 
sacramentum,  aliud  virtus   sacramenti.   Multi  de  "  roan.  cap.  «, 

'  vers.  49,  Patret 

altari  accipmnt,  et  accipiendo  moriuntur.   Panem  ""'"  «'<=• 
ergo  caelestem  spiritualiter  manducate:   innocen- 
tiam  ad  altare  apportate.    Unde  non   est  mirum 
si  illi  qui  innocentiam  non  servant,  effectum  huius 
sacramenti  non  consequuntur. 

Ad  tertium  dicendum  quod  hoc  quod  Christus 
sub  aliena  specie  sumitur,  pertinet  ad  rationem 
sacramenti,  quod  instrumentaliter  agit.  Nihil  au- 
tem  prohibet  causam  instrumentalem  producere 
potiorem  effectum,  ut  ex  supra  *  dictis  patet.       3.  ad  3- 


Loc.    cit.    in 


'  Qu.  Lxxvii.art. 


im 


222 


QUAESTIO  LXXIX,  ARTICULUS  III 


ARTICULUS  TERTIUS 

UTRUM  EFFECTUS  HUIUS  SACRAMENTI  SIT  REMISSIO  PECCATI  MORTALIS 

IV  Sent.,  dist.  ix,  art.  3,  qu*  2;  dist.  xii,  qu.  11,  art.  2,  qu*  2. 


*  Vid.  Comment. 
Caiet.  post  art.  i, 
num.  VIII. 


D  TERTiuM  sic  PROCEDiTUR  *.  Vidctur  quod 

effectus   huius  sacramenti   sit  remissio 

peccati  mortalis.  Dicitur  enim  in  qua- 

Postcomrnuii.  ;?70^>5^dam  collccta  * :    Sit  hoc   sacramentiim 

pro  Vtuis  et  De^    ■* — *■  ^i 

funct.  ablutio   scelerum.    Sed   scelera   dicuntur  peccata 

mortalia.  Ergo  per  hoc  sacramentum  peccata 
mortalia  abluuntur. 

2.  Praeterea,  hoc  sacramentum  agit  in  virtute 
passionis  Christi,  sicut  et  baptismus.  Sed  per  ba- 

•Qu.Lxix.art.i.  ptismum  dimittuntur  peccata  mortalia,  ut  supra  * 
dictum  est.  Ergo  et  per  hoc  sacramentum :  prae- 
sertim  cum  in  forma  huius  sacramenti  dicatur: 
Qiii  pro  multis  effundetur  in  remissionem  pecca- 
torum. 

3.  Praeterea,  per  hoc  sacramentum  gratia  con- 

•  Art.  t.  fertur,  ut  dictum  est  *.   Sed  per  gratiam  iustifi- 

catur   homo    a  peccatis   mortalibus :    secundum 

*  vers.  24.        illud  Rom.  iii  *:  lustificati  gratis  per  gratiam  ipsius. 

Ergo  per  hoc  sacramentum  remittuntur  peccata 
mortalia. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  I  Cor.  xi  * :  Qui 
manducat  et  bibit  indigne,  iudicium  sibi  manducat 
et  bibit.  Dicit  autem  Glossa  *  ibidem  quod  ille 
manducat  et  bibit  indigne  qui  in  crimine  est,  vel 
irreperenter  tractat :  et  talis  manducat  et  bibit  sibi 
iudicium,  idest  da?nnationem.  Ergo  ille  qui  est  in 
peccato  mortali,  per  hoc  quod  accipit  hoc  sacra- 
mentum,  magis  accumulat  sibi  peccatum,  quam 
remissionem  sui  peccati  consequatur. 

Respondeo  dicendum  quod  virtus  huius  sacra- 
menti  potest  considerari  dupliciter.  Uno  modo, 
secundum  se.  Et  sic  hoc  sacramentum  habet 
virtutem  ad  remittendum  quaecumque  peccata, 
ex  passione  Christi,  quae  est  fons  et  causa  re- 
missionis  peccatorum. 

Alio  modo  potest  considerari  per  comparatio- 
nem  ad  eum  qui  recipit  hoc  sacramentum,  prout 
in  eo  invenitur  vel  non  invenitur  impedimentum 
percipiendi  hoc  sacramentum  ".  Quicumque  au- 
tem  habet  conscientiam  peccati  mortalis,  habet 
in  se  impedimentum  percipiendi  effectum  huius 
sacramenti,  eo  quod  non  est  conveniens  susce- 


*  Vers.  29. 


•  Lombardi. 


ptor  huius  sacramenti:  tum  quia  non  vivit  spi- 
ritualiter,  et  ita  non  debet  spirituale  nutrimen- 
tum  suscipere,  quod  non  est  nisi  viventis;  tum 
quia  non  potest  uniri  Christo,  quod  fit  per  hoc 
sacramentum,  dum  est  in  affectu  peccandi  mor- 
taliter.  Et  ideo,  ut  dicitur  in  libro  de  Ecclesiasticis 
Dogmat.  *,  si  mens  in  affectu  ^  peccandi  est,  gra-  [,^*P\^ll"(i  *'• 
vatur  magis  Eucharistiae  perceptione  quam  puri-  A.ug. 
ficetur.  Unde  hoc  sacramentum  in  eo  qui  ipsum 
percipit  cum  conscientia  peccati  mortalis,  non 
operatur  remissionem  peccati. 

Potest  tamen  hoc  sacramentum  operari  remis- 
sionem  peccati  dupliciter.  Uno  modo,  non  per- 
ceptum  actu,  sed  voto:  sicut  cum  quis  primo  ^  7 

iustificatur  a  peccato.  -  Alio  modo,  etiam  perce- 
ptum  ab  eo  qui  est  in  peccato  mortali,  cuius 
conscientiam  et  affectum  non  habet.  Forte  enim 
primo  non  fuit  sufftcienter  contritus :  sed,  devote 
et  reverenter  accedens,  consequetur  per  hoc  sa- 
cramentum  gratiam  caritatis,  quae  contritionem 
perficiet  et  remissionem  peccati. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  petimus  quod 
illud  sacramentum  nobis  sit  ablutio  scelerum: 
vel  eorum  quorum  conscientiam  non  habemus, 
secundum  illud  Psalmi  *,  Ab  occultis  meis  munda 
me,  Domine;  vel  ut  contritio  in  nobis  perficiatur 
ad  scelerum  remissionem;  vel  etiam  ut  robur 
nobis  detur  contra  *  scelera  vitanda.  s 

Ad  secundum  dicendum  quod  baptismus  est  spi- 
ritualis  generatio,  quae  est  mutatio  de  non  esse 
spirituali  in  esse  spirituale;  et  datur  per  modum 
ablutionis.  Et  ideo,  quantum  ad  utrumque,  non 
inconvenienter  accedit  ad  baptismum  qui  habet 
conscientiam  peccati  mortalis.  Sed  per  hoc  sa- 
cramentum  homo  sumit  in  se  Christum  per  mo- 
dum  spiritualis  nutrimenti:  quod  non  competit 
mortuo  in  peccatis.  Et  ideo  non  est  similis  ratio. 

Ad  tertium  dicendum  quod  gratia  est  suf&ciens 
causa   remissionis   peccati   mortalis,   non  tamen 
actu  remittit  peccatum  mortale  nisi  cum  primo 
datur  peccatori.  Sic  autem  non  datur  in  hoc  sa-  •  g.  comment. 
cramento  *.  Unde  ratio  non  sequitur.  i,  Rn.  ''**"  "'' 


'  Ps.  xviii,  vers. 
13- 


a)  hoc  sacramentum.  -  effectum  I,  huius  sacramenti  effectum  G  et 
editiones ;  hoc...  percipiendi  oin.  H. 
p)  affectu.  -  actu  P. 


Y)  primo.  —  prius  editiones. 
5)  contra.  -  ad  editiones. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


1N  articulo  tertio,  in  responsione  ad  primum,  nota,  No- 
vitie,  trium  expositionum  ibi  allatarum  secundam  differre 
a  prima  in  hoc,  quod  perfectio  contritionis  refertur  ad 
scelera  cognita,  in  prima  autem  ad  occulta:  quoad  utra- 
que  enim  petitur  ablutio  per  contritionem  perfectam. 

II.  In  responsione  ad  secundum  eiusdem  articuli ,  du- 
bium  occurrit  de  veritate  differentiae  positae  inter  susci- 
pientem  baptismum  et  suscipientem  Eucharistiam,  quoad 
hoc  quod  est   esse  vel  non   esse  in   peccato  mortali.  Et 


est  ratio  dubii  quia  utrobique  suscipiens  cum  conscientia 
et  aftectu  peccati  mortalis,  indigne  suscipit,  nec  gratiam 
tunc  consequitur.  Immo  de  novo  peccat  peccato  sacrilegii, 
membrum  Christi  ipso  se  sacramento  fingens. 

Ad  hoc  dicitur  quod  differentia  salvatur  et  ex  parte 
sacramenti,  et  ex  parte  suscipientis.  Ex  sacramento  qui- 
dem,  quia  sacramentum  Eucharistiae  ex  proprio  usu  habet 
rationem  nutrimenti:  ac  per  hoc,  convenientis  vivis  et 
non  mortuis.    Baptismus  autem  ex  propria  ratione  habet 


QUAESTIO  LXXIX,  ARTICULUS  IV 


223 


rationem  regenerationis  et  ablutionis :  generatio  autem 
non  praesupponit ,  sed  facit  ens  et  vivum ;  et  similiter 
ablutio  non  praesupponit  mundum,  sed  mundat.  Et  pro- 
pterea,  ex  propriis  considerata,  haec  sacramenta  susci- 
pientes  dispares  habent :  Eucharistia  quidem  vivum ;  ba- 
ptismus  non-vivum  et  immundum.  Et  haec  diiTerentia  in 
littera  ponitur. 

Ex  parte  autem  suscipientis  differentia  est  quod  susci- 
pienti  baptismum  sufficit  non  ponere  obicem,  ad  hoc  ut 
'm^f^.^a'd^^m.',  ^ivinam  consequatur  gratiam,  ut  ex  supra  *  habitis  patet: 
cap.  XI,  vers.  29^  quia  baptismus  omnia  condonat  *.  Suscipienti  autem  Eu- 


•  Qu.  Lxix,  art. 
9, 10.  -Cf.  Com- 
ment. 


charistiam  non   suf&cit  non   ponere  obicem ,  sed  oportet 
probare  seipsum,  et  sic  de  pane  illo  edere  *. 

Nec  Auctor  in  littera  dicit  convenienter  accedere  ad 
baptismum  habentem  conscientiam  et  affectum  peccati  mor- 
talis.  Magna  est  enim  inter  utrumque  differentia.  Nam  ha- 
bens  affectum  peccati  mortalis,  ponit  obicem,  et  fictus  ac- 
cederet  ad  baptismum:  habens  autem  eiusdem  conscien- 
tiam  et  non  aflfectum ,  obicem  non  ponit  baptismo ,  licet 
mortuus  et  immundus,  vivificandus  et  abluendus  per  ba- 
ptismum,  accedat.  Quod  per  Eucharistiae  sumptionem  non 
est  expectandum. 


'  l  ad  Cor.,  cap. 
XI,  vers.  2tj. 


ARTICULUS  QUARTUS 

UTRUM  PER  HOC  SACRAMENTUM  REMITTANTUR  PECCATA  VENIALIA 

Infra,  qu.  lxxxvii,  art.  3;  IV  Sent.,  dist.  xii,  qu.  n,  art.  1,  qu^  1;  art.  2,  qu*  1. 


•Vid.  Comment. 
Caiet.  post  art.  1, 
num.  VIII. 


*  Tract.  XXVI , 
n.  13. 


*  I»  II",  qu. 
Lxxxviii.  art.  1, 
2;  II»  II»«,  qu. 
xxiv,  art.  8,  ad2; 
art.  10. 


I 


Vers.  8. 


•  Cf.  Arist.  Phy- 
sic.  lib.VIII,  cap. 
VIII,  n.  1,  s.  Tn. 
\ect.xvi;deCael. 
lib.Il,  cap.  III,  n. 
3,  s.  Th.  lect.  IV. 
'In  loan.  Evane. 
tract.  XXVI,  n. 
11  (super  vers. 
49l.-Cf.  can.Pa- 
nem  de  altari, 
de  Consecr.,dist. 
II. 

*  Vers.  50,   52. 


•  De  S.  Alt.  My 
ster.  lib.  IV,  cap. 

XLIV. 


iD  QUARTUM  sic  PROCEDiTUR  *.  Videtur  quod 
per  hoc  sacramentum  non  remittantur 
*peccata  venialia.  Hoc  enim  sacramen- 
^tum,  ut  Augustinus  dicit,  siiper  loaii.  *, 
est  sacrarnentum  caritatis.  Sed  venialia  peccata 
non  contrariantur  caritati,  ut  in  Secunda  Parte  * 
habitum  est.  Cum  ergo  contrarium  tollatur  per 
suum  contrarium,  videtur  quod  peccata  venialia 
per  hoc  sacramentum  non  remittantur. 

2.  Praeterea,  si  peccata  venialia  per  hoc  sa- 
cramentum  remittantur,  qua  ratione  unum  re- 
mittitur,  et  omnia  remittentur  ".  Sed  non  videtur 
quod  omnia  remittantur :  quia  sic  frequenter  ali- 
quis  esset  absque  omni  peccato  veniali,  quod  est 
contra  id  quod  dicitur  I  loan.  i  *:  Si  dixerimus 
quoniam  peccatum  non  habemus,  nos  ipsos  sedu- 
cimus.  Non  ergo  per  hoc  sacramentum  remittitur 
aliquod  peccatum  veniale. 

3.  Praeterea,  contraria  mutuo  se  expellunt  *. 
Sed  peccata  venialia  non  prohibent  a  perceptione 
huius  sacramenti :  dicit  enim  Augustinus  *,  super 
illud  loan.  vi  *,  5/  quis  ex  ipso  manducaperit,  non 
morietur  itz  aeternum  ?:  Innocentiam,  inquit,  ad 
altare  apportate :  peccata,  etsi  sint  quotidiana,  non 
sint  mortifera.  Ergo  neque  peccata  venialia  per 
hoc  sacramentum  tolluntur. 

Sed  contra  est  quod  Innocentius  III  dicit  *, 
quod  hoc  sacramentum  veniale  delet  et  cavet  mor- 
talia. 

Respondeo  dicendum  quod  in  hoc  sacramento 
duo  possunt  considerari:  scilicet  ipsum  sacra- 
mentum,  et  res  sacramenti.  Et  ex  utroque  ap- 
paret  quod  hoc  sacramentum  habet  virtutem  ad 
remissionem   venialium  peccatorum.    Nam   hoc 


II»    11«,    qu. 
art.    «o ; 


•  Mag.  IV  Sent., 
dist.  XII,  cap.  In- 
stitutum  est.  • 
Cf.  Ambr.  deSa- 
cram.  lib.V,cap. 

IV. 


sacramentum  sumitur  sub  specie  cibi  nutrientis. 
Nutrimentum  autem  cibi  necessarium  est  cor- 
pori  ad  restaurandum  id  quod  quotidie  deper- 
ditur  ex  calore  naturali  ^.  Spiritualiter  autem 
quotidie  in  nobis  aliquid  deperditur  ex  calore 
concupiscentiae  per  peccata  venialia,  quae  dimi- 
nuunt  fervorem  caritatis,  ut  in  Secunda  Parte  * 
habitum  est.  Et  ideo  competit  huic  sacramento  v^-  LVart.  3T 
ut  remittat  peccata  venialia.  Unde  et  Ambrosius 
dicit,  in  libro  de  Sacramentis  *,  quod  iste  panis 
quotidianus  sumitur  in  remedium  quotidianae  in- 
Jirmitatis. 

Res  autem  huius  sacramenti  est  caritas,  non 
solum  quantum  ad  habitum,  sed  etiam  quantum 
ad  actum,  qui  ^  excitatur  in  hoc  sacramento: 
per  quod  peccata  venialia  solvuntur.  Unde  ma- 
nifestum  est  quod  virtute  huius  sacramenti  re- 
mittuntur  peccata  venialia. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  peccata  venialia, 
etsi  non  contrarientur  caritati  quantum  ad  ha- 
bitum,  contrariantur  tamen  ei  quantum  ad  fer- 
vorem  actus,  qui  excitatur  per  hoc  sacramen- 
tum.  Ratione  cuius  peccata  venialia  tolluntur. 

Ad  secundum  dicendum  quod  illud  verbum  non 
est  intelligendum  quin  aliqua  hora  possit  homo 
esse  absque  omni  reatu  peccati  venialis :  sed  quia 
vitam  istam  sancti  non  ducunt  sine  peccatis  ve- 
nialibus. 

Ad  tertium  dicendum  quod  maior  est  virtus  ca- 
ritatis,  cuius  est  hoc  sacramentum,  quam  venia- 
lium  peccatorum:  nam  caritas  tollit  per  suum 
actum  peccata  venialia,  quae  tamen  non  possunt 
totaliter  impedire  actum  caritatis.  Et  eadem  ratio 
est  de  hoc  sacramento. 


a)  et  omnia  remittentur.  -  remittuntur  et  omnia  tertia. 

P)  Si  quis...  aeternum.  —  Patres  vestri  manducaverunt  manna  in 
deserto  et  mortui  sunt  P ;  cf.  art.  8.  a  et  qu.  Lxxx.  art.  3.  s.  -  Inno- 
centiam  FsD  a  et  tertia  praeter  G  qui  om. ;  Innocentia  ceteri. 


Y)  ex  calore  naturali.  -  GHbc;  per  actionem  (ex  actione  PI)  ca- 
loris  naturalis  PFI,  ex  caloris  naturatis  concupiscentia  ceteri;  cf.  raox 
ex  calore  concupiscentiae. 

3)  qui.  —  Fa  et  tertia;  quod.  -  Statim  ad  quod,  Al.  quem  margo  P_ 


224 


QUAESTIO  LXXIX,  ARTICULUS  V 


ARTICULUS  Q.UINTUS 

UTRUM  PER  HOC  SACRAMENTUM  TOTA  POENA  PECCATI  REMITTATUR 

IV  Sent.,  dist.  iv,  qu.  ii,  art.  i,  qu"  2,  ad  3;  dist.  xii,  qu.  ii,  art.  2,  qu*  3. 


Art.  I,  2. 


•Primus.-Epist. 

ad  Omn.  Ortho- 

dox. 

Nihil  in   sacri 

Hciis ,    de   Con~ 

secr.,  dist.  II. 


■Vid.Commcnt.      ^»i^/^i^t>  QUINTUM  SIC  PROCEDITUR  *.  Vidctur  quod 

Caiet.  post  art.  1,      ft^Skj)>\ffi»\  , 

num.  vMi.  ^•'«/AWh  per  hoc  sacramentum  tota  poena  pec- 

cati  remittatur.  Homo  enim  per  hoc 
sacramentum  suscipit  in  se  effectum 
passionis  Christi,  ut  dictum  est  *,  sicut  et  per  ba- 
ptismum.  Sed  per  baptismum  percipit  homo  re- 
missionem  omnis  poenae  virtute  passionis  Chri- 
sti,  quae  sufficienter  satisfecit  pro  omnibus  pec- 

•Qu.Lxix,art.2.  catis,  ut  cx  supra  *  dictis  patet.  Ergo  videtur  quod 
per  hoc  sacramentum  homini  remittatur  totus 
reatus  poenae. 

2.  Praeterea,  Alexander   Papa  *  dicit:   Nihil 
cfcan.  in  sacrificiis  maius  esse  polest  qiiam  corpus  et  san- 

guis  Christi.  Sed  per  sacrificia  veteris  legis  ho- 
mo  satisfaciebat  pro  peccatis  suis:  dicitur  enim 
Lepit.  IV  et  V :  Si  peccaverit  homo,  offeret  (hoc  vel 
illud)  pro  peccato  suo,  et  remittetur  ei.  Ergo  multo 
magis  hoc  sacramentum  valet  ad  remissionem 
omnis  poenae. 

3.  Praeterea,  constat  quod  per  hoc  sacramen- 
tum  aliquid  de  reatu  poenae  dimittitur:  unde  et 
in  satisfactione  quibusdam  iniungitur  quod  pro 
se  faciant  missas  celebrare.  Sed  qua  ratione  una 
pars  poenae  dimittitur,  eadem  ratione  et  alia: 
cum  virtus  Christi,  quae  in  hoc  sacramento  con- 
tinetur,  sit  infinita.  Ergo  videtur  quod  per  hoc 
sacramentum  tota  poena  tollatur. 

Sed  contra  est  quod,  secundum  hoc,  non  esset 
homini  alia  poena  iniungenda:  sicut  nec  bapti- 
zato  iniungitur  *. 

Respondeo  dicendum  quod  hoc  sacramentum 
simul  est  et  sacrificium  et  sacramentum :  sed  ra- 
tionem  sacrificii  habet  inquantum  offertur;  ra- 
tionem  autem  sacramenti  inquantum  sumitur.  Et 
ideo  effectum  sacramenti  habet  in  eo  qui  sumit : 
effectum  autem  sacrificii  in  eo  qui  offert,  vel  in 
his  pro  quibus  offertur. 

Si  igitur  consideretur  ut  sacramentum,  habet 
dupliciter  effectum :  uno  modo,  directe  ex  vi  sa- 
cramenti;  alio  modo,  quasi  ex  quadam  conco- 


*  Cf.  qu.  Lxviii, 

art.  5. 


mitantia ;  sicut  et  circa  confinentiam  "  sacramenti 
dictum  est  *.  Ex  vi  quidem  sacramenti ,  directe 
habet  illum  effectum  ad  quem  est  institutum. 
Non  est  autem  institutum  ad  satisfaciendum :  sed 
ad  spiritualiter  nutriendum  per  unionem  ad  Chri- 
stum  et  ad  membra  eius,  sicut  et  nutrimentum 
unitur  nutrito.  Sed  quia  haec  unitas  fit  per  ca- 
ritatem,  ex  cuius  fervore  aliquis  consequitur  re- 
missionem  non  solum  culpae,  sed  etiam  poenae ; 
inde  est  quod  ex  consequenti,  per  quandam  con- 
comitantiam  ad  principalem  effectum,  homo  con- 
sequitur  remissionem  poenae;  non  quidem  to- 
tius,  sed  secundum  modum  suae  devotionis  et 
fervoris. 

Inquantum  vero  est  sacrificium,  habet  vim 
satisfactivam.  Sed  in  satisfactione  magis  attendi- 
tur  affectus  offerentis  quam  quantitas  oblationis: 
unde  et  Dominus  dixit,  Luc.  xxi  *,  de  vidua  quae 
obtulit  duo  aera,  quod  plus  omnibus  misit.  Quam- 
vis  igitur  haec  oblatio  ex  sui  quantitate  suf&ciat 
ad  satisfaciendum  pro  omni  poena,  tamen  fit  sa- 
tisfactoria  illis  pro  quibus  offertur,  vel  etiam  of- 
ferentibus,  secundum  quantitatem  suae  devotio- 
nis,  et  non  pro  tota  poena. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  sacramentum 
baptismi  directe  ordinatur  ad  remissionem  cul- 
pae  et  poenae,  non  autem  Eucharistia :  quia  ba- 
ptismus  datur  homini  quasi  commorienti  Christo ; 
Eucharisfia  autem  quasi  nutriendo  et  perficiendo 
per  Christum.  Unde  non  est  similis  ratio. 

Ad  secundum  dicendum  quod  alia  sacrificia  et 
oblationes  non  operabantur  ^  remissionem  totius 
poenae,  neque  quantum  ad  quantitatem  oblati, 
sicut  hoc  sacrificium;  neque  quantum  ad  devo- 
tionem  hominis,  ex  qua  contingit  quod  etiam 
hic  non  tollitur  tota  poena. 

Ad  tertium  dicendum  quod  hoc  quod  tollitur 
pars  poenae  et  non  tota  ^  per  hoc  sacramentum, 
non  contingit  ex  defectu  virtutis  Christi,  sed  ex 
defectu  devotionis  humanae. 


*  Qu.  Lxxvi,  art. 
1,  1. 


'  Marc.  cap.  xii, 
vers.  43 ;  Luo. 
cap.  XXI,  vers.  4.. 


a)  continentiam. 
P)  operabantur.  ■ 


concomitantiam  GHfcc. 
operantur  PFl. 


Y)  tota.  —  poena  addunt  a  et  editiones. 


Commentaria  Oarciinalis  Caietani 


In  articulo  quinto  duo  valde  notabilia  sunt.  Primum  est 
quod  oblatio  Eucharistiae,  ex  sui  quantitate,  sufficit  ad 
satisfaciendum  pro  omni  poena.  -  Secundum  est  quod  haec 
oblatio  fit  satisfactoria  ofterentibus,  vel  pro  quibus  oftertur, 
secundum  quantitatem  suae  devotionis. 

Ex  primo  dicto  habes  quod  una  missa,  ex  parte  sui, 
est  satisfactoria  pro  poenis  omnium  peccatorum  tam  vi- 
ventium  quam  mortuorum:  quoniam,  ut  sic,  est  valoris 
infiniti,  quoniam  Christus  off^ertur. 

Ex  secundo  autem  dicto  habes  quod  una  missa  non 
perdit  vim  satisfactionis  suae  pro  primo  offerente,  ex  hoc 
quod  pro  secundo,  tertio,  quarto,  quinto,  etc,  offertur: 
sicut  quantitas  devotionis  unius  nihil  tollit    de  quantitate 


devotionis  alterius.  Unde  arguendi  instruendique  simul 
sunt  homines  ignoranter  petentes  vel  exigentes  pro  sua 
eleemosyna  totam  sibi  missam  dari,  aut  suo  defuncto.  Nihil 
enim  minus  ipse  habebit  si  mille  alii  petant  eandem  mis- 
sam  pro  seipsis  et  aliis  defunctis,  quam  si  pro  ipso  solo 
celebrari  dicatur.  Immo  ex  huiusmodi  indevotione  sic  pe- 
tentis  damnum  videtur  incurrere  quod  minus  sibi  pro- 
derit. 

Diffusius  autem  forte  hic  scriberemus  de  hac  re,  nisi 
in  primo  Quohbeto  nostro  *,  iam  edito,  diffuse  haec  ve- 
ritas  declarata  fuisset,  ex  auctoritate  huius  litterae,  cum 
multis  aliis,  etc. 

Et  haec  de  quaestione  septuagesimanona  sufficiant. 


*  Opusc.  Caict. 
de  Celebrat.  Mis- 
sar.,  qu.  11. 


QUAESTIO  LXXIX,  ARTICULUS  VI,  VII 


225 


ARTICULUS  SEXTUS 

UTRUM  PER  HOC  SACRAMENTUM  PRAESERVETUR  HOMO  A  PECCATIS  FUTURIS 

IV  Sent.,  dist.  xii,  qu.  ii,  art.  2,  qu*  2,  ad  1. 


■  Vid.  Commcnt. 
Caiet.  posl  art.  1, 
num.  vuT. 


arg. I  ; 


•  Art.  4, 
qu.  LXX111,  art.  3, 
ad  3  ;  qu.  lxxiv, 
art.  4,  ad  3;  qu. 
Lxxviii ,  art.  3, 
ad  6. 

•  II*   ll",    qu. 
XXIV,  art,  11. 


Vers.  23. 


Vers.  50. 


D  SEXTUM  sic  PROCEDiTUR  *.  Vidctur  quod 
per  hoc  sacramentum  non  praeservetur 
homo  a  peccatis  futuris.  Multi  enim  di- 
jgne  sumentes  hoc  sacramentum  postea 
in  peccatum  cadent  "'.  Quod  non  accideret  si  hoc 
sacramentum  praeservaret  a  peccatis  futuris.  Non 
ergo  effectus  huius  sacramenti  est  a  peccatis  fu- 
turis  praeservare. 

2.  Praeterea,  Eucharistia  est  sacratnentiim  ca- 
ritatis,  ut  supra  *  dictum  est.  Sed  caritas  non  vi- 
detur  praeservare  a  peccatis  futuris:  quia  semel 
habita  potest  amitti  per  peccatum,  ut  in  Secunda 
Parte  *  habitum  est.  Ergo  videtur  quod  nec  hoc 
sacramentum  praeservet  hominem  a  peccato. 

3.  Praeterea,  origo  peccati  in  nobis  est  lex 
peccati,  quae  est  in  meinbris  nostris:  ut  patet  per 
Apostolum,  Rom.  vii  *.  Sed  mitigatio  fomitis,  qui 
est  lex  peccati,  non  ponitur  effectus  huius  sacra- 
menti,  sed  magis  baptismi.  Ergo  praeservare  a 
peccatis  futuris  non  est  effectus  huius  sacramenti. 

Sed  contra  est  quod  Dominus  dicit,  loan.  vi  *: 
Hic  est  panis  de  caelo  descendens.  ttt,  si  qitis  ex  eo 
manducaverit,  non  moriatur  ?.  Quod  quidem  ma- 
nifestum  est  non  intelligi  de  morte  corporali. 
Ergo  intelligitur  quod  hoc  sacramentum  prae- 
servet  a  morte  spirituali,  quae  est  per  peccatum  f. 

Respondeo  dicendum  quod  peccatum  est  quae- 
dam  mors  spiritualis  animae.  Unde  hoc  modo 
praeservatur  aliquis  a  peccato  futuro,  quo  prae- 
servatur  corpus  a  morte  futura.  Quod  quidem 
fit  dupliciter.  Uno  modo,  inquantum  natura  ho- 
minis  interius  roboratur  contra  interiora  corru- 
ptiva :  et  sic  praeservatur  a  morte  per  cibum  et 
medicinam.  Alio  modo,  per  hoc  quod  munitur 
contra  exteriores  impugnationes :  et  sic  praeser- 
vatur  per  'arma,  quibus  munitur  corpus. 

Utroque  autem  modo  hoc  sacramentum  prae- 
servat  a  peccato.  Nam  primo  quidem,  per  hoc 


•  Tract.  XXVI, 
num.  11. 


■  Homil.  XLVI, 
al.  XLV,  n.  3. 

t 


quod  Christo  coniungit  per  gratiam,  roborat  spi- 

ritualem  vitam  hominis,  tanquam  spiritualis  cibus 

et  spiritualis  medicina:  secundum  illud  Psalmi  *:  'Ps-an,ver8.i5. 

Panis  cor  hominis  confirmat.  Et  Augustinus  dicit, 

super  loan.  *:    Securus   accede:  panis   est,  non 

venenum. 

Alio  modo,  inquantum  signum  est  passionis 
Christi,  per  quam  victi  sunt  daemones :  repellit 
enim  ^  omnem  daemonum  impugnationem.  Un- 
de  Chrysostomus  dicit,  sitper  loan.  * :  Ut  leones 
flammam  ^  spirantes,  sic  ab  illa  mensa  discedimus, 
terribiles  effecti  diabolo. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  effectus  huius 
sacramenti  recipitur  in  homine  secundum  ho- 
minis  conditionem:  sicut  contingit  de  qualibet 
causa  activa  quod  eius  effectus  recipitur  in  ma- 
teria  secundum  modum  materiae.  Homo  autem 
in  statu  viae  est  huius  conditionis  quod  liberum 
arbitrium  eius  potest  flecti  in  bonum  et  in  ma- 
lum.  Unde,  licet  hoc  sacramentum,  quantum  est 
de  se,  habeat  virtutem  praeservativam  a  peccato, 
non  tamen  aufert  homini  possibilitatem  peccandi. 

Ad  secundum  dicendum  quod  etiam  caritas,  quan- 
tum  est  de  se,  praeservat  hominem  a  peccato: 
secundum  iliud  Rom.  xiii  ^  * :  Dilectio  proximi  ma- 
lum  non  operatur.  Sed  ex  mutabilitate  liberi  ar- 
bitrii  contingit  quod  aliquis  post  habitam  carita- 
tem  peccat :  sicut  et  post  susceptionem  huius  sa- 
cramenti. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  licet  hoc  sacramen- 
tum  non  directe  ordinetur  ad  diminutionem  fo- 
mitis,  diminuit  tamen  fomitem  ex  quadam  con- 
sequentia,  inquantum  auget  caritatem :  quia,  sicut 
Augustinus  dicit,  in  libro  Octogintatrium  Quae- 
stionum  *,  augmentum  caritatis  est  diminutio  cu- 
piditatis.  Directe  autem  confirmat  cor  hominis 
in  bono.  Per  quod  etiam  praeservatur  homo  a 
peccato. 


Vers.  10. 


Qu.  XXXVI. 


o)  cadent.  -  cacHts  E,  cadeunt  F,  cadunt  Da  et  tertia  praeter  I  qui 
om.  postea...  hoc  sacramentum. 

fi)  ut,  si...  moriatur.  -  PI;  si...  moriatur  ABCD,  si...  moriiur  E, 
si...  morietur  Pa,  ut  si...  morietur  GHic. 

Y)  per  peccatum.  -  per  fcm  E,  peccatum  H  et  editiones;  alias 
quae  est  per  peccatum  margo  P. 


3)  enim.  —  Om.  PI. 
e)  jlammam.  -  DF  et  tertia ;  jlamma. 

X.)  Rom.    XUI.    -    PI;    Cor.    XIII   bc,    I   Cor.   VIII  ceteri,  pro 
/  Cor.  XIII  ut  videtur. 


ARTICULUS  SEPTIMUS 


UTRUM  HOC  SACRAMENTUM  PROSIT  ALIIS  QUAM  SUMENTIBUS 

Supra,  art.  5;  qu.  lxxviii,  art.  3,  ad  8;  IV  Sent.,  dist.  xii,  qu.  u,  art.  2,  qu"  2,  ad  4;  dist.  xlv,  qu.  11,  art.  3,  qu*  1,  ad  3; 

In  loan.,  cap.  vi,  lect.  vi;  l  ad  Cor.,  cap.  xi,  lect.  vi. 


iD  septimum  sic  proceditur.  Videtur  quod 

hoc  sacramentum  non  prosit  nisi  su- 

'menti.  Hoc  enim  sacramentum  est  unius 

^generis  cum   aliis  sacramentis,  utpote 

aliis  condivisum.  Sed  alia  sacramenta  non  pro- 

SimMAB  Thkol.  D.  Thomae  T.  IX. 


sunt  nisi  sumentibus:  sicut  effectum  baptismi  non 
suscipit  nisi  baptizatus.  Ergo  nec  hoc  sacramen- 
tum  prodest  aliis  nisi  sumenti. 

2.   Praeterea,   effectus  huius   sacramenti   est 
adeptio  gratiae  et  gloriae,  et  remissio  culpae,  ad 

29 


226 


QUAESTIO  LXXIX,  ARTICULUS  VIII 


•  Art.  5. 


•  Vers.  2. 


minus  venialis.  Si  ergo  hoc  sacramentum  habe- 
ret  effectum  in  aliis  quam  in  sumentibus,  posset 
contingere  quod  aliquis  adipisceretur  gloriam  et 
gratiam  et  remissionem  culpae  absque  actione 
et  passione  propria,  alio  offerente  vel  sumente 
hoc  sacramentum. 

3.  Praeterea,  multiplicata  causa,  multiplicatur 
effectus.  Si  ergo  hoc  sacramentum  prodest  aliis 
quam  sumentibus,  sequeretur  quod  magis  pro- 
desset  alicui  si  sumeret  "  hoc  sacramentum  in 
multis  hostiis  in  una  missa  consecratis,  quod  non 
habet  Ecclesiae  consuetudo :  ut  scilicet  multi  com- 
municent  pro  alicuius  salute.  Non  ergo  videtur 
quod  hoc  sacramentum  prosit  nisi  sumenti. 

Sed  contra  est  quod  in  celebratione  huius  sa- 
cramenti  fit  pro  multis  aliis  deprecatio.  Quod 
frustra  fieret  nisi  hoc  sacramentum  aliis  prodes- 
set.  Ergo  hoc  sacramentum  non  solum  sumen- 
tibus  prodest, 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  prius  *  dictum 
est,  hoc  sacramentum  non  solum  est  sacramen- 
tum,  sed  etiam  est  sacrificium.  Inquantum  enim 
in  hoc  sacramento  repraesentatur  passio  Christi, 
qua  Christus  obtulit  se  hostiam  Deo,  ut  dicitur 
Ephes.  V  *,  habet  rationem  sacrificii :  inquantum 
vero  in  hoc  sacramento  traditur  invisibiliter  gra- 
tia  sub  visibili  specie,  habet  rationem  sacramenti. 
Sic  igitur  hoc  sacramentum  sumentibus  quidem 
prodest  per  modum  sacramenti  et  per  modum 
sacrificii,  quia  pro  omnibus  sumentibus  offer- 
tur :  dicitur  enim  P  in  canone  missae :  Quotquot 
ex  hac  altaris  participatione  sacrosanctum  corptis 
et  sanguinem  Filii  tui  sumpserimus,  omni  benedi- 
ctioixe  caelesti  et  gratia  repleamur.  Sed  aliis,  qui 
non  sumunt,  prodest  per  modum  sacrificii ,  in- 
quantum  pro  salute  eorum  offertur :  unde  et  in 
canone  missae  dicitur :  Memento,  Domine,  famu- 
lorum  famularumque  tuarum,  pro  quibus  tibi  of- 
ferimus,  vel  qui  tibi  offerunt  ^,  hoc  sacrificium  lau- 


'  De  Anima  et 
eius  orig.  lib.  I, 


dis,  pro  se  suisque  omnibus,  pro  redemptione  ani- 
marum  suarum ,  pro  spe  salutis  et  incolumitatis 
suae.  Et  utrumque  modum  ^  Dominus  exprimit,  ° 

dicens,  Matth.  xxvi  *:    Qui  pro  vobis,  scilicet  su-  'luc!"»^' x"; 
mentibus,  et  pro   multis  aliis,  effundetur  in  re-  ^ers.  20. 
missionem  peccatorum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  hoc  sacramen- 
tum  prae  aliis  habet  quod  est  sacrificium.  Et  ideo 
non  est  similis  ratio. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  sicut  passio  Chri- 
sti  prodest   quidem  omnibus  ^  ad   remissionem  ^ 

culpae  et  adeptionem  gratiae  et  gloriae,  sed  ef- 
fectum  non  habet  nisi  in  illis  qui  passioni  Christi 
coniunguntur  per  fidem  et  caritatem;  ita  etiam 
hoc  sacrificium,  quod  est  memoriale  Dominicae 
passionis,  non  habet  effectum  nisi  in  illis  qui  con- 
iunguntur  huic  sacramento  per  fidem  et  carita- 
tem.  Unde  et  Augustinus  dicit,  ad  Renatum  *: 
Quis  offerat  corpus  Christi  nisi  pro  his  qui  sunt  '^^^-  "^ 
membra  Christi?  Unde  et  in  canone  missae  non. 
oratur  pro  his  qui  sunt  extra  Ecclesiam.  IUis  ta- 
men  prodest  plus  vel  minus,  secundum  modum 
devotionis  eorum. 

Ad  tertium  dicendum  quod  sumptio  pertinet 
ad  rationem  sacramenti :  sed  oblatio  pertinet  ad 
rationem  sacrificii.  Et  ideo  ex  hoc  quod  aliquis 
sumit  corpus  Christi,  vel  etiam  plures,  non  ac- 
crescit  aliis  aliquod  iuvamentum.  Similiter  etiam 
neque  ^  ex  hoc  quod  sacerdos  plures  hostias  con- 
secrat  in  una  missa,  non  multiplicatur  effectus 
huius  sacramenti,  quia  non  est  nisi  unum  sa- 
crificium:  nihil  enim  virtutis  plus  est  in  multis 
hostiis  consecratis  quam  in  una,  cum  sub  omni- 
bus  et  sub  una  non  sit  nisi  totus  Christus.  Unde 
nec  si  aliquis  simul  in  una  missa  multas  hostias 
consecratas  sumat,  participabit  maiorem  effectum 
sacramenti.  -  In  pluribus  vero  missis  multipli- 
catur  sacrificii  oblafio.  Et  ideo  multiplicatur  ef- 
tectus  sacrificii  et  sacramenti. 


a)  sumeret.  -  multi  sumerunt  PFI.  -  Pro  in  multis,  multis  Pl. 
P)  enim.  -   PIsG   et  a;   autem.  -   Filii   tui   ante   corpus   ponit 
tertia. 

Y)  vel  qui  tibi  offerunt.  -  P;  post  laudis  ponit  F,  om.  ceteri. 


3)  modum.  -  proficiendi  addit  tertia.   Pro  exprimit,  expressit  PI. 
P  post  Matth.  XXVI  addit  et  Luc.  XXV,  et  ante  aliis,  scilicet. 


30st  Matth.  XXVI  addit  et  Luc.  Ji.Ji.v,  et  ante  a 
e)  omnibus.  -  quantum  ad  sufficientiam  et  addit 
Y\  «         r>™    D 


tertia. 


X)  neque.  -  Om.  P. 


*  Vid.  Comment. 
Caiet.  post  art.  I , 
num.  ni  sqq. 


'Inloan.Evane. 
tract.  XXVI,  n. 
11  (super  vers. 
49). -Cf.  can.Pa- 
nem  de  altari, 
de  Consecr  .,i\U. 
II. 

*'  Vers.  50,  52. 
a 


ARTICULUS  OCTAVUS 

UTRUM  PER  VENIALE  PECCATUM  IMPEDIATUR  EFFECTUS  HUIUS  SACRAMENTI 

IV  Sent.,  dist.  xii,  qu.  ii,  art.  l,  qu*  3;  art.  2,  qu»  l,  ad  2. 


D  ocTAVUM  sic  PROCEDiTUR  *.  Videtur  quod 
per  veniale  peccatum  non  impediatur 
*effectus  huius  sacramenti.  Dicit  enim 
(Augustinus  *,  super  illud  loan.  vi  **,  Si 
quis  ex  ipso  manducaverit  "  etc. :  Panem  caele- 
stem  spiritualiter  manducate;  innocentiam  ad  al- 
tare  portate;  peccata,  etsi  sint  quotidiana,  non  sint 
mortifera.  Ex  quo  patet  quod  quotidiana  peccata, 


quae  dicuntur  venialia  P,  spiritualem  manduca- 
tionem  non  impediunt.  Sed  spiritualiter  mandu- 
cantes  effectum  huius  sacramenti  percipiunt.  Ergo 
peccata  venialia  non  impediunt  effectum  huius 
sacramenti. 

2.  Praeterea,  hoc  sacramentum  non  est  mi- 
noris  virtutis  quam  baptismus.  Sed  effectum 
baptismi,  sicut  supra  *  dictum  est,  impedit  sola 


a)  Si...  manducaverit. 
cf.  art.  4.  p. 


Patres  vestri  manducaverunt  manna  P;   |         P)  quotidiana...  venialia.  -  venialia  peccata  quae  quotidiana  vo- 

I   cantur  tertia. 


Qu.  Lxu,  art. 
),   lO. 


Vers.  5. 


*  De  Fide  Orth., 
lib.  IV,  cap.  XIII. 


qu. 


•    IP    11' 

XXIV,  art.  10;  qu. 

Liv,  art.  3. 


QUAESTIO  LXXIX 

fictio :  ad  quam  non  pertinent  peccata  venialia, 
quia,  sicut  Sap.  i  *  dicitur,  Spiritus  Sanctus  disci- 
plinae  effugiet  fictum,  qui  tamen  per  peccata 
venialia  non  fugatur.  Ergo  neque  effectum  huius 
sacramenti  impediunt  peccata  venialia. 

3.  Praeterea,  nihil  quod  removetur  per  actio- 
nem  alicuius  causae,  potest  impedire  eius  effe- 
ctum.  Sed  peccata  venialia  toUuntur  per  hoc  sa- 
cramentum.  Ergo  non  impediunt  eius  effectum. 

Sed  contra  est  quod  Damascenus  dicit,  in  IV 
libro  *:  Ignis  eius  quod  in  nobis  est  desiderii,  as- 
sumens  eam  quae  ex  carbone ,  idest  hoc  sacra- 
mento,  ignitionem,  comburet  nostra  peccata,  et 
illuminabit  "<  nostra  corda,  ut  participatione  divini 
ignis  igniamur  et  deificemur.  Sed  ignis  nostri  de- 
siderii  vel  amoris  impeditur  per  peccata  venialia, 
quae  impediunt  fervorem  caritatis,  ut  in  Secunda 
Parte  *  habitum  est.  Ergo  peccata  venialia  im- 
pediunt  effectum  huius  sacramenti. 

Respondeo  digendum  quod  peccata  venialia  du- 
pliciter  accipi  possunt:  uno  modo,  prout  sunt 
praeterita;  alio  modo,  prout  sunt  actu  exercita. 
Primo  quidem  modo,  peccata  venialia  nullo  mo- 
do  impediunt  effectum  huius  sacramenti.  Potest 
enim  contingere  quod  aliquis  post  multa  peccata 
commissa  venialia  *,  devote  accedat  ad  hoc  sa- 


ARTICULUS  VIII 


227 


cramentum ,  et  plenarie  huius  sacramenti  con- 
sequetur  effectum. 

Secundo  autem  modo,  peccala  venialia  non  ex 
toto  impediunt  effectum  huius  sacramenti,  sed  in 
parte.  Dictum  est  enim  *  quod  effectus  huius  sa- 
cramenti  non  solum  est  adeptio  habitualis  gratiae 
vel  caritatis,  sed  etiam  quaedam  actualis  refectio 
spiritualis  dulcedinis.  Quae  quidem  impeditur 
si  aliquis  accedat  ad  hoc  sacramentum  mente 
distracta  ^  per  peccata  venialia.  Non  autem  tol- 
litur  augmentum   gratiae  habitualis  vel  caritatis. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  ille  qui  cum 
actu  venialis  peccati  ad  hoc  sacramentum  acce- 
dit,  habitualiter  quidem  manducat  spiritualiter , 
sed  non  actualiter.  Et  ideo  habitualem  effectum 
huius  sacramenti  percipit,  non  autem  actualem. 

Ad  secundum  dicendum  quod  baptismus  non  ita 
ordinatur  ad  actualem  effectum,  idest  ad  fervo- 
rem  caritatis,  sicut  hoc  sacramentum.  Nam  ba- 
ptismus  est  spiritualis  regeneratio,  per  quam  ac- 
quiritur  prima  perfectio,  quae  est  habitus  vel 
forma:  hoc  autem  sacramentum  est  spiritualis 
manducatio,  quae  habet  actualem  delectationem. 

Ad  tertium  dicendum  quod  illa  ratio  procedit 
de  venialibus  praeteritis,  quae  per  hoc  sacra- 
mentum  tolluntur. 


Art.  I. 


f)  comburet...  illuminabit.  —  comburat...  illuminet  P. 
0)  commissa   venialia.  -  venialia   commissa  PF.  Pro   consequetur, 
consequitur  CF,  consequatur  G  et  editiones. 


i)  mente   distracta. 
tiones. 


(mente  Pc)   distracius  post   venialia  edi- 


228 


QUAESTIO  LXXX,  ARTICULUS  I 


QUAESTIO   OCTOGESIMA 

DE  USU  SIVE  SUMPTIONE  HUIUS  SACRAMENTI 


IN    DUODECIM   ARTICULOS   DIVISA 


*  Cf.  qu.  Lxxiii, 
Introd. 


*  Qu.  LXXXI. 


Vers.  5. 


Vers.  64. 


DEiNDE   considerandum   est  de  usu  sive  sum- 
ptione    huius    sacramenti  *.    Et   primo,   in 
communi;  secundo,  quomodo  Christus  est  usus 
hoc  sacramento  *. 
Circa  primum  quaeruntur  duodecim. 

Primo :  utrum  sint  duo  modi  manducandi  hoc 
sacramentum,  scilicet  sacramentaliter  et  spi- 
ritualiter. 
Secundo:  utrum  soli  homini  conveniat  man- 

ducare  spiritualiter. 
Tertio:  utrum   solius  hominis  iusti  sit  man- 

ducare  sacramentaliter. 
Quarto:    utrum    peccator   manducans    sacra- 
mentaliter  peccet. 


Quinto :  de  quantitate  huius  peccati. 

Sexto :    utrum  peccator  accedens   ad  hoc  sa- 

cramentum  sit  repellendus. 
Septimo :    utrum   nocturna   poUutio    impediat 

hominem  a  sumptione  huius  sacramenti. 
Octavo :   utrum   sit   solum   a   ieiunis   sumen- 

dum. 
Nono :  utrum  sit  exhibendum  non  habentibus 

usum  rationis. 
Decimo:  utrum  sit  quotidie  sumendum. 
Undecimo:  utrum  liceat  omnino  abstinere. 
Duodecimo:    utrum    liceat    percipere    corpus 

sine  sanguine. 


ARTICULUS  PRIMUS 

UTRUM  DEBEANT  DISTINGUI  DUO  MODI  MANDUCANDI  CORPUS  CHRISTI, 
SCILICET  SPIRITUALITER  ET  SACRAMENTALITER 

IV  Sent.,  dist.  ix,  art.  1,  qu*  3;  De  Ven.  Sacram.  Alt.,  serm.  xvii;  In  loan.,  cap.  vi,  lect.  vi,  vii ;  1  ad  Cor.,  cap.  xi,  lect.  vii. 


Sw^^D  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
non  debeant  distingui  duo  modi  man- 
*ducandi  corpus  Christi,  scilicet  spiritua- 
jliter  et  sacramentaliter  ".  Sicut  enim 
baptismus  est  spiritualis  regeneratio ,  secundum 
illud  loan.  iii  *,  Nisi  quis  renatus  fuerit  ex  aqua 
et  Spiritu  Sancto  etc,  ita  etiam  hoc  sacramen- 
tum  est  cibus  spiritualis :  unde  Dominus,  loquens 
de  hoc  sacramento,  dicit,  loan.  vi  * :  Verba  quae 
ego  locutus  sum  vobis,  spiritus  et  vita  sunt.  Sed 
circa  baptismum  non  distinguitur  duplex  modus 
sumendi,  scilicet  sacramentalis  et  spiritualis.  Ergo 
neque  circa  hoc  sacramentum  debet  haec  distin- 
ctio  adhiberi. 

2.  Praeterea,  ea  quorum  unum  est  propter 
alterum,  non  debent  ad  invicem  dividi :  quia 
unum  ab  alio  speciem  trahit.  Sed  sacramentalis 
manducatio  ordinatur  ad  spiritualem  sicut  ad 
finem.  Non  ergo  debet  sacramentalis  manduca- 
tio  contra  spiritualem  dividi. 

3.  Praeterea,  ea  quorum  unum  non  potest 
esse  sine  altero,  non  debent  contra  se  dividi.  Sed 
videtur  quod  nullus  possit  manducare  spirituali- 
ter  nisi  etiam  sacramentaliter  manducet :  alioquin 
antiqui  Patres  hoc  sacramentum  spiritualiter  man- 
ducassent.  Frustra  etiam  esset  sacramentalis  man- 
ducatio,  si  sine  ea  spiritualis  esse  posset.  Non 
ergo  convenienter  distinguitur  duplex  ^  mandu- 
catio,  scilicet  sacramentalis  et  spiritualis. 


Vers. 


29. 
Ord.  et  Lomb. 


u.  Lxxix,  art. 


Sed  contra  est  quod,  super  illud  I  Cor.  xi  *, 
Qui  manducat  et  bibit  indigne  etc,  dicit  Glossa  *: 
Duos  dicimus  esse  modos  manducandi:  unum  sa- 
cramentalem,  et  alium  spiritualem. 

Respondeo  dicendum  quod  in  sumptione  huius 
sacramenti  duo  sunt  consideranda :  scilicet  ipsum 
sacramentum,  et  effectus  ipsius,  de  quorum  utro- 
que  supra  *  iam  dictum  est.  Perfectus  igitur  mo-  *^Q^-  ■-'""" 
dus  sumendi  hoc  sacramentum  est  quando  ali- 
quis  ita  hoc  sacramentum  suscipit  quod  percipit 
eius  effectum.  Contingit  autem  quandoque,  sicut 
supra  *  dictum  est,  quod  aliquis  impeditur  a  per-  *  Qi 
cipiendo  effectum  huius  sacramenti:  et  talis  sum- 
ptio  huius  sacramenti  est  imperfecta.  Sicut  igitur 
perfectum  contra  imperfectum  dividitur,  ita  sa- 
cramentalis  manducatio,  per  quam  sumitur  so- 
lum  sacramentum  sine  effectu  ipsius,  dividitur 
contra  spiritualem  manducationem,  per  quam  ali- 
quis  percipit  effectum  huius  sacramenti,  quo  spi- 
ritualiter  homo  Christo  coniungitur  per  fidem  et 
caritatem. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  etiam  circa  ba- 
ptismum,  et  alia  huiusmodi  sacramenta,  similis 
distinctio  adhibetur :  nam  quidam  suscipiunt  tan- 
tum  sacramentum,  quidam  vero  sacramentum 
et  rem  sacramenti.  Hic  f  tamen  differt  quia,  cum 
alia  sacramenta  perficiantur  in  usu  materiae,  per- 
cipere  sacramentum  est  ipsa  perfectio  sacramenti: 
hoc  autem  sacramentum  perficitur  in  consecra- 


a)  spiritualiter  et  sacramentaliter.  -  sacramentaliter  et  spiritua- 
liter  editiones. 

p)  distinguitur  duplex.  -  distingui  debet  bc,  distinguitur  circa  hoc 
sacramentum  duplex  PF. 


Y)  Hic.  -E;  In  hoc  (tamen  differunt  P)  Gla  et  editiones,  Et  hoc  H, 
Hoc  ceteri.  Pro  quia,  quod  GI. 


'  Qu.  Lxviii,  art. 
2;  qu.  Lzxiii,  art. 
3- 


QUAESTIO  LXXX,  ARTICULUS  II 

tione  materiae,  et  ideo  uterque  usus   est  conse- 


229 


quens  hoc  sacramentum.  In  baptismo  autem  ^, 
et  aliis  sacramentis  characterem  imprimentibus, 
illi  qui  accipiunt  sacramentum,  recipiunt  aliquem 
spiritualem  effectum,  scilicet  characterem :  quod 
non  accidit  in  hoc  sacramento.  Et  ideo  magis 
in  hoc  sacramento  distinguitur  usus  sacramen- 
talis  a  spirituali  quam  in  baptismo. 

Ad  secundum  dicendum  quod  sacramentalis  man- 
ducatio  quae  pertingit  ad  spiritualem,  non  divi- 
ditur  contra  spiritualem,  sed  includitur  ab  ea. 
Sed  illa  sacramentalis  manducatio  contra  spiri- 
ritualem  dividitur  quae  effectum  non  consequi- 
tur:  sicut  imperfectum  quod  non  pertingit  ad 
perfectionem  speciei,  dividitur  contra  perfectum. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  supra  *  di- 
ctum  est,  effectus  sacramenti  potest  ab  aliquo 
percipi,  si  sacramentum  habeatur  in  voto,  quam- 


vis  non  habeatur  ''  in  re.  Et  ideo,  sicut  aliqui  ba- 
ptizantur  baptismo  flaminis,  propter  desiderium 
baptismi,  antequam  baptizentur  baptismo  aquae; 
ita  etiam  aliqui  manducant  spiritualiter  hoc  sa- 
cramentum  antequam  sacramentaliter  sumant. 
Sed  hoc  contingit  dupliciter.  Uno  modo,  propter 
desiderium  sumendi  ipsum  sacramentum :  et  hoc 
modo  dicuntur  baptizari  et  manducare  spiritua- 
liter  et  non  sacramentaliter,  illi  qui  desiderant  su- 
mere  haec  sacramenta  iam  instituta.  Alio  modo, 
propter  figuram :  sicut  dicit  Apostolus,  I  Cor.  x  *, 
quod  antiqui  Patres  baptiiati  sunt  in  nube  et  in 
tnari,  et  quod  spiritualem  escam  manducaverunt 
et  spiritualem  potum  biberunt.  -  Nec  tamen  frustra 
adhibetur  sacramentalis  manducatio:  quia  plenius 
inducit  sacramenti  effectum  ipsa  sacramenti  su- 
sceptio  quam  solum  desiderium,  sicut  supra  "" 
circa  baptismum  dictum  est. 


3)  autem.  -  etiam  P. 


^'ers.  2  sqq. 


*  Qu.  Liix,  art. 
4.  ad  2. 


e)  habeatur...  habeatur.  -  habeat...  accipiat  P,  habeatur...  accipiatur 
cetera  tertia.  -  Pro  aliqui,  antiqui  OH. 


I 


ARTICULUS  SECUNDUS 

UTRUM  SOLIUS  HOMINIS  SIT  HOC  SACRAMENTUM  SUMERE  SPIRITUALITER,  VEL  ETIAM  ANGELORUM 

IV  Sent.,  dist.  ix,  art.  2,  qu*  4,  5. 


•  Ps.  Lixvii,  vers. 
25- 

•  Lomb. 


•  Tract.  XXVI, 
n.  15. 

a 


•  Serm.  CXLII , 
i\.deVerb.Dom. 
XLVI.  -  Cf.  can. 
Quid  est,  de  Con- 
secr.,  dist.  II. 


•  Tract.  XXVI, 
n.  11.  -  Cf.  can. 
Panem  de  alta- 
ri,  de  Consecr.j 
dist.  II. 


•d  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod 
non  soiius  hominis  sit  hoc  sacramen- 
'tum  sumere  spiritualiter,  sed  etiam  an- 
^gelorum.  Quia  super  illud  Psalmi  *,  Pa- 
nem  angelorum  manducavit  homo,  dicit  Glossa  * : 
idest,  corpus  Christi,  qui  est  vere  cibus  angelorum. 
Sed  hoc  non  esset  si  angeli  spiritualiter  Chri- 
stum  non  manducarent.  Ergo  angeli  spiritualiter 
Christum  manducant. 

2.  Praeterea,  Augustinus  dicit,  super  loan.  *: 
Hunc  cibum  et  potum  socielatem  "  vult  intelligi 
corporis  et  membrorum  suorum,  quod  est  Ecclesia 
in  praedestinatis.  Sed  ad  istam  societatem  non  so- 
lum  pertinent  homines,  sed  etiam  sancti  angeli. 
Ergo  etiaiti  sancti  angeli  spiritualiter  manducant. 

3.  Praeterea,  Augustinus,  in  libro  de  Verbis 
Domini*,  dicit:  Spiritualiter  manducandus  est  Chri- 
stus:  quomodo  ^  ipse  dicit,  «  Qui  manducat  meam 
carnem  et  bibit  meum  sanguinem,  in  me  manet  et 
ego  in  eo  ».  Sed  hoc  convenit  non  solum  homi- 
nibus,  sed  etiam  sanctis  angelis,  in  quibus  per 
caritatem  est  Christus,  et  ipsi  in  eo.  Ergo  videtur 
quod  spiritualiter  manducare  non  solum  sit  ho- 
minum,  sed  etiam  angelorum. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  super 
loan.  *:  Panem  de  altari  spiritualiter  manducate, 
innocentiam  ad  altare  portate.  Sed  angelorum  non 
est  accedere  ad  altare,  tanquam  aliquid  inde  sum- 
pturi.  Ergo  angelorum  non  est  spiritualiter  man- 
ducare. 


Respondeo  dicendum  quod  in  hoc  sacramento 
continetur  ipse  Christus,  non  quidem  in  specie 
propria,  sed  in  specie  sacramenti.  Dupliciter  ergo 
contingit  manducare  spiritualiter.  Uno  modo, 
ipsum  Christum  prout  in  sua  specie  ^  consistit. 
Et  hoc  modo  angeli  spiritualiter  manducant  ipsum 
Christum,  inquantum  ei  uniuntur  fruitione  ca- 
ritatis  perfectae  et  visione  manifesta  (quem  pa- 
nem  expectamus  in  patria):  non^  per  fidem,  sicut 
nos  hic  ei  unimur. 

Alio  modo  contingit  spiritualiter  manducare 
Christum  prout  est  sub  speciebus  huius  sacra- 
menti :  inquantum  scilicet  aliquis  credit  in  Chri- 
stum  cum  desiderio  sumendi  hoc  sacramentum. 
Et  hoc  non  solum  est  manducare  Christum  spi- 
ritualiter,  sed  etiam  spiritualiter  manducare  hoc 
sacramentum.  Quod  non  competit  angelis.  Et 
ideo  angeli ,  etsi  ^  spiritualiter  manducent  Chri- 
stum,  non  convenit  tamen  eis  spiritualiter  man- 
ducare  hoc  sacramentum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  sumptio  Chri- 
sti  sub  hoc  sacramento  ordinatur,  sicut  ad  finem, 
ad  fruitionem  patriae,  qua  "•  angeli  eo  fruuntur. 
Et  quia  ea  quae  sunt  ad  finem,  derivantur  a 
fine,  inde  est  quod  ista  manducatio  Christi  qua 
eum  sumimus  sub  hoc  sacramento,  quodam- 
modo  derivatur  ab  illa  manducatione  qua  an- 
geli  fruuntur  Christo  in  patria.  Et  ideo  dicitur 
homo  manducare  panem  angelorum :  quia  primo 
et  principaliter  est  angelorum,  qui  eo  fruuntur 


o)  societatem.    -   Tertia;    sacietatem  F,  om.  ceteri.   -   Pro  quod, 
quae  P;  Alias  quod  margo  P. 

P)  quomodo.  -  quando  FH,  quo  \b,  quoniam  Pac. 

-(■)  Uno...  specie.  -  ipsum  Christum :  uno  modo  prout  in  specie  P. 

8)  non.  -  PFI;  nunc. 


e)  angeli,  etsi.  -  licet  angeli  P. 

!^)  patriae,  qua.  -  Pl;  patriae  quo  FsG,  {ordinatur  ad  fruitionem) 
patriae  {sicut  ad  flnem)  eo  modo  quo  bc,  panis  quo  ed.  a,  pane  quo 
ceteri. 


23o 


*  I  ad  Cor.,  cap. 
xiii,  vers.  12. 


QUAESTIO  LXXX,  ARTICULUS  III 


in  propria  specie;   secundario   autem  est  homi- 
num,  qui  Christum  sub  sacramento  accipiunt. 

Ad  secundum  dicendum  quod  ad  societatem  cor- 
poris  mystici  pertinent  quidem  et  homines  '^  per 
fidem,  angeli  autem  per  manifestam  visionem. 
Sacramenta  autem  proportionantur  fidei ,  per 
quam  veritas  videtur  in  speculo  et  in  aenigmate  *. 


Et  ideo  hic  ",  proprie  loquendo,  non  angelis,  sed 
hominibus  proprie  convenit  manducare  spiritua- 
liter  hoc  sacramentum. 

Ad  tertium  dicendum  quod  Christus  manet  in 
hominibus  secundum  praesentem  statum  per  fi- 
dem :  sed  in  angelis  beatis  est  per  manifestam  vi- 
sionem.  Et  ideo  non  est  simile,  sicut  dictum  est  *. 


j])  homines.  -  et  angeli  sed  (sed  om.  I)  homines  addunt  PFIsG.  - 
Pro  angeli  autem,  et  angeli  bc. 


8)  hic,  -  hoc  GHbc,  om.  PI.  -  proprie  altero  loco  om.  F  et  tertia. 


Resp.  ad  2. 


ARTICULUS  TERTIUS 

UTRUM  SOLUS  HOMO  lUSTUS  POSSIT  MANDUCARE  CHRISTUM  SACRAMENTALITER 

IV  Sent,,  dist.  ix,  art.  2,  qu*   i,  2,  3;  I  atf  Cor.,  cap.  xi,  lect.  vii. 


•  Cf.  can.  Vtquid 
paras,  de  Con- 
secr. ,  dist.  II ; 
Aug.  in  loan.  tr. 

XXV,  n.  12;  tr. 

XXVI,  n.  1. 


•  II»  11»",  qu.  II, 
art.  2;  qu.  iv, 
art.  5. 

a 

•  loan.  cap.  vi, 
vers.  41,  51. 

•  Qu.  Lxxiii,  art. 
3,  ad  3;  qu.  Lxxiv, 
art.4,  arg.  3;  qu. 
Lixviii,  art.  3, 
ad  6. 


•Ps.  xLviii,vers. 
21. 


*  Vers.  50. 

s 

'Inloan.Evang. 
tract.  XXVI,  n. 
1 1  I  tuper  vers. 
49)- 


iD  TERTiUM  sic  PROCEDITUR.  Videtur  quod 
nullus  possit  manducare  Christum  sa- 
'cramentaliter  nisi  homo  iustus.  Dicit 
^enim  Augustinus,  in  libro  de  Remedio 
Poenitentiae  *:  Ut  quid  paras  dentem  et  ventrem? 
Crede,  et  manducasti.  Credere  enim  in  eum,  hoc 
est  panem  vivum  manducare.  Sed  peccator  non 
credit  in  eum :  quia  non  habet  fidem  formatam, 
ad  quam  pertinet  credere  in  Deum,  ut  in  Se- 
cunda  Parte  *  habitum  est.  Ergo  peccator  non 
potest  manducare  hoc  sacramentum,  qui  "  est 
panis  vivus  *. 

2.  Praeterea,  hoc  sacramentum  dicitur  esse 
maxime  sacramentum  caritatis,  ut  supra  *  dictum 
est.  Sed,  sicut  infideles  privantur  fide,  ita  omnes 
peccatores  sunt  privati  ^  caritate.  Infideles  autem 
non  videntur  sacramentaliter  posse  sumere  hoc 
sacramentum:  cum  in  forma  huius  sacramenti 
dicatur,  mysterium  fidei.  Ergo,  pari  ratione,  nec 
aliquis  peccatorum  i^  potest  corpus  Christi  sacra- 
mentaliter  manducare. 

3.  Praeterea,  peccator  magis  est  abominabilis 
Deo  quam  creatura  irrationalis :  dicitur  enim  in 
Psalmo  *  de  homine  peccatore :  Homo,  cum  in 
honore  esset ,  non  intellexit:  comparatus  est  iu- 
mentis  insipientibus,  et  similis  factus  est  illis.  Sed 
animal  brutum,  puta  mus  ^  aut  canis,  non  potest 
sumere  hoc  sacramentum :  sicut  etiam  non  pot- 
est  sumere  sacramentum  baptismi.  Ergo  videtur 
quod,  pari  ratione,  neque  peccatores  hoc  sacra- 
mentum  manducent. 

Sed  contra  est  quod  super  illud  loan.  vi  *,  ut 
si  quis  manducaverit  non  moriatuv  ',  dicit  Augu- 
stinus  *:  Multi  de  altari  accipiunt,  et  accipiendo 
moriuntur:  unde  dicit  Apostolus,  «  ludicium  sibi 
manducat  et  bibit  ».  Sed  non  moriuntur  sumendo 
nisi  peccatores.  Ergo  peccatores  corpus  Christi 
sacramentaliter  manducant,  et  non  solum  iusti. 


"  Qu.  Lxxvi,  art. 
6,ad3;qu.LXXvu, 
arl.  8. 


Respondeo  dicendum  quod  circa  hoc  quidam 
antiqui  erraverunt,  dicentes  quod  corpus  Chri- 
sti  nec  etiam  a  peccatoribus  sacramentaliter  ^  su- 
mitur,  sed,  quam  cito  labiis  peccatoris  ^  figitur, 
tam  cito  sub  speciebus  sacramentalibus  desinit 
esse  corpus  Christi.  -  Sed  hoc  est  erroneum.  De- 
rogat  enim  veritati  huius  sacramenti,  ad  quam 
pertinet,  sicut  supra  *  dictum  est,  quod,  manen- 
tibus  speciebus,  corpus  Chrisfi  sub  eis  esse  non 
desinat.  Species  autem  manent  ^  quandiu  substan-  ' 

tia  panis  maneret  si  ibi  adesset,  ut  supra  *  dictum  ^Q"- """.«'• 
est.  Manifestum  est  autem  quod  substantia  panis 
assumpta  a  peccatore  non  stafim  esse  desinit, 
sed  manet  quandiu  per  calorem  naturalem  di- 
geratur.  Unde  tandiu  corpus  Christi  sub  specie- 
bus  sacramentalibus  manet  a  peccatoribus  sum- 
ptis.  Unde  dicendum  est  quod  peccator  sacra- 
mentaliter  corpus  Christi  manducare  potest,  et 
non  solum  iustus. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  verba  illa.  et 
similia,  sunt  intelligenda  de  spirituali  manduca- 
tione,  quae  peccatoribus  non  convenit.  Et  ideo 
ex  pravo  intellectu  horum  verborum  videtur 
praedictus  error  *  processisse,  dum  nescierunt  •  cf.  corp.  princ 
disfinguere  inter  corporalem  et  spiritualem  man- 
ducationem. 

Ad  secundum  dicendum  quod  etiam  si  infidelis 
sumat  species  sacramentales,  corpus  Christi  sub 
sacramento  sumit.  Unde  manducat  Christum  sa- 
cramentaliter,  si  ly  sacramentaliter  determinat  ver- 
bum  ex  parte  manducati.  Si  autem  ex  parte  man- 
ducantis,  tunc,  proprie  loquendo,  non  manducat 
sacramentaliter :  quia  non  utitur  eo  quod  accipit 
ut  sacramento,  sed  ut  simplici  cibo.  Nisi  forte 
infidelis  intenderet  recipere  id  quod  Ecclesia  con- 
fert,  licet  non  haberet  fidem  veram  circa  alios 
articulos,  vel  circa  '  hoc  sacramentum.  ' 

Ad  tertium  dicendum  quod,  etiam  si  mus  aut 


a)  qui.  —  quod  editiones. 

p)  sunt  privati.  -  privantur  PBFc. 

■f)  peccatorum.  -  peccator  PFIsG  et  a. 

S)  mus.  -  iumentum  F;  idem  in  solutione  primo  loco. 

e)  ut  si...  moriatur.  -  ut  (om.  F)  si...  morietur  omnes  praeter  P, 
quae  Patres  vestri  manducaverunt  manna  in  deserto  et  mortui  sunt. 
Cf.  qu.  praeced.  art.  4.  ^. 


1;)  a  peccatoribus  sacramentaliter.  -  sacramentaliter  a  peccatoribus 
tertia. 

»l)  peccatoris.  -  peccatorum  Fa,  peccatoribus  P.  Pro  figitur,  cin- 
gitur  D,  coniungitur  ed.  a,  contingitur  tertia. 

9)  manent.  -  D  et  tertia;  remanet  F,  manet  ceteri.  -  maneret 
tertia ;  manet. 

i)  circa.  -  etiam  circa  Glbc,  etiam  P. 


QUAESTIO  LXXX,  ARTICULUS  IV 


23 1 


•  Guitmundus, 
de  Verit.  Corp, 
etSang.  Christi 
in  Eucharist. , 
lib.  II:  Abacl. 
Epit.  Thealog^, 
cap.xxix;Mag., 
IV  Sent.,  dist. 
XIII,  cap.  Solet 
ftiam  quaeri. 


canis  hostiam  consecratam  manducet,  substantia 
corporis  Christi  non  desinet  esse  sub  speciebus 
quandiu  species  illae  manent,  hoc  est,  quandiu 
substantia  panis  maneret:  sicut  etiam  si  proiice- 
retur  in  lutum.  Nec  hoc  vergit  in  detrimentum 
dignitatis  Christi  *,  qui  voluit  a  peccatoribus  cru- 
cifigi  absque  diminutione  suae  dignitatis:  prae- 
sertim  cum  mus  aut  canis  non  tangat  ipsum  cor- 
pus  Christi  secundum  propriam  speciem,  sed 
solum  secundum  species  sacramentales. 

Quidam  *  autem  dixerunt  quod,  statim  cum 
sacramentum  tangitur  a  mure  vel  cane,  desinit 


ibi  esse  corpus  Christi.  Quod  etiam  derogat  ve- 
ritati  sacramenti,  sicut  supra  *  dictum  est. 

Nec  tamen  dicendum  est  quod  animal  brutum 
sacramentaliter  corpus  Christi  manducet:  quia 
non  est  natum  uti  eo  ut  sacramento.  Unde  non 
sacramentaliter,  sed  per  accidens  corpus  Christi 
manducat:  sicut  manducaret  ille  qui  sumeret  ho- 
stiara  consecratam  quia  ^  nesciens  eam  esse  con- 
secratam.  Et  quia  id  quod  est  per  accidens  non 
cadit  in  divisione  alicuius  generis,  ideo  hic  mo- 
dus  manducandi  corpus  Christi  non  ponitur  ter- 
tius,  praeter  sacramentalem  et  spiritualem. 


'  In  corpore. 


x)  Christi.  -  corporis  Christi  P, 


X)  quia.  -  Om.  F  et  tertia;  quia...  consecratam  om.  DE. 


*  Ver«.  36  sqq. 

*  Vers,  36. 


ARTICULUS  QUARTUS 

UTRUM  PECCATOR  SUMENS  CORPUS  CHRISTI  SACRAMENTALITER  PECCET 

Supra,  qu.  lxxix,  art.  3;  IV  Sent.,  dist.  ix,  art.  3,  qu*  1,  2;  I  ad  Cor.,  cap.  xi,  lect.  vii. 


Vers.  12. 


D  QUARTUM  sic  PROCEDITUR.  Videtur  quod 
peccator  sumens  corpus  Christi  sacra- 
mentaliter  non  peccet.  Non  enim  est 
maioris  dignitatis  Christus  sub  specie 
sacramenti  quam  sub  specie  propria.  Sed  pec- 
catores  tangentes  corpus  Christi  in  substantia 
propria  non  peccabant :  quin  immo  veniam  pec- 
catorum  consequebantur ,  sicut  legitur  Luc.  vii  * 
de  muliere  peccatrice;  et  Matth.  xiv*  dicitur,  Qui- 
cumque  tetigerunt  fimbriam  vestimenti  eius,  salvi 
facti  sunt.  Ergo  non  peccant,  sed  magis  salutem 
consequuntur,  sacramentum  corporis  Christi  su- 
mendo. 

2.  Praeterea,  hoc  sacramentum,  sicut  et  alia, 
est  quaedam  spiritualis  medicina.  Sed  medicina 
datur  infirmis  ad  salutem :  secundum  illud  Matth. 
*•   Non  est  opus  valentibus  medicus,  sed  male 


IX 


9 


habentibus.  Infirmi  autem  vel  male  habentes  spi- 
ritualiter  sunt  peccatores.  Ergo  hoc  sacramentum 
«  sumi  potest  absque  culpa  ". 

3.  Praeterea,  hoc  sacramentum,  cum  in  se 
Christum  contineat,  est  de  maximis  bonis.  Ma- 
xima  autem  bona  sunt,  secundum  Augustinum, 

Lib.ii.cap.xix.  in  libro  de  Lib.  Arbit.  *,  quibus  nullus  male  potest 
uti.  Nullus  autem  peccat  nisi  per  abusum  ali- 
cuius  rei.  Ergo  nullus  peccator  sumens  hoc  sa- 
cramentum  peccat. 

4.  Praeterea,  sicut  hoc  sacramentum  sentitur 
gustu  et  tactu,  ita  et  visu.  Si  ergo  peccator  peccet 
ex  eo  quod  sumit  hoc  sacramentum  gustu  et 
tactu  P,  videtur  quod  etiam  peccaret  videndo. 
Quod  patet  esse  falsum :  cum  Ecclesia  omnibus 
hoc  sacramentum  videndum  et  adorandum  pro- 
ponat.  Ergo  peccator  non  peccat  ex  hoc  quod 
manducat  hoc  sacramentum. 

5.  Praeterea,  contingit  quandoque  quod  ali- 
quis  peccator   non  habet  conscientiam  sui  pec- 


Vers.  4. 


Vers.  29. 


Lomb. 


•  Qu.  Lx,  art.  3, 
arg.  Sed  cont. ; 


cati.  Nec  tamen  talis  peccare  videtur  corpus  Chri- 
sti  sumendo:  quia,  secundum  hoc,  omnes  pec- 
carent  qui  sumunt,  quasi  periculo  se  exponentes; 
cum  Apostolus  dicit,  I  Cor.  iv  * :  Nihil  mihi  con- 
scius  sum,  sed  non  in  hoc  iustificatus  sum.  Non 
ergo  videtur  quod  peccatori  cedat  in  culpam  si 
hoc  sacramentum  sumat. 

Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit,  I  Cor.  xi  * : 
Qui  manducat  et  bibit  indigne,  iudicium  sibi  man- 
ducat  et  bibit  ^.  Dicit  autem  Glossa  *  ibidem :  In- 
digne  manducat  et  bibit  qui  in  crimine  est,  vel  ir- 
reverenter  tractat.  Ergo  qui  est  in  peccato  mor- 
tali,  si  hoc  sacramentum  accipiat,  damnationem 
acquirit,  mortaliter  peccans. 

Respondeo  dicendum  quod  in  hoc  sacramento, 
sicut  in  aliis,  id  quod  est  sacramentum  est  si- 
gnum  eius  quod  est  res  sacramenti.  Duplex  au- 
tem  est  res  huius  sacramenti,  sicut  supra  *  di- 
ctum  est:  una  quidem  quae  est  significata  et  q'u*!i.x:i^n,art'.'6! 
contenta,  scilicet  ipse  Christus;  alia  autem  est 
significata  et  non  contenta,  scilicet  corpus  Chri- 
sti  mysticum,  quod  est  societas  sanctorum.  Qui- 
cumque  ergo  hoc  sacramentum  sumit,  ex  hoc 
ipso  significat  se  esse  Christo  unitum  et  mem- 
bris  eius  incorporatum.  Quod  quidem  fit  per 
fidem  formatam,  quam  nullus  habet  cum  pec- 
cato  mortali.  Et  ideo  manifestum  est  quod  qui- 
cumque  cum  peccato  mortali  hoc  sacramentum 
sumit,  falsitatem  in  hoc  sacramento  committit. 
Et  ideo  incurrit  sacrilegium,  tanquam  sacramenti 
violator.  Et  propter  hoc  mortaliter  peccat. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  Christus  in 
propria  specie  apparens  non  exhibebat  se  tan- 
gendum  hominibus  in  signum  spiritualis  unionis 
ad  ipsum,  sicut  exhibetur  sumendus  in  hoc  sa- 
cramento.  Et  ideo  peccatores  eum  in  propria  spe- 
cie  tangentes   non  incurrebant   crimen  falsitatis 


a)  sumi  potest  absque  culpa.  -  corporaliter  sumi  potest  absque 
culpa  GHbc,  absque  culpa  sumi  potest  l,  absque  culpa  sumere  pos- 
sunt  P ;  alias,  ergo  hoc  sacramentum  corporaliter  absque  culpa  sumi 
potest  margo  P. 


^)  gustu  et  tactu.  -  Om.  tertia  praeter  I. 

Y)  bibit.  -  idest  condemnationem  addunt  Pl.  -  Dicit  autem  PGI; 
et  (ibidem  Glossa)  dicit  ed.  a,  Dicit  enim  ceteri. 


232 


QUAESTIO  LXXX,  ARTICULUS  IV 


*  Ad  Rom.,  cap. 
VIII,  vers.  7. 


*  Vcrs.  17. 


'Inloan.Evang. 

tract.CXXl,n.3. 

3 


*  In  loan.  Evang. 
tract.  LXII ,  n. 
i.-Cf.  Mag.  IV 
Sent.,  dist.  ix, 
cap.  Haec  verba. 

1 


*  Qu.  Lxxvi,  art. 
7- 


circa  divina,  sicut  peccatores  sumentes  hoc  sa- 
cramentum. 

Et  praeterea  Christus  adhuc  gerebat  similitu- 
dinem  carnis  peccati  * :  et  ideo  convenienter  se 
peccatoribus  tangendum  exhibebat.  Sed,  remota 
similitudine  carnis  peccati  per  gloriam  resurre- 
ctionis,  se  tangi  prohibuit  a  muliere,  quae  de- 
fectum  fidei  circa  ipsum  patiebatur:  secundum 
illud  loan.  xx  *:  Noli  me  tangere :  nondiim  enim 
ascendi  ad  Patrem  meum,  scilicet  in  corde  tuo, 
ut  Augustinus  exponit  *.  Et  ideo  peccatores,  qui 
defectum  fidei  patiuntur  formatae  ^  circa  ipsum, 
repelluntur  a  contactu  huius  sacramenti. 

Ad  secundum  dicendum  quod  non  quaelibet  me- 
dicina  competit  secundum  quemiibet  statum  ^ 
Nam  medicina  quae  datur  iam  liberatis  a  febre 
ad  confortationem,  noceret  si  daretur  adhuc  fe- 
bricitantibus.  Ita  etiam  baptismus  et  poenitentia 
sunt  "^  medicinae  purgativae,  quae  dantur  ad  tol- 
lendam  febrem  peccati.  Hoc  autem  sacramen- 
tum  est  medicina  confortativa,  quae  non  debet 
dari  nisi  liberatis  a  peccato. 

Ad  tertium  dicendum  quod  maxima  bona  ibi 
intelligit  Augustinus  virtutes  animae,  quibus  nul- 
lus  male  utitur  quasi  principiis  mali  usus.  Utitur 
tamen  eis  aliquis  male  quasi  obiectis  mali  usus : 
ut  patet  in  his  qui  de  virtutibus  superbiunt.  Ita  et 
hoc  sacramentum ,  quantum  est  ex  se ,  non  est 
principium  mali  usus,  sed  obiectum.  Unde  Augu- 
stinus  dicit*:  Multi  indigne  accipiunt  corpus  Do- 
mini:  per  quod  docemur  quatn  cavendum  sit  male'^ 
accipere  bonum.  Ecce  enim,  factum  est  malum 
dum  male  accipitur  bonum:  sicut  e  contra  Apostolo 
factum  est  bonum  cum  bene  accipitur  malum,  sci- 
licet  cum  stimulus  Satanae  patienter  portatur  *. 

Ad  quartum  dicendum  quod  per  visum  non  ac- 
cipitur  ipsum  corpus  Christi,  sed  solum  sacra- 
mentum  eius:  quia  scilicet  non  pertingit  visus 
ad  substantiam  corporis  Christi,  sed  solum  ad 
species  sacramentales,  ut  supra  *  dictum  est.  Sed 


ille  qui  manducat,  non  solum  sumit  species  sa- 
cramentales,  sed  etiam  Christum,  qui  est  sub 
eis.  Et  ideo  a  visione  corporis  Christi  nullus 
prohibetur  qui  sit  sacramentum  Christi  conse- 
cutus,  scilicet  baptismum:  non-baptizati  autem 
non  sunt  admittendi  etiam  ad  inspectionem  huius 
sacramenti,  ut  patet  per  Dionysium,  in  libro  Ec- 
cles.  Hier.  *  Sed  ad  manducationem  non  sunt 
admittendi  nisi  soli  illi  qui  non  solum  sacramen- 
taliter,  sed  etiam  realiter  sunt  Christo  coniuncti. 

Ad  quintum  dicendum  quod  hoc  quod  non  ha- 
bet  aliquis  conscientiam  sui  peccati,  potest  con- 
tingere  Uupliciter.  Uno  modo,  per  culpam  suam: 
vel  quia  per  ignorantiam  iuris,  quae  non  excu- 
sat*,  reputat  non  esse  peccatum  quod  est  pec- 
catum,  puta  si  aliquis  fornicator  reputaret  sim- 
plicem  fornicationem  non  esse  peccatum  mortale ; 
vel  quia  negligens  est  in  examinatione  sui  ipsius, 
contra  id  quod  Apostolus  dicit,  I  Cor.  xi  *,  Pro- 
bet  autem  seipsum  homo,  et  sic  de  pane  illo  edat 
et  de  calice  bibat.  Et  sic  nihilominus  peccat  pec- 
cator  sumens  corpus  Christi,  licet  non  habeat 
conscientiam  peccati:  quia  ipsa  ignorantia  est  ei 
peccatum. 

Alio  modo  potest  contingere  sine  culpa  ipsius: 
puta,  cum  doluit  de  peccato,  sed  non  est  suffi- 
cienter  contritus.  Et  in  tali  casu  non  peccat  su- 
mendo  corpus  Christi:  quia  homo  per  certitu- 
dinem  scire  non  potest  utrum  sit  vere  contritus. 
Sufficit  tamen  '  si  in  se  signa  contritionis  inve- 
niat:  puta  ut  doleat  de  praeteritis  et  proponat  ca- 
vere  de  futuris  *. 

Si  vero  ignorat  hoc  quod  fecit  esse  actum 
peccati  propter  ignorantiam  facti,  quae  excusat  *, 
puta  si  accessit  ad  non  suam  quam  credebat 
esse   suam,  non  est  ex  hoc   dicendus  peccator. 

Similiter  etiam,  si  totaliter  est  peccatum  ob- 
litus,  sufftcit  ad  eius  deletionem  generalis  contri- 
fio,  ut  infra  *  dicetur.  Unde  iam  non  est  dicen- 
dus  peccator. 


Cap.  VII,  5  3. 


S)  fidei  patiuntur  formatae.  -  fidei  patiuntur  forte  CE,  patiuntur 
fidei  formatae  {forte  pl)  FI,  fidei  formatae  patiuntur  Pc. 
e)  statum.  -  infirmitatis  addiint  F  et  tertia. 
X,)  sunt.  -  quasi  addit  tertia. 
r))  male.   -    F  et  tertia;    om.  Cf.  qu.  seq.  art.  2.  arg.  3.    -    Ante 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


*  integrum  Com-  »yn  quaestionis  octogesimae  articulo  quarto ,  dubium  oc- 

nient.  om.  P.  I  -^  ..  -^  ..  r  j  .. 

lcurrit,  an  contntus,  non  autem  contessus,  de  peccato 
mortali,  habita  copia  confessoris  idonei,  sumens  Eucha- 
ristiam  peccet  mortaliter.  Et  est  ratio  dubii,  quia  com- 
muniter  dicitur  quod,  habita  copia  confessoris,  tenetur 
confiteri  mortale  contritus  ante  sumptionem  Eucharistiae: 
non  tamen  communiter  asseritur  quod  teneatur  sub  pec- 
cato  mortali. 

II.  Ad  huius  quaestionis  difBcultatem  aperiendam , 
sciendum  est  quod  teneri  sub  vinculo  peccati  mortahs, 
vel  non  sic  teneri  ad  confessionem  huiusmodi  ante  Eucha- 
ristiam,  oportet  accipere  vel  ex  iure  divino,  vel  ex  ratione 
naturali,  vel  ex  iure  positivo. 

Et  ab  ultimo  inchoando,  ius  positivum  nullum  apparet 
praecipiens   confessionem  ante  sumptionem   Eucharistiae. 

Ratio  autem  ex  naturaU  discursu  a  doctoribus  sacris 
allata  ad  hoc,  est  quia  distributio  Eucharistiae  spectat  ad 
ministros  Ecclesiae;  ac  per  hoc,  sumpturus  Eucharistiam 


*Can.  Turbatur, 
caus.  I ,  qu.  iv^ 
append.Grat.lcf. 
Reg.  lur.  in  Se- 
xto,  reg.  XIII). 


Vers.  28. 


*  Cf.  Aug.  Kpist. 
ccx,  al.  Lxxxvii, 
ad  Sanctimonia' 
les,  n.  16. 
"  Cf.  loc.  cit.  in 
princ.  resp. 


*  Cf.  Supplem., 
qu.  II,  art.3,ad3. 


factum  est  primo  loco  addunt  per  bonum  PF,  altero  loco  per  malum 
P.  ~  Pro  accipitur,  accipiatur  I,  accepit  P. 

6)  stimulus...  portatur.  -  stimulos...  portat  I,  stimulum...  portavit  P. 

1)  tamen.  -  enim  PB.  -  Pro  ut  doleat,  ut  si  doleat  bc,  si  doleat  P. 


debet  esse  mundus  iudicio  Ecclesiae.  Quam  quidem  ra- 
tionem  ipsimet  doctores  sacri  non  tanti  faciunt  ut  necessa- 
rio  ipsam  concludere  dicant :  nam  dicunt  ipsam  habere  lo- 
cum,  non  simpHciter  et  absolute,  sed  quando  adest  copia 
confessoris.  Et  revera  ratio  ista  non  cogit  nec  ius  statuit : 
quoniam  facile  solvi  potest  dicendo  quod  sumpturus  per 
ministros  Ecclesiae  Eucharistiam,  debet  esse  mundus  iudi- 
cio  ministrorum,  vel  iudicio  Domini  ipsorum  ministrorum. 
Contritus  autem  mundus  est  iudicio  Dei,  membrumque 
est  formatum  etiam  militantis  Ecclesiae. 

Ex  divino  vero  iure  praeceptum  hoc  non  apparet.  Quin 
potius  insinuatur  oppositum,  dum,  I  ad  Cor.  xi  *,  Apostolus 
dicit :  Probet  autem  seipsum  homo,  et  sic  de  pane  illo  edat. 
Ubi  duo  dicit.  Primo,  quod  homo  probet  seipsum,  quod 
pertinet  ad  contritionem :  et  non  dicit  quod  probetur 
a  confessore.  Et  quamvis  locus  ab  auctoritate  negative 
parum  aut  nihil  valeat,  ex  secundo  tamen  dicto  affirma- 
tivo  videtur  negatio  ista  fulciri.   Subiungitur  enim:  el  sic 


Vers.  28. 


QUAESTIO  LXXX,  ARTICULUS  V 


233 


de  pane  illo  edat.  Hoc  enim  subiunctum  monstrat  sufficere 
ad  sumendam  Eucharistiam  quod  homo  probet  seipsum : 
nam ,  si  probare  seipsum  non  sufficeret ,  Apostolus  non 
subiunxisset  documentum  dispositionis  hominis  communi- 
caturi  quale  subiunxit  dicens  et  sic,  idest  probato  seipso, 
de  pane  illo  edat,  etc. 

III.  Quocirca  videtur  mihi,  ex  hoc  Apostoh  documento, 
et  ex  ratione  subiungenda,  quod  contritus  sumens  Eucha- 
ristiam  non  peccat  mortaliter,  etiam  confessoris  habita 
copia.  Ratio  autem  me  movens  est,  quia  constat  actum 
istum  qui  est  contritum  de  peccato  mortali  non  confesso 
sumere  Eucharistiam ,  non  esse  ex  suo  genere  peccatum 
mortale.  Quod  ex  eo  evidenter  probatur  quod ,  si  esset 
mortale  ex  suo  genere ,  in  nullo  casu  esset  licitus :  ut 
patet  discurrendo  per  omnes  actus  qui  ex  suo  genere  sunt 
peccata  mortalia.  Constat  autem  actum  istum  esse  quan- 
doque  hcitum,  ut  omnes  fatentur :  quando  scilicet  deest 
copia  confessoris. 

Amphus ,  duobus  existentibus  praeceptis,  et  utroque 
affirmativo ,  ac  per  hoc  ambobus  obligantibus,  quantum 
est  ex  natura  sua,  solum  tempore  necessitatis;  perspicimus 
manifestam  differentiam  in  hoc,  quod  sumptio  Eucharistiae 
determinat  tempus  necessarium  respectu  praecepti  contri- 
tionis,  et  non  determinat  tempus  necessarium  respectu  prae- 
cepti  confessionis :  nam  sumptio  Eucharistiae  praeexigit 
absoluta  necessitate  ut  probet  seipsum  hotno  per  contri- 
tionem,  et  non  praeexigit  absoluta  necessitate  ut  probetur 
homo  a  confessore.  Ergo  confessio  ante  communionem 
non  est  in  praecepto :  quia  tunc  non  est  tempus  necessi- 
tatis  absolute ;  nec  fit  tempus   necessitatis  ex  sumptione 


•  Cf.   nam.   i 
Ratio  autem. 


Eucharistiae ,  sicut  ex   eadem    fit   tempus    necessitatis  re- 
spectu  contritionis. 

Ex  hoc  igitur  quod,  absoluie  loquendo,  contritum  absque 
confessione  peccati  mortahs  sumere  Eucharistiam  non  est 
ex  suo  genere  peccatum  mortale,  non  est  sacrilegium,  seu 
mortale  peccatum  sacrilegii ;  consequens  est  ut  ex  difFe- 
rentia  illa,  scilicet,  habita  vel  non  habita  copia  confessoris  *, 
cum  utrumque  eorum  per  accidens  se  habeat  ad  actum 
istum,  non  fiat  actus  iste  ex  non  mortali  mortalis,  aut  ex 
mortali  non  mortalis ;  oportet  enim  iudicium  de  humanis 
actibus  ex  his  quae  sunt  per  se  sumere. 

Et  confirmatur.  Quia  immiscere  se  sacris  actibus  sa- 
cramentalibus,  qui  sacrilegi  essent  si  in  peccato  mortali 
exercerentur,  cum  contritione  sola  peccatorum  mortalium, 
non  est  peccatum  mortale :  sufficit  enim  sacerdoti  mini- 
stranti  sacramentum  poenitentiae  aut  baptismi ,  extremae 
unctionis  aut  viatici,  sola  contritio.  Immo  suscipere  etiam 
alia  sacramenta  cum  sola  contritione  nullibi  videtur  pro- 
hibitum :  et  quod  Patrum  auctoritate  non  est  sancitum, 
non  est  superstitiosa  novitate  praecipiendum. 

IV.  Et  licet  ex  his  sic  credendum  censeam,  consulen- 
dum  tamen  omnibus  est  ut,  habita  confessoris  commodi- 
tate,  non  solum  probet  seipsum  homo,  sed  clavibus  Eccle- 
siae  seipsum  subiiciat,  antequam  de  pane  illo  edat  et  de 
calice  bibat.  Propter  hoc  enim  Ecclesia  consuevit  confes- 
sionem  ad  quam  singuli  tenentur  semel  in  anno  *,  in  Qua-   *  Cap.  Omnis 
dragcsima  facere :  ut  mundi,  non  solum  apud  Deum,  sed  "iZ^rit  r/- 
etiam  secundum  iudicium  ministrorum  Ecclesiae,  ad  Eu-  """• 
charistiam  fideles  accedant  in  Pascha. 


Vers.  27. 


*  Lomb. 


*  Ep.  XLll,  ad 
Ocean.,  usque 
ad  fabularis.  - 
VideHalens.IV 
Sent. ,  qu.  xi , 
memb.  2  ,  art. 
2,  .^  2,  ult.  arg. 
Contra. 


ARTICULUS  QUINTUS 

UTRUM  ACCEDERE  AD  HOC  SACRAMENTUM  CUM  CONSCIENTIA  PECCATI 
SIT  GRAVISSIMUM  OMNIUM  PECCATORUM 

IV  Sent.,  dist.  ix,  art.  3,  qu^  3 ;  \  ad  Cor.,  cap.  xi,  lect.  vii. 


>D  QuiNTUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
accedere  ad  hoc  sacramentum  cum 
*conscientia  peccati  sit  gravissimum 
^omnium  peccatorum.  Dicit  enim  Apo- 
stolus,  I  Cor.  XI  * :  Quiciirnqiie  nianducaverit  pa- 
nem  et  biberit  calicem  Domini  indigne,  reus  erit 
corporis  et  sanguinis  Domini:  Glossa  *  ibidem  *: 
Ac  si  Christum  occiderit,  punietur.  Sed  peccatum 
Christum .  occidentium  videtur  fuisse  gravissi- 
mum.  Ergo  et  hoc  peccatum,  quo  aliquis  cum 
conscientia  peccati  ad  mensam  Domini  accedit, 
videtur  esse  gravissimum. 

2.  Praeterea,  Hieronymus  dicit,  in  quadam 
Epistola  * :  Quid  tibi  cum  feminis,  qui  ad  altare 
cum  Domino  fabularis?  Dic,  sacerdos,  dic,  clerice, 
qualiter  cum  eisdem  labiis  Filium  Dei  oscularis 
quibus  osculatus  es  filiam  P  meretricis.  0  luda, 
osculo  Filium  hominis  tradis!  Et  sic  videtur  for- 
nicator  ad  mensam  Christi  accedens  peccare 
sicut  ludas  peccavit,  cuius  peccatum  fuit  gravis- 
simum.  Sed  multa  alia  peccata  sunt  graviora 
quam  peccatum  fornicationis:  et  praecipue  pec- 
catum  infidelitatis.  Ergo  cuiuslibet  peccatoris  ad 
mensam  Christi  accedentis  peccatum  est  gravis- 
simum. 

3.  Praeterea,  magis  est  abominabilis  Deo  im- 


Vers.  22. 


In  loan.  Evanff. 
LXXXIX, 


tract. 
num. 


munditia  spiritualis  quam  corporalis.  Sed  si  quis 
proiiceret  corpus  Christi  in  lutum  vel  sterquili- 
nium,  gravissimum  reputaretur  esse  f  peccatum. 
Ergo  gravius  peccat  si  ipsum  sumat  cum  pec- 
cato,  quod  est  immunditia  spiritualis.  Ergo  hoc 
peccatum  est  gravissimum. 

Sed  contra  est  quod,  super  illud  loan.  xv  *, 
Si  non  venissem,  et  locutus  eis  non  fuissem,  pec- 
catum  non  haberent,  dicit  Augustinus  *  hoc  esse 
intelligendum  de  peccato  infidelitatis ,  quo  reti- 
nentur  ^  cuncta  peccata.  Et  ita  videtur  hoc  pec- 
catum  non  esse  gravissimum,  sed  magis  pecca- 
tum  infidelitatis. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  in  Secunda 
Parte  *  habitum  est,  dupliciter  aliquod  peccatum 
potest  dici  gravius  alio :  uno  modo,  per  se ;  alio  <^"f- "° 
modo,  per  accidens.  Per  se  quidem,  secundum 
rationem  suae  speciei,  quae  attenditur  ex  parte 
obiecti.  Et  secundum  hoc,  quanto  id  contra 
quod  peccatur  est  maius,  tanto  peccatum  est  gra- 
vius.  Et  quia  divinitas  Christi  est  maior  humani- 
tate  ipsius;  et  ipsa  humanitas  est  potior  quam  sa- 
cramenta  humanitatis:  inde  est  quod  gravissima 
peccata  sunt  quae  committuntur  in  ipsam  divi- 
nitatem,  sicut  est  peccatum  infidelitatis  et  blas- 
phemiae.  Secundario  autem  sunt  gravia  peccata 


"  I»  II", 

Lxxiii,  art.  3, 

II",  qu, 


r 


a)  ibidem.  -  bc;  om.  F,  idest  l,  ibidem  dicit  est  ed.  a,  ibidem  hoc 
est  P,  ibidem  est  ceteri. 

'})  filiam.  -  similia  (meretricia)  D,  labia  editiones. 

SoMMAE  Thkol.  D.  Thomak  T.  IX. 


Y)  esse.  -  eius  tertia  (post  peccatum  l),  om.  E. 

3)  quo  retinentur.  -  (in  bcj  quo  continentur  Ibc,  quo  tenentur  P. 


2^4 


QUAESTIO  LXXX,  ARTICULUS  V 


Vers.  32. 


*  Resp.  ad  1. 


quae  committuntur  in  humanitatem  Christi:  unde 
Matth.  XII  *  dicitur:  Qui  dixerit  verbiim  contra 
Filium  hominis ,  remittetur  ei:  qui  autem  dixerit 
verbum  contra  Spiritum  Sanctum,  non  retnittetur 
ei  neque  in  hoc  saeculo  neqiie  in  futuro.  Tertio 
autem  loco  sunt  peccata  quae  committuntur  con- 
tra  sacramenta,  quae  pertinent  ad  humanitatem 
Christi.  Et  post  hoc  sunt  alia  peccata,  contra 
puras  creaturas. 

Per  accidens  autem  unum  peccatum  est  gra- 
vius  alio  ex  parte  peccantis :  puta,  peccatum  quod 
est  ex  ignorantia  vel  infirmitate,  est  levius  pec- 
cato  quod  est  ex  contemptu  vel  ex  certa  scien- 
tia;  et  eadem  ratio  est  de  aliis  circumstantiis. 
Et  secundum  hoc,  illud  peccatum  in  quibusdam 
potest  esse  gravius,  sicut  in  his  qui  ex  actuali 
contemptu  cum  conscientia  peccati  ad  hoc  sa- 
cramentum  accedunt ;  in  quibusdam  vero  minus 
grave,  puta  in  his  qui  ex  quodam  timore  ne  de- 
prehendantur  in  peccato,  cum  conscientia  pec- 
cati  ad  hoc  sacramentum  accedunt. 

Sic  igitur  patet  quod  hoc  peccatum  est  multis 
aliis  gravius  secundum  suam  speciem,  non  ta- 
men  omnium  gravissimum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  peccatum  in- 
digne  sumentium  hoc  sacramentum  comparatur 
peccato  occidentium  Christum  secundum  simi- 
litudinem,  quia  utrumque  committitur  contra  cor- 
pus  Christi:  non  tamen  secundum  criminis  quan- 
titatem.  Peccatum  enim  occidentium  Christum 
fuit  multo  gravius.  Primo  quidem,  quia  illud 
peccatum  fuit  contra  corpus  Christi  in  sua  specie 
propria :  hoc  autem  est  contra  corpus  Christi  in 
specie  sacramenti.  Secundo,  quia  illud  peccatum 
processit  ex  intentione  nocendi  Christo :  non  au- 
tem  hoc  peccatum. 

Ad  secundum  dicendum  quod  fornicator  acci- 
piens  corpus  Christi  comparatur  ludae  Christum 
osculanti,  quantum  ad  similitudinem  criminis, 
quia  uterque  ex  signo  caritatis  Christum  offen- 
dit:  non  tamen  quantum  ad  criminis  quantita- 
tem,  sicut  et  prius  *  dictum  est.  Haec  tamen  si- 
militudo  non  minus  competit  aliis  peccatoribus 
quam  fornicatoribus :  nam  et  per  alia  peccata 
mortalia  agitur  contra  caritatem    Christi,   cuius 


signum  est  hoc  sacramentum;  et  tanto  magis 
quanto  ^  peccata  sunt  graviora.  Secundum  quid  ^ 

tamen  peccatum  fornicationis  magis  reddit  ho- 
minem  ineptum  ad  perceptionem  huius  sacra- 
menti:  inquantum  scilicet  per  hoc  peccatum  spi- 
ritus  maxime  carni  subiicitur,  et  ita  impeditur 
fervor  dilectionis,  qui  requiritur  in  hoc  sacra- 
mento. 

PIus  tamen  ponderat  impedimentum  ipsius 
caritatis  quam  fervoris  eius.  Unde  etiam  pecca- 
tum  infidelitatis,  quod  funditus  separat  hominem 
ab  Ecclesiae  unitate,  simpliciter  loquendo,  ma- 
xime  hominem  ineptum  reddit  ad  susceptionem 
huius  sacramenti,  quod  est  sacramentum  eccle- 
siasticae  unitatis,  ut  dictum  est  *.    Unde  et  era-  "  Q"-  "^"-  »«• 

.      „\      .  .     .  '-'  2;  qu.Lxxiii,  art. 

vius  peccat  mfidelis  accipiens  hoc  sacramentum  2.arg.5f<<co«r.,- 
quam  peccator  fidelis ;  et  magis  contemnit  Chri- 
stum  secundum  quod  est  sub  hoc  sacramento, 
praesertim  si  non  credat  Christum  vere  sub  hoc 
sacramento  esse:  quia,  quantum  est  in  se,  di- 
minuit  sanctitatem  huius  sacramenti,  et  virtutem 
Christi  operantis  in  hoc  sacramento,  quod  est 
contemnere  ipsum  sacramentum  in  seipso.  Fi- 
delis  autem  qui  cum  conscientia  peccati  sumit, 
contemnit  hoc  sacramentum  non  in  seipso,  sed 
quantum  ad  usum,  indigne  accipiens.  Unde  et 
Apostolus,  I  Cor.  xi  *,  assignans  rationem  huius  '  ^'"'-  ^5- 
peccati,  dicit:  no7i  diiudicans  corptis  Domini,  idest, 
non  discernens  ipsum  ab  aliis  cibis  * :  quod  ma-  '  gioss.  Lomb. 
xime  facit  ille  qui  non  credit  Christum  esse  sub 
hoc  sacramento. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ille  qui  proiiceret 
hoc  sacramentum   in   lutum ,  gravius  ^  peccaret  ^ 

quam  ille  qui  cum  conscientia  peccati  mortalis 
ad  hoc  sacramentum  accedit.  Primo  quidem , 
quia  ille  hoc  faceret  ex  intentione  iniuriam  in- 
ferendi  *>   huic   sacramento :    quod   non  intendit  i 

peccator  indigne  corpus  Christi  accipiens. 

Secundo,  quia  homo  peccator  capax  est  gra- 
tiae:  unde  etiam  magis  est  aptus  ad  suscipien- 
dum  hoc  sacramentum  quam  quaecumque  alia 
irrationalis  creatura.  Unde  maxime  inordinate 
uteretur  hoc  sacramento  qui  proiiceret  ipsum 
canibus  ad  manducandum,  vel  qui  proiiceret  in 
lutum  conculcandum  ®.  ' 


c)  quanto.  -  Tertia;  om.  DpE,  quanto  tnagis  ceteri. 

X.)  gravius.  -  multo  gravius  F  et  tertia,  gravius  peccatum  E. 


T))  inferendi.  -  faciendi  et  inferendi  ed.  a,  faciendi  editiones. 
6)  conculcandum.  -  ad  conculcandum  F. 


Commentaria  Oardinalis  Caietani 


IN  articulo  quinto  eiusdem  quaestionis,  Durandus  occur- 
rit,  in  IV  Sent.,  dist.  ix,  qu.  ii,  art.  2  *,  obiiciens  contra 
2">  principaie.  j-ationem  et  conclusionem  Auctoris,  in  hoc  quod  dicit  sa- 
crilegium  indigne  communicantium  esse  gravius  peccatum 
omnibus  peccatis  quae  sunt  contra  puras  creaturas.  Et 
contra  conclusionem  quidem,  dicit  satis  grave  videri  plus 
peccare  irreverenter  sumentem  Eucharistiam  quam  iniuste 
occidentem    proximum. 

Contra  rationem  autem,  quia  propositio  dicens,  Sicut  se 
habet  obiectum  ad  obiectum,  ita  se  habet  actus  ad  actum, 
non  est  necessaria  quando  actus  sunt  diversarum  rationum, 
sed  solum  quando  sunt  unius  rationis.  Gravius  est  enim 
contumelia  dehonorare  principem  quam  civem:  sed  gravius 
est  occidere  civem  quam  verbo  dehonorare  principem. 


II.  Ad  hoc  dicitur  quod  propositio  est  necessaria  in 
utrisque  actibus :  intellecta  tamen  ut  in  littera  exponitur, 
et  communiter  etiam  intelligitur,  scilicet  de  gravitate  pec- 
catorum  ex  proprio  genere;  haec  enim  ex  obiecto,  unde 
habet  speciem  actus,  pensatur.  Et  veritas  eius  patet  ex  eo 
quod  dicimus  maius  esse  peccatum  secundum  suum  ge- 
nus  blasphemiam  Dei  quam  homicidium :  et  tamen  isti 
actus  sunt  diversarum  rationum.  Et  ad  hoc  possent  multa 
exempla  adduci. 

Nec  grave  videtur  sapientibus  maius  esse  peccatum  se- 
cundum  suum  genus  hoc  sacrilegium  quam  simplex  ho- 
micidium.  Quoniam  inteUigunt  homicidium  esse  gravius 
aliunde:  scilicet  ex  damno  vitae  illato,  et  aliis  huiusmodi. 


QUAESTIO  LXXX,  ARTICULUS  VI 


235 


ARTICULUS  SEXTUS 


UTRUM  SACERDOS  DEBEAT  DENEGARE  CORPUS  CHRISTI  PECCATORI  PETENTI 

Infra,  qu.  lxxxi,  art.  2;  IV  Sent.,  dist.  ix,  art.   5,  qu"   1;  dist.  xi,  qu.  iii,  art.   2,  qu'   1;    Quodl.  V,  qu.  vi,  art.  2. 


•  Vers.  6. 


*  Al.  qu.  V.  can. 
Saepe  conLingit. 


ICan.  Si  episco- 


f 


'Ct.serm.Lxxxn, 
li.  de  Verb.  Dotn. 
IVI,  cap.  IV. 


Ps.  XXI,  vers. 


i 

^^V  Gloss.  Ord.  et 
^^Lomb.-Cf.Aug. 
Serm.  1  in  Ps. 
XLViii.  vers.  1; 
Can.  Non  proni- 
beat,  de  Con- 
secr.,  dist.  II. 


•  Ep.   LX^,   ad 
Euchratium. 


D  SEXTUM  sic  PROCEDiTUR.  VidetuF  quod 
sacerdos  debeat  denegare  corpus  Chri- 
'sti  peccatori  petenti.  Non  est  enim  fa- 
jCiendum  contra  Christi  praeceptum  pro- 
pter  vitandum  scandalum,  neque  propter  vitan- 
dum  "  infamiam  alicuius.  Sed  Dominus  praecepit, 
Matth.  VII  *:  Nolite  sanctum  dare  canibiis.  Maxi- 
me  autem  datur  sanctum  canibus  cum  hoc  sa- 
cramentum  peccatoribus  exhibetur.  Ergo  neque 
propter  vitandum  scandalum,  neque  propter  vi- 
tandam  infamiam  alicuius,  debet  hoc  sacramen- 
tum  peccatori  petenti  dari. 

2.  Praeterea,  de  duobus  malis  est  minus  ma- 
lum  eligendum.  Sed  minus  malum  esse  videtur 
si  peccator  infametur,  vel  etiam  si  ei  hostia  non 
consecrata  detur,  quam  si  sumens  corpus  Chri- 
sti  mortaliter  peccet.  Ergo  videtur  hoc  potius  eli- 
gendum,  quod  vel  infametur  peccator  petens  cor- 
pus  Christi,  vel  etiam  detur  ei  hostia  non  con- 
secrata. 

3.  Praeterea,  corpus  Christi  interdum  datur 
suspectis  de  crimine  ad  eorum  manifestationem : 
legitur  enim  in  Decretis,  II,  qu.  iv  *:  Saepe  con- 
tingit  itt  in  monasteriis  monachorum  fiirta  perpe- 
trentur.  Idcirco  statuimus  ut,  quando  ipsi  fratres 
de  talibus  expurgare  se  debent,  missa  ab  abbate 
celebretur  vel  P  ab  aliquo  ex  praesentibus  fratri- 
bus,  et  sic,  expleta  missa,  omnes  communicent  in 
haec  verba,  «  Corpus  Christi  sit  tibi  hodie  ad  pro- 
bationem  » .  Et  infra  * :  Si  episcopo  vel  presbytero 
aliquod  maleficium  fuerit  imputatum ,  in  singulis 
missa  celebrari  debet  et  communicari ,  et  de  sin- 
gulis  sibi  imputatis  innocentem  se  ostendere.  Sed 
peccatores  occultos  non  oportet  manifestari:  quia, 
si  frontem  verecundiae  abiecerint,  liberius  pecca- 
bunt,  ut  Augustinus  dicit,  in  libro  de  Verbis  Do- 
mini  *.  Ergo  peccatoribus  occultis  non  est  corpus 
Christi  dandum,  etiam  si  petant. 

Sed  contra  est  quod,  super  illud  Psalmi  *, 
Manducaverunt  et  adoraverunt  omnes  pingues  ter- 
rae,  dicit  Augustinus  * :  Non  prohibeat  dispensa- 
tor  pingues  terrae,  idest  peccatores,  mensam  Do- 
mini  manducare. 

Respondeo  dicendum  quod  circa  peccatores  dis- 
tinguendum  est.  Quidam  enim  sunt  occulti:  qui- 
dam  vero  manifesti ;  scilicet  per  evidentiam  facti, 
sicut  publici  usurarii  aut  publici  raptores;  vel 
etiam  per  aliquod  iudicium  ecclesiasticum  vel 
saeculare.  Manifestis  ergo  peccatoribus  non  de- 
bet,  etiam  petentibus,  sacra  communio  dari.  Unde 
Cyprianus  *  scribit  ad  quendam :  Pro  dilectione 
tua  consulendum  me  existimasti  quid  mihi  videa- 


tur  de  histrionibus ,  et  mago  illo  qui ,  apud  vos 
constitutus,  adhuc  in  artis  suae  dedecore  perseverat, 
an  talibus  sacra  communio  cum  ceteris  Christianis 
debeat  dari.  Puto  nec  maiestati  divinae,  nec  evan- 
gelicae  disciplinae  congruere  ut  pudor  et  honor 
Ecclesiae  tam  turpi  et  infami  contagione  foedetur. 

Si  vero  non  sunt  manifesti  peccatores  sed  oc- 
culti,  non  potest  eis  petentibus  sacra  communio 
denegari.  Cum  enim  quilibet  Christianus,  ex  hoc 
ipso  quod  est  baptizatus,  sit  admissus  ad  men- 
sam  Dominicam,  non  potest  eis  f  ius  suum  tolli  t 

nisi  pro  aliqua  causa  manifesta.  Unde  super  il- 
lud  I  Cor.  v  *,  Si  is  qui  frater  inter  vos  nomi-  '  ^'^".  u. 
natur  etc,  dicit  Glossa  Augustini  * :  Nos  a  com-  '  Apuci.  Lomb. 
munione  quemquam  prohibere  non  possumus,  nisi 
aut  sponte  confessum ,  aiit  in  aliquo  iudicio  vel 
ecclesiastico  vel  saeculari  nominatum  atque  con- 
victum. 

Potest  tamen  sacerdos  qui  est  conscius  crimi- 
nis,  occulte  monere  peccatorem  occultum,  vel 
etiam  in  publico  generaliter  omnes,  ne  ad  men- 
sam  Domini  accedant  antequam  poeniteant  ^  et  ^ 

Ecclesiae  reconcilientur.  Nam  post  poenitentiam 
et  reconciliationem ,  etiam  publicis  peccatoribus 
non  est  communio  deneganda :  praecipue  in  mor- 
tis  articulo.  Unde  in  concilio  Carthaginensi  *  le- 
gitur:  Scenicis  atque  histrionibus  ceterisque  hu- 
iusmodi  personis,  vel  apostatis,  conversis  ad  Deum 
reconciliatio  non  negetur. 

Ad  primum  ergo  dicendu.m  quod  sancta  prohi- 
bentur  dari  canibiis ,  idest  peccatoribus  manife- 
stis.  Sed  occulta  non  possunt  publice  puniri,  sed 
sunt  divino  iudicio  reservanda. 

Ad  secundum  digendum  quod,  licet  peius  sit 
peccatori  occulto  peccare  mortaliter  sumendo 
corpus  Christi  quam  infamari,  tamen  sacerdoti 
ministranti  corpus  Christi  peius  est  peccare  mor- 
taliter  infamando  iniuste  -  peccatorem  occultum,  ^ 

quam  quod  ille  mortaliter  peccet:  quia  nullus 
debet  peccatum  mortale  committere  ut  alium  li- 
beret  a  peccato.  Unde  Augustinus  dicit,  in  libro 
Quaestionum  super  Gen.  *:  Periculosissime  adfnit-  *  Q»- xlh. 
titur  haec  compensaiio,  ut  nos  faciamus  aliquid 
mali,  ne  alius  gravius  malum  faciat.  Peccator 
tamen  occultus  potius  deberet  ^  eligere  infamari  ^ 

quam  indigne  ad  mensam  Christi  accedere. 

Hostia  tamen  non  consecrata  nuUo  modo  debet 
dari  loco  consecratae:  quia  sacerdos  hoc  faciens, 
quantum  est  in  se,  facit  *>  idololatrare  illos  qui  i 

credunt  hostiam  consecratam  *,  sive  alios  prae-  "  d-  717- 
sentes,  sive  etiam  ipsum  sumentem ;  quia,  ut  Au- 
gustinus  dicit  *,  nemo  carnem  Christi  manducet  nisi  vers.  5. ' 


•  III,  can.  XXXV.  - 
Cf.  can.5c«iicw, 
deConsecr.,ii&x. 
II. 


o)  neque  propter  vitandum.  -  vel  Pl. 

P)  ab  abbate  celebretur  vel.  -  ad  altare  celebretur  E.  -  tibi  EFa 
et  tertia;  ifcj.  -  Ad  in  singulis...  communicari,  Alias  pro  singulis  mis- 
sam  debet  celebrare  et  communicare  margo  P. 

f)  eis.  -  ei  ¥a  et  tertia. 


3)  poeniteant.  -  de  peccatis  poeniteant  tertia. 
e)  iniuste.  —  FsD  a  et  tertia  praeter  H ;  iuste. 
C)  deberet.  -  Pa;   debet   DFlsG,    debeant  vel   deberent  E,  debeat 
ceteri. 

rj)  facit.  -  Fa  et  tertia ;  fecit. 


236 


QUAESTIO  LXXX,  ARTICULUS  VII 


•  D.  580, 717.     p'ius  adoret  *.  Unde  Extra,  de  Celebratione  Mis- 

9  sariim,  cap.  De  "  homine,  dicitur :  Licet  is  qtii  pro 

siii  criminis  conscientia  repiitat  se  indigniim,  pec- 
cet  graviter  si  se  ingerat,  tamen  gravins  videtiir 
offendere  qui  fraudiilenter  illud  praesumpserit  si- 
miilare. 

Ad  tertium   dicendum   quod   decreta   illa   sunt 
abrogata  per  contraria  documenta  Romanorum 

•  Quintus.  -  cf.  Pontificum.  Dicit  enim  Stephanus  Papa  *:  Ferri 

can.  Cottsulmsti,  '^  ,    ^-    , 

caus.  II,  qu.  V.  candentis  vel  aquae  ferventis  '  examinatione  con- 
fessionem  extorqueri  a  quolibet  sacri  canones  non 
concedunt.  Spontanea  enim  confessione,  vel  testium 


approbatione  publicata,  delicta  commissa  sunt  re- 
gimini  ^  nostro  iudicare:  occulta  vero  et  incognita 
illi  sunt  relinquenda  qui  solus  novit  corda  filio- 
rum  hominum.  Et  idem  habetur  Extra,  de  Pur- 
gationibus,  cap.  Ex  tuarum.  In  omnibus  enim 
talibus  videtur  Dei  esse  tentatio:  unde  sine  pec- 
cato  fieri  non  possunt.  Et  gravius  videretur  si 
in  hoc  sacramento,  quod  est  institutum  ad  re- 
medium  salutis,  aliquis  incurreret  iudicium  mor- 
tis.  Unde  nullo  modo  corpus  Christi  debet  dari 
alicui  suspecto  de  crimine  quasi  ad  examina- 
tionem. 


0)   De.  -  PsB  et  c;  ex. 

i)  ferventis.  -  F  et  tertia. ;  bulientis  ed.  a,  Jluentis  ceteri. 


x)  regimini.  -  F  et  tertia;  regni  Ea,  regi  ceteri. 


Cornmentaria  Cardinalis  Caietani 


'  Instruct.  Sacer- 
dot.,cip.vi  (inter 
Opp.  Bcrn.j;  In- 
noc.  III,  Serm. 
XXII  rfe  Temp. 

*  loan.  cap.  xiii, 
vers.  30. 


•Matth.cap.xxvi, 
vers.  26,  27. 


IN  articulo  sexto,  adverte  Durandum,  in  lib.  IV,  dist.  ix, 
art.  ult.,  limitare  dictum  Auctoris  hic,  scilicet,  Occultis 
peccatoribus  petentibus  iion  potest  sacra  communio  dene- 
gari.  Distinguit  enim  de  sacerdote  curato  seu  eius  vicario, 
seu  curam  [non]  gerente :  et  similiter  de  tempore  generalis 
communionis  aut  infirmitatis,  vel  tempore  alio.  Putatque 
non  gerentem  curam  animarum  debere  negare  communio- 
nem,  ex  eo  quod  non  tenetur  illum  communicare,  etiam 
cum  licentia  curati :  curatum  autem,  extra  tempus  generalis 
communionis,  persuasorie,  sine  scandalo  tamen ,  negare 
communionem  debere. 

II.  Mihi  autem  videtur  quod,  licet  cauta  sit  distinctio 
Durandi,  ut  petens  communionem  non  exequatur  sacrile- 
gium  quod  intendit;  debitum  tamen  nullum  video  negandi 
occulto  peccatori  publice  se  communioni  ingerenti,  sive 
sit  sacerdos  curatus  sive  non,  modo  stet  paratus  in  altari 
communicans  quoscumque.  Et  ratio  est  quia  Christi  actio 
nostra  est  instructio  *.  Constat  autem  quod  Dominus  non 
tenebatur  tunc  ad  communicandum  Apostolos;  et  de  fa- 
ciU,  modicum  supersedendo ,  potuisset  sine  scandalo  evi- 
tare  ludam,  instituendo  sacramentum  post  datam  intinctara 
buccellam,  qua  sumpta  exivit  foras  *. 

Et  confirmatur.  Quia  ludas  non  petiit  communionem: 
et  tamen  Dominus,  Apostolicum  chorum  communicans, 
ipsum  cum  ceteris  invitavit,  dicens:  Comedite,  se\i,  Bibite 
ex  hoc  omnes  *. 


III.  Quocirca  Durandi  distinctio  locum  habere  videtur 
quando  ad  partem,  coram  aliis  tamen,  peteret  aHquis  ut 
sacerdos  vellet  celebrare  et  ipsum  communicare.  Tum 
enim  qui  non  tenetur  communicare  illum  occultum  pec- 
catorem,  debet,  si  sine  scandalo  potest,  suum  negare  mi- 
nisterium.  Dico  autem,  sine  scandalo:  quia  si  negatio  in 
damnum  vergeret  famae  ipsius  petentis,  par  esset  ratio  in 
hoc  casu  et  in  casu  quo  staret  paratus  ad  communican- 
dum.  Posset  enim,  ne  actus  negationis  suae  detraheret 
famae  proximi,  communicare  ipsum,  relinquendo  ipsi  pec- 
catori  curam  suimet. 

IV.  Item  in  eodem  articulo  *,  caute  nota  in  nullo  casu 
dandam  aut  accipiendam  esse  hostiam  non  consecratam, 
quasi  loco  communionis.  Dico  autem  hoc  quia,  etiam 
sciente  tam  communicante  quam  accipiente  hostiam  non 
esse  consecratara,  propter  praesentes,  qui  indistincte  ado- 
rant,  vel  adorare  possunt,  quamlibet  hostiam  quam  de- 
ferri  vel  dari  conspiciunt,  illicitum  est :  -  nam,  si  nullus 
esset  omnino  praesens,  non  fingeret  accipiens  se  commu- 
nicare,  sed  abstineret  oranino. 

V.  In  responsione  ad  tertium  eiusdem  articuli ,  nota 
quod  decreta  illa  quae  corpus  Christi  quasi  ad  examina- 
tionem  ordinarunt ,  non  fuerunt  per  concilia  universalia 
facta :  sed  fuit  concilium  particulare,  ut  palet  II,  qu.  iv  *. 
Et  propterea  non  est  mirum  si  erravit. 


Resp.  ad  2. 


*  Al.  qu.  V,  locis 
citat.  in  arg. 


•  Cap.  XV. 


ARTICULUS  SEPTIMUS 

UTRUM  NOCTURNA  POLLUTIO  IMPEDIAT  ALIQUEM  A  SUMPTIONE  CORPORIS  CHRISTI 

IV  Sent.,  dist.  ix,  art.  4,  qu*  2. 


?3V.'S>5=?^D  sEPTiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
nocturna  pollutio  non  impediat  aliquem 
'a  sumptione  corporis  Christi.  NuUus 
^enim  impeditur  a  sumpfione  corporis 
Ghristi  nisi  propter  peccatum.  Sed  nocturna  pol- 
lutio  accidit  sine  peccato:  dicit  enim  Augusti- 
nus,  XII  super  Gen.  ad  litt.  *:  Ipsa  phantasia  quae 
fit  in  cogitatione  sermocinantis,  cum  expressa  fue- 
rit  in  visione  somniantis,  tit  inter  illam  et  veram 
coniunctionem  corporum  non  discernatur,  conti- 
nue  movetur  •  caro  et  sequitur  quod  eiim  mottim 
sequi  solet ,  cum  hoc  tam  sine  peccato  fiat  qtiam 
sine  peccato  a  vigilantibus  dicitur  quod,  ut  dice- 
retur,  procul  dubio  cogitatum  est.  Ergo  nocturna 


qu.  IV. 


pollutio  non  impedit  hominem  ab  huius   sacra- 
menti  perceptione. 

2.  Praeterea,  Gregorius  dicit,  in  Epistola  ad 
Augtistinum  Episcopum  Anglorum*:  Si  quis  sua  J;*^i^f'*^x'iv  ^i' 
coniuge,  non  cupidine  voluptatis  raptus,  sed  tan-  ^/\'' *cf  "can' 
tum  creandorum  liberorum  gratia  tititur,  ille  pro-  ^[^^"'§^^l[{f'^ 
fecto,  sive  de  ingressu  ecclesiae  seu   de  stimendo 
corporis  Dominici  mysterio,  suo  est  iudicio  relin- 
quendus:  quia  prohiberi  a  nobis  non  debet  acci- 
pere  qui,  in  igne  positus,  nescit  ardere.    Ex  quo 
patet   quod  carnalis   pollutio   etiam  vigilantis,  si 
sit  sine  peccato,  non  prohibet  hominem  a  sum- 
ptione  corporis  Ghristi.  Multo  igitur  minus  pro- 
hibet  nocturna  poUi^fio  dormienfis. 


a)  continue  movetur.  -  continuo  iuditio  b,  continuo  movetur  Pc. 


I 


QUAESTIO  LXXX,  ARTICULUS  VII 


237 


*  Loc.  cit. 


3.  Praeterea,  nocturna  poUutio  videtur  solam 
immunditiam  corporalem  habere.  Sed  aliae  im- 
munditiae  corporales,  quae  secundum  legem  im- 

Levit.  cap.  xii,  pediebaut  ab  ingressu  sanctorum  *,  in  nova  lege 
non  impediunt  a  sumptione  corporis  Christi: 
sicut  de  muliere  pariente,  vel  menstruata,  vel 
fluxum  sanguinis  patiente,  scribit  beatus  Grego- 
rius  Augustino  Anglorum  Episcopo  *.  Ergo  vi- 
detur  quod  neque  etiam  nocturna  pollutio  im- 
pediat  hominem  a  sumptione  huius  sacramenti. 

4.  Praeterea,  peccatum  veniale  non  impedit 
hominem  a  sumptione  huius  sacramenti:  sed 
nec  etiam  peccatum  mortale  post  poenitentiam. 
Sed,  dato  quod  nocturna  pollutio  provenerit  ex 
aliquo  peccato  praecedenti  sive  crapulae  sive 
turpium  cogitationum,  plerumque  tale  peccatum 
est  veniale :  et ,  si  aliquando  sit  mortale ,  potest 
contingere  quod  de  mane  poenitet  et  peccatum 
suum  confitetur.  Ergo  videtur  quod  non  debeat 
impediri  a  sumptione  huius  sacramenti. 

5.  Praeterea,  gravius  peccatum  est  homicidii 
quam  fornicationis.  Sed  si  aliquis  de  nocte  so- 
mniet  homicidium  perpetrare  aut  furtum ,  vel 
quodcumque  aliud  peccatum,  non  propter  hoc 
impeditur  a  sumptione  corporis  Christi.  Ergo 
videtur  quod  muho  minus  fornicatio  somniata, 
cum  pollutione  subsequente,  impediat  a  susce- 
ptione  huius  sacramenti. 

Sed  contra  est  quod  Levtt.  xv  *  dicitur:  Vir 
a  quocumque  ^  egreditur  setnen  coitus,  immundus 
erit  usque  ad  vesperam.  Sed  immundis  non  patet 
aditus  ad  sacramenta.  Ergo  videtur  quod  pro- 
pter  pollutionem  nocturnam  aliquis  impeditur  a 
sumptione  huius  sacramenti,  quod  est  maximum 
sacramentum. 

Respondeo  dicendum  quod  circa  pollutionem 
nocturnam  duo  possunt  considerari:  unum  qui- 
dem  ratione  cuius  ex  necessitate  impedit  homi- 
nem  a  sumptione  huius  sacramenti ;  aliud  autem 
ratione  cuius  non  ex  necessitate  impedit  homi- 
nem,  sed  ex  quadam  congruentia. 

Ex  necessitate  quidem  impedit  hominem  ab 
huius  sacramenti  perceptione  solum  mortale  pec- 
catum.  Et  quamvis  ipsa  nocturna  pollutio,  se- 
cundum  se  considerata,  peccatum  mortale  esse 
non  possit,  nihilominus  tamen,  ratione  suae  cau- 
sae .  quandoque  habet  peccatum  mortale  anne- 
xum.  Et  ideo  consideranda  est  causa  poUutionis 
nocturnae.  Quandoque  enim  provenit  ex  causa 
extrinseca  spirituali,  scilicet  daemonum  illusione, 
qui,  sicut  in  Prima  Parte  *  habitum  est,  phan- 
tasmata  commovere  possunt,  ex  quorum  appa- 
ritione  pollutio  interdum  subsequitur.  Quando- 
que  vero  provenit  pollutio  ex  causa  intrinseca 
spirituali,  scilicet  ex  praecedentibus  cogitationi- 
bus.  Aliquando  autem  ex  causa  intrinseca  cor- 
porali:    seu   ex   superfluitate   sive   debilitate  na- 


'  Vers.  16. 


l\i,  cxi,  art.  3. 


turae;  seu  etiam  ex  superfluitate  cibi  et  potus. 
Quaelibet  autem  harum  trium  causarum  potest 
et  sine  peccato,  et  cum  peccato  veniali  vel  mor- 
tali  existere.  Et  si  quidem  sit  sine  peccato,  vel 
cum  peccato  veniali,  non  ex  necessitate  impedit 
sumptionem  huius  sacramenti,  ita  scilicet  quod 
homo  sumendo  sit  reus  corporis  et  sanguinis 
Domini*.  Si  vero  sit  cum  peccato  mortali,  im-  *  i  <"' cor.,  cap. 

'^  '  XI,  vers.  27. 

pedit  ex  necessitate. 

Illusio  enim  daemonum  quandoque  provenit 
ex  praecedenti  negligentia  praeparationis  ad  de- 
votionem  ^f,  quae  potest  esse  vel  mortale  vel  ve-  f 

niale  peccatum.  -  Quandoque  vero  provenit  ex 
sola  nequitia  daemonum  volentium  impedire  ho- 
minem  a  sumptione  huius  sacramenti.  Unde  le- 
gitur  in  Collationibus  Patrum  *  quod,  cum  qui-  !  cassian.,  coi- 

°  »  .  ^-  .        ,,       .^  .        M'. XXII, cap.vi. 

dam  °  pollutionem  pateretur  semper  m  festis  m  s 

quibus  erat  communicandum,  seniores,  comperto 
quod  nulla  causa  ab  ipso  praecesserat,  decreve- 
runt  quod  propter  hoc  a  communione  non  ces- 
saret :  et  ita  cessavit  illusio  daemonum. 

Similiter  etiam  praecedentes  cogitationes  lasci- 
vae  quandoque  possunt  esse  omnino  sine  pec- 
cato:  puta  cum  aliquis  causa  lectionis  vel  dispu- 
tationis  cogitur  de  talibus  cogitare.  Et  si  hoc  sit 
sine  concupiscentia  et  delectatione,  non  erunt  co- 
gitationes  immundae,  sed  honestae :  ex  quibus  ta- 
men  pollutio  sequi  potest,  sicut  patet  ex  auctori- 
tate  Augustini  inducta  *.  -  Quandoque  vero  prae-  •  Arg.  1. 
cedentes  cogitationes  sunt  cum  concupiscentia  et 
delectatione :  et,  si  adsit  consensus,  peccatum 
mortale  erit;  sin  autem  %  veniale.  £ 

Similiter  etiam  et  causa  corporalis  quandoque 
est  sine  peccato :  puta  cum  est  ex  infirmitate  na- 
turae,  unde  et  quidam  vigilando  absque  peccato 
fluxum  seminis  patiuntur;   vel  efiam  si  "^  sit  ex  ' 

superfluitate  naturae,  sicut  enim  confingit  san- 
guinem  superfluere  "^  absque  peccato,  ita  et  se-  1 

men,  quod  est  superfluitas  sanguinis,  secundum 
Philosophum  *.  -  Ouandoque  vero  est  cum  pec-  *  oe  Generat. 

^  .        ^  „     .  ..   i-         ,    Animal.,   lib.  I, 

cato  :  puta  cum  provenit  ex  superfluitate  cibi  vel  cap.  xix. 

potus.  Et  hoc  etiam  potest  esse  peccatum  veniale 

vel  mortale:  licet  frequentius  peccatum  mortale 

accidat  circa  turpes  cogitationes,  propter  facilita- 

tem  consensus,  quam  circa  sumptionem  cibi  et 

potus.  Unde  Gregorius,  scribens  Augustino  Anglo- 

rum  Episcopo  *,  dicit  cessandum  esse  a  commu-  *  loc.  cit.,  ad 

'■  ,  .,  .        .        .,  interrog.  xi. 

nione  quando  ex  turpibus  cogitationibus  prove- 
nit,  non  autem  quando  provenit  ex  superfluitate 
cibi  ^  et  potus,  praesertim  si  necessitas  adsit.  ' 

Sic  igitur  ex  causa  poUutionis  considerari  po- 
test  utrum  nocturna  pollutio  ex  necessitate  impe- 
diat  sumptionem  huius  sacramenti, 

Ex  quadam  vero  congruentia  impedit  quan- 
tum  ad  duo.  Quorum  unum  semper  accidit,  sci- 
licet  quaedam  foeditas  corporalis :  cum  qua,  pro- 
pter  reverentiam  sacramenti,  non  decet  ad  altare 


P)  a  quocunque.  -  de  quo  P,  a  quo   cetera   tertia;   cf.  qu.  Lxxxil. 

art.  5.  a.  .  r> 

f)  devotionem.  -  orationem  et  devotionem  I  et  per  Alias  margo  P. 
S)  quidam.  -  frater  addunt  PFI. 
e)  sin  autem.  -  sin  {si  P)  autem   desit  erit  editiones;   sin  autem 

veniale  om.  H. 


!;)  etiam  si.  -  Tertia  et  a;  etiam  F,  si  etiam  ceteri. 
7;)  superfluere.  -  fluere  ¥a  et  editiones. 

6)  superjluitate   cibi.  -  infirmitate   cibi  BpC  et  a,  infirmitate  na- 
turae  vel  ex  superfluitate  naturae  vel  ex  superfluitate  cibi  F. 


238 


QUAESTIO  LXXX,  ARTICULUS  VIII 


accedere,  unde  et  volentes  tangere  aliquid  sa- 
crum  manus  lavant;  nisi  forte  talis  immunditia 
perpetua  sit  vel  diuturna,  sicut  est  lepra  vel  flu- 
xus  sanguinis  vel  aliquid  huiusmodi.  -  Aliud  au- 
tem  est  evagatio  mentis,  quae  sequitur  pollutio- 
nem  nocturnam,  praecipue  quando  cum  turpi 
imaginatione  contingit. 

Hoc  tamen  impedimentum  quod  ex  congrui- 
tate   provenit,  postponi   debet   propter   aliquam 

*  ibid.  necessitatem :  puta,  ut  Gregorius  dicit  *,  ciim  for- 

tasse  aiit  festus  dies  exigit,  aiit  exhibere  ministe- 
rium,  pro  eo  quod  sacerdos  alius  deest,  ipsa  ne- 
cessitas  compellit. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  ex  necessitate 
quidem  non  impeditur  homo  a  sumptione  hu- 
ius  sacramenti  nisi  propter  peccatum  mortale: 
sed  ex  quadam  congruentia  potest  homo  impe- 

*  in  corporc.      diri  proptcr  alias  causas,  sicut  dictum  est  *. 

Ad  secundum  dicendum  quod  coitus  coniugalis, 
si  sit  sine  peccato,  puta  si  fiat  causa  prolis  ge- 
nerandae  vel  causa  reddendi  debitum,  non  alia 
ratione  impedit  sumptionem  sacramenti  nisi  sicut 

*  'bid.  dictum  est  *  de  pollutione  nocturna  quae  accidit 

sine  peccato,  scilicet  propter  immunditiam  cor- 
poralem  et  mentis   distractionem.  Ratione  cuius 

*  Epist. XXVIII,  Hieronymus  dicit,  super  Matth.  *:  Si  panes  pro- 
ron.  -  &  can.  positiouis  ab  Ms  qui  uxores  tetigerant  comedi  tion 

Sciatis,    Caus.    ^  ^  .  .         ^.      ,  ,         , 

xxxiii,  qu.  IV.  poterant,  quanto  magts  patits  qiit  de  caelo  descen- 
dit,  non  potest  ab  his  qui  coniugalibus  paulo  dtite 

i  haesere  '  amplexibus,  violari  atque  cotttingi!  Non 

quod  tmptias  condemnemus :  sed  quod,  eo  tempore 

X  quo  carnes  Agni  manducaturi  sutnus,  vacare  a  * 

carnalibus  operibus  debeamus.   Sed  quia  hoc  se- 


cundum  congruitatem,  et  non  secundum  neces- 

sitatem  est  intelligendum,  Gregorius  dicit  *  quod  '  '-»=•  =''• '"  arg. 

talis  est  suo  iudicio   relinquendus.  -  Si  vero  non 

atnor  procreandae  sobolis,  sed  voluptas  domina- 

tur  iti  opere,  ut  ibidem  Gregorius  subdit  *,  tunc  *cf.can.v'i>c«m 

.,       -T     ,    ,  '-^  '  propria ,    Caus. 

prohiberi  debet  ne  accedat  ad  hoc  sacramentum.  xxiiii,  qu.  iv. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  Gregorius  di- 
cit,  in  Epistola  supra  *  dicta  ad  Augustitium  An-  '  Arg.  2. 
glorum  Episcopum  *,  in  veteri  Testamento  aliqui  ■  Ad  imerrog.  x. 
polluti  dicebantur  figuraliter,  quod  populus  no- 
vae  legis  spiritualiter  intelligit.  Unde  huiusmodi 
corporales  immunditiae ,  si  sint  perpetuae  vel 
diuturnae,  non  impediunt  sumptionem  huius  sa- 
cramenti  salutaris ,  sicut  impediebant  accessum 
ad  sacramenta  '^  figuralia.  Si  vero  cito  transeunt,  >• 

sicut  immunditia  pollutionis  nocturnae,,  ex  qua- 
dam    congruentia   impedit  v-   sumptionem    huius  ^ 

sacramenti  per  illum  diem  quo  hoc  accidit.  Unde 
et  De«/.  xxiii  *  dicitur:   Si  fuerit  ititer  vos  homo  *  vers.  10,  n. 
qui  tiocturno  pollutus  sit  sotnnio  ",  egredietur  extra  * 

castra,  et  tion  revertetur  priusquam  ad  vesperam 
lavetur  aqua. 

Ad  quartum  dicendum  quod,  licet  per  contri- 
tionem  et  confessionem  auferatur  reatus  culpae, 
non  tamen  aufertur  corporalis  immunditia  et  dis- 
tractio  mentis  ex  pollutione  consecuta. 

Ad  quintum  dicendum  quod  somnium  homicidii 
non  inducit  corporalem  immunditiam,  nec  etiam 
tantam   distractionem   mentis   sicut  fornicatio  ^,  ^ 

propter  intensionem  delectationis.  Si  tamen  so- 
mnium  homicidii  proveniat  ex  causa  quae  est 
peccatum,  praesertim  mortale,  impedit  a  sum- 
ptione  huius  sacramenti  ratione  suae  causae. 


i)  haesere.  -  haerere  F,  adhaesere  sup.  ras.  G,  exhaerere  H,  ha- 
buere  bc,  vacavere  P ;  pro  amplexibus,  complexionibus  HpG,  comple- 
xibus  sG;  AHas  haesere  complexibus  margo  P. 

x)  a.  -  FIsE;  om.;  pro  debeamus,  debemus  F,  non  debeamus  GUa, 
non  debemus  editiones. 


/.)  sacrameiita.  -  PAI ;  sacra. 

(i)  impedit.  -  impediunt  PF. 

v)  somnio.  -  Tertia  praeter  G;  somno. 

$)  fornicatio.  —  somniata  addunt  PIsEG. 


ARTICULUS  OCTAVUS 


Vers.  20. 
*  Vers.  25. 


Vers.  33,  34, 


UTRUM  CIBUS  VEL  POTUS  PRAEASSUMPTUS  IMPEDIAT  SUMPTIONEM  HUIUS  SACRAMENTI 

II*  11*",  qu.  cxLv:i,  art.  6,  ad  2 ;  IV  Sent.,  dist.  viii,  qu.  i,  art.  4,  qu*  1,  i;  \  ad  Cor.,  cap.  xi,  lect.  iv. 


III,  can.  XXIX. 


rD  ocTAVUM  siG  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
cibus  vel  potus  praeassumptus  non  im- 
'pediat  sumptionem  huius  sacramenti. 
^Hoc  enim  sacramentum  est  a  Domino 
institutum  in  Cena.  Sed  Dominus,  postquam  ce- 
navit,  hoc  sacramentum  discipulis  tradidit:  sicut 
patet  Luc.  xxii  *  et  I  Cor.  xi  **.  Ergo  videtur  quod 
etiam  post  alios  cibos  assumptos  nos  debeamus 
sumere  hoc  sacramentum. 

2.  Praeterea,  I  Cor.  xi  *  dicitur:  Cum  con- 
vettitis  ad  matxducatidum,  scilicet  corpus  Domini, 
invicem  expectate:  si  quis  autem  esurit,  domi  man- 
ducet.  Et  ita  videtur  quod,  postquam  aliquis  domi 
manducavit,  possit  in  ecclesia  corpus  Christi  man- 
ducare. 

3.  Praeterea,  in  concilio  Carthaginensi  *  legitur. 


et  habetur  de  Cotisecr.,  dist.  I  * :  Sacrametita  altaris  *  can.  sacra- 

.    .  .    .        .,..,  ,  menta  altaris. 

non  nisi  a  leiunis  homttitbus  celebrentur,  excepto 
uno  die  atittiversario  qtio  Cena  Domini  celebratur. 
Ergo  saltem  illo  die  potest  corpus  Christi  aliquis 
post  alios  cibos  sumere. 

4.  Praeterea,  sumptio  aquae  vel  medicinae, 
vel  aherius  cibi  vel  potus  in  minima  quantitate, 
vel  etiam  reliquiarum  cibi  in  ore  remanentium, 
neque  ieiunium  Ecclesiae  solvit,  neque  sobrie- 
tatem  toUit,  quae  exigitur  ad  hoc  quod  aliquis 
reverenter  hoc  sacramentum  sumat.  Ergo  per 
praedicta  non  impeditur  aliquis  a  sumptione  hu- 
ius  sacramenti. 

5.  Praeterea,  quidam  de  nocte  profunda  co- 
medunt  aut  bibunt,  aut  "  forte  totam  noctem  in-  « 
somnem  ducentes,  de  mane  percipiunt  sacra  mys- 


a)  aut. 


et  tertia. 


QUAESTIO  LXXX,  ARTICULUS  VIII 


239 


•Lib.IIEp.UV, 
al.  CXVIII),  cap. 


teria,  nondum  plene  digesti.  Minus  autem  im- 
pediretur  sobrietas  hominis  si  in  mane  parum 
comederet,  et  postea  circa  nonam  sumeret  hoc 
sacramentum:  cum  etiam  sit  quandoque  maior 
distantia  temporis.  Ergo  videtur  quod  talis  cibi 
praeassumptio  non  impediat  hominem  ab  hoc 
sacramento. 

6.  Praeterea,  non  minor  reverentia  debetur 
huic  sacramento  iam  sumpto  quam  ante  sum- 
ptionem.  Sed,  sumpto  sacramento,  licet  cibum 
aut  potum   sumere.    Ergo   et  ante  sumptionem. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  in  libro 
Responsionum  ad  lanuarium  *:  Placuit  Spiritui 
Sancto  iit,  in  honorem  tanti  sacramenti,  prius  in 
os  Christiani  Dominicum  corpus  intraret  quam  ce- 
teri  cibi. 

Respondeo  dicendu.m  quod  aliquid  impedit  sum- 
ptionem  huius  sacramenti  dupliciter.  Uno  modo, 
secundum  se:  sicut  peccatum  mortale,  quod  ha- 
bet  repugnantiam   ad    significatum    huius  sacra- 

•  Art.  4.  menti,  ui  supra  *  dictum  est. 

Alio  modo,  propter  prohibitionem  Ecclesiae. 
Et  sic  impeditur  aliquis  a  sumptione  huius  sa- 
cramenti  post  cibum  vel  potum  assumptum,  tri- 
plici  ratione.  Primo  quidem,  sicut  Augustinus  di- 

•  Loc.  cit.  cit  *,  in  honorem  huius  sacramenti:  ut  scilicet 
in  os  hominis  intret  nondum  aliquo  cibo  vel 
potu  infectum.  -  Secundo,  propter  significatio- 
nem :  ut  scilicet  detur  intelligi  quod  Christus , 
qui  est  res  huius  sacramenti,  et  caritas  eius, 
debet  primo  fundari  in  cordibus  nostris;  secun- 
dum  illud  Matth.  vi  * :  Primo  quaerite  regniim 
Dei.  -  Tertio ,  propter  periculum  vomitus  et 
ebrietatis,  quae  quandoque  contingunt  ex  hoc 
quod  homines  inordinate  cibis  utuntur :  sicut  et 
Apostolus  dicit ,  I  Cor.  xi  * :  Alius  quidem  esurit, 
alius  vero  ebrius  est. 

Ab  hac  tamen  generali  regula  excipiuntur  in- 
firmi,  qui  statim  communicandi  sunt,  etiam  post 
cibum,  si  de  eorum  periculo  dubitetur,  ne  sine 
communionte  decedant :  quia  necessitas  legem  non 
habet*.  Unde  dicitur  de  Consecr.,  dist.  II  **:  Pre- 
sbyter  injirmum  statim  communicet,  ne  sine  com- 
mu7iione  moriatur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  sicut  Augu- 
stinus  in  eodem  libro  *  dicit,  neque,  quia  post 
cibum  Dominus  dedit,  propterea  pransi  aut  cenati 
fratres  ad  hoc  sacramentum  accipiendum  conve- 
nire  debeant,  aut  mensis  suis  miscere,  sicut  facie- 
bant  quos  Apostolus  arguit  et  emendat.  Namque 
Salvator ,  quo  vehementius  commendaret  mysterii 
illius  altitudinem,  ultimum  hoc  voluit  infgere  cor- 
dibus  et  memoriae  discipulorum.  Et  ideo  non  prae- 
cepit  ut  deinceps  tali  ordine  sumeretur:  ut  Apo- 
stolis,  per  quos  ecclesias  dispositurus  erat,  servaret  P 
hunc  locum. 

Ad  secundum  dicendum  quod  illud  verbum  in 
Glossa  *  sic  exponitur:  Si  quis  esurit,  et  impatiens 


\ 


*  Vers.  33. 


*  Vers.  21. 


'■Cf.deReg.Iur. 

cap.  IV. 

"  Can.  Presby- 

ter. 


*Loc.  cit.in  arg. 
Sed  cont. 


\ 


*  Lombardi. 


Loc.  cit. 


II»   II",   qu. 
cxLvii,    art.    6, 


7ion  vult  expectare  alios,  manducet  domi  suos  cibos, 
idest,  pane  terreno  pascatur :  nec  post  Eucharistiam 
sumat. 

Ad  tertium  dicendum  quod  capitulum  illud  lo- 
quitur  secunduin  consuetudinem  aliquando  apud 
aliquos  observatam,  ut,  in  repraesentationem  Do- 
minicae  Cenae,  iilo  die  a  non  ieiunis  corpus 
Christi  sumeretur.  Sed  nunc  hoc  est  abrogatum. 
Nam,  sicut  Augustinus  in  libro  praedicto  *  dicit, 
per  universum  orbem  mos  iste  servatur,  ut  scilicet 
corpus  Christi  a  ieiunis  sumatur. 

Ad  quartum  dicendum  quod,  sicut  in  Secunda 
Parte  *  habitum  est ,  duplex  est  ieiunium.  Pri- 
mum  est  ieiunium  naturae:  quod  importat  pri-  «'^ 
vationem  cuiuscumque  praeassumpti  per  modum 
cibi  vel  potus.  Et  tale  ieiunium  requiritur  ad  hoc 
sacramentum,  propter  praedicta  *.  Et  ideo  neque  *  i"  corpore. 
post  assumptionem  aquae  vel  alterius  cibi  aut 
potus,  vel  etiam  medicinae,  in  quantumcumque 
parva  quantitate,  licet  accipere  hoc  sacramentum. 
Nec  refert  utrum  aliquid  huiusmodi  nutriat  vel 
non  nutriat,  aut  per  se  aut  cum  aliis,  dummodo 
sumatur  per  modum  cibi  vel  potus.  -  Reliquiae 
tamen  cibi  remanentes  ^  in  ore,  si  casualiter  trans-  t 

glutiantur,  non  impediunt  sumptionem  huius  sa- 
cramenti :  quia  non  traiiciuntur  per  modum  cibi, 
sed  per  modum  salivae.  Et  eadem  ratio  est  de 
reliquiis  aquae  vel  vini  quibus  os  abluitur:  dum- 
modo  traiiciantur  non  in  magna  quantitate,  sed 
permixtae  salivae,  quod  vitari  non  potest. 

Aliud  autem  est  ieiunium  Ecclesiae,  quod  in- 
stituitur  ad  carnis  macerationem.  Et  tale  ieiu- 
nium  per  praedicta  non  impeditur:  quia  prae- 
dicta  non  multum  nutriunt,  sed  magis  ad  alte- 
randum  sumuntur. 

Ad  quintum  dicendum  quod,  cum  dicitur,  Hoc  ^  5 

sacramentum  prius  quam  alii  cibi  debet  mitti  in 
os  Christiani  *,  non  est  intelligendum  absolute  re- 
spectu  totius  temporis :  alioquin  qui  semel  come- 
disset  et  bibisset,  nunquam  postea  posset  hoc  sa- 
cramentum  accipere.  Sed  est  intelligendum  quan- 
tum  ad  eundem  diem.  Et  licet  principium  diei 
secundum  diversos  diversimode  sumatur,  nam 
quidam  a  meridie,  quidam  ab  occasu,  quidam 
a  media  nocte,  quidam  ab  ortu  solis  diem  in- 
cipiunt  ^ ;  Ecclesia  tamen,  secundum  Romanos  ^  *,  i 

diem  a  media  nocte  incipit.  Et  ideo,  si  post  me-  j^^j^^""//^'/ 
diam  noctem  aliquis  sumpserit  aliquid  per  mo-  iud.feL;h\g.i\, 

,     .  ■■■  ^  1  !•        1  vi.deFentsetc. 

dum  cibi  vel  potus,  non  potest  eadem  die  hoc 
sumere  sacramentum:  potest  vero  si  ante  me- 
diam  noctem. 

Nec  refert  utrum  post  cibum  vel  potum  *>  dor-  1 

mierit,  aut  etiam  digestus  sit,  quantum  ad  ra- 
tionem  praecepti.  Refert  autem  quantum  ad  per- 
turbationem  mentis  quam  patiuntur  homines  pro- 
pter  insomnietatem  vel  indigestionem :  ex  quibus 
si  mens  multum  perturbetur,  homo  redditur  in- 
eptus  ad  sumptionem  huius  sacramenti. 


*    Cf.    arg.   Sed 
contra. 


I 


'•.)  ut  Apostolis...  servaret.  -  ab  Apostolis...  servaret  I,  ut  Apo- 
stoli...  servarent  bc.  -  Ad  locum,  Al.  modum  margo  P. 

Y)  cibi  remanenies.  -  PFGHI;  remanentes  bc,  cibi  remanentium 
ceteri. 

3)  Hoc.  -  quod  hoc  tertia.  Pro  mitti,  intrare  post  Christiani  tertia. 


e)  incipiunt.  -  PFa;  incipiant. 

C)  secundum  Romanos.  -  FIsG  et  c;  om.  ab,  veroH,Romana  P, 
sero  ceteri. 

T|)  potum.  -  assumptum  addunt  IsG  et  editiones. 


240 

Ad  sextum  dicendum  quod  maxima  devotio  re- 
quiritur  in  ipsa  sumptione  sacramenti :  quia  tunc 
percipitur  sacramenti  effectus.  Quae  quidem  de- 
votio  magis  impeditur  per  praecedentia  quam 
per  sequentia.  Et  ideo  magis  est  institutum  quod 
homines  ieiunent  ante  sumptionem  huius  sacra- 
menti  quam  post.  Debet  tamen  esse  aliqua  mora 
inter  sumptionem  huius  sacramenti  et  reliquos 
cibos.  Unde  et  in  missa  oratio  gratiarum  actionis 
post  communionem  dicitur;  et  communicantes 
etiam  suas  privatas  orationes  dicunt  ^ 


QUAESTIO  LXXX,  ARTICULUS  IX 


Secundum  tamen  antiquos  canones  statutum 
fuit  a  papa  Ciemente  *,  ut  habetur  de  Consecr. , 
dist.  II*:  Si  mane  Dominica  portio  editur,  tisqiie 
ad  sextam  ieiunent  ministri  qui  eam  sumpserunt: 
et  si  tertia  pel  quarta  acceperint,  ieiunent  usque 
ad  vesperum.  Antiquitus  enim  rarius  missarum 
solemnia  celebrabantur ,  et  cum  maiori  praepa- 
ratione.  Nunc  autem,  quia  oportet  frequentius 
sacra  mysteria  celebrare,  non  posset  de  facili  ob- 
servari.  Et  ideo  per  contrariam  consuetudinem 
est  abrogatum. 


6)  diciint.  -  dicant  GHfcc. 


ARTICULUS  NONUS 


UTRUM  NON  HABENTES  USUM  RATIONIS  DEBEANT  HOC  SACRAMENTUM  ACCIPERE 

IV  Sent.,  dist.  ix,  art.   5,  qu*   3,  4;  dist.  xxiii,  qu.  11,  art.  2,  qu*  ?,  4;  /n   loan.,  cap.  vi,  lect.  vii. 


•  Clem.  I,  Ep.  11. 

•  Can.     Tribus 

gradibus. 


•  Vers.  28. 


Cap.  III. 


*  I,  can. 
*•  Can. 
cedunt. 


Qui  re- 


*  Aug.  /«  loan. 
Evangel.,  tract. 
XXVI,  num.  13. 


«D  NONUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
non  habentes  usum  rationis  non  de- 
'beant  hoc  sacramentum  accipere.  Re- 
^quiritur  enim  quod  aliquis  ad  hoc  sa- 
cramentum  cum  devotione  et  praecedenti  sui 
examinatione  accedat:  secundum  illud  I  Cor.  xi*: 
Probet  autem  seipsum  homo ,  et  sic  de  pane  illo 
edat  et  de  calice  bibat.  Sed  hoc  non  potest  esse 
in  his  qui  carent  usu  rationis.  Ergo  non  debet 
eis  hoc  sacramentum  dari. 

2.  Praeterea,  inter  alios  qui  careiit  usu  ra- 
tionis,  sunt  etiam  arreptitii,  qui  energumeni  di- 
cuntur.  Sed  tales  etiam  ab  inspectione  huius  sa- 
cramenti  arcentur,  secundum  Dionysium,  in  libro 
Eccles.  Hier.  *  Ergo  carentibus  usu  rationis  hoc 
sacramentum  dari  non  debet. 

3.  Praeterea,  inter  alios  carentes  usu  rationis 
maxime  pueri  videntur  esse  innocentes.  Sed  pue- 
ris  hoc  sacramentum  non  exhibetur.  Ergo  multo 
minus  aliis  carentibus  usu  rationis. 

Sed  contra  est  quod  legitur  in  concilio  Arau- 
sico  *,  et  habetur  in  Decretis,  XXVI,  qu.  vi**: 
Amentibus  quaecumque  sunt  pietatis,  sunt  confe- 
renda.  Et  ita  est  "  conferendum  hoc  sacramen- 
tum,  quod  est  sacramentum  pietatis  *. 

Respondeo  dicendum  quod  aliqui  dicuntur  non 
habere  usum  rationis  dupliciter.  Uno  modo,  quia 
habent  debilem  usum  rationis :  sicut  dicitur  non 
videns  qui  male  videt.  Et  quia  taies  possunt  ali- 
quam  devotionem  concipere  P  huius  sacramenti, 
non  est  eis  hoc  sacramentum  denegandum. 

Alio  modo  dicuntur  aliqui  non  habere  tota- 
liter  usum  rationis.  Aut  igitur  nunquam  habue- 
runt  usum  rationis,  sed  sic  a  nativitate  perman- 
serunt:  et  sic  talibus  non  est  hoc  sacramentum 
exhibendum,  quia  in  eis  nullo  modo  praecessit 
huius  sacramenti  devotio.  -  Aut  non  semper  ca- 
ruerunt  usu  rationis.  Et  tunc,  si  prius,  quando 
erant   suae  '^  mentis  compotes,  apparuit   in   eis 


huius  sacramenti  devotio,  debet  eis  in  articulo 
mortis  hoc  sacramentum  exhiberi,  nisi  forte  ti- 
meatur  periculum  vomitus  vel  exspuitionis.  Unde 
legitur  in  concilio  Carthaginensi  IV  *,  et  habetur 
in  Decretis,  XXVI,  qu.  vi  * :  Is  qui  in  infirmitate 
poenitentiam  petit,  si  casu,  dum  *  ad  eum  invitatus 
sacerdos  venit ,  oppressus  infirmitate  obmutuerit, 
vel  in  phrenesim  conversus  fuerit ,  dent  testimo- 
nium  qui  eum  audierunt,  et  accipiat  poenitentiam, 
et ,  si  continuo  creditur  moriturus ,  reconcilietur 
per  manus  impositionem  et  infundatur  ori  eius  Eu- 
charistia. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  carentes  usu 
rationis  possunt  devotionem  ad  sacramentum  ha- 
bere,  quantum  ad  aliquos  quidem  praesentem, 
quantum  ad  alios  autem  praeteritam. 

Ad  secundum  dicendum  quod  Dionysius  loqui- 
tur  ibi  de  energumenis  nondum  baptizatis,  in 
quibus  scilicet  nondum  est  vis  daemonis  extincta, 
quae  viget  in  eis  per  originale  peccatum.  Sed 
de  baptizatis  qui  corporaliter  ab  immundis  spi- 
ritibus  vexantur,  est  eadem  ratio  et  de  aliis  amen- 
tibus.  Unde  Cassianus  dicit  * :  Eis,  qui  ab  im- 
mundis  vexantur  spiritibus,  communionem  sacro- 
sanctam  a  senioribus  nostris  nunquam  meminimus 
interdictam. 

Ad  tertium  dicendum  quod  eadem  ratio  est  de 
pueris  recenter  natis,  et  de  amentibus  qui  nun- 
quam  habuerunt  usum  rationis  *.  Unde  talibus 
non  sunt  sacra  mysteria  danda:  quamvis  quidam 
Graeci  contrarium  faciant,  propter  hoc  quod  Dio- 
nysius,  ii  cap.  *  Eccles.  Hier.,  dicit  baptizatis  esse 
sacram  communionem  dandam,  non  intelligentes 
quod  Dionysius  ibi  loquitur  de  baptismo  adulto- 
rum.  -  Nec  tamen  per  hoc  aliquod  detrimentum 
vitae  patiuntur,  propter  hoc  quod  Dominus  di- 
cit,  loan.  vi  *,  Nisi  manducaveritis  carnem  Filii  ho- 
minis  et  biberitis  eius  sanguinem,  non  habebitis 
vitam  in  vobis :  quia,  sicut  Augustinus  scribit  Bo- 


o)  est,  —  eis  addunt  F  et  tertia. 


•  Can.  Lxxvi. 

*  Can.  Is  qui 
poenitentiam. 

S 


*  Co//a/.  VII,  cap. 

XXX. 


Cf.  corp.  art. 


Part.  II,  S  7- 


Vers.  54. 


P)  concipere. 
menti  P 


I         -f)  suae.  —  sanae  V. 
accipere   DEGHpB   et   bc,    concipere   post   sacra-  S)  dum.  -  Tertia;    ora.  -  et  accipiat  poenitentiam    om.    BDEFpC 

I    et  a. 


QUAESTIO  LXXX,  ARTICULUS  X 


241 


commcm'^'n''i  r^if^^cio  *,  tiittc  umisqitisque  fidelium   corporis   et 

ad  cor.,  cap.j,  sanguinis  Domini  particeps  fit ,  scilicet  spirituali- 

dTdomicr  dhx  ^^^'  quundo  in  baptismate  membriim  corporis  Chri- 

IV. 


stt   efficitur. 


Sed  quando  iam  pueri  incipiunt  aliqualem 
usum  rationis  habere ,  ut  possint  devotionem 
concipere  huius  sacramenti,  tunc  potest  eis  hoc 
sacramentum  conferri. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


IN  articulo  nono ,  in  responsione  ad  ultimum ,  adverte 
circa  communionem  puerorum  et  puellarum,  cum  ad 
■  Cap.  Omnis  u-  annos  discretionis  pervenerint,  iuxta  cap.  Utriusque  sexus  *, 
dePoeniLet  Re-  quod  iudicium  dc  inltio  discretionis  debet  a  parentibus  et 
""*•  confessore  fieri.  A  parentibus  quidem,  quoniam  continua 

conversatione  experiuntur  an  filius  seu  filia  discernere  sciat 
panem  spiritualem  a  materiali,  et  cum  devotione  praepa- 
rare  se  ad  sacramentum.  A  confessore  vero,  quoniam  in 
ipsa  confessione  potest  advertere  quantum  discretionis  aut 
devotionis  possit  inesse. 


Et  videtur  nimia  cautela  adhiberi  a  parentibus  non 
exponentibus  puellas  decem  annorum  ad  communionem. 
Dicunt  enim  quod  sunt  nimis  parvae:  cum  tamen  suffi- 
cientem  habeant  et  discretionem  et  devotionem.  Et  li- 
cet  ipsi  pueri  ac  puellae  videantur  excusari,  retrahen- 
tibus  parentibus  et  confessore  non  praecipiente,  quoniam 
disciplina  aetatis  illius  exigit  ut  maioribus  suis  plus  quam 
sibi  ipsis  et  credant  et  pareant;  parentes  tamen  non  ex- 
cusantur. 


ARTICULUS  DECIMUS 

UTRUM  LICEAT  QUOTIDIE  HOC  SACRAMENTUM  SUSCIPERE 

IV  Sent.,  dist.  xii,  qu.  iii,  art.  \  ;  l  ad  Cor.,  cap.  xi,  lect.  vii. 


Vers.  18. 


I 


D  DECiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 

non   liceat  quotidie   hoc  sacramentum 

suscipere.    Sicut    enim    baptismus    re- 

praesentat   Dominicam   passionem,  ita 

et  hoc  sacramentum.    Sed  non  licet  pluries  ba- 

ptizari,  sed  semel  tantum,   quia   Christus  semel 

tantum  pro  peccatis  nostris  mortuus  est,  ut  dici- 

tur  I  Pet.  III  *.  Ergo  videtur  quod  non  liceat  hoc 

sacramentum  quotidie  suscipere. 

2.  Praeterea,  veritas  debet  respondere  figurae. 
Sed  agnus   paschalis ,  qui  fuit   figura   praecipua 

Qu.  Lxxiu,  art.  huius  sacramcnti ,  ut  supra  *  dictum  est,  non 
manducabatur  nisi  semel  in  anno.  Sed  Ecclesia 
semel  in  anno  "  celebrat  Christi  passionem,  cu- 
ius  hoc  sacramentum  est  memoriale.  Ergo  vi- 
detur  quod  non  licet  quotidie  sumere  hoc  sa- 
cramentum,  sed  semel  P  in  anno. 

3.  Praeterea,  huic  sacramento,  in  quo  totus 
Christus  continetur,  maxima  reverentia  debetur. 
Ad  reverentiam  autem  pertinet  quod  aliquis  ab 
hoc  sacramento  abstineat :  unde  et  laudatur  Cen- 
turio,  qui  dixit,  Matth.  viii  *,  Domine ,  non  sum 
digniis  ut  intres  sub  tectiim  meum;  et  Petrus,  qui 
dixit,  Luc.  V  *,  Exi  a  me,  Domine,  quia  homo 
peccator  ego  sum.  Ergo  non  est  laudabile  quod 
homo  quotidie  hoc  sacramentum  suscipiat. 

4.  Praeterea,  si  laudabile  esset  frequenter  hoc 
sacramentum  suscipere,  quanto  frequentius  su- 
meretur,  tanto  esset  laudabilius.  Sed  maior  esset 
frequentia  si  homo  pluries  in  die  sumeret  hoc 
sacramentum.  Ergo  esset  laudabile  quod  homo 
pluries  in  die  communicaret.  Quod  tamen  non 
habet  Ecclesiae  consuetudo.  Non  ergo  videtur 
esse  laudabile  quod  aliquis  quotidie  hoc  sacra- 
mentum  accipiat. 

5.  Praeterea  ,  Ecclesia  intendit   suis   statutis 


IVers.  8. 


fVers.  8. 


fidelium  utilitati  providere.  Sed  ex  statuto  Ec- 
clesiae  fideles  tenentur  solum  semel  communi- 
care  in  anno:  unde  dicitur  Extra,  de  Poenit.  et 
Remiss.  * :  Omnis  utriusque  sexusfidelis  suscipiat  re- 
verenter  ad  minus  in  Pascha  Eucharistiae  sacra- 
metxtum:  nisiforte,  de  proprii  "^  sacerdotis  consilio, 
ob  aliquam  rationabilem  causam,  ad  tempus  ab  eius 
perceptione  duxerit  abstinendum.  Non  ergo  est  lau- 
dabile  quod  quotidie  hoc  sacramentum  sumatur. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  in  li- 
bro  de  Verbis  Domini  * :  Iste  panis  quotidianus 
est :  accipe  ^  quotidie  quod  quotidie  tibi  prosit. 

Respondeo  dicendum  quod  circa  usum  huius 
sacramenti  duo  possunt  considerari.  Unum  qui- 
dem  ex  parte  ipsius  sacramenti,  cuius  virtus  est 
hominibus  salutaris.  Et  ideo  utile  est  quofidie 
ipsum  suscipere,  ut  homo  quotidie  eius  fructum 
percipiat.  Unde  Ambrosius  dicit,  in  libro  de  Sa- 
cramentis  * :  Si  quoties  effunditur  ^  sanguis  Christi, 
in  remissionem  peccatorum  effunditur  '•,  debeo  sem- 
per  accipere,  qui  semper  pecco ,  debeo  semper 
habere  medicinam. 

Alio  modo  potest  considerari  ex  parte  sumen- 
tis,  in  quo  requiritur  quod  cum  magna  devotione 
et  reverentia  ad  hoc  sacramentum  accedat.  Et 
ideo,  si  aliquis  se  quotidie  ad  hoc  paratum  in- 
veniat,  laudabile  est  quod  quotidie  sumat.  Unde 
Augustinus,  cum  dixisset  *,  Accipe  qiiod  quotidie 
tibi  prosit,  subiungit:  Sic  vive  itt  quotidie  merea- 
ris  accipere.  Sed  quia  multoties  in  pluribus  ho- 
minum  multa  impedimenta  huius  devotionis  oc- 
currunt,  propter  corporis  indispositionem  vel  ani- 
mae,  non  est  utile  omnibus  hominibus  quotidie 
ad  hoc  sacramentum  accedere,  sed  quotiescum- 
que  se  homo  ad  illud  paratum  invenerit.  Unde 
in  libro  de  Ecclesiasticis  Dogmat.  *  dicitur:   Quo- 


'    Cap .    Omnit 
utriusque  sexus. 


•Serm.LXXXIV 
inter  Opp.  Aug., 
i\.  de  Verb.  Dom. 
Serm.  XXVIII.- 
Cf.can. Nonw/e, 
deConsecr.,  dist. 
M-.Caten.  in Luc. 
cap.  1,  a. 
S 


•Lib.IV,  cap.vi, 
num.  28.  -  Cf. 
can.  Si  quoties- 
cumque,  de  Con- 
secr.,  dist.  II. 


Loc.  ciL 


•  Cap.  xxiii,  al. 
Liii.  -  Inter  Opp. 
Aug. 


a)  Sed...  anno.  -  Ecclesia  l,  Semel  etiam  in  anno  Ecclesia  P. 

P)  semel.  -  solum  semel  Pl. 

T)  proprii.  -  a  et  tertia  praeter  I ;  proprio, 

S)  accipe.  -  AsG  a  et  editiones;  accipere.  Pro  quod,  ut  editiones. 

SuMMAE  Theol.  D.  Thomae  T.  IX. 


e)  effunditur.  -  F  et  tertia  praeter  H ;  effundis  H,  effundetur  ceteri. 
J)  effunditur,  -  PFsG  et  c ;  om.  -  pecco  om,  F ;  accipere...  debeo 
semper  om.  I;  semper  tertio  loco  om.  omnes  praeter  P. 


3l 


•  Vers.  M 


'Inloan.EvMii:. 
tract.  Xl.niim.p. 
*  Vcrs.  .(.. 


Vers 


*Loc.  cit.  iii  i>rs 
5ed  coK/. 


•IPclr.,  L-ap. 
vers.  iS. 


*  E.\od,  cap.  XVI. 
vers.  i:;  sqq. 


•PIl^^jqu.L-vvil, 
art.  4,  ad  2;  11" 
11***,  qu.  XIX,  uiM. 
9,  11,  12. 


■.•42  QUAESTIO  LXXX,  ARTICULUS  X 

lidie  Eucharisiiae  communionem  accipere  nec  lau- 
Jo  tiec  vitupero. 


Ad  primum  ergo  dicendum  quod  per  sacramen- 
tum  baptismi  configuratur  homo  morti  Christi, 
in  se  suscipiens  eius  characterem:  et  ideo,  sicut 
("hristus  semel  mortuus  est,  ita  solum  semel  de- 
bet  homo  baptizari.  Sed  per  hoc  sacramentum 
iion  recipit  homo  Christi  characterem,  sed  ipsum 
( Ihristum,  cuius  virtus  manet  in  aeternum :  unde, 
ad  Heb.  x  *,  una  oblatione  consummavit  sancii- 
ficatos  in  sempiiernum.  Et  ideo,  quia  quotidie  ''' 
homo  indiget  saiutifera  Christi  virtute,  quotidie 
potest  laudabiliter   hoc   sacramentum    percipere. 

Et  quia  praecipue  baptismus  est  spiritualis  re- 
generatio,  ideo,  sicut  homo  semel  carnaliter  na- 
scitur,  ita  debet  semel  spiritualiter  renasci  per 
baptismum :  ut  Augustinus  dicit  *,  super  illud  lo- 
an.  III  *,  Quomodo  potest  homo  nasci  cum  sii  se- 
iiex?  Sed  hoc  sacramentum  est  cibus  spiritualis: 
unde,  sicut  cibus  corporalis  quotidie  sumitur,  ita 
et  hoc  sacramentum  quotidie  sumere  laudabile 
e.st.  Unde  Dominus,  Luc.  xi  *,  docet  petere,  Pa- 
ncm  nostrum  quotidianum  da  nobis  hodie:  in  cu- 
ius  expositione  Augustinus  dicit,  in  libro  de  Verbis 
Domini*:  Si  quotidie  acceperis ,  scilicet  hoc  sa- 
cramentum,  quotidie  tibi  est  hodie ,  tibi  Christus 
quoiidie  resurgit:  hodie  enim  est  quando  Chrisius 
rcsurgit. 

Ad  secundum  dicendum  quod  agnus  pasclialis 
praecipue  ^  fuit  figura  huius  sacramenti  quantum 
ad  passionem  Christi,  quae  repraesentatur  per 
hoc  sacramentum.  Et  ideo  semel  tantum  in  anno 
sumebatur,  quia  Christus  semel  mortuus  est  *.  Et 
propter  hoc  etiam  Ecclesia  semel  in  anno  cele- 
brat  memoriam  passionis  Christi.  Sed  in  hoc  sa- 
cramento  traditur  nobis  memoriale  passionis  Chri- 
sti  per  modum  cibi,  qui  quotidie  sumitur.  Et  ideo 
quantum  ad  hoc  significatur  per  manna,  quod 
quotidie  populo  dabatur  in  deserto  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod  reverentia  huius  sa- 
cramenti  habet  timorem  amori  coniunctum :  un- 
de  timor  reverentiae  ad  Deum  dicitur  timor  fi- 
lialis,  ut  in  Secunda  Parte  *  dictum  est.  Ex  amore 


enim  provocatur  desiderium  sumendi :  ex  timore 
autem  consurgit  humilitas  reverendi.  Et  ideo 
utrumque  pertinet  ad  reverentiam  huius  sacra- 
menti,  et  quod  quotidie  sumatur,  et  quod  ali- 
quando  absfineatur.  Unde  Augustinus  dicit*:  5z' 
dixerit  quispiam  non  quotidie  accipiendam  Eucha- 
ristiam,  alius  affirmat  quotidie:  faciat  unusquisque 
quod  secundum  fidem  suam  pie  credit  esse  facien- 
dum.  Neque  enim  litigaveruni  inter  se  Zacchaeus 
et  ille  Centurio,  cum  alter  eorum  gaudens  suscepe- 
rit  Dominum,  alter  dixerit,  «  Non  sum  dignus  ut 
intres  sub  iectum  memn  »,  ambo  Salvaiorem  hono- 
rificanies,  quamvis  non  uno  modo.  Amor  tamen 
et  spes,  ad  quae  semper  Scriptura  nos  provocat, 
praeferuntur  timori :  unde  et,  cum  Petrus  dixis- 
set,  Exi  a  me,  Domine,  quia  peccaior  homo  ego  * 
sum,  respondit  lesus  * :  Noli  timere. 

Ad  quartum  '  dicendum  quod ,  quia  Dominus 
dicit  *,  Panem  nostrum  quotidianum  da  nobis  ho- 
die,  non  est  pluries  in  die  communicandum: 
ut  saltem  per  hoc  quod  aliquis  semel  in  die  com- 
municat,  repraesentetur  unitas  passionis  Christi. 

Ad  quintum  dicendum  quod,  secundum  statum  ^ 
diversum  Ecclesiae,  diversa  circa  hoc  statuta  ema- 
narunt.  Nam  in  primitiva  Ecclesia,  quando  ma- 
gis  "  vigebat  devotio  fidei  Christianae,  statutum 
fuit  ut  quotidie  fideles  communicarent.  Unde  Ana- 
cletus  Papa  dicit  * :  Peracta  consecratione,  omnes 
communiceni  qui  noluerint  ecclesiasticis  carere  li- 
minibus  ^ :  sic  enim  ei  Apostoli  statuerunt,  et  san- 
cia  Romana  tenei  Ecclesia.  Postmodum  vero,  di- 
minuto  fidei  fervore,  Fabianus  Papa  *  indulsit 
ui,  si  non  frequentius,  saltem  ter  in  anno  omnes 
communicent ,  scilicet  in  Pascha ,  in  Pentecoste 
ei  in  Naiivitaie  Domini.  Soter  etiam  Papa  *  in 
Cefia  Domini  dicit  esse  communicandum :  ut 
habetur  in  Decretis,  de  Consecr.,  dist.  II  *.  Post- 
modnm  \evo,  propter  iniquiiatis  abundantiam  re- 
frigescenie  caritate  muliorum  *,  statuit  Innocen- 
tius  III  *  ut  saliem  semel  in  anno,  scilicet  in  Pa- 
scha ,  fideles  communicent.  -  Consulitur  tamen 
in  libro  de  Ecclesiasiicis  Dogmat.  *,  omnibus  die- 
bus  Dominicis  communicandum. 


'  Ad  Inijuisit.  la- 
nuar.  Iib.  1  (Ep. 
I.lV.al.CXVIlII, 
cap.  m.  -  Cf. 
can.  Quotidie,  de 
Consecrat.,  dist. 
IV. 


r,)  quotidie.  -  tota  die  BCDEj. 
6)  praecipue.  -  Om.  BCDEFa. 

i)  Si.  -  P;  om.  I,  licet  ceteri.  Pro  affirmat  quotidie,  contra  P. 
x)  peccator   liomo   ego.  -  homo  peccator  ego  ed.  a,  peccator  ego 
Ebc,  homo  peccator  PI.  Cf.  qu.  lxxxii.  art.  5.  ad  2.  peccator  sacerdos. 


Commentaria  Oardinalis  Caietani 


in  corpoic.  t  >j  articulo  decimo,  circa  quotidianam  celebrationem,  nota* 
lAugustini  verbum :  Sic  vive  ut  quotidie  tnerearis  acci- 
pere.  Quoniam  per  sic  vivere  intelligendum  est  spiritualem 
vitam  sic  ducere  ut  quotidiana  communione  semper  au- 
geatur:  alioquin  non  sic  vivitur  ut  quotidie  mereamur 
accipere.  Nam  qui  quotidie  meretur  accipere,  debet  quo- 
tidie  sic  esse  dispositus  ut  fructum  Eucharistiae  percipiat: 
tVuctus  autem  spiritualis  huius  cibi  est  non  solum  actualis 
retectio  spiritus ,  sed  augmentum  gratiae ;  quoniam  per 
totum  tempus  praesentis  vitae  sumus  in  statu  augmenti. 
Propter  quod,  crebro  aut  quotidie  celebrantes  discutiant 
in  seipsis  fructum  praeteritae  celebrationis :  et  secundum 
profectum  vel  defectum  quem  experiuntur  in  se ,  prose- 
quantur  vel    a  prosecutione    desistant.    Qui  enim,   multis 


X 

•  Vcrs,  10. 

A 

•  Cf.  resp.  ad 
fin. 


'Ep.  I.  -  Cf.  can. 
Episcopus  l)eo, 
de  Consecr. ^dist. 
1 ;  can.  Peracta, 
deConsecr.,d\st. 
II. 


•  Concil.Turon. 
III,  can  L.  -  Cf. 
Can.  Etsi  non 
frequenttus,  de 
Consecr.,d\s,t.ll. 

'  Concil.  Cabil. 
II,  can.  xLvii. 


•  Can.  In  Cena 
Dom. 


•Malth.cap.xxiv, 

vers.  12. 

•  Cap.  Omnis  u- 

triusque   sexus, 

de  Poenit.  et  Re- 

niiss. 

'Loc.cit.in  corp. 


X)  Ad  quartum.  -  Ordinera  solutionum  Ad  quartum  et  Ad  quintum 
invertunt  omnes  praeter  Pa. 

[j.)  statum.  -  statutum  BCD,  post  diversum  ponunt  PI. 

v)  magis.  —  magna  editiones. 

5)  liminibus.  -  Ga  et  editiones;  spat.  vac.  H,  luminibus  ceteri. 


celebrationibus  peractis,  ad  actus  virtutum  non  melius  se 
habet  quam  prius,  passionibusque  non  minus  subiicitur 
quam  prius ,  parum  aut  nihil  celebrando  profecit.  Dico 
autem,  parum:  quia  forte  quoad  aliquam  actualem  devo- 
tionem  profecit.  Dixi  quoque,  post  multas  celebrationes : 
quoniam  non  audeo  asserere  in  qualibet  celebratione  opor- 
tere  celebrantem  esse  dispositum  sic  ut  per  quamlibet  ce- 
lebrationem  augeatur  habitus  gratiae.  Dicet  enim  forte 
quispiam  quod  etiam  puer ,  in  statu  augmenti ,  non  ex 
quolibet  sumpto  cibo  singillatim  augetur.  Quamvis  hoc 
non  multum  urgere  videatur:  quia  augmentum  corporale 
a  virtute  naturali  determinata  ad  naturalem  dispositionem 
fit;  augmentum  autem  caritatis  a  divina  fit  virtute,  quan- 
documque  anima  ad  hoc  se  sufficienter  praeparaverit. 


QUAESTIO  LXXX,  ARTICULUS  XI 


243 


ARTICULUS  UNDECIMUS 

UTRUM  LICEAT  CESSARE  OMNINO  A  COMMUNIONE 

IV  Sent.,  dist.  xii,  qu.  iii,  art.  2,  qu*  1  ;  In  loan.,  cap.  vi,  lect.  vii. 


Vers.  8. 


Art.  10,  ad 


> 


^»^D  UNDECiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
liceat  cessare  omnino  a  communione. 
Laudatur  enim  Centurio  de  hoc  quod 
dicit  ",  Matth.  viii  *:  Domine,  non  sum 
dignus  ut  intres  sub  tectum  nieum.  Cui  compa- 
ratur  ille  qui  reputat  sibi  a  communione  esse 
abstinendum ,  ut  dictum  est  *.  Cum  ergo  nun- 
quam  legatur  Christum  in  eius  domum  venisse, 
videtur  quod  liceat  alicui  toto  tempore  vitae  suae 
a  communione  abstinere. 

2.  Praeterea,  cuilibet  licet  abstinere  ab  his 
quae  non  sunt  de  necessitate  salutis.  Sed  hoc 
sacramentum   non  est   de  necessitate  salutis,  ut 

Qu.Lxxiii,art.3.  supra  *  dictum  est.  Ergo  licet  a  susceptione  huius 
sacramenti  omnino  cessare. 

3.  Praeterea,  peccatores  non  tenentur  com- 
municare  :  unde  Fabianus  Papa  *,  cum  dixisset, 
Ter  in  anno  omnes  communicent ,  adiunxit:  nisi 

forte  quis  maioribus  criminibus  impediatur.  Si  ergo 
illi  qui  non  sunt  in  peccato,  tenentur  communica- 
re,  videtur  quod  melioris  conditionis  sint  peccato- 
res  quam  iusti :  quod  est  inconveniens.  Ergo  vide- 
tur  quod  etiam  iustis  liceat  a  communione  cessare. 
Sed  contra  est  quod  Dominus  dicit,  loan.  vi  *: 
Nisi  manducaveritis  carnem  Filii  hominis  et  bibe- 
ritis  eius  sanguinem,  non  habebitis  vitam  in  vobis. 
Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  *  di- 
ctum  est,  duplex  est  modus  percipiendi  hoc  sa- 
cramentum ,  spiritualis  scilicet  et  sacramentalis. 
Manifestum  est  autem  quod  omnes  tenentur  sal- 
tem  spiritualiter  nianducare :  quia  hoc  est  Christo 
'u^^Lxxm  art^'  incorporari,  ut  supra  *  dictum  est.  Spiritualis  au- 
»'''•'       '  tem  manducatio  includit  votum   seu  desiderium 


•  Cf.  loc.  cit.  art, 
praeced. ,  ad  5. 


Veis.  34. 


Art. 


percipiendi  hoc  sacramentum,  ut  supra  *  dictuni 
est.  Et  ideo  sine  voto  percipiendi  hoc  sacramcn- 
tum,  non  potest  homini  esse  salus.  Frustra  au- 
tem  esset  votum  nisi  impleretur  quando  oppor- 
tunitas  adesset.  Et  ideo  manifestum  est  quod 
homo  tenetur  hoc  sacramentum  sumere ,  non 
solum  ex  statuto  Ecclesiae  *,  sed  etiam  ex  man- 
dato  Domini,  dicentis,  Matth.  xxvi  ?*:  Hoc  facilc 
in  meam  commemorationem.  Ex  statuto  auteni 
Ecclesiae  sunt  determinata  tempora  exequendi 
Christi  praeceptum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  sicut  Grego- 
rius  dicit,  in  Pastorali*,  illa  est  vera  humilitas, 
cum  ad  respuendum  hoc  quod  utiliter  praecipitur, 
pertinax  non  est.  Et  ideo  non  potest  esse  lauda- 
bilis  humilitas  si  contra  praeceptum  Christi  ct 
Ecclesiae  aliquis  '<  a  communione  abstineat.  Ne- 
que  enim  Centurioni  praeceptum  fuit  ut  Chri- 
stum  in  sua  doino  reciperet. 

Ad  secundum  dicendum  quod  hoc  sacramen- 
tum  dicitur  non  esse  necessitatis  sicut  baptismus, 
quantum  ad  pueros,  quibus  potest  esse  salus  sinc 
hoc  sacramento,  non  autem  sine  sacramento  ba- 
ptismi.  Quantum  vero  ad  adultos,  utrumque  esi 
necessitatis. 

Ad  tertium  dicendum  quod  peccatores  magnum 
detrimentum  patiuntur  ex  hoc  quod  repelluntui- 
a  perceptione  huius  sacramenti:  unde  per  hoc 
non  sunt  melioris  conditionis.  Ex  licet  in  peccatis 
permanentes  non  excusentur  propter  hoc  a  trans- 
gressione  praecepti,  poenitens  tamen,  qui,  ut  In- 
nocentius  *  dicit ,  secundum  consiliiim  sacerdotis 
abstinet  '\  excusatur. 


a)  quod  diQit.  -  Ed.  a;  quod  dixit  l,  om.  P,  quod  dicitur  ceteri. 
?)  Matth.  XXVI.  -  Luc.  XXII  ?a.  Cf.  qu.  i.xxiii.  art.  5.  a. 
Y)  si...  aliquis.  -  sed...  aliquis  A,  sed...  si  aliquis  BCDa,  sed... 


est   si   aliquis   E,   sed...   si  aliquis   omnino    HpG   et  bc,   si...    aliquis 
omnino  PFIsG. 

3)  abstinet.    -   F ;  si  abstineret  A,  si  abstinet   BCDE,  si  abstineat 
ed.  a,  (Poenitentes  PIsG  et  bc.J  abstinent  (excusantur)  tertia. 


Oommentaria  Cardinalis  Caietani 


yn  corpore.  jn  articulo  undecimo  eiusdem  quaestionis,  circa  illud  *, 
LFriistra  autem  esset  votum  nisi  impleretur  quando  op- 
portunitas  adesset,  adverte  quod  opportunitas  non  sumi- 
tur  hic  pro  commoditate  sola,  sed  iuncta  necessitati :  ac  si 
diceretur,  quando  opus  esset.  Dico  autem  hoc  quia  con- 
stat  communionem  non  esse  in  praecepto  quoties  com- 
moditas  communicandi  adest:  cum  sit  praeceptum  affirma- 
tivum,  obligans  e.\  natura  sua  tempore,  non  commoditatis, 
sed  necessitatis. 

Quod  autem  sit  illud  tempus  necessitatis,  cum  Ecclesia 
iam  determinaverit  ad  semel  in  anno  *,  non  oportet  soUi- 
citum  esse.  Curiosus  tamen  disputator  ex  his  quae  de  tem- 
pore  urgente  adultos  ad  baptismum  scripta  sunt  *,  inveniet. 

II.  Adverte  hoc  in  loco  hanc  materiam  non  apparere 
usquequaque  claram.  Quoniam  multi  doctores,  et  Auctor 
Q""  =•  in  IV  Sent.,  dist.  ix,  qu.  i,  art.  1  *,  tenent  communionem 

non  esse  ex  Christi,  sed  Ecclesiae  praecepto  necessariam. 
Et  rationes  in  littera  allatae  inferentes  communionem  esse 
sub  praecepto  Christi,  probabiles  sunt.  Nam  prima  ex 
communiter  confessis,  scilicet  quod  manducatio  spiritualis 


ap.  Omnis  u- 
usqutf,  de  i'oe- 
nit.  et  Remiss. 

*  Qu.  Lxviii,  art. 
3,  Comment. 


huius  sacramenti  sit  de  necessitate  salutis,  procedit ;  secunda 
autem  ex  mandato  Domini,  Hoc  facite  in  meam  comme- 
morationem.  Non  oportet  propterea  accipere  has  rationes 
ut  coactivas.  Quoniam  primam  posset  quis  subterfugere 
dicendo  quod,  licet  manducatio  spiritualis  huius  sacramenti 
claudat  in  se  votum  manducationis  sacramentalis ,  non 
oportet  tamen  quod  manducatio  spiritualis  Christi  claudal 
in  se  votum  manducationis  sacramentalis.  Angeli  enim 
manducant  spiritualiter  Christum:  et  non  manducant  spi- 
ritualiter  hoc  sacramentum,  nec  habent  votum  manducandi 
sacramentaliter.  Et  similiter  habens  baptismum  in  voio 
tantum,  manducat  spiritualiter  Christum :  et  non  nisi  ro- 
motissime  habet  in  voto  manducationem  sacramentalein. 
Doctores  autem,  communiter  loquendo,  indistincte  vocant 
spiritualem  manducationem  Christi,  et  spiritualem  mandu- 
cationem  sacramenti  Eucharistiae ,  ac  si  unum  et  idtm 
essent,  communi  nomine  appellando  utramque  .spiritualem 
manducationem  corporis  et  sanguinis  Domini :  cum  tamen, 
formaliter  loquendo,  distinguantur  formaliter,  quoniam  uuu 
respicit  corpus  Christi  mysticum  absolute,  altera  vero  idem 


Art. 


ad 


'  '.ap.  Omni.s  u- 
liiusque  sexut, 
.ie  Poeiiit.  et  Re- 
"lisg. 

*  i-uc.  XXII.  vers. 
ig:  1  aj  Cor., 
cap.  XI.  vers.  24, 

-S. 


cap,  VI, 


•  1  erthis.  -  Cap, 
Omuis  tttrius- 
qiie.  Je  Pffcnit. 
el  Rrmis...-. 


I 


244 

corpus  Christi  mysticum  ut  sacramento  Eucharistiae  signi- 
ficatur  et  confertur.  Prima  fit  fide  formata  absolute,  vel 
visione  beata:  secunda  fit  fide  formata  desiderante  hoc 
sacramentum. 

Secunda  autem  ratio  evadi  potest  dicendo  praeceptum 
Domini  cadere  non  super  hoc  facere,  sed  super  relationem 
ipsius  facere  ad  suam  commemorationem :  iuxta  interpre- 


QUAESTIO  LXXX,  ARTICULUS  XII 


tationem  Ecclesiae  utentis  hoc  Domini  mandato  sub  his 
verbis  * :  Haec  quotiescumqm  feceritis,  in  tnei  memoriam 
facietis.  Et  idem  sensus  habetur  I  ad  Cor.  xi  *,  cum  de 
calice  subditur :  Hocfacite,  quotiescumque  bibetis,  in  meam 
commemorationem. 

Tutior  proinde  apparet  via  Auctoris  hic.  quamvis  cogens 
ratio  non  appareat. 


'  In  can.  Missac. 
'  Vers.  25. 


ARTICULUS  DUODECIMUS 

UTRUM  LICEAT  SUMERE  CORPUS  DOMINI  SINE  SANGUINE 

IV  Sent.,  dist.  xii,  qu.  iii,  art.  2,  qu*  2 ;  In  loan.,  cap.  \a,  lect.  vii. 


*  Primus. 

**  Can.   Compe- 

rimus. 


D     DUODECIMUM    SIC     PROCEDITUR.     VidetUF 

quod  non  liceat  sumere  corpus  Domini 
sine  sanguine.  Dicit  enim  Gelasius  Pa- 
pa  *,  et  habetur  de  Consecrat.,  dist.W**: 
Comperimus  quod  quidam,  sumpta  tantummodo  " 
corporis  sacri  portione,  a  calice  sacrati  cruoris 
abstinent.  Qiii  procul  dubio,  quoniam  nescio  qua 
superstitioite  docentur  adstringi,  aut  integra  sacra- 
menta  percipiant,  aut  ab  integris  arceantur.  Non 
ergo  licet  corpus  Christi  sumere  sine   sanguine. 

2.  Praeterea,  ad   perfectionem   huius   sacra- 
menti  concurrit  manducatio   corporis  et  potatio 

•Qu.Lxxiii,art.2.  sanguiuis,  ut  supra  *  habitum  est.  Si  ergo  su- 
matur  corpus  sine  sanguine,  erit  sacramentum 
imperfectum.  Quod  ad  sacrilegium  pertinere  vi- 

*  cf.  arg.  1.       detur.    Unde  ibidem  *  Gelasius  subdit :    quia  di- 

visio  unius  eiusdemque  mysterii  sine  grandi  sacri- 
legio  non  potest  provenire. 

3.  Praeterea,  hoc  sacramentum  celebratur  in 

*  Qu.  Lxvi,  art.  memoriam  Dominicae  passionis,  ut  supra  *  ha- 
Lxxiu,  arl'^.''";  bitum  est,  et  sumitur  pro  animae  salute.  Sed  pas- 

qu.  Lxxiv,  art.  1.       .        ^,      .     .  .  ■■•.._ 

sio  Christi  magis  expnmitur  m  sanguine  quam 
in  corpore:  sanguis  etiam  pro  salute  animae  of- 

*  Qu.  Lxxiv,  art.  fertur,  ut  supra  *  habitum  est.   Ergo  potius  esset 

1:  qu.  Lxxvi,  art.       ,.','■  .  .^      "■ 

abstmendum  a  sumptione  corpons  quam  a  sum- 
ptione  sanguinis.  Non  ergo  accedentes  ad  hoc 
p  sacramentum  debent  sumere  corpus  P  sine  eius 

sanguine. 

Sed  contra  est  multarum  ecclesiarum  usus, 
in  quibus  populo  communicanti  datur  corpus 
Christi  sumendum,  non  autem  sanguis. 

Respondeo  dicendum  quod  circa  usum  huius 
sacramenti  duo  possunt  considerari:  unum  ex 
parte  ipsius  sacramenti;  aiiud  ex  parte  sumen- 
tium.  Ex  parte  ipsius  sacramenti  convenit  quod 
utrumque  sumatur,  scilicet  et  corpus  et  sanguis: 
quia   in   utroque  consistit    perfectio   sacramenti. 


2,  ad  t 


Et  ideo,  quia  ad  sacerdotem  pertinet  hoc  sacra- 
mentum  consecrare  et  perficere,  nullo  modo  de- 
bet  corpus  Christi  suinere  sine  sanguine. 

Ex  parte  autem  sumentium  requiritur  summa 
reverentia,  et  cautela  ne  aliquid  accidat  quod  ver- 
gat  in  iniuriain  tanti  mysterii.  Quod  praecipue 
posset  accidere  in  sanguinis  sumptione,  qui  qui- 
dem,  si  incaute  sumeretur,  de  facili  posset  ef- 
fundi.  Et  quia,  crescente  multitudine  "<  populi 
Christiani,  in  qua  continentur  senes  et  iuvenes 
et  parvuli,  quorum  quidam  non  sunt  tantae  dis- 
cretionis  ut  cautelam  debitam  circa  usum  huius 
sacramenti  adhiberent  ^,  ideo  provide  in  quibus- 
dam  ecclesiis  observatur  ut  populo  sanguis  su- 
mendus  non  detur,  sed  solum  a  sacerdote  su- 
matur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  Gelasius  Papa 
loquitur  quantum  ad  sacerdotes,  qui,  sicut  totum 
consecrant  sacramentum,  ita  etiam  toti  ^  com- 
municare  debent.  Ut  enim  legitur  in  conciiio  To- 
letano  * :  Quale  erit  sacrijicium,  ubi  nec  ipse  sa- 
crificans  esse  ^  dignoscitur? 

Ad  secundum  dicendum  quod  perfectio  huius 
sacramenti  non  est  in  usu  fidelium,  sed  in  con- 
secratione  materiae.  Et  ideo  nihil  derogat  per- 
fectioni  huius  sacramenti  si  populus  sumat  cor- 
pus  sine  sanguine ,  dummodo  sacerdos  conse- 
crans  sumat  utrumque. 

Ad  tertium  dicendum  quod  repraesentatio  Do- 
minicae  passionis  agitur  in  ipsa  consecratione 
huius  sacramenti,  in  qua  non  debet  corpus  sine 
sanguine  consecrari.  Potest  autem  a  populo  cor- 
pus  sine  sanguine  sumi :  nec  exinde  aliquod  se- 
quitur  detrimentum.  Quia  sacerdos  in  persona 
omnium  sanguinem  offert  et  sumit:  et  sub  utra- 
que  specie  totus  Christus  continetur,  ut  supra  *  ^  QuLxxvi.an. 
habitum  est. 


*  XII.  -  Can.  Re- 
tatum  est^  de 
Comecr.,i.\i\.'W. 

X. 


a)  tantummodo.    -    PIsB;    omnimoda    Gbc,    omnimodo    ceteri. 
cruoris  PIsB;  corporis.  -  Pro  arceantur,  adstringantur  GHfr. 
p)  corpus.  -  Christi  addunt  PIpE. 
Y)  crescente  multitudine.  -  crevit  multitudo  P. 


S)  adhiberent.  -  adhibeant  P. 
e)  toti.  -  totum  abc. 

X,)  ubi...  esse.  -  ubi...  participans  esse  sB,  cui...  particeps  esse  PsG. 
Cf.  qu.  Lxxxil.  art.  4.  corp. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


IN  articulo  duodecimo,  circa  communionem  sub  utraque 
specie,  advertendum  est  esse  duos  extremos  errores  vi- 
tandos :  alter  est  eorum  qui  tenent  oportere  populum  com- 
municare  sub  utraque  specie;  alter  est  eorum  qui  tenent 
populum  communicantem  sub  utraque  specie  peccare. 
Utrique  errant:  primi  quidem,  damnando  eos  qui  non 
communicant  sub  utraque  specie;  alii  autem,  damnando 
communicantes  sub  utraque  specie. 


Sancta  autem  mater  Ecclesia  media  via  incedcndum 
docet,  et  utrumque  posse  fieri  licite  tradit.  Quoniam,  si 
ad  sacramentum  spectatur,  communio  sub  utraque  specie 
licita  habetur:  et  si  ad  reverentiam  sacramento  debitam 
spectetur,  licite  a  communione  sanguinis  populus  abstinet, 
ut  in  littera  dicitur. 

Et  haec  intellige,  loquendo  absolute  de  sacramento  et 
ipsius  reverentia.   Nam  descendendo  ad  ritus  consuetudi- 


QUAESTIO  LXXX,  ARTICULUS  XII 


245 


*  Qu.  Secunda. 
Qu.  Tertia. 

i  •  Cf.  num.  XI. 
Vers.  54. 


Cf.  num.  XII. 
Vers.  19. 


Cf.  num.  XIII. 


Sum.  III. 

^um.  IV. 
J  Num.  V. 
iNum.  IX 
:  Num.  X. 


*  Cf  Orat.  beati 
loan.  de  Ragus. 
inConcil.  Basii.- 
Labb.  XII,  1072, 
1073.     _ 


*  Vers.  54. 


nesque  ecclesiarum,  videtur  servandus  in  qualibet  ecclesia 
mos  in  ea  ab  antiquo  servatus ,  si  debita  sacramento  re- 
verentia  tuta  est  ibi,  nec  novitate  aliqua  perturbandus. 
Praesumptionis  siquidem  vitio  non  careret  introducere  com- 
munionem  sub  utraque  specie  ubi  non  est  consueta.  Immo 
a  schismatis  nota  non  esset  alienum :  propterea  quod  apud 
solos  schismaticos  in  partibus  occidentahbus  hic  mos  vigere 
videtur. 

Quaestio  prima.  -  A^n  communio  sub  utra- 
que  specie  sit  in  praeoepto. 

OccuRRiT  hic  circa  communionem  sub  utraque  specie 
triplex  quaestio  perspicaciter  discutienda  propter  no- 
vitates :  scilicet  de  necessitate ,  de  utilitate  * ,  et  de  con- 
gruentia  *. 

Quaeritur  enim  primo,  an  communio  sub  utraque 
specie  sit  in  praecepto.  Videtur  enim  quod  sic.  Primo  *, 
ex  verbis  Domini,  loan.  vi  * :  Nisi  manducaveritis  carnem 
Filii  hominis  et  biberitis  eius  sanguinem,  non  habebitis 
vitam  in  vobis :  ubi  manifeste  de  necessitate  salutis  expli- 
catur  esse  manducare  carnem  et  bibere  sanguinem  Christi. 
Si  dicatur  quod  textus  iste  non  loquitur  de  manduca- 
tione  sacramentali,  sed  spirituali:  habetur  nihilominus  in- 
tentum.  Quoniam  manducare  spiritualiter  claudit  in  se 
votum  manducandi  sacramentaHter ;  et  similiter  bibere  spi- 
ritualiter  claudit  in  se  votum  bibendi  sacramentaliter.  Hinc 
enim  manifeste  sequitur  quod,  si  est  de  necessitate  salutis 
manducare  et  bibere  hoc  sacramentum  spiritualiter,  oportet 
de  necessitate  quoque  salutis  esse  manducare  et  bibere 
illud  sacramentaliter :  alioquin  frustra  essent  huiusmodi 
vota  seu  desideria,  quae  nunquam  oporteret  implere.  -  Et 
declaratur  vis  huius  processus  ex  simili  in  baptismo  fla- 
minis,  quod  claudit  in  se  votum  baptismi  fluminis :  ut  patet 
applicanti. 

Secundo  *,  ex  praecepto  Domini,  Luc.  xxii  **:  Hocfa- 
cite  in  tneam  commemorationem.  Monstrat  enim  ly  hoc 
quod  ipse  Dominus  fecit,  scilicet  consecrare  et  tradere  sub 
utraque  specie. 

Tertio  *,  ex  perfectione  sacramenti.  Cadit  enim  sub 
divino  praecepto  perfectio  sacramenti.  Constat  autem  sa- 
cramentum  hoc  integrari  ex  utraque  specie:  quoniam  est 
unum  sacramentum  unitate  perfectionis ;  ex  cibo  enim  et 
potu  constat  alimentum  perfectum. 

Si  dicatur  quod,  quamvis  sub  divino  praecepto  cadat 
perfectio  sacramenti,  non  tamen  perfectio  usus,  ubi  sacra- 
mentum  distinguitur  ab  ilHus  usu,  ut  contingit  in  propo- 
sito  :  —  contra.  Sacramentum  hoc  est  propter  ipsius  usum : 
alimentum  enim  est  propter  alendum.  Ergo ,  si  perfectio 
sacramenti  est  praecepta,  multo  magis  praecepta  est  per- 
fectio  ipsius  usus :  quanto  magis  finis  est  magis  intentus 
quam  id  quod  est  ad  finem. 

In  oppositum  est  communis  doctorum  auctoritas,  cum 
consuetudine  Romanae  Ecclesiae,  cum  omnibus  fere  oc- 
cidentalibus  ecclesiis. 

II.  In  hac  quaestione  sex  sunt  agenda :  primo ,  narra- 
bitur  varia  circa  hoc  observatio ;  secundo ,  distinguentur 
difficultates  quatuor  circa  hoc  * ;  tertio,  tractabitur  prima 
difficultas*;  quarto,  tractabitur  secunda  **;  quinto,  tracta- 
bitur  tertia  *;  sexto,  tractabitur  quarta  **. 

Quoad  primum,  Nestorius  et  Pelagius,  cum  sequacibus, 
adstruxerunt  universaliter  servandam  communionem  sub 
utraque  specie,  diversa  tamen  ratione  moti  *.  Nestorius 
enim  putavit  sub  specie  panis  corpus  tantum  Christi  esse , 
et  sub  specie  vini  sanguinem  tantum,  quia  in  morte  Chri- 
sti  sanguis  fuit  separatus  a  corpore.  Et  propterea  sub  utra- 
que  specie  oportebat  sacramentum  sumi,  ut  integer  Chri- 
stus  sumeretur,  in  memoriam  mortis  eius. 

Pelagius  autem,  motus  ex  verbis  Domini,  loan.  vi  *,  Nisi 
manducaveritis  carnem  Filii  hominis  et  biberitis  eius  san- 
guinem,  non  habebitis  vitam  in  vobis,  utramque  sacramenti 
speciem  etiam  ad  infantes  baptizatos  extendit,  dogmatizando 
quod,  si  infans  non  posset  sacramentalem  panem  sumere, 
deberet  panis  contritus  cum  sanguine  infundi  in  os  infan- 
tis,  et,  si  quidpiam  eiectum  esset,  esse  illud  comburendum. 


iuxta  praeceptum  antiquum  de  agno  paschali,  Si  quid  re- 
siduum  fuerit,  igne  comburetis  *. 

Et  hinc  forte  olim  Graecorum  illorum  quos  Auctor  in 
littera  noni  articuli  *  nominavit,  et  similiter  paulo  ante  cen- 
tum  annos  Bohemorum  abusus  in  communicando  infantes 
ortus  est,  quodam  lacobello  novitatem  communionis  sub 
utraque  specie   Bohemis  suggerente  *.  -  Haec  de  primo. 

III.  Quoad  secundum  *,  tres  sunt  differentiae  conside- 
randae :  prima  est  inter  infantes  et  adultos ;  secunda  est 
inter  sacerdotes  et  alios  adultos ;  tertia  est  inter  conficientes 
hoc  sacramentum  et  non  conficientes.  Emergunt  siquidem 
ex  his  tribus  differentiis  quatuor  speciales  difficultates. 
Prima  est,  an  communio  sub  utraque  specie  sit  necessaria 
omnibus,  comprehendendo  etiam  infantes  *.  Secunda  est,  an 
sit  necessaria  omnibus  adultis  *.  Tertia  est,  an  sit  necessaria 
omnibus  sacerdotibus  *.  Quarta  est,  an  sit  necessaria  omni- 
bus  conficientibus  *.  Quaelibet  enim  harum  difficultatum 
habet  opinantes   pro   utraque  parte.  -  Haec  de   secundo. 

IV.  Quoad  tertium,  circa  primam  difficultatem,  an  sci- 
licet  communio  sub  utraque  specie  sit  necessaria  etiam  in- 
fantibus  * :  —  quidquid  garrire  possint  haeretici  tenentes  par- 
tem  affirmativam ;  aut  quicumque  errantes  communicantes 
sub  una  tantum  specie  infantes ;  clara  luce  manifestum 
est  infantibus  neutro  modo  sacramentum  hoc  esse  exhi- 
bendum. 

Tum  quia  fundamentum  ex  Scriptura  sumptum  a  Pe- 
lagio ,  Nisi  manducaveritis  carnem  Filii  hominis  et  bibe- 
ritis  ^ius  sanguinem ,  non  habebitis  vitam  in  vobis ,  pro 
eis  non  facit.  Quoniam,  intellectum  de  sacramentali  man- 
ducatione,  haeresim  inducit  manifestam,  scilicet  quod  ba- 
ptismus  non  sufficiat  infantibus  ad  vitam  aeternam.  Si  enim 
ad  baptizatos  infantes  dicitur,  Nisi  sumpseritis  hoc  sacra- 
mentum  Eucharistiae,  non  habebitis  vitam  in  vobis,  con- 
sequens  est  quod  ex  baptismo  non  habeant  vitam :  et 
consequenter,  si  cum  solo  baptismo  decederent,  non  ha- 
berent  vitam  aeternam;  quod  constat  haeresim  esse  da- 
mnatam  *. 

Tum  quia  sacramentum  Eucharistiae  datur  ut  alimen- 
tum  animae :  propterea  enim  datur  sub  specie  panis  et  vini. 
Alimentum  autem,  sicut  non  datur  nisi  viventi  (non  enim 
potest  sumi  a  mortuis),  ita  non  datur  nisi  habenti  aliquam 
operationem  vitalem :  frustra  enim  alimentum  poneretur 
in  os  impotentis  illo  quovis  modo  uti,  nam  nihil  prodest 
alimentum  alicui  qui  ad  illud  ut  mortuus  se  habet.  Sed 
infans  baptizatus  nullam  habet  operationem  vitalem  secun- 
dum  vitam  spiritualem.  Ergo  ei  non  convenit  sumere 
alimentum  spirituale. 

At  si  contra  hanc  rationem  obiiciatur  falsum  assumere, 
quia  Ecclesia  consuevit  infirmis  adultis  in  extremo  vitae 
insensibiliter  constitutis,  vel  etiam  phrenesim  patientibus 
Eucharistiam  tribuere,  sine  omni  operatione  vitali  interioris 
spiritus  :  -  facile  excluditur  obiectio,  animadvertendo  quod, 
licet  tales  adulti  in  extremo  constituti  nuUam  habeant  pro 
tunc  vitalem  spiritus  operationem,  habuerunt  tamen  eam 
ante,  petendo  implicite  vel  explicite  hoc  sacramentum.  Et 
propterea  negatur  amentibus  a  nativitate,  sicut  et  infantibus, 
quoniam  utrique  nec  pro  tunc  nec  antea  actum  aliquem 
spiritus  habuerunt. 

Si  vero  obiecerit  quispiam  falsum  in  adducta  ratione 
subsumi,  eo  quod  infantes  habent  vitales  spiritus  opera- 
tiones,  scilicet  credere  et  abrenuntiare  Satanae,  etsi  non 
spiritu  proprio,  spiritu  tamen  Ecclesiae,  ut  patet  cum  ba- 
ptizantur :  —  facile  quoque  haec  obiectio  excluditur.  Quo- 
niam,  si  sic  esset,  accommodasset  Ecclesia  has  operationes 
vitales  pueris  in  susceptione  Eucharistiae,  sicut  accommo- 
davit  eis  in  susceptione  baptismi.  Et  cum  huiusmodi  ac- 
commodatio  nullibi  facta  sit  respectu  Eucharistiae ,  con- 
sequens  est  ut  non  nisi  propria  voluntate  fingatur.  In 
promptu  enim  ratio  est  quare  in  baptismo  habeat  locum 
huiusmodi  accommodatio,  et  non  potest  habere  locum  in 
Eucharistia.  Per  baptismum  enim  generatur  infans  in  fi- 
lium  Dei ;  generatio  autem  non  exigit  cooperationem  eius 
qui  generatur;  et  propterea  accommodatio  Ecclesiae  non 
necessitatis,  sed  solemnitatis  caeremonialis  est  in  baptismo. 
Per  Eucharistiam  autem   nutritur  sumens   illam;   nutritio 


•  Exod.  cap.  XII, 
vers.  10. 

*  Resp.  ad  3. 


*  Cf.  Maurit.  de 
Praga,  contra  la- 
cobum  de  Misa, 
al.  lacobellum. 
tract.  2  (.Mansi 
XXVIil,  447 
sqq.  I  ;  Concil. 
Constant.  Sess. 
XIII,  decr.  Mar- 
tini  V  I  Mansl 
XXVII,  726-728I. 
"  Cf  num.  praec. 

*  Cf.  num.  seq. 

*  Cf.  num.  V. 

*  Cf.  num.  IX. 

*  Cf.  num.  X. 


*   Cf.    num.   II 
init. ;  num.  iii. 


"InConc.Vienn. 
-  Clem.  cap.  Fid. 
Cath.,  de  Summ. 
Trin.  et  Fid.  Ca- 
thol.  Cf.  Concil. 
Florent.  Decret. 
pro  Armen. 


246 


QUAESTIO  LXXX,  ARTICULUS  XII 


-latl  Cor.. 
XI,  vers.  24. 


*Cf.  num.ii,  i 
num.  111. 
•  Num.  I. 


Num.  VI. 


autem  exigit  cooperationem  vitalem  eius  qui  nutritur;  et 
propterea  accommodatio  caeremonialis  non  suppleret  actus 
personales  necessarios  sumenti  Eucharistiam.  -  Unde  stat 
ratio  solida. 

7  MMj  quia  hoc  etiam  verbis  Domini  repugnat  cum  primo 
tradidit  hoc  sacramentum.  Dixit  enim,  Accipite  et  man- 
"P-  ducate  * :  docens  per  hoc  quod  illis  tantum  est  tribuen- 
dum  qui  possunt,  aut  potuerunt,  manducare  corporaliter. 
Ita  quod,  sicut  non  regeneratur  baptismo  nisi  carnaliter 
natus,  ita  non  sumitur  hoc  sacramentum  nisi  carnaliter 
manducatum.  Et  propterea  infans ,  qui  nunquam  potuit 
nec  potest  manducare  carnaHter  panem,  ab  ipso  Domino 
excluditur  a  manducatione  sacramentali.  —  Haec  de  tertio. 

V.  Quoad  quartum,  an  communio  sub  utraque  specie 
necessaria  sit  omnibus  fideHbus  adultis  *,  ex  argumentis 
in  principio  *  adductis  apparet  pars  affirmativa  vera.  Ex 
usu  autem  Ecclesiae  monstratur  falsa.  Et  quoniam  maxima 
vis  fit  in  saepe  dictis  verbis  Domini  loan.  vi,  ideo  sub- 
tiHus  discutienda  sunt. 

Et  in  primis  notandum,  ultra  duos  manducandi  modos 
qui  consueverunt  distingui  circa  hoc  sacramentum,  inve- 
niri  alium  modum  manducandi ,  non  sacramentum ,  sed 
Christum.  Ita  quod  conficiuntur  tres  modi  manducandi 
Christum,  sciHcet:  vel  sacramentaHter ;  vel  spiritualiter, 
sub  sacramento  tamen  in  re  aut  in  voto ;  vel  pure  spiri- 
tualiter.  Et  ut  clarius  percipiatur  quod  dicimus,  declaran- 
dum  ex  convenientia  et  differentia,  et  deinde  *  probandum 
ex  Scriptura  est  quod  dicimus. 

Conveniunt  siquidem  hi  duo  modi  manducandi  Chri- 
stum  spiritualiter  in  hoc  quod  uterque  ponit  manducantem 
esse  Christi  membrum  vivum. 

Differunt  autem  primo,  in  hoc  quod  manducare  Chri- 
stum  est  ex  suo  genere  manducatio  pure  spiritualis :  man- 
ducare  autem  spiritualiter  Christum  in  Eucharistia  est 
manducatio  alligata  ad  sacramentum  re  vel  voto.  Et  hoc 
quidem  testatus  est  Auctor  in  secundo  huius  quaestionis 
articulo,  cum  dixit :  Alio  modo  contingit  spiritualiter  man- 
ducare  Christum  prout  est  sub  speciebus  liuius  sacramenti, 
inquantum  scilicet  aliquis  credit  in  Christum  cum  desi- 
derio  sumendi  hoc  sacramentum  :  ubi  manifeste  apparet 
spiritualem  manducationem  Eucharistiae  claudere  in  se 
ordinem  ad  sacramentum.  Manducatio  autem  Christi  ab- 
solute  quod  sit  ex  suo  genere  pure  spirituaHs,  ex  eo  patet 
quod  huiusmodi  manducatio  terminari  potest  et  ad  deita- 

*  Vers.  29, 30.     tem  secundum  se ,    iuxta  illud  Luc.  xxii  * ,  Ego   dispono 

vobis,  sicut  disposuit  mihi  Pater  meus,  regnum,  iit  edatis 
et  bibatis  super  mensam  meam  in  regno  meo ,  ibi  enim 
nulla  erit  ratio  sacramenti,  sed  pure  spiritualiter  edent  et 
bibent  Deum  sicuti  est,  sicut  ipsa  Christi  anima  Deo  fruitur; 

*  Vers.  13.  et  ad  spiritualia  dona  gratiae ,  iuxta  illud  loan.  iv  *,   Qui 

biberit  ex  aqua  quam  ego  dabo  ei,  non  sitiet  in  aeter- 
num,  etc. 

Et  hinc  differunt  secundo,  in  hoc  quod  manducare  spi- 
rituaHter  Christum  sub  sacramento  proprium  est  viatoribus 
in  novo  Testamento  adultis :  manducare  autem  pure  spi- 
ritualiter  Christum  commune  est  comprehensoribus  et  via- 
toribus,  scriptum  est  enim  *,  Panem  angelorum  mandu- 
cavit  homo ;  commune  quoque  est  novi  et  veteris  Testa- 
menti  iustis,  scriptum  est  enim  *  quod  non  aliud  nomen 
datum  est  sub  caelo  in  quo  oportet  homines  salvos  Jieri; 
et  demum  commune  est  iustificatis  infantibus  et  adultis, 
per  baptismum  enim  Christi  membra  viva  etiam  infantes 
fiunt. 

Probatur  autem  hic  modus  comedendi  Christum  spiri- 
tuaHter,  quod  non  sit  confictus  aut  noviter  adinventus,  tum 
ex  eo  quod  omnes  fatemur  Christum  esse  panem  angelo- 
rum  et  hominum.  -  Tum  ex  eo  quod  huiusmodi  man- 
ducatio  miHies  habetur  in  Scriptura:  et  nulla  est  ratio 
quare  non  possit  terminari  ad  Christum,  sicut  terminatur 
ad    alia    et    superius   inducta   et  quae   possent   induci,  ut 

*  Vers.  5.  est  illud  Proverb.  ix  *  in  persona  Sapientiae,    Venite,  co- 

medite  panem  meum,  et  bibite  vinum  quod  miscui  vo- 
bis,  etc. 

Nec  propterea  arguendi  sunt  doctores  insufficientiae,  qui 
duos  tantum  modos    manducandi  distinxerunt.    Quoniam 


"  PS.LXXV1I,> 

25- 

*  Act.    cap. 
vers.  12. 


de  modis  manducandi  Christum  sub  sacramento  tractabant : 
tales  autem  modi  non  sunt  nisi  duo.  Nos  autem  ex  ipsis 
sacris  doctorihus  apposuimus  hunc  aHum  modum  spiri- 
tualiter  manducandi,  non  sacramentum,  sed  Christum,  ut 
hinc  clariorem  redderemus  sensum  Evangelii  et  sanctorum 
doctorum. 

VI.  His  itaque  praemissis,  aicimus  quod  saepe  dicta 
Domini  verba,  Nisi  manducaveritis  carnem  Filii  hominis 
et  biberitis  eius  sanguinem,  non  habebitis  vitam  in  vobis, 
intelHguntur  ad  Htteram  de  manducatione  spirituali  Chri- 
sti,  abstrahendo  tam  a  manducatione  sacramentali  quam  a 
manducatione  spirituaH  sacramenti  in  re  vel  in  voto.  Pro- 
baturque  tripHciter:  primo,  ex  textu  Evangelii;  secundo, 
ex   contextu    eiusdem  *;    tertio,  auctoritate  Sanctorum  **. 

Textus  in  primis  ipse,  dum  dicit,  Nisi  manducave- 
ritis,  non  habebitis  vitam  in  vobis ,  manifeste  monstrat 
quod  de  iHa  manducatione  et  bibitione  loquitur  sine  qua 
non  potest  esse  vita  spiritualis  in  nobis.  Sed  sola  mandu- 
catio  spiritualis  Christi  est  iHa  sine  qua  non  potest  esse 
vita  in  nobis.  Ergo  de  ipsa  sola  loquitur  textus  Evange- 
licus.  -  Maior  est  nota  per  se.  -  Minor  autem,  propter 
dictionem  exclusivam,  habet  duas  partes.  Alteram  affirma- 
tivam,  scilicet :  Manducatio  spiritualis  Christi  est  illa  sine 
qua  non  possumus  habere  vitam.  Et  haec  etiam  est  per  se 
nota  intelligentibus  terminos:  quoniam  manducare  spiri- 
tualiter  Christum  est  esse  Christi  membrum  vivum;  constat 
enim  quod,  nisi  simus  Christi  membra  viva,  non  possumus 
habere  vitam  spiritus  in  nobis.  Alteram  negativam,  sciHcet: 
Nulla  alia  manducatio  est  sine  qua  non  est  vita  in  nobis. 
Et  haec  probatur  ex  eo  quod  tam  sine  manducatione  sa- 
cramentali,  quam  sine  manducatione  spirituaH  sacramenti 
huius  in  re  vel  in  voto,  potest  esse  et  de  facto  est  vita 
in  nobis:  ut  testatur  vita  infantium  baptizatorum,  quibus 
firmiter  credimus  baptisma  solum,  absque  aliquo  alio  sa- 
cramento,  sufficere  ad  vitam  aeternam.  -  *  Et  hinc  apparet 
quod  idem  sit  dicere  haec  Domini  verba  intelligi  de  man- 
ducatione  sacramentaH  vel  spirituali  ipsius  sacramenti,  et 
dicere  quod  baptismus  non  sufficit  ad  vitam  spiritualem 
in  nobis  habendam. 

Nec  mihi  aliquis  occurrat  dicendo  quod  baptismus  ha- 
bet  annexum  votum  sacramenti  Eucharistiae.  Quoniam  hu- 
iusmodi  sententia,  cum  in  sacris  invenitur  doctoribus  *,  ve- 
nerabiliter  suscipienda  est,  in  suo  tamen  ordine:  hoc  est, 
ut  adaptatio  quaedam ;  et  non  ut  inde  argumentum  su- 
matur  efficax  ad  firmandam  veritatem  eorum  quae  in  quae- 
stione  fidei  versantur.  Secundum  namque  veritatem ,  ba- 
ptismus  ex  se  solo  sufficit  ad  vitam  aeternam,  et  non 
mendicat  hoc  ex  aHquo  annexo  voto  alterius  sacramenti. 
Si  enim  hoc  ex  annexo  voto  haberet,  non  ipsi  baptismo, 
sed  iHi  alteri  sacramento  infantium  haptizatorum  salus  at- 
tribueretur  et  attribuenda  esset :  cum  tamen  non  solum 
Ecclesia  universaHs  cum  sanctis  doctoribus ,  sed  etiam 
Dominus  ipse  baptismo  attribuat  vitam  spiritus;  ut  patet 
loan.  iii,  ubi,  cum  dixisset  Nicodemo  *,  Nisi  quis  renatus 
fuerit  e.x  aqua  et  Spiritu,  non  potest  introire  in  regnum 
Dei,  statim  subdidit  effectum  huius  regenerationis  esse 
vitam  spiritus,  dicens  *,  Quod  natum  est  ex  carne,  caro  est; 
et  quod  natum  est  e.v  Spiritu,  spiritus  est.  —  Et  confirmatur 
hoc.  Quia  in  idem  redit  dicere  baptismum  dare  vitam  ex 
voto  alterius  sacramenti,  et  dicere  baptismum  non  sufficere 
ad  vitam :  et  hoc ,  si  proprie  et  formaliter  loquimur ,  ut 
loqui  debemus  et  Scripturae  intelHgendae  sunt. 

Patet  autem  non  intendi  a  sacris  doctoribus  per  huius- 
modi  adaptationem  haptismum  habere  in  voto  manducare 
carnem  Filii  hominis  et  bibere  eius  sanguinem  in  sacra- 
mento,  ex  hoc  quod  ipsi  sacri  doctores  tenent  huiusmodi 
votum  non  esse  de  necessitate  salutis.  Quoniam  tenent 
quod  communicare  sub  utraque  specie  non  est  de  neces- 
sitate  salutis.  Cuius  oppositum  esset  verum  si  in  baptismo 
manducaretur  spiritualiter  panis  sacramentalis  et  biberetur 
spiritualiter  sanguis  sacramentalis :  nam  quod  tunc  fit  voto, 
necesse  est  postea  exequi  in  re ,  quando  opportunitas 
aderit. 

Stat  ergo  solida  fundata  ratio  super  textu  Evangelico, 
qui  est  lex  generalissima   a  Christo  promulgata,    et  non 


Num.  VII. 
■  Num.  viii. 


■  Et  hinc... 
bendam  om. 


*  Cf.  art.  11; 
Lxxiii,art.3, 


au. 
idi. 


Vers.  5. 


Vers.  6. 


QUAESTIO  LXXX,  ARTICULUS  XII 


247 


"  loan.  cap.  vi, 
vers.  24"59-  "  ^^* 
num.  VI,  init. 


•  Vers.  7  sqq. 


nloan.Evang. 
Jract.XXV,  n.  12. 


'  In  cuius  .... 
^Acramentalibus 
'sed  om.  P ;  et 
enim  inserit  ante 
materiales. 


'  ut...sacramen- 
talem  sed  om.  P. 


i 


*  non  ut...  san- 
guinis  sed  om. 


minus  necessaria  quam  illa  alia  lex ,  Nisi  quis  renatus 
fuerit  ex  aqua  et  Spiritu,  non  potest  introire  in  regnutn 
Dei.  Nec  oportet  laborare  ad  hoc  probandum:  quoniam 
aperta  sunt  utrobique  verba  Domini,  et,  ad  litteram  intel- 
lecta,  haec  continent. 

VII.  Deinde  probatur  hoc  idem  ex  contextu  Evangelii  *. 
Ubi  advertendum  est  quod  doctrina  ista  Domini  incoepit 
occasionaliter :  sicut  doctrina  quam  Dominus  dedit  Sama- 
ritanae  de  aqua  viva,  occasione  sumpta  ex  aqua  naturali, 
ut  patet  loan.  iv  *.  ludaei  enim,  post  miraculum  de  quinque 
panibus  et  duobus  piscibus,  quaerentes  lesum,  audierunt 
ab  ipso:  Quaeritis  tne  quia  manducastis  e.v  panibus  et 
saturati  estis.  Et  statim  subdidit  Dominus:  Operamini  non 
cibum  qui  perit,  sed  qui  permanet  in  vitam  aeternam.  Et 
sic  inchoato  sermone  de  cibo  spirituah,  quaesierunt  ludaei, 
intelligentes  per  cibum  spiritualem  opera  sancta:  Quid 
faciemus  ut  operemur  opera  Dei?  Et  audierunt  a  Domino, 
ut  crederent  in  ipsum:  declarando  quod  cibus  spirituaUs 
ac  opus  Dei  esset  credere  in  ipsum.  Quo  audito,  ludaei 
quaesierunt  ab  eo  signum,  ut  sic  crederent  ipsi,  comme- 
morantes  signum  mannae  in  deserto,  tanquam  panis  cae- 
lestis :  quasi  dicerent,  ut  Augustinus  exponit  * :  Si  vis  ut 
credamus  tibi,  fac  plus  nobis  qiiam  fuerit  factum  patribus 
nostris ,  qui  manducaverunt  manna  in  deserto.  Et  tunc 
Dominus,  ubi  prius  de  cibo  locutus  fuerat,  ad  cibi  spe- 
ciem  descendit,  proponens  panem  spiritualem.  Et  primo 
quidem,  proponit  panem  verum  esse,  non  quemcumque, 
sed  eum  qui  de  caelo  descendit  et  dat  vitam  mundo.  Et 
subdit  se  esse  panem  vitae  et  de  caelo  descendisse.  Mani- 
festatque  horum  duorum  primum  ex  actibus  spiritualibus: 
scilicet  quod  venire  ad  ipsum,  et  credere  in  ipsum,  tollit 
totaliter  famem  et  sitim  mentis,  et  tandem  etiam  corporis. 
Et,  interposita  murmuratione  ludaeorum  de  secundo,  sci- 
Hcet  quod  descendit  de  caelo,  et  eorum  repressione,  ma- 
nifestat  secundum,  de  quo  murmuraverant,  ex  spirituahbus 
quoque  actibus,  sciUcet  quod  credere  in  ipsum  est  habere 
vitam  aeternam',  et  ex  differentia  inter  manducantes  manna 
et  ipsum,  quia  ////  mortui  sunt,  si  quis  autem  manduca- 
verit  ex  ipso ,  non  morietur,  sed  vivet  in  aeternum.  Et 
in  calce,  amplius  explanans  Dominus  panem  de  quo  lo- 
quebatur,  ad  carnem  descendit,  dicens:  Et  panis  quem 
ego  dabo,  caro  mea  est  pro  mundi  vita.  Quo  audito,  liti- 
gabant  ludaei  ad  invicem  :  Quomodo  potest  hic  nobis  dare 
carnem  suam  ad  manducandum?  Et  tunc  dixit  eis  lesus: 
Nisi  manducaveritis  carnem  Filii  hominis  et  biberitis  eius 
sanguinem,  non  habebitis  vitam  in  vobis.  Ubi,  diUgenter 
advertendo,  clara  luce  patet  quod,  cum  totus  praecedens 
sermo  fuerit  de  actibus  pure  spiritualibus ,  de  spirituali 
quoque  manducatione  et  potatione  ipsius  Christi  carnis 
et  sanguinis- sermo  praesens,  ad  Htteram,  est.  *  In  cuius 
signum,  nunquam  in  toto  illo  capitulo  fit  mentio  de  spe- 
ciebus  sacramentalibus :  sed,  post  panes  materiales,  primo 
de  cibo  spirituaU;  deinde  de  pane  caelesti,  quia  ludaei, 
obiicientes  manna,  adduxerunt  Scripturam,  Panem  de  caelo 
dedit  eis  manducare ;  et  postea  de  carne  et  sanguine.  Et 
iterum  rediens  Dominus  ad  panem  qui  de  caelo  descendit 
et  ipsius  excellentiam  supra  manna,  conclusit  sermonem, 
*  ut  ex  ipso  contextu  intelligeres  quod  non  meminit  panis 
ut  traderet  speciem  sacramentalem ,  sed  ut  responderet 
ludaeis  de  pane  dato  de  caelo,  et  monstraret  se,  et  non 
manna,  esse  panem  verum  qui  de  caelo  descendit.  Carnis 
quoque  et  sanguinis  meminit,  *  non  ut  species  sacramen- 
tales  traderet,  quoniam,  ut  patet,  sacramentum  non  cele- 
bratur  sub  specie  carnis  et  sanguinis :  sed  ut  doceret  non 
sufficere  ad  vitam  nostram  credere  in  ipsum  Christum , 
panem  qui  de  caelo  descendit,  hoc  est,  Deum  et  hominem ; 
sed  oportet  etiam  credere  ipsius  pro  mundi  vita  passionem 
et  mortem,  in  qua  sanguis  separatus  fuit  a  carne.  Hoc 
enim  est  quod  aperte  Dominus  subdidit  cum  dixit,  Panis 
quem  ego  dabo,  caro  mea  est  pro  mundi  vita:  caro  enim 
sua  pro  mundi  vita  fuit  caro  passa  et  occisa  pro  mundi  vi- 
ta,  morte  enim  sua  vivificavit  mundum.  Unde  et,  litigan- 
tibus  de  hoc  ludaeis,  statim  de  carne  et  sanguine,  et  non 
de  speciebus  sacramentalibus ,  subdidit:  Nisi  manducave- 
ritis  carnem  Filii  hominis  et  biberitis  eius  sanguinem,  etc. 


Et  sine  intervallo  declaravit  quid  sit  manducare  eius  car- 
nem  et  bibere  eius  sanguinem,  subdens :  Qui  manducat 
meain  carnem  et  bibit  meum  sanguinem,  habet  vitam 
aeternam,  et  ego  resuscitabo  eum  in  novissimo  die :  ubi 
etiam  vitam  corporis  consequendam,  non  tunc  tamen,  sed 
in  novissimo  die,  a  manducantibus  eius  camem  et  biben- 
tibus  eius  sanguinem,  explanavit. 

Quocirca,  cum  ex  solo  sensu  litterali  trahatur  efficax 
argumentum;  et  sensus  litteralis  ex  contextu  praecipue 
pendeat;  et,  ad  litteram,  tam  ex  textu  quam  ex  contextu 
de  spiritualibus  actibus  solummodo  *  sermo  sit :  conse- 
quens  est  ut  textus  iste  de  spirituali  manducatione  Christi 
carnis  et  sanguinis,  hoc  est,  de  fide  in  ipsum  et  mortem 
eius,  *  et  non  de  sacramenti  Eucharistiae  spirituali  aut 
sacramentaH  manducatione,  sermo  sit. 

Et  si  quaeratur  quare  Christus  nostram  in  ipsum  et 
mortem  eius  fidem  sub  metaphora  manducationis  et  bibi- 
tionis  docuerit,  in  promptu  est  ratio  multiplex.  Primo,  ut 
monstraretur  quod  nostra  in  Christum  coniunctio  per  fidem 
formatam  esset  participatio  caelestis  beatitudinis ,  de  qua 
scriptum  est  *:  Inebriabuntur  ab  ubertate  domus  tuae,  et 
torrente  voluptatis  tuae  potabis  eos.  -  Secundo,  ut  mon- 
straretur  se  esse  Patris  Sapientiam,  quae  dixerat,  Proverb.  ix  *: 
Venite,  comedite  panem  meitm,  et  bibite  vinum  quod  miscui 
vobis.  -  Tertio,  ut  monstraretur  quod  etiam  caro  sua  oc- 
cisa,  et  sanguis  suus  etiam  separatus  a  carne,  haberent  vim 
satiativam  mentis  humanae :  et  hinc  disceremus  carnis  et 
sanguinis  Christi  coniunctionem  ad  deitatem,  ex  qua  vim 
satiativam  intellectus  et  afifectus  habent.  —  Quarto,  ut  sic 
fundamenta  iacerentur  ad  manducationem  et  bibitionem 
sacramentalem.  Nam  ex  hoc  quod  credere  in  Christum  et 
mortem  eius  est  satietas  mentis,  et  refectio  sapientiae,  et 
participatio  quaedam  caelestis  felicitatis,  facile  discere  pos- 
sumus  quod  digne  sumere  sacramenta  corporis  et  sanguinis 
Domini  est  et  caelestis  participatio  convivii,  et  in  Sapien- 
tiae  mensa  edere  et  hibere,  etc. 

Et  hinc  processit  ut  a  doctoribus  sacris  extendatur 
quandoque  textus  istius  capituli  ad  sacramentum  Eucha- 
ristiae,  et  manducandum  et  bibendum  sacramentaliter,  digne 
tamen,  Christum  seu  carnem  et  sanguinem  eius.  Quamvis 
et  multiplex  alia  sit  huius  ratio:  scilicet,  quia  res  de  qua  est 
sermo  in  textu  isto,  est  res  significata  sacramento  Eucha- 
ristiae;  familiare  est  enim  signati  conditiones  signo  attri- 
buere.  Et  quia  unus  atque  idem  secundum  substantiam 
est  panis  spiritualis  et  panis  sacramentalis.  Et  manducare 
ac  bibere  spiritualiter  Christum,  et  manducare  ac  bibere 
spiritualiter  sacramentum,  sunt  unum  et  idem  secundum 
substantiam,  sola  relatione  ad  sacramentum  sensibile  dif- 
ferentia.  Hinc  enim  fit  ut,  tam  in  scriptis  quam  in  ser- 
monibus  in  quibus  huiusmodi  differentia  propositum  non 
variat,  frequentissimo  usu  unum  pro  alio  ponamus  aut 
exponamus. 

VIII.  Tertio,  probatur  idem  auctoritate  Sanctorum  *.  Et 
primo,  quod  haec  sit  communis  Sanctorum  et  theologorum 
expositio :  quoniam  communiter  exponitur  de  spirituali 
manducatioue  carnis,  et  spirituali  potu  sanguinis  Christi. 
*  Et  quod  per  hoc  intendant  spiritualem  sumptionem  ut 
abstrahit  a  sacramentali  in  re  vel  in  voto,  probatur  ex  eo 
quod  ideo  exponunt  de  spiritualiter  manducare  et  bibere, 
ut  apud  totam  Ecclesiam  universalis,  indubitatus  et  effiiga- 
tivus  quaestionum  sensus  litteralis  habeatur.  Constat  nam- 
que  quod,  si  de  sacramentali  sumptione  in  re  aut  in  voto 
exponatur,  nec  universalis  nec  indubitatus  sensus  habetur, 
sed  multae  emergunt  inde  quaestiones.  Quoniam  aut  non 
includuntur  omnes  baptizati :  aut  dubia  de  baptismo  in- 
fantum  surgunt.  Et  rursus,  aut  *  omnes  sunt  sub  utraque 
specie  communicandi:  aut  bibere  sacramentaliter  est  idem 
quod  comedere  sacramentaliter.  Oportet  quaerere  et  discu- 
tere :  et  inde  variae  opiniones  aut  sectae  fiunt.  Quae 
omnia  a  Sanctorum  et  communi  theologorum  intentione 
longe  sunt- 

Quocirca  diligens  lector  attendat  quod,  si  legit  exponi 
textum  hunc  de  manducare  et  bibere  spiritualiter  carnem 
et  sanguinem  Christi,  clare  habetur  veritas.  Si  vero  quan- 
doque  legit  exponi  illum  de  manducare  et  bibere  spiritua- 


*    solummodo 
om.  P. 


*  et  non...  man- 
ducatione  om. 9. 


Ps.  XXXV,  vers. 


Vers.    . 


*    Gf.    num.   vi, 
init. 


*  Et  quod...  se- 
ctis  aut  opinio- 
ntbus  Ipost  med. 
num.)  om.  P. 


*  Margo  AB :  vel 
an. 


248 


QUAESTIO  LXXX;  ARTICULUS  XII 


•  Cf.  can.  Nulii 
est  de  Consecr., 

dist.  IV. 


*  loan.  cap.  iii, 
ver».  5. 


•  Tract.   XXVI, 
num.  15. 


Num.  XI  sqq. 


*  Can.  Denique, 
dist.  XXI.  -  Ct. 
cap.  Damnamus, 
de  Summ.  Trin. 
et  Fid.  Cathol.; 
can.  A  recta  fi- 
de,  Caus.  XXIV, 
qu.  I. 

*  Cf.  num.  II , 
init. ;  num.  iii. 


*  Cf.    num.   II , 
init.;  num.  iii. 


*  Num.  I. 

"  Cf.  num.  VI , 

init. 


*  Num. 
cundo. 


Se- 


liter  sacramentum  corporis  et  sanguinis,  intelligat  eandem 
veritatem  minus  caute  forsan  significatam:  designando  vel 
partem  a  toto,  nam  in  spirituali  sumptione  Eucharistiae 
clauditur  et  spiritualis  sumptio  Christi  et  spiritualis  sum- 
ptio  Christi  sub  sacramento ;  vel  signatum  a  signo,  nam 
res  non  contenta  sed  significata  sacramento  Eucharistiae 
cst  unitas  mystici  Christi  corporis  vivi,  quam  manducando 
spirituaUter  Christum  assequimur;  vel  purum  intelligibile 
seu  spirituale  a  partim  intelligibili  et  partim  sensibili,  nam 
manducatio  spiritualis  Christi  est  pure  intelligibilis  seu 
spirituaUs,  manducatio  autem  spiritualis  Eucharistiae  in  re 
vel  in  voto  est  partim  spiritualis  et  intelligibiUs,  quia  con- 
sistit  in  interioribus  actibus  fidei  et  caritatis ,  et  partim 
sensibilis,  quia  tendit  ad  sacramentum  sensibile.  Et  procul 
dubio  rationis  ordo  poscit  ut,  existentibus  duabus  expo- 
sitionibus  quarum  una  sit  indubie  vera  et  plana  et  absque 
quaestionibus ,  aUa  vero  dubia  et  multas  ingerens  diffi- 
cultates,  illa  quae  indubie  est  vera  et  plane  consonat 
absque  glossis  litterae,  acceptanda  sit  pro  sensu  litterali : 
et  tanto  magis  in  proposito  quanto  indubitata  expositio 
universalissime ,  ut  sonat,  salvat  Christi  legem  et  totius 
Ecclesiae  Catholicae  usum  ;  altera  vero  particularibus  tan- 
tum  consonat  sectis  aut  opinionibus. 

Deinde  probatur  idem  sensus  auctoritate  Augustini,  ad 
Bonifacium  *,  exponentis  hanc  Domini  legem  adimpleri 
in  infantibus  baptizatis,  dicendo :  Tunc  unusquisque  fide- 
lium  corporis  et  sanguinis  Domini  particeps  fit ,  quando 
in  baptismo  membrum  Christi  efficitur.  Ubi  videre  potes 
utrumque:  scilicet  quod  de  manducare  et  bibere  spiri- 
tualiter  corpus  et  sanguinem  Christi  intelligitur  lex  Do- 
mini ;  et  quod  lex  illa  extendit  se  ad  omnes,  sicut  et  illa  *, 
Nisi  quis  renatus  fuerit  ex  aqua  et  Spiritu,  etc.  -  Et 
eundem  sensum  explicat  idem  Augustinus  super  loannem, 
dicens  * :  Hunc  cibum  et  potum  societatem  vult  intelligi 
corporis  et  membrorum  suorum,  quod  est  Ecclesia,  etc. 

Ex  quibus  omnibus,  coniunctis  cum  dicendis  in  solu- 
tione  argumentorum  *,  manifestum  relinquitur  quod  com- 
munio  sub  utraque  specie  non  est  necessaria  adultis  omni- 
bus:  cum  nullum  ad  hoc  habeatur  praeceptum;  nullaque 
ad  hoc  ratio  cogat ;  et  innumerae  Christi  ecclesiae ,  cum 
ecclesiarum  omnium  magistra  Romana  Ecclesia  *,  opposi- 
tum  doceant  ac  faciant.  —  Haec  de  quarto. 

IX.  Quoad  quintum,  an  communio  sub  utraque  specie 
sit  necessaria  omnibus  sacerdotibus  * :  quia  hoc  coincidit 
cum  quaestione  illa,  an  quilibet  sacerdos  teneatur  quan- 
doque  celebrare ;  et  hoc  ex  proposito  tractabitur  inferius 
in  articulo  ultimo  quaestionis  octogesimaesecundae ;  ideo 
nunc  pertranseundum  est,  ne  idem  saepius  repetatur.  - 
Haec  de  quinto. 

X.  Quoad  sextum,  an  communio  sub  utraque  specie  sit 
necessaria  omnibus  consecrantibus  *,  clare  patet  quaestionis 
solutio  ex  decreto  Gelasii  Papae,  de  Consecr.,  dist.  II,  cap. 
Comperimus,  ubi  grande  sacrilegium  esse  dicitur  celebran- 
tem  sumere  sub  altera  tantum  specie ;  et  in  capite  praece- 
denti  damnantur  celebrantes  et  in  nulla  specie  sumentes. 
Et  quoniam  hoc  in  dubium  non  vertitur,  ideo  haec  de 
sexto  sufficiant. 

XI.  Ad  primum  ergo  in  oppositum  *  ex  dictis  **  patere 
potest  responsio,  consistens  in  hoc,  quod  praeceptum  Do- 
mini  intelligitur  de  cibo  et  potu  spirituali  carnis  et  san- 
guinis  Domini.  Et  licet  manducare  spiritualiter  sacramen- 
tum  corporis  et  sanguinis  Christi  claudat  in  se  votum 
manducandi  et  bibendi  sacramentaliter ,  non  est  tamen 
verum  quod  manducare  et  bibere  spiritualiter  camem  et 
sanguinem  Christi  claudat  in  se  votum  manducandi  et 
bibendi  sacramentaliter :  sed  claudit  in  se  beneficium  quod 
significatur  et  confertur  corporis  et  sanguinis  sacramento, 
scilicet  esse  Christi  et  Ecclesiae  membrum  vivum. 

XII.  Ad  secundum  *,  de  Christi  mandato,  Hoc  facite  in 
meam  commemorationem,  respondetur,  ad  hoc  ut  omnis 
cavillatio  tollatur,  quadrupliciter.  Primo ,  quod  illa  verba 
Domini  habent  tripUcem  vim.  Sunt  enim  institutoria  ce- 
lebrationis  Eucharistiae  in  Ecclesia,  ut  patet.  Sunt  et  col- 
lativa  potestatis  sacerdotalis  ad  consecrandam  Eucharistiam : 
communiter  enim  fatemur  per  haec  verba  Apostolos  esse 


ordinatos  in  sacerdotes.  Sunt  et  praeceptiva,  non  ipsius 
operis,  sed  ordinis  ad  suam  commemorationem,  quod  est 
praecipere  ordinem  operis  in  sui  memoriam :  ut  Ecclesia 
attestatur,  utens  his  Domini  verbis  in  missa  sub  hac  forma, 
Haec  quotiescumque  feceritis,  in  mei  memoriam  facietis ; 
ubi  manifeste  explicatur  praecipi  non  opus  ipsum,  sed 
ordinationem  operis  in  sui  memoriam. 

Et  si  arguat  quis  ex  vi  institutoria :  sciUcet  quod  ex 
hoc  ipso  quod  Dominus  instituit  hoc  sacramentum  sub 
utraque  specie,  obligamur  ad  servandum  eius  institutio- 
nem :  -  facile  patet  nullitas  argumenti.  Tum  quia  sufficit 
quod  hoc  servetur  ab  aliquibus  de  Ecclesia  ,  hoc  est  a 
sacerdotibus  celebrantibus,  ad  quos  solos  in  Apostolis  sermo 
Dominicus  tunc  dirigebatur :  ut  ex  hoc  patet  quod  soU 
sacerdotes  possunt  hoc  facere  quod  Christus  fecit,  sciUcet 
consecrare  sacramentum  corporis  et  sanguinis  Domini.  — 
Tum  quia  ad  obligandos  singulos  de  Ecclesia  sub  praece- 
pto,  plus  requiritur  quam  institutio  sacramenti:  ut  patet 
de  sacramento  confirmationis  et  extremae  unctionis,  quo- 
rum  neutrum  est  de  necessitate  salutis;  quamvis  eorum 
contemptus  esset  damnabilis. 

Et  sic  ex  his  verbis  Domini  non  habetur  praeceptum 
sumendi  sub  utraque  specie:  sed  quod  sumentes  sumant 
in  sui  memoriam,  hoc  est,  si  sumimus,  in  ipsius  memo- 
riam  sumamus;  iuxta  Ecclesiae  expositionem,  Haec  quo- 
tiescumque  feceritis,  in  mei  memoriam  facietis. 

Secundo  dicitur  quod ,  posito  quod  praecipiatur  per 
haec  Domini  verba  ipsum  opus,  non  propterea  argumen- 
tum  urget.  Quoniam  ly  hoc  non  demonstrat  utrumque 
opus  quod  Christus  legitur  fecisse,  sciUcet  consecrare  et 
tradere  sumendum.  Et  ratio  est  quia,  si  ly  hoc  demon- 
straret  utrumque  opus  ut  praeceptum  a  Domino,  seque- 
retur  quod  quilibet  celebrans  teneretur  sub  praecepto  Do- 
mini  ad  tradendum  hoc  sacramentum  aliis.  Quod  omnium 
ecclesiarum  pias  aures  offendit :  cum  constet  multos  san- 
ctos  sacerdotes,  carcntes  cura  animarum,  et  in  monasteriis 
et  extra,  saepe  cclebrasse  et  nunquam  tradidisse ;  et  quo- 
tidie  sic  fiat  ab  innumeris  sacerdotibus  irreprehensibiliter. 
Et  secundum  hoc,  non  habetur  hinc  praeceptum  traditionis 
sub  utraque  specie.  Ac  per  hoc,  non  habetur  hinc  prae- 
ceptum  suscipiendi  ab  aUis  sub  utraque  specie :  nam  non- 
celebrantium  sumptio  traditionem  praesupponit,  cum  nullus 
talium  sumat  nisi  sibi  traditam  Eucharistiam. 

Tertio  dicitur  quod,  dato  quod  ly  hoc  demonstrarct 
omne  opus,  scilicet  consecrare,  sumere  et  tradere  sub  utra- 
que  specie ;  et  quod  intelligatur  praecipi  omne  huiusmodi 
opus:  adhuc  argumentum  non  cogit.  Quoniam,  cum  prae- 
ceptum  hoc  sit  affirmativum;  et  praecepta  af&rmativa  ob- 
ligent  semper  sed  non  pro  semper,  sed  pro  tempore  ne- 
cessitatis :  consequens  est  ut  ex  hoc  Domini  praecepto 
sacerdotes  non  teneantur  tradere  sub  utraque  specie  nisi 
necessitas  communicandi  sub  utraque  specie  advenerit.  Ac 
per  hoc ,  si  huiusmodi  necessitas  alicubi  nunquam  inter- 
venit,  nunquam  sacerdos  reus  violati  praecepti  est.  Exem- 
plum.  Praeceptum  de  honorandis  parentibus  facto,  quia 
est  affirmativum,  intelligitur  tempore  necessitatis :  et  pro- 
pterea,  si  nunquam  contingit  parentes  meos  necessitatem 
habere  subventionis  meae,  nunquam  ego  reus  praecepti 
sum.  Et  quia  in  innumeris  Christi  ecclesiis,  Romanam  Ec- 
clesiam  imitantibus,  nunquam  contingit  alicui  non  cele- 
branti  necessitas  communicandi  sub  utraque  specie,  quo- 
niam,  docente  Spiritu  Sancto,  contenti  sunt  communione 
sub  specie  panis :  ideo  nullus  sacerdos  in  huiusmodi  ec- 
clesiis  reus  est  violati  praecepti  Dominici. 

Quarto  dicitur,  ex  ipso  ordine  textus  Evangelici,  quod 
hoc  Domini  praeceptum  nullibi  invenitur  a  Domino  tra- 
ditum  nisi  respectu  sacramenti  sub  specie  panis  tantum: 
ita  quod  ly  hoc  nihil  demonstrat  de  pertinentibus  ad  ca- 
licem.  Et  propterea  ex  isto  praecepto  argumentum  sum- 
ptum,  si  efiicax  est,  gladius  est  Goliath  * :  quoniam  hinc 
sequitur  quod  sola  panis  sancti  communio  praecepta  est 
tradenda.  Et  probatur  quod  dicimus,  primo,  ex  auctoritate 
Evangelii.  Solus  enim  inter  Evangelistas  Lucas  verba  haec 
posuit,  in  cap.  xxii  *,  ubi  expresse  refert  Dominum,  antc 
consecrationem  calicis,  post  tamen  consecrationem  panis, 


Reg:-, 
,  vers. 


cep. 
5<- 


Vers. 


19. 


r 


QUAESTIO  LXXX,  ARTICULUS  XII 


249 


Ver».  24. 


♦  Vers.  25. 


'Num.  I,  Tertio. 


id.  num.  x. 


•  Aristot.  Meta- 
phys.\ib.V,ciLp. 
ii,n.2,8.-S.Th. 
Ijb.  VI,  lect.  II. 


dixisse,  Hocfacite  in  meam  commemorationem.  -  Secundo, 
auctoritate  Pauli  Apostoli,  I  ad  Cor.  xi  *,  ubi  refert  Domi- 
num  dixisse:  Accipite  et  comedite ;  hoc  est  corpus  meum, 
quod  pro  vobis  tradetur;  hoc  facite  in  meam  commemo- 
rationem.  Post  consecrationem  autem  calicis,  Lucas  de 
hoc  nihil  refert :  Paulus  autem  Apostolus  refert  *  Christum 
dixisse :  Hoc  facite,  quotiescumque  bibetis,  in  meam  com- 
memorationem.  Ubi  ex  ipsa  diversitate  verborum  a  Paulo 
narratorum,  manifeste  apparet  quod  de  sacramento  sub 
specie  panis  Dominus  dixit  absolute,  Hocfacite  in  meam 
commemorationem :  de  eodem  autem  sacramento  sub  specie 
vini  non  dixit  absolute ,  Hoc  facite ,  sed  dixit  quod  hoc 
facerent,  quotiescumque  biberent,  in  suam  commemoratio- 
nem.  Ubi  meridiana  luce  clarius  patet  quod  non  praeci- 
pitur  bibere,  sed  quod,  quotiescumque  bibimus,  in  suam 
commemorationem  hoc  faciamus.  -  Et  hinc  sequitur  quod, 
si  ex  hoc  praecepto  Domini,  Hoc  facite  in  meam  comme- 
morationem,  ef&cax  argumentum  ad  communionem  populi 
sumitur,  optime  sequitur,  absque  ulla  controversia,  quod 
non  est  praecepta  communio  populi  nisi  sub  specie  pa- 
nis.  -  Et  confirmatur  iste  sensus  ex  eo  quod  in  numero 
singulari  dicitur,  Hoc  facite,  et  non  dixit,  Haec  facite: 
sicut  per  oppositum  Ecclesia,  volens  utramque  significare 
speciem  sacramenti ,  explicat  in  numero  pluraH ,  dicens , 
Haec  quotiescumque  feceritis,  in  mei  memoriam  facietis. 

XIII.  Ad  tertium  argumentum  *  dicitur  concedendo  quod 
tam  perfectio  sacramenti  in  consecratione,  quam  perfectio 
eiusdem  in  usu,  est  sub  praecepto;  et  hoc  propter  alla- 
tam  obiiciendo  rationem,  scilicet  quod  sacramentum  hoc 
suapte  natura  est  propter  usum,  et  perfectio  sacramenti 
est  propter  perfectionem  usus;  unde  et  grande  sacrile- 
gium  esse  dixit  Gelasius  *  dividere  mysterium  hoc  quoad 
usum.  Sed  non  propterea  argumentum  hinc  sumptum 
urget  ad  usum  utriusque  speciei  in  communione  populi. 
Et  ratio  est  quia  perfectio  sacramenti  secundum  usum  non 
dependet  nisi  a  per  se  concurrente  ad  sacramentum  illud : 
quemadmodum  ceterarum  rerum  perfectiones  non  atten- 
duntur  secundum  ea  quae  sunt  per  accidens,  sed  in  ordine 
ad  ea  quae  concurrunt  per  se;  alioquin  nunquam  res  ali- 
qua  suam  perfectionem  sortiretur.  Solus  autem  sacerdos 
concurrit  per  se  ad  perfectionem  huius  sacramenti ,  tam 
consecrando  quam  utendo.  Et  propterea,  sicut  sacrilegus 
esset  sacerdos  consecrando  panem  et  non  vinum,  ita  s»- 
crilegii  reus  esset  sumendo  panem  sanctum  et  non  sumendo 
calicem. 

Et  quidem  quod  sacerdos  concurrat  per  se  ad  conse- 
crationem  et  usum  huius  sacramenti,  clare  patet.  Quod 
autem  solus  concurrat  per  se,  patet  tum  ex  eo  quod  solus 
sufficit  ad  perfectionem  sacramenti,  tam  consecrando  quam 
utendo.  -  Tum  ex  eo  quod  populi  communio  post  con- 
summatum  sacrificium  atque  sacramentum,  tam  quoad  con- 
secrationem  quam  quoad  oblationem  et  usum,  supervenit : 
sacerdos  enim  per  seipsum  perfecit  haec  omnia.  Quod 
autem  supervenit  alicui  post  illius  perfectionem,  non  est 
de  concurrentibus  per  se  ad  illius  perfectionem.  -  Tum 
ex  eo  quod  accidentaliter  coniungitur  perfecto  usui  huius 
sacramenti  quod  aliquis  circumstantium  sit  communican- 
dus.  Quod  ex  eo  patet  quod  nihil  minus  perfectum  est 
sacramentum,  et  in  se  et  in  usu,  si  nullus  circumstantium 
communicet :  si  enim  perfectio  usus  dependeret  ab  aliorum 
communione,  non  posset  absque  sacrilegii  vitio  sacramenti 
huius  usus  esse  nisi  ahquis  ex  circumstantibus  commu- 
nicaret;  sicut  non  potest  absque  sacrilegio  eius  usus  a 
celebrante  omitti  aut  dividi. 

Quocirca  manifestum  est  quod  ex  perfectione  huius 
sacramenti,  tam  quoad  consecrationem  quam  quoad  usum, 
per  se  {ea  enim  quae  sunt  per  accidens,  et  ab  arte  et  a 
scientia  relinquuntur  *)  non  habetur  necessitas  commu- 
nicandi  populum  sub  utraque  specie,  sed  necessitas  com- 
municandi  seipsum  celebrantem  sub  utraque  specie. 

Et  haec  de  prima  quaestione  dicta  suf&ciant. 


Quaestio  secunda.  -  Ajx  utilius  sit  sumere 
Eucharistiam  sub  utraque  specie  quam 
sub  specie  pariis  tantum. 

QuAERiTUR  secundo,  an  utilius  sit  sumere  Eucharistiam 
sub   utraque   specie    quam  sub   specie   panis  tantum. 

Et  videtur  quod  sic.  Primo,  ex  parte  sacramenti  *.  Quia 
utilius  est  sumere  sacramentum  integrum ,  seu  integre , 
quam  imperfectum,  seu  partialiter. 

Et  si  dicatur  quod  non  est  hic  differentia  secundum 
perfectum  et  imperfectum,  integrum  aut  diminutum ,  to- 
tum  vel  partem,  nisi  in  significando,  contra:  -  Sacramenta 
efficiunt  quod  significant  *.  Ergo  imperfectio  in  significando 
redundat  in  imperfectionem  in  conferendo :  alioquin  aliud 
efficeret  et  aliud  significaret,  dum  significaret  partem  et 
efficeret  totum. 

II.  Secundo,  ex  parte  quoque  sacramenti  *.  Utilius  est 
tangi  a  Christo  pluribus  diversarum  rationum  instrumentis 
quam  uno  tantum.  Sed  communicans  sub  utraque  specie 
tangitur  a  Christo  instrumentis  diversarum  rationum:  com- 
municans  autem  sub  altera  tantum  tangitur  a  Christo  uno 
tantum  instrumento.  Ergo. 

Maior  est  per  se  nota.  Quoniam  diversarum  rationum 
instrumenta  ad  diversas  utiHtates  per  se  ordinantur:  ut 
patet  in  artificialibus. 

Minor  autem  manifestatur.  Quia  species  vini,  vel  saltem 
potatio  ipsa,  instrumentum  est  quoddam  ipsius  Christi  ad 
laetificandum  animam  *;  et  similiter  species  panis,  vel 
saltem  manducatio  ipsa,  instrumentum  est  Christi  ad  con- 
firmandum  hominis  animum  *;  sicut  de  aqua  baptismi 
Augustinus  dicit  *  quod  corpus  tangit  et  cor  abluit.  -  Et 
confirmatur.  Quia  potus  sacramentalis  significat  potum 
spiritualem.  Regula  autem  generalis  est  quod  sacramenta- 
les  actus  sunt  instrumenta,  aut  quasi  instrumenta,  divinae 
virtutis.  -  Et  confirmatur  rursus  ex  eo  quod,  si  significatus 
effectus  per  sumptionem  Eucharistiae  non  provenit  in 
sumentem ,  dicimus  quod  hoc  non  est  ex  defectu  sacra- 
menti,  quin  conferret  quod  significaret,  sicut  et  cetera  sa- 
cramenta  conferunt  quod  significant,  sed  ex  indispositione 
sumentis.  -  Haec  enim  omnia  attestantur  quod  huiusmodi 
sacramentalibus  Christus  utitur  ut  instrOmentis  :  quod  erat 
assumptum.  Constat  enim  haec,  scilicet  speciem  panis  et 
vini,  seu  manducationem  et  bibitionem  sacramentales,  di- 
versarum  esse  rationum :  sicut  diversarum  sunt  rationum 
in  esse  naturali. 

III.  Tertio,  ex  eftectuum  differentia  *.  Utilius  est  com- 
edere  spiritualiter  et  bibere  spiritualiter  sacramentum  hoc, 
quam  illud  spiritualiter  comedere  tantum. 

Et  si  dicatur  quod  comedere  spiritualiter  et  bibere 
spiritualiter  sunt  idem :  -  contra.  Tum  quia  comedere  spi- 
ritualiter  est  actus  intellectus,  utpote  spectans  ad  fidem 
et  contemplationem :  iuxta  illud  Eccli.  xv  *,  Cibavit  illum 
pane  vitae  et  intellectus ,  et  illud  Augustini  *,  Crede  et 
manducasti.  Bihere  vero  est  actus  affectivae  partis,  utpote 
spectans  ad  dulcedinem  caritatis  et  delectationem  spiritus : 
iuxta  illud,  Et  vinum  laetifcat  cor  hominis  *,  et  rursus, 
Torrente  voluptatis  tuae  potabis  eos  *. 

Et  confirmatur  hoc  ex  ipsa  diversitate  signorum.  Di- 
versa  enim  signa  sacramentalia  oportet  diversa  quoque 
habere  significata.  Et  propterea,  quia  manducare  et  bibere 
sunt  diversa  signa  sacramentalia,  consequens  est  ut  diversa 
quoque  habeant  significata.  Si  enim  idem  significarent , 
alterum  superfluum  esset  in  significando. 

Et  confirmatur  rursus  ex  proprietate  attributorum  si- 
gnatorum.  Nam  calici  sacramentali  attribuitur  quod  signi- 
ficat  expresse  mortem  Christi,  redemptionemque  per  illius 
sanguinem  peractam,  vitam  animae,  laetitiam  cordis,  etc. 

IV.  Quarto  arguitur  ducendo  ad  inconveniens  *.  Sacer- 
dos  celebrans,  sumpto  sacfamento  sub  specie  panis,  quae- 


Cf.  num.  XIII, 


"Cf.  qu.LXii,art. 
I,  ad  1. 


Cf.  nnm.  xiv. 


*Ps.  ciii.vers.  15. 


•  Ibid. 

'Inloan.Evatig. 
tract.  LXXX. 


•  Cf.  num.  XV. 


*  Vers.  3. 

'Inloan.Evang. 
tract.XXV.num. 
12.  -  Cf.  can.  Vt 
quid,  de  Conse- 
crat.,  dist.  II. 

*  Ps.  au,  vers.  15. 

*  Ps.  XXXV,  vers. 
9- 


•  Cf.  num.  XVI. 


StTMMAE   ThEOI,.    D.  ThOMAE  T.   IX. 


3a 


2DO 


QUAESTIO  LXXX,  ARTICULUS  XII 


*  Num.  vii. 

*  Num.  XI. 


*  Aristot.  Phystc. 
lib.  II,  cap.  III, 
n.  3,  8.  Th.  lect. 
\;Metaphys.\\b. 
IV,  cap.  II,  n.  3, 
8.  Th.  lib.  V, 
lect.  II. 


*  Num.  seq. 

*  Num.  XI. 

*  Cf.  num.  XII. 

*  Cf.  num.  praec. 


ritur  an  postea,  sumendo  sub  specie  vini,  aliquid  utilitatis 
spiritualis  acquirat,  aut  nihil?  Si  dicatur  quod  acquirit  ali- 
quid  spiritualis  utilitatis  intus  in  anima,  habetur  intentum, 
scilicet  quod  utilius  est  sumere  sub  utraque  specie  quam 
sub  altera  tantum.  Et  rursus,  cum  par  sit  ratio,  propor- 
tionaliter  tamen,  de  sacerdote  et  laico  digne  sumente,  uti- 
lius  erit  laico  digne  sumenti  sumere  sub  utraque  specie 
quam  sub  altera  tantum. 

Si  dicatur  quod  nihil  spiritualis  fructus  acquirit  ex 
calice,  sequitur  quod  potus  ille  sacramentahs  non  confert 
sacerdoti  quod  significat.  Et  cum  infructuositas  ista  non 
proveniat  ex  parte  sacramenti,  quoniam  calix  ille  est  calix 
vitae  non  solum  contentivus  sed  coUativus ;  nec  proveniat 
ex  parte  sacerdotis ,  quoniam  supponimus  ipsum  digne 
celebrare :  consequens  est  quod  non  nisi  temere  et  volun- 
tarie  negatur  fructus  sumptionis  sub  secunda  specie. 

V.  In  oppositum  est  Auctor  in  littera  huius  duodecimi 
articuli,  in  calce,  dicens:  Potest  autem  a  populo  corpus 
sine  sanguine  sumi:  nec  exinde  sequitur  aliquod  detri- 
mentum ,  quia  sacerdos  in  persona  omnium  sanguinem 
offert  et  sumit,  et  sub  utraque  specie  totus  Christus  con- 
tinetur.  Ubi  clare  vides  dictum,  nec  exinde  sequitur  aliquod 
detrimentum.  Quod  falsum  esset  si  damnum  spiritualis 
fructus  populus  incurreret  sumendo  corpus  et  non  sumendo 
calicem. 

VI.  Ad  evidentiam  veritatis  quaestionis  huius,  tria  agenda 
sunt :  primo ,  declarandae  sunt  duae  radices  difficultatis ; 
secundo,  prosequemur  primam  radicem  * ;  et  tertio,  pro- 
sequemur  secundam  *. 

Quoad  primum ,  sciendum  est  quod ,  quia  sacramenta 
novae  legis  conferunt  quod  significant,  ideo  in  duplici 
consueverunt  locari  genere :  quatenus  enim  conferunt,  lo- 
cantur  in  genere  causae  instrumentalis ,  aut  quasi  instru- 
mentalis ;  quatenus  vero  significant ,  locantur  in  genere 
signi  sensibilis.  Et  propterea  de  sacramentis  dupliciter 
loqui  contingit :  vel  ut  habent  rationem  causae ;  vel  ut 
habent  rationem  signi.  Cum  enim  de  virtute  sacramento- 
rum  est  sermo,  ad  causalitatem  sacramenti  spectatur :  vir- 
tus  enim  causalitatem  sonat.  Et  similiter,  cum  de  sacra- 
mentali  medicina  est  sermo,  ad  causalitatem  quoque  spe- 
ctatur:  inter  causas  enim  medicina  locatur  *.  Et,  breviter, 
cum  de  efficacia  aut  effectu  alicuius  sacramenti  agitur, 
ad  causalitatem  spectatur.  Quando  autem  de  significato  aut 
significatione  sacramenti  est  sermo,  clare  liquet  quod  sa- 
cramentum  inquantum  signum  tractatur. 

Duabus  igitur  in  sacramento  inventis  conditionibus , 
scilicet  quod  est  causa  et  quod  est  signum,  quod  confert 
et  quod  significat,  dif&cultas  in  proposita  quaestione  ex 
utraque  oritur.  Nam  ex  eo  quod  Dominicus  calix  non 
minorem  habet  virtutem  quam  sacra  hostia,  nec  minus 
natus  est  conferre  quam  sacra  hostia  confert;  rationi  con- 
sentaneum  est  ut,  quemadmodum  sacrae  hostiae  esus  pro- 
prium  habet  fructum  spiritus  in  anima  edentis,  ita  sacri 
calicis  potus  proprium  habeat  fructum  spiritus  in  anima 
bibentis.  Ac  per  hoc,  duplex  fructus  utiliorem  monstrat 
sumptionem  sacramenti  sub  utraque  specie  quam  sub  al- 
tera  tantum. 

Similiter,  quia  non  minus  Dominicus  calix,  cum  eius 
potu  sacramentali,  significat  interiorem  fructum  spiritus, 
quam  sacra  hostia,  cum  eius  esu,  significat  interiorem 
spiritus  fructum;  consequens  est  ut,  sicut  donum  spiritus 
significatum  esu  sacrae  hostiae  absque  dubio  acquiritur, 
ita  donum  spiritus  significatum  potu  sacri  calicis  absque 
dubio  habeatur  a  digne  bibente.  Et  sic  ex  multiplicato 
dono  iuxta  diversitatem  signi,  utilius  concluditur  commu- 
nicare  sub  utraque  specie  quam  sub  altera  tantum. 

Oritur  ergo  tota  huius  quaestionis  difficultas  ex  diver- 
sitate  sacramentalis  causae ,  vel  sacramentalis  signi ,  aut 
utriusque.  Et  propterea  diligenter  excutienda  est,  primo, 
virtus  atque  causalitas  huius  sacramenti  *;  et  deinde  signi- 
ficatio  *.  His  enim  patefactis,'  facile  erit  nodum  solvere 
quaestionis  *.  -  Haec  de  primo. 

VII.  Quoad  secundum  *,  ut  clare  appareat  veritas,  et 
cognoscatur  quid  in  Eucharistiae  sacramento  est  causa,  et 
quomodo  causat,  declaranda  per  ordinem  sunt  tria.  Primum 


Cf.  num.  vm. 


Cf.  num.  IX. 


*  Symb.  S.Atha- 
nas. 


est  quod  causans  non  est  virtus  aliqua  in  sacramento, 
aut  divina  assistentia :  sed  est  res  contenta  in  Eucharistia. 
Secundum  *  est  quod  huiusmodi  res  contenta  causans 
non  est  minus  res  concomitanter  contenta,  quam  res  con- 
tenta  ex  vi  conversionis.  Tertium  *  est  quod  res  contenta 
in  hoc  sacramento  causat  absque  aliquo  sensibili  instru- 
mento. 

Primum  horum,  scilicet  quod  res  causans  seu  conferens 
spiritualem  fructum  in  sumptione  Eucharistiae  est  res  con- 
tenta  in  Eucharistia,  ab  omnibus  est  confessum  qui  con- 
fitentur  Christum  realiter  contineri  sub  hoc  sacramento: 
ipse  enim  Christus,  perfectus  Deus  et  perfectus  homo  *, 
est  largitor  omnis  fructus  gratiae,  et  est  res  contenta  sub 
hoc  sacramento.  Et  hinc  absque  controversia  habetur  quod 
non  oportet  recurrere  in  usu  huius  sacramenti  ad  virtutem 
aliquam  in  sacramento  positam  per  modum  intentionis, 
aut  ad  divinam  assistentiam ,  sicut  in  aliorum  sacramen- 
torum  usu  et  in  huius  sacramenti  consecratione  recurritur. 
Singulare  est  enim  in  hoc  sacramento,  in  quo  solo  usus 
a  consecratione  separatur,  quod  ipsum  fontem  gratiae 
praesentialiter  habeat  ut  rem  in  sacramento  contentam.  Et 
ex  hac  singulari  excellentia  provenit  ut,  sicut  per  seipsum 
in  seipso  fons  gratiae  sub  sacramento  continetur,  ita  per 
seipsum  conferat  sacramenti  fructum. 

VIII.  Secundum  *  autem,  scilicet  quod  non  minus  ad  "Cf.num.praec 
conferendum  fructum  huius  sacramenti  concurrit  res  con- 

tenta  concomitanter  quam  res  contenta  ex  vi  sacramenti 
seu  conversionis,  declaratur  recolendo  quod  dupliciter  res 
aliqua  continetur  sub  hoc  sacramento.  Vel  ex  vi  sacra- 
menti  seu  conversionis :  et  sic  sub  hostia  continetur  corpus 
Christi  tantura,  ita  quod  nec  sanguis  nec  anima  nec  deitas 
sic  continetur  sub  hostia;  et  similiter  in  calice  ex  vi  sa- 
cramenti  solus  sanguis  continetur ,  ita  quod  nec  Christi 
corpus  nec  anima  nec  deitas  sic  continetur  sub  specie  vini. 
Vel  concomitanter :  et  sic  sub  hostia  continetur  tam  san- 
guis  Christi  quam  eius  anima  et  deitas;  et  similiter  sub 
specie  vini  continentur  concomitanter  Christi  corpus,  anima 
et  deitas.  Ex  his  enim  constat  quod  nec  sub  specie  panis 
nec  sub  specie  vini  continetur  Christi  anima,  et  similiter 
deitas,  nisi  concomitanter. 

Quo  stante,  declaratur  propositum  sic.  Spiritualis  fru- 
ctus  Eucharistiae  non  minus  causatur  a  Christi  anima  et 
ab  eius  deitate  quam  a  Christi  corpore  seu  sanguine.  Sed 
tam  deitas  quam  anima  Christi  est  res  concomitanter  exi- 
stens  sub  sacramento.  Ergo  non  minus  causat  fructum 
spiritualem  Eucharistiae  res  concomitanter  contenta  quam 
res  ex  vi  sacramenti  contenta. 

Processus  totus  est  clarus,  cum  minore  iam  declarata.  - 
Prima  autem  propositio  per  se  evidens  est.  Tum  quia  dei- 
tas  praesens  personaliter  est,  quae  maxime  confert  fructum 
hunc  spiritualem.  —  Tum  quia  Christus  in  hoc  sacramento 
praesens  confert  voluntarie  dona  sui  Spiritus.  Voluntaria 
autem  collatio  principaliter  et  maxime  pendet  a  voluntate, 
quae  est  in  anima.  -  Tum  quia  plus  est  quam  quod  dixi : 
nam  tam  sanguis  quam  corpus  Christi  vim  cibandi  atque 
potandi  habet  ex  coniunctione  ad  deitatem;  nisi  enim  esset 
corpus  Verbi  et  sanguis  Verbi,  quod  in  principio  erat 
Deus  *,  non  conferret  vitam  aeternam. 

IX.  Tertium  *  autem,  scilicet  quod  Christus  in  hoc  sa- 
cramento  contentus  confert  per  seipsum,  et  non  per  ali- 
quod  sensibile  instrumentum,  spiritualem  fructum,  declara- 
tur  tripliciter.  Primo  quia,  ubi  est  praesens  agens  suf&ciens 
per  seipsum,  non  est  opus  instrumento,  nec  consuevit 
adhiberi  instrumentum. 

Secundo,  quia  sic  se  habet  esus  et  potus  sacramentalis 
ad  hoc  alimentum  spiritus,  sicut  se  habet  tam  manduca- 
tio  quam  potus  naturalis  ad  alimentum  corporale.  Sed  in 
nutritione  corporali  panis  et  vinum  non  per  instrumenta, 
sed  secundum  seipsa  alunt :  quoniam,  ut  dicitur  in  II  de 
Anima  * ,  alimentum  secundum  suam  substantiam  nutrit. 
Et  similiter  edere  et  bibere  non  sunt  instrumenta  alimenti 
corporalis  ad  alendum  corpus,  sed  comedere  concurrit  ut 
adducens  alimentum  siccum,  et  bibere  ut  adducens  ali- 
mentum  humidum :  constat  autem  secundum  philosophiam 
quod  adproximatio  agentis   et  patientis,  alimenti  et  aliti, 


"  loan. 
vers.  1. 
•  Cf.  num, 


cap. 


*  Cap.  IT,  n.  13.  - 
S.  Th.  lect.  IX. 


QUAESTIO  LXXX,  ARTICULUS  XII 


231 


•  Ad  Rom.,  cap. 
XII,  vers.  5. 
•*  Proverb.  cap. 
XXII,  vers.  28. 


I 


'  l  ad  Cor.,  cap. 
XII,  vers.  11. 


I 


•  Cf.  num.  VI. 

•  Ibid. 


non  locatur  inter  instrumenta.  Relinquitur  igitur,  ex  hoc 
quod  Christus  continetur  in  hoc  sacramento  ut  alimen- 
tum,  ut  species  panis  et  vini  attestantur,  quod  ipse  secun- 
dum  seipsum  nutriat  spiritum  sumentium :  et  similiter,  ex 
hoc  quod  ad  sumentium  animas  pervenit  eo  ipso  quod 
manducatur  et  bibitur  sacramentaliter ,  quod  esu  et  potu 
sacramentali  non  utitur  ut  instrumentis ,  sed  ut  approxi- 
mationibus  alimenti  ad  hominem  qui  alcndus  est. 

Tertio,  quia  de  divinis  sacramentis  oportet  sapere  ad  so- 
brietatem  *,  non  excedendo  limites  patrum  nostrorura  **. 
Accepimus  autem  ex  Ecclesiae  doctrina  incomprehensibi- 
lem  ac  ineffabilem  coniunctionem  Christi  et  specierum 
sacramentalium  sub  ratione  continentis  et  contenti  vera- 
citer  praesentis,  et  signi  et  signati,  et  huiusmodi :  et  non 
secundum  rationem  agentis  et  instrumenti.  Et  propterea 
voces  huiusmodi  tanquam  profanae  novitates  vitandae 
sunt. 

X.  Ex  quibus  omnibus  infertur  primo,  quod  in  calice 
et  hostia  non  sunt  diversae  virtutes  collativae  spiritualis 
gratiae:  sed  una  tantum  est  res  utrobique  conferens,  sci- 
licet  Christus  ipse,  secundum  seipsum  et  non  per  virtutes 
medias. 

Infertur  secundo,  quod  in  hostia  et  calice  Christus  non 
utitur  diversis  instrumentis  ad  conferendum  fructum  spi- 
ritus :  quia  utrobique  nullo  utitur  sensibili  instrumento  ad 
huiusmodi  collationem. 

Et  quia,  exclusa  omni  virtute  media,  et  excluso  omni 
instrumento  medio,  nuUa  remanet  ex  parte  Christi  prae- 
sentis  differentia  causandi,  distribuendi  seu  conferendi  sub 
utraque  specie,  nisi  voluntas  dividens  singulis  prout  vult*; 
ideo  infertur  tertio,  quod  quaecumque  argumenta  ad  pro- 
bandam  diversitatem  fructuum  spirituaUum  in  sumptione 
utriusque  speciei  ex  diversitate  virtutum  sacramentalium, 
vel  sacramentaliura  instrumentorum,  vel  raodorura  confe- 
rendi,  et  aliorum  eiusmodi,  ex  falso  procedunt  principio, 
nihilque  valent,  utpote  absque  fundamento  erecta. 

Quo  fit  ut,  considerando  sacramentum  Eucharistiae 
infra  latitudinera  causae ,  prout  est  collativura  spiritualis 
gratiae,  nutritivura  animae,  et  medicina  eiusdem,  nuUa  sit 
differentia  inter  species  ipsas  inter  se ;  et  simiUter  nuUa 
sit  differentia  inter  utramque  simul  et  alteram  tantum. 
Quoniam,  ut  ex  dictis  patet,  una  et  eadera  oranino,  absque 
orani  virtute  media,  absque  omni  sensibili  instrumento 
medio,  est  utrobique  et  in  altera  tantum  cuiuscumque 
spiritualis  doni  causa ,  scihcet  Christus  ipse  personaliter 
praesens  secundum  deitatera  et  humanitatem.  -  Haec  de 
secundo  *. 

XI.  Quoad  tertiura  *,  advertendum  est  quod  diversitas 
in  significando  quae  ingerit  difficultatem,  dupliciter  inve- 
nitur  in  hoc  sacramento.  Invenitur  siquidem  et  diversitas 
signi,  quia  aliud  signum  est  species  panis  cum  ipsius  esu, 
et  aliud  signum  est  species  vini  cum  eius  potu :  et  diver- 
sitas  modi  significandi.  Et  haec  invenitur  duphciter:  hoc 
est,  coraparando  species  inter  se,  sicut  expressius  signiiicat 
redemptionera  nostrara  per  Christi  mortera  calix,  in  quo 
ut  separatus  raonstratur  sanguis  a  corpore,  quara  hostia; 
et  comparando  utramque  simul  speciem  sacraraenti  ad 
alteram  tantum,  nara  utraque  simul  significat  integre  refe- 
ctionem  spiritualem,  singulae  autem  species  imperfecte 
repraesentant  illara,  una  scilicet  ut  cibura  et  altera  ut 
potum. 

Nulla  autem  harura  diversitatum ,  si  diligenter  perspe- 
xeriraus,  diversitatera  aliquara  in  fructu  spirituali  huius  sa- 
cramenti  arguit.  Quod  quadrupliciter  manifestatur.  Primo, 
ex  comraunibus.  Quoniam  nec  signorum  diversitas,  nec  di- 
versus  modus  significandi,  diversitatem  arguit  in  re  signata: 
sed  una  eaderaque  res  oronino  irarautata  et  diversis  signis 
et  diversimode  potest  signari ;  ut  patet  cum  unus  idemque 
homo  repraesentatur  per  imaginera  in  speculo,  et  per  sta- 
tuam,  picturam,  etc,  et  ab  una  perfectius  et  ab  alia  im- 
perfectius  repraesentatur ;  ex  his  enim  diversitatibus  in  signis 
et  significationibus  nulla  circa  rem  signatam  varietas  mon- 
stratur. 

Secundo ,  declaratur  exemplo  in  baptismo.  Imraersio 
siquidem  quae  in  celebratione  baptismi  fit,  significat  eum 


qui  baptizatur  consepeliri  Christo ,  et  emersio  significat 
resurgere  eundem  cum  Christo  in  novitatem  vitae,  iuxta 
illud  Apostoli,  ad  Rom.  vi  * :  Consepulti  sumus  cum  Christo 
per  baptismum  in  mortem,  ut,  quomodo  Christus  surrexit 
a  mortuis ,  ita  et  nos  in  novitate  vitae  ambulemus.  Si 
tamen  aliquis  baptizatur  non  per  modum  immersionis,  sed 
per  modum  effusionis  aut  aspersionis,  deficit  tunc  bapti- 
smo  dictus  modus  significandi;  et  non  propterea  is  qui 
baptizatur  rainus  est  consepultus  Christo ,  aut  minus  re- 
surgit  in  novitatera  vitae,  quara  ille  qui  baptizatus  est 
per  iraraersionem.  Hinc  enim  manifeste  habes  quod  non 
solum  in  coramuni  loquendo ,  diversitas  seu  defectus  in 
modo  significandi  nullam  varietatera  arguit  in  re  signata: 
sed  etiam  in  speciali  de  sacramentahbus  signis  loquendo, 
defectus  in  significando  nihil  adimit  de  fructu  sacramenti, 
et  plenitudo  in  significando  nihil  adiungit  ad  fructura  sa- 
cramenti.  Aequale  siquidem  donum  ex  baptismo  recipiunt 
baptizatus  per  immersionem  et  baptizatus  per  aspersio- 
nem ,  quaravis  magna  sit  diversitas  utrobique  in  signifi- 
cando. 

Tertio,  ex  ratione.  Quia  aliud  est  diminute  seu  partia- 
liter  significare :  et  aliud  est  significare  diminutum  seu 
partem.  Priraura  invenitur  in  singulis  seorsura  huius  sa- 
cramenti  speciebus:  secundum  autera  non;  et,  ut  patet, 
non  sequitur  ex  primo.  Sirailiter  aliud  est  plenius  seu  ex- 
pressius  significare :  et  aliud  est  pleniorera  fructum  signi- 
ficare.  Et  simUiter  aliud  est  integre  significare:  et  aliud 
est  totaliter  significare  *.  Et  sirailiter  aliud  est  diversis  signis 
significari :  et  aliud  est  diversa  significari.  Diversitas  nara- 
que  tam  signorum  quara  modorum  significandi  in  signis 
ipsis  sistit,  et  non  pertransit  ad  rem  signatam:  sunt  enim 
conditiones  signorum ,  et  non  rei  signatae.  Et  propterea 
inter  signa  et  signorum  conditiones  advertenda  est  diffe- 
rentia  haec,  quod  signo  quidem  respondet  signatum,  sed 
diversitati  signorum  non  respondet  diversitas  rei  signatae ; 
et  similiter  modo  signandi  non  respondet  raodus  rei  si- 
gnatae.  Et  ratio  est  quia  una  et  eadem  oranino  iramutata 
res  potest  et  diversis  signis  et  diversimode  signari. 

Quarto,  declaratur  descendendo  ad  propositura  sacra- 
mentum  exemplariter.  Diversa  in  primis  signa,  scilicet  ho- 
stia  comesta  et  calix  bibitus,  non  diversos  sacramenti  fru- 
ctus,  sed  unum  atque  eundem  spiritualem  fructum  signi- 
ficant :  nam  manducare  et  bibere  spiritvjaHter  unura  et  idera 
sunt,  ut  testatur  Augustinus,  super  loan.,  Homil.  *  XXV, 
super  illo  textu,  Qui  venit  ad  me  non  esuriet,  et  qui  credit 
in  me  non  sitiet  in  aeternum ,  loan.  vi  *.  Inquit  enim : 
Qui  venit  ad  me,  hoc  est  quod  ait,  Qui  credit  in  me.  Et 
quod  dixit,  Non  esuriet,  hoc  intelligendum  est,  Et  non 
sitiet  unquam :  utroque  enim  illa  significatur  aeterna  sa- 
tietas  ubi  nulla  est  egestas.  Ubi ,  ex  hoc  quod  sitire  et 
esurire  ponitur  idem,  manifeste  patet  quod  manducare  et 
bibere  sunt  idem:  et  quod  alimentum  satians  esu,  et  ali- 
mentum  satians  potu,  sunt  idem,  secundum  rectum  phi- 
losophiae  iudiciura;  iuxta  illud  III  Physic.  * :  Si  posse  sa- 
nari  et  posse  infirmari  sunt  idem,  sanari  et  infirmari 
sunt  quoque  idem ,  et  similiter  sanitas  et  infirmitas  sunt 
idem. 

Diversi  deinde  modi  significandi  non  diversos  fructus 
spiritualis  modos  significant :  sed  excellentem  illum  fructum 
diversimode  significari  decet,  ut,  sic  significante  uno,  et 
sic  repraesentante  alio,  et  sic  repraesentante  utroque,  unus 
et  idem  fructus,  inadaequatus  omnibus  et  singulis  signis, 
utpote  superexcedens  quaecuraque  huiusmodi  signa  quo- 
cumque  raodo  illura  significantia,  utcumque  innotescat,  et 
in  sumraa  veneratione  habeatur ,  et  toto  corde  deside- 
retur. 

Coasentaneum  autem  rationi  esse  patet  ut  diversa  signa 
sensibilia,  et  diversimode  significantia ,  ad  unum  spiritua- 
lem  inteUigibiHs  ordinis  fructura  repraesentandum  sint  in- 
stituta  a  divina  Sapientia  disponente  omnia  suaviter  *.  Sen- 
sibiHa  enim  valde  defective  repraesentant  exceUentiara  in- 
telligibilium  rerum:  et  praecipue  tam  excelsam  rem  quae 
est  hoc  sacraraento  signata  et  est  Ulius  fructus,  intema 
scilicet  satietas  spiritus  secundum  participationem  aeternae 
satietatis.  Unde  non  solum  ex  ipsis  sacramentalibus  signis. 


Vers   4. 


*  Cf.  infra,  Nec 
obstat. 


Al.  Tract. 


Vers.  35. 


•  Cap.  I,  n.  10.  - 
S.  Th.  lect.  II. 


'  Sap.  cap.  VIII, 
vers.  1. 


252 


QUAESTIO  LXXX,  ARTICULUS  XII 


•  Num.  I. 


sed  et  ex  aliis  innumeris  defective  significatur  huius  sacra- 
menti  fructus. 

Nec  obstat  quod  dicatur  Eucharistiam  sub  utraque  specie 
integre  repraesentare  internam  refectionem.  Quoniam  hu- 
iusmodi  integritas  seu  totalitas  repraesentandi  non  simpli- 
citer  et  absolute,  sed  respective  ad  singulas  species  intel- 
Hgitur :  tanquam  si  diceretur  quod  totum  Eucharistiae  sa- 
cramentum  repraesentat  internam  refectionem,  non  partia- 
Hter  ut  species  panis,  nec  partialiter  ut  species  vini,  sed 
complectendo  utrumque.  Cum  quo  stat  quod  utrumque 
simul  imperfecte  illam  repraesentat,  sed  non  ita  imperfecte 
sicut  aherum  tantum.  Singulae  enim  species,  et  ambae 
simul,  repraesentant  non  partem,  sed  totam  internam  re- 
fectionem  spiritus:  sed  non  repraesentatur  totaliter  ab  ali- 
qua  earum,  nec  ab  ambabus  simul,  nec  ab  innumeris  aliis. 

Patet  ergo  diversitatem  sacramentalium  signorum  et 
modorum  significandi  in  hoc  Eucharistiae  sacramento  nul- 
lam  inferre  diversitatem  in  fructu  spirituaU  significato. 

Nec  ex  admixto  conferendi  actu  diversificari  significa- 
tum  sacramenti  fructum  putes.  Nam  si  diversitas  signi  et 
modi  significandi  non  redundat  in  signatum,  quod  per  se 
respicit  signum,  multo  minus  huiusmodi  diversitas  redun- 
dabit  in  collatum,  quod  per  accidens,  seu  per  quandam 
annexionem  respicit.  -  Et  confirmatur.  Quia,  sicut  com- 
muniter  fatemur  sacramentis  novae  legis  conferri  quod 
significatur,  ita  communiter  abhorremus  quod  modus  con- 
ferendi  commensuretur  modo  significandi. 

XII.  Ex  quibus  omnibus  collige  quod,  quatuor  inventis 
in  Eucharistiae  sacramento  integro ,  sciHcet  re  contenta, 
qui  Christus  est ;  modo  continendi ,  sciHcet  ex  vi  sacra- 
menti  et  concomitanter ;  signis,  significatione,  cum  modo 
significandi;  et  collatione:  cum  constet  quod  maior  uti- 
Htas  spiritus  spectet  ad  maiorem  collationem  a  re  contenta 
procedentem,  et  non  ad  modum  continentiae  nec  ad  di- 
versitatem  signorum,  significationum  aut  modorum  signi- 
ficandi ;  et  res  contenta  sub  utraque  specie  sit  omnino  una 
et  eadem,  et  non  magis  conferat  spiritualem  fructum  sub 
una  quam  sub  aHa,  aut  sub  utraque  quam  sub  una,  ut- 
pote  nuUo  mediante  instrumento,  nullaque  mediante  virtute 
utens  in  huiusmodi  collatione;  consequens  est  ut  nuUa 
maior  utilitas  spiritualis  fructus  proveniat  in  sumente  sa- 
cramentum  sub  utraque  specie,  quam  proveniat  in  sumente 
sacramentum  sub  altera  tantum  specie.  Et  hoc  intellige, 
ceteris  paribus.  Ita  quod,  ut  exemplariter  dicatur,  si  sunt 
hic  duo  aequaliter  dispositi  ad  communionem,  et  unus 
communicet  sub  specie  panis  tantum,  alter  vero  sub  utra- 
que  specie,  non  plus  prodest,  quoad  gratiam  et  spiritua- 
lem  fructum,  sacramentum  Eucharistiae  communicanti  sub 
utraque  specie,  quam  communicanti  sub  specie  panis  tan- 
tum.  Et  ratio  est  dicta :  quia  non  intervenit  maior  coUatio, 
quamvis  interveniat  maior  significatio.   -    Haec  de  tertio. 

XIII.  Ad  argumenta  in  oppositum  respondendo,  dicitur 
ad  primum  *  quod  sine  dubio  utilius  est  sumere  totum 
fructum  sacramenti  quam  partem  fructus  eiusdem:  non 
tamen  utilius  est  sumere  totum  sacramentum  quam  partem 
sacramenti,  ubi  tota  vis  sacramenti  non  minus  est  in  parte 
quam  in  toto,  sicut  est  in  proposito.  Quoniam  totus  Chri- 
stus  continetur  in  toto  sacramento  et  in  qualibet  eius 
parte:  nec  est  differentia  nisi  in  significando,  non  totum 
vel  partem,  perfectum  vel  imperfectum,  sed  in  significando 
partialiter  vel  integre,  perfecte  vel  imperfecte. 

Unde  cum  instatur  quod  sacramenti  pars  aliud  significa- 
ret  et  aliud  conferret,  quia  significaret  partem  et  conferret 
totum :  duplex  defectus  committitur.  Primus  est  qui  dictus 
est,  quod  pars  sacramenti  significet  partem  fructus.  Signi- 
ficat  enim  totum  fructum,  sed  partialiter.  -  Secundus  est 
quod,  dato  quod  significaret  partem  et  conferret  totum, 
non  propterea  derogaretur  regulae  sacramentali  qua  dicitur, 
Sacramenta  conferunt  quod  significant.  Quoniam  verifica- 
retur  quod  conferret  id  quod  significat,  quamvis,  ultra  hoc, 
conferret  aliquid  plus.  Multum  enim  inter  se  distant  haec, 
conferre  aliud,  et ,  conferre  illud  et  aliquid  plus.  Unde 
ex  hoc  quod  pars  sacramenti  confert  quidquid  confert 
totum,  et  affirmatur  quod  confert  quod  significat,  et  quod 
confert  plus  quam  explicite  significet. 


*  Num. 
cundo. 


XIV.  Ad  secundum  *  dicitur  quod  minor  est  falsa.  Non  *  Num.  n. 
sunt  enim  instrumenta  Christi  contenti  in  Eucharistia  spe- 

cies  sacramentales  aut  usus  earum,  vere  et  proprie  lo- 
quendo.  Quod  ideo  addo,  quoniam,  si  alicubi  scriptum 
inveniatur  quod  haec  sunt  instrumenta  aut  quasi  instru- 
menta  divina,  pie  exponendum  est:  vel  de  instrumento  ad 
excitandam  devotionem,  et  non  ad  conferendum  sacramenti 
fructum ;  vel  instrumenti  nomine  intelligendum  est  id  sine 
quo  non.  Secundum  enim  huiusmodi  extensionem  nomi- 
num  verificatur  quod  species  et  earum  usus  sunt  instru- 
menta  ad  fructum  sacramenti :  quia  sine  eis  in  re  vel  in 
voto  non  confertur  sacramenti  fructus  a  re  contenta  sub 
sacramento. 

Ubi  scito  quod  huiusmodi  species  et  usus  earum  con- 
veniunt  cum  aliis  sacramentis  non  solum  in  significando, 
sed  etiam  in  conferendo.  Et  propterea,  sicut  aqua  bapti- 
smi  corpus  tangit  et  cor  abluit ,  sic  hostia  sacra  corpus 
tangit  et  cor  alit.  Sed  multum  differunt  in  modo  confe- 
rendi.  Quoniam  in  aliis  sacramentis  Christus  mediante  vir- 
tute  sacramentali  confert  effectum:  hic  autem  immediate 
per  seipsum  fructum  confert  sacramenti.  Et  propterea  esto 
cautus  cum  obiiciuntur  huiusmodi  similitudines. 

Ad  confirmationem  dicitur  quod  actus  sacramentales 
sunt  in  duplici  differentia.  Quidam  enim  sunt  qui  inter- 
veniunt  in  ipsa  confectione  sacramenti.  Et  de  his  verifi- 
catur  quod  sunt  actus  instrumentales.  -  Quidam  vero  sunt 
qui,  post  confectum  sacramentum,  ad  usum  solummodo 
spectant  sacramenti.  Et  hi  non  sunt  actus  instrumentales 
ad  conferendum  sacramenti  fructum :  sed,  ut  dictum  est  *, 
se  habent  ut  approximationes  nutrimenti  ad  id  quod  nu- 
tritur.    Tales  autem  sunt   de   quibus   est  sermo  praesens. 

Ad  aliam  confirmationem  dicitur  quod  non  ideo  simile 
reddimus  iudicium  de  Eucharistia  et  baptismo  et  aliis  sa- 
cramentis,  dicendo  quod  non  provenit  ex  defectu  sacra- 
menti  si  infructuose  quandoque  suscipiuntur,  quasi  eodem 
modo  Christus  operetur  in  hoc  sacramento  et  in  aliis: 
cum  constet  quod  non  eodem  modo  Christus  est  in  hoc 
sacramento  et  in  aliis ;  quoniam  hic  est  per  seipsum  prae- 
sens,  in  aliis  per  suam  virtutem  vel  assistentiam.  Sed  hoc 
ideo  dicitur  quia  quantum  ad  collationem  spiritualis  gra- 
tiae  idem  est  iudicium:  in  omnibus  enim  confertur  spi- 
rituale  donum  si  digne  suscipiuntur. 

XV.  Ad  tertium  *  dicitur  quod ,  ceteris  paribus ,  non 
est  utilius  spiritualiter  comedere  et  bibere  sacramentum 
quam  comedere  tantum:  quia  comedere  et  bibere  spiri- 
tualiter  Christum  sunt  unum  et  idem  inter  se ;  et  non 
differunt  a  comedere  et  bibere  spiritualiter  Eucharistiam 
nisi  sola  relatione  ad  sacramentum.  Constat  enim  quod 
utilitas  graduatur  secundum  interiorem  spiritus  fructum, 
et  non  secundum  relationem  ad  sacramentum :  quoniam 
relatio  huiusmodi  non  facit  meHus,  sed  solam  habitudinem 
ad  sensibile  signum  in  quo  Christus  continetur  apponit.  — 
Quod  autem  comedere  et  bibere  spiritualiter  idem  sint, 
manifestat  Dominus,  loan.  vi,  dum  ter  unum  et  eundem 
fructum  attribuit  manducationi  carnis  suae  et  potui  san- 
guinis  sui :  primo,  cum  dicit  *,  Nisi  manducaveritis  car- 
nem  Filii  hominis  et  biberitis  eius  sanguinem,  non  habe- 
bitis  vitam  in  vobis;  secundo,  cum  dicit  *,  Qui  manducat 
meam  carnem  et  bibit  meum  sanguinem,  habet  vitam  ae- 
ternam;  tertio,  cum  dicit  *,  Qui  manducat  meam  carnem 
et  bibit  meum  sanguinem ,  in  me  manet  et  ego  in  illo. 
Ubi  patet  quod  semper  unicus  manducationi  et  potui  ap- 
positus  est  fructus :  primo,  vita  in  nobis;  secundo,  vita 
aeterna;  tertio,  mansio  in  Christo  et  e  contra. 

Ad  instantiam  autem  quod  manducare  est  actus  intel- 
lectus  et  bibere  actus  affectus,  respondetur  quod  haec  sunt 
vera  secundum  quandam  appropriationem,  et  non  secun- 
dum  proprietatem.  Et  hoc  tam  in  via  quam  in  patria.  Nam 
in  via  tam  manducare  quam  bibere  spiritualiter  spectat  ad 
credere  in  Christum  *,  qui  actus,  cum  sit  fidei  formatae,  et 
intellectus  et  affectus  est.  In  patria  autem  fruitio  beata 
utriusque  quoque  partis  perfectio  est.  In  cuius  signum, 
cum  dictum  esset  quod  cibaret  illum  pane  vitae  et  intel- 
/ecfM5,  subiunctum  est,  ef  aqua  sapientia  potavit  illum:  ut 
monstraretur  sapientia  ad  intellectum   pertinens  et  cibus 


Se- 


Num.  111. 


Vers.  54. 


Vers.  55. 


Vers.  57. 


*  loan.  cap 
vers.  35; 
pra,  in  qu.  pri- 
ma,  num.  vii. 


ap.  VI, 
ct.  su- 


QUAESTIO  LXXX,  ARTICULUS  XII 


253 


•  S.  Th.  hytnnus 
Verbum  super- 
num^  ad  Laudes 
Festi  Corporis 
Christi. 

*  Eiusd.  hymous 
Sacrts  solemniiSj 
ad  Matut.  in  eo- 
dem  festo. 


Num.  IV. 


*  Cf.  qu.  Lxxix, 
art.  i,Comtnent. 
num.  III   sqq. 


et  potus.  Et  similiter  non  solum  dictum  est,  Torrente 
voluptatis  tuae  potabis  eos,  sed,  inebriabuntur  ab  ubertate 
domus  tuae:  ubi  tam  ubertas  domus  quam  voluptas  ad 
potum  relata  est,  ut  monstraretur  identitas  cibi  et  potus. 

Ad  confirmationem  vero  de  diversitate  signorum ,  di- 
citur  quod  non  oportet  diversis  signis  sensibilibus  respon- 
dere  diversa  signata  intelligibilia.  Nec  propter  hoc  quod 
multa  signa  unum  et  idem  signatum  significant,  aliquod 
superfluit.  Tum  quia  inadaequate  singula  repraesentant 
illud  intelligibile.  Tum  quia  sapienter  divina  providentia 
huiusmodi  signa  instituit,  ad  nostram  eruditionem,  exer- 
citationem,  humiliationem,  conformitatem,  etc. 

Ad  ultimam  confirmationem ,  de  appropriatis,  respon- 
detur  distinguendo  de  significatione,  vel  collatione;  et  si- 
militer  de  proprio,  vel  appropriato.  Et  dicitur  quod,  re- 
spectu  actus  significandi  explicite  (de  tali  enim  significandi 
modo  loquor),  aliquid  est  proprium  uni  speciei,  et  aliquid 
proprium  alteri:  respectu  autem  actus  conferendi,  nihil 
est  alicui  proprium,  quoniam  totum  quod  confertur  a 
Christo  sub  una  specie,  confertur  etiam  ab  eodem  sub 
alia.  -  Appropriatum  tamen  inveniri  potest  respectu  utrius- 
que  actus.  Nam  redemptio  per  Christi  mortem  appropria- 
tur  calici  in  repraesentando ,  et  vita  animae  appropriatur 
eidem  in  conferendo,  sicut  vita  corporis  appropriatur  in 
conferendo  hostiae :  iuxta  iliud  *,  Ut  duplicis  substantiae 
totum  cibaret  hominem.  Et  similiter  laetitia  appropiatur 
caHci  in  conferendo ,  et  firmitas  hostiae :  iuxta  illud  *, 
Dedit  fragilibus  corporis  ferculum  :  dedit  et  tristibus  san- 
guinis  poculum.  Sed  huiusmodi  appropriationes,  tam  in 
significando  quam  in  conferendo,  in  nullo  variant  fructum 
sacramenti,  quin  totus,  et  ita  plene  et  perfecte,  confera- 
tur  sub  una  specie,  sicut  sub  utraque:  sicut  in  divinis  ex 
hoc  quod  Patri  appropriatur  potentia  et  Filio  sapientia 
et  Spiritui  Sancto  bonitas ,  non  minus  singula  quaeque 
persona  est  sapientia,  potentia,  bonitas. 

Et  per  hoc  patet  responsio  ad  quaecumque  similia 
possunt  obiici  de  appropriatis  fructibus  calicis.  Nihil  enim 
minus  omnium  fructuum  appropriatorum  calici  percipitur 
ex  sacra  hostia.  Et  ratio  iam  dicta  est :  quia  haec  non 
sunt  propria,  sed  appropriata. 

XVI.  Ad  quartum  argumentum  *  dicitur  declinando 
utrumque  extremum  quaestionis  propositae  arguendo  ,  et 
media  via  incedendo,  et  distinguendo  de  dispositione  sa- 
cerdotis  in  Dei  gratia  celebrantis.  Dupliciter  siquidem  potest 
inveniri  dispositus  post  sumptum  sacramentum  sub  specie 
panis :  vel  sine  augmento  spirituali  * ;  vel  cum  augmento 
spirituali.  Et  si  quidem  invenitur  dispositus  cum  augmento 
spirituali,  ita  ut  dignior  sit  suscipiendo  sub  secunda  specie 
quam  fuerit.  suscipiendo  primam,  recipit  procul  dubio, 
sumendo  calicem,  spiritualem  fructum  sacramenti  qui  gratia 
maior  est  intensive  aut  extensive.  Et  sic  dispositis  nullus 
unquam  dubitavit  utilius  esse  communicare  sub  utraque 
specie  quam  sub  altera  tantum. 

Si  vero  invenitur  sine  spirituali  augmento  dispositus, 
nihil  spiritualis  fructus  ex  sumptione  calicis  percipit:  quo- 
niam  idem  est  utrobique  agens,  et  idem  patiens  aequaliter 
utrobique  dispositum.  Et  perinde,  quoad  interiorem  fru- 
ctum,  se  habet  ac  si  post  sumptam  hostiam  unam  aliam 
sumeret,  ut  contingit  sumentibus  reliquias  sacramenti.  Unde 
infructuositas  ista  non  est  ex  parte  rei  contentae  sub  specie 
vini,  sed  est  ex  aequali  dispositione  cpmmunicantis,  et 
identitate  numerali  rei  contentae  sub  utraque  specie,  per 
seipsam  immediate  conferentis  fructum  sacramenti:  haec 
enim  simul  concurrentia  efiiciunt  quod  non  magis  fru- 
ctuosa  est  communio  sub  utraque  specie  quam  sub  prima 
tantum. 

Et  si  his  adiunxeris  quod  populus  communiter  non  est 
tantae  perfectionis  ut  ad  haec  incrementa  se  praeparet , 
videbis  consequenter  quod  non  est  utilius  populo  com- 
municare  sub  utraque  specie  quam  communicare  sub  al- 
tera  tantum.  In  cuius  signum ,  non  apparent  meliores 
homines  in  partibus  ubi  communicant  sub  utraque  specie, 
hominibus  alibi  seu  ibi  communicantibus  sub  altera  tan- 
tum  specie. 

Haec  de  secunda  quaestione. 


Quaestio  tertia.  -  XJtrum  expediat  Ecccle- 
siae  Christi  quod  populus  communicet 
sub  utraque  specie. 

/^UAERITUR  tertio,  utrum  expediat  Ecclesiae  Christi  quod 
v^populus  communicet  sub  utraque  specie. 

videtur  enim  quod  sic.  Primo,  exemplo  Christi  *:  qui 
etiam  ludam  communicavit  sub  utraque  specie  *,  et  im- 
mediate  ante  dixerat  * ,  Exemplum  enim  meum  dedi  vo- 
bis,  etc. 

Secundo,  exemplo  primitivae  Ecclesiae  *.  Tunc  enim 
populus  communicabat  sub  utraque  specie,  ut  patet  I  ad 
Cor.  XI  *. 

Tertio,  exemplo  diuturnae  prosecutionis  *.  Nam  huius- 
modi  consuetudo  perseveravit  non  solum  tempore  mar- 
tyrum,  quos  Cyprianus  Dominico  poculo  praeconfortan- 
dos  censuit  *,  sed  etiam  tempore  pacis  Ecclesiae :  cum  le- 
gamus  factas  non  solum  patenas,  sed  etiam  calices  mini- 
steriales  *.  Quare  enim  ministeriales  dicti  sunt,  nisi  quia 
non  ad  offerendum,  sed  ad  ministrandum  populo  Christi 
sanguinem  deserviebant  ? 

Et  si  amplius  perspectum  fuerit  quod  in  ordine  Cister- 
ciensi  alicubi  communio  fieri  legitur  sub  utraque  specie  *, 
apparebit  quod  tempore  institutionis  ordinis  Cisterciensis 
perseverabat  consuetudo  communicandi  sub  utraque  specie. 
Quoniam  non  est  verisimile,  si  consuetudo  illa  cessaverat, 
quod  monasterium  aliquod  praesumpsisset  abolitam  con- 
suetudinem  renovare. 

Et  confirmatur.  Quia  tam  actio  quam  doctrina  prisco- 
rum  Sanctorum  praefertur  actioni  et  doctrinae  posterio- 
rum.  Ac  per  hoc ,  expediens  videtur  Ecclesiae  Christi 
sequi  vestigia  priscorum  Patrum,  et  imitari  eos  quantum 
possumus. 

Praeterea  *,  duorum  licitorum  illud  ut  magis  expediens 
est  eligendum  quod  clarius  et  tutius  et  magis  consenta- 
neum  est.  Sed  communicare  sub  utraque  specie  est  cla- 
rius ,  tutius  et  magis  consentaneum.  Ergo.  -  Declaratur 
minor.  Quod  sit  quidem  clarius,  quia  nullam  habet  obscu- 
ritatem  difficultatum  quas  habet  communio  sub  una  specie. 
Quod  vero  sit  tutius,  quia  nullius  omissionis  periculo  se 
exponit:  cui  se  exponit  commuaicans  sub  altera  specie  tan- 
tum,  omittendo  communionem  alterius.  Quod  sit  autem 
magis  consentaneum,  quia  consonat  institutioni  sacramenti 
et  integritati  ipsius,  et  integritati  sensibilis  refectionis. 

Praeterea  *,  quod  congruit  ex  his  quae  sunt  per  se, 
est  magis  expediens  eo  quod  congruit  ex  his  quae  sunt 
per  accidens.  Sed  communio  sub  utraque  specie  congruit 
ex  his  quae  sunt  per  se :  quia  congruit  ex  ipsa  perfectione 
sacramenti.  Communio  autem  sub  specie  panis  tantum 
congruit  ex  his  quae  sunt  per  accidens:  quia  oritur  ex 
ineptia  quorundam  communicantium.  Ergo  magis  expedit 
Ecclesiae  Christi  communicare  populum  sub  utraque  specie 
quam  sub  specie  panis  tantum. 

In  oppositum  est  consuetudo  innumerarum  ecclesiarum. 

II.  Ad  e\identiam  huius  quaestionis,  sciendum  est  quod 
usus  Eucharistiae  medius  est  inter  utentem  et  sacramen- 
tum:  et  propterea  consonus  utrique  debet  esse.  Sed,  cum 
duplex  sit  Eucharistiae  usus,  vel  primarius,  spectans  ad 
consecrantem,  vel  secundarius,  spectans  ad  populum;  haec 
est,  quantum  ad  propositum  spectat,  inter  utrumque  usum 
differentia,  quod  usus  primarius  debet  consonare  speciebus 
sacramenti,  eo  quod  perfectio  usus  primarii  spectat  ad  per- 
fectionem  sacramenti  ut  finis  (et  propterea,  ut  praedictum 
est  *,  sacrilegii  reus  esset  sacerdos  celebrans  omittendo 
communionem  calicis):  usus  autem  secundarius  de  con- 
gruo  decet  quod  consonet  speciebus  sacramenti,  quia  in 
ipso  non  consistit  perfectio  sacramenti,  ut  praedictum  est  *. 

Et  quia  communio  populi  in  usu  secundario  huius  sa- 
cramenti  consistit,  ideo  ex  parte  sacramenti  decet  talem 
usum,  idest  communionem  populi,  congruere  speciebus 
sacramentalibus ,  hoc  est,  quod  fiat  sub  utraque  specie. 
Ex  parte  vero  utentis  populi,  debetur  huic  usui  reveren- 
tia:  tenetur  enim  populus  communicare  absque  irreve- 
rentia;  immo  et  cum  reverentia  debita  tanto  sacramento. 


*  Cf.  num.  m. 

*  Marc.  cap.  xiv, 
vers.  22,  23.  -  Cf. 
qu.  Lxxxi,  art.  2. 

*  loan.  cap.  xni, 
vers.  15. 

*  Cf.  num.  IV. 


"  Vers.  26  sqq. 
*  Cf.  num.  IV. 


*  Epitt,  Synodic. 
de  lapsis.,  Con- 
cil.  Carthag.  an. 
252. 

*Anastas.  Biblio- 
thec.  Vilae  Rom. 
Pontif. ,  s.  Syl- 
vest.   XXXIV,   13; 

XLI,  10;  XLUI,  14. 

et  alibi ;  s.  Hilar. 
Lxx,  12. 

•  Cf.  Bona ,  Re- 
rum  Liturg.  lib. 
II,  cap.  xviii,n.i. 


*  Cf.  num.  V. 


*  Cf.  num.  VI. 


*  Supra  in  qu. 
prima,  num.  xui. 


'  Ibid. 


254 


QUAESTIO  LXXX,  ARTICULUS  XII 


Duobus  igitur  congruentibus  populari  usui  huius  sa- 
cramenti,  altero  ex  parte  signorum  sacramentalium ,  al- 
tero  ex  parte  populi  communicantis ;  si  utrumque  nequit 
prudenter  fieri,  appendenda  sunt  in  statera  hinc  et  inde 
servanda  et  omittenda,  ut  discernatur  quid  magis  expe- 
dit.  Et  ex  una  quidem  parte  appendenda  est  communio 
popularis  sub  utraque  specie  cum  periculo  irreverentiae 
in  spargendo  sanguinem  Ghristi ;  ex  altera  vero  parte 
appendenda  est  communio  popularis  sub  specie  panis 
tantum  cum  tuta  reverentia  sacramenti;  et  sic,  perspi- 
ciendo  conditiones  utriusque  partis,  discernetur  veritas. 
Apparet  autem,  diligenter  considerando,  quod  communio 
popularis  sub  utraque  specie  cum  periculo  irreverentiae 
habet  peccatum  sacrilegii  annexum,  imputandum  non  so- 
lum  irreverentiam  committenti,  sed  populo  et  Ecclesiae 
rectoribus:  communio  autem  popularis  sub  specie  pa- 
nis  tantum  nullum  habet  annexum  peccatum,  nullumve 
damnum. 

Declaro  singula.  Et  primo,  primum.  Quod  enim  popu- 
laris  communio  sub  utraque  specie  habeat  annexam  irre- 
verentiam  sacramenti,  experientia  testari  potest,  et  ratio 
monstrat.  Nam  in  populis  tanta  est  diversitas  communi- 
cantium  ut  impossibile  sit,  humano  more  de  impossibih 
loquendo,  fieri  communionem  tot  populorum  sub  utraque 
specie  absque  efFusione  sanguinis  sub  specie  vini.  -  Quod 
vero  huiusmodi  irreverentia  sit  sacrilegii  peccatum,  per  se 
notum  est:  quonicim  est  irreverentia  rei  sacratissimae.  - 
'^  Nec  excusatur  a  sacrilegii  vitio  propterea  quod  non  ex 
proposito,  sed  ex  incautela  aut  incuria  huiusmodi  irreve- 
rentia  accidit.  Quoniam  species  peccati  ex  obiecto  sumi- 
tur,  et  non  cx  occasione  peccandi:  sicut  nec  blasphemia 
Dei  a  sua  recedit  specie  quia  incaute  prolata  est;  huius- 
modi  enim  circumstantiae  excusant  a  tanto ,  sed  non  a 
toto.  -  Quod  autem  sacrilegium  hoc  imputetur  populo 
et  rectoribus  Ecclesiae,  ex  eo  patet  quod  huiusmodi  sa- 
crilegium  non  est  inter  casus  inopinatos  aut  raro  contin- 
gentes,  sicut  inter  casus  raro  contingentes  est  quod  sacer- 
dos  celebrans,  dum  seipsum  communicat,  aliquid  spargat 
sanguinis  Christi.  Imprudentiae  autem  rectoris  imputatur 
defectus  non  rarus ,  si  potest  providere  et  non  providet. 
Et  similiter  populo  qui  mavult  casum  sacrilegii  non  rarum 
accidere  quam  abstinere  a  communione  sub  utraque  spe- 
cie,  rationabiliter  imputatur. 

Deinde  declaratur  secundum.  Quod  enim  in  commu- 
nione  populari  sub  specie  panis  tantum  nuUum  interve- 
niat  peccatum,  ex  eo  convincitur  quod,  si  communio  sub 
specie  panis  tantum  esset  peccatum,  nunquam  esset  licita. 
Constat  autem  quod  in  Parasceve  sacerdos  sub  specie  tan- 
tum  panis  communicat,  non  solum  licite,  sed  sancte.  Non 
est  igitur  communio  sub  altera  specie  tantum  peccatum.  - 
Quod  etiam  non  habeat  annexum   damnum,  ex   superius 

•  in  qu.  secunda.   dictis  *  iam  patet :  quia,  ceteris  paribus,  non  est  minus  fru- 

ctuosa  communio  sub  altera  specie  tantum  quam  sub 
utraque. 

Ex  quibus  manifeste  apparet  magis  expedire  Christi 
Ecclesiae  communionem  populi  sub  specie  panis  tantum 
quam  sub  utraque.  Et,  si  perspicacius  consideratum  fuerit, 
invenietur  ex  praedictis  quod  utilior  est  populo  Christiano 
communio  sub  specie  panis  tantum  quam  sub  utraque 
specie.  Quoniam  reverentia  tuta ,  cui  innititur  popuius 
communicatus  sub  specie  panis  tantum,  non  caret  mercede 
sua:  et  prudenter  communicare  fructuosius  est  spiritui 
quam  minus  prudenter.  Et  forte  in  poenam  huiusmodi 
imprudentiae ,  incautelae  ac  sacrilegii  emergentis,  divino 
iudicio  schismatici  sunt  populi  communicantes  hodie  sub 
utraque  specie. 

Expedit  igitur  Christianis  populis  communicare  sub 
specie  panis  tantum :  et  ad  evitandum  sacrilegii  periculum ; 
et  ad  meritum  tam  obedientiae,  praelatis  Sedis  Apostolicae 
communionem  habentibus  parendo;  quam  reverentiae,  ma- 
gnificando  plus  sacramentum  hoc  quam  affectum  proprium 
ad  utramque  speciem. 

III.  Ad  primum  ergo  in  oppositum,  de  exemplo  Chri- 

*  Nnm.  I.  sti  *,  dicitur  quod  Spiritus  Sanctus  docuit  et  docet  Eccle- 

siam   non   expedire  illi   imitari  omnes   conditiones   quae 


intervenerunt  in  actionibus  Christi.  Nec  haec  ego  somnio. 
Sed  manifeste  patet  Christum  in  prima  huius  sacramenti 
consecratione  et  traditione  duo  servasse,  scilicet  quod  post 
cenam  *  consecratio  et  communio  facta  est,  et  quod  sub 
utraque  specie  *  communicaverunt  omnes.  Ecclesia  autem 
non  post  ccnam,  sed  ieiuna,  consecrationem  et  communio- 
nem  perficit,  non  imitando  Christum  in  hoc :  et  procul  du- 
bio  ratione  reverentiae  ieiuna  communicat.  Si  igitur  Christi 
actio ,  quoad  hanc  conditionem ,  non  solum  licite ,  sed 
meritorie  omittitur  ob  reverentiam  tanti  sacramenti;  par 
est,  ob  reverentiam  eiusdem  sacramenti,  omittere  etiam 
alteram  conditionem,  scilicet,  sub  utraque  specie.  Immo 
magis  communio  popularis  exigit  omissionem  utriusque 
speciei ,  quam  communio  sacerdotis  omissionem  sobriae 
manducationis :  quoniam  hic  nullum  est  nisi  ex  Ecclesiae 
statuto  *  peccati  periculum ;  ibi  autem  intervenit  sacrilegii 
periculum  ex  conditione  sumentium.  Unde,  sicut  Ecclesia 
provide  statuit  ut  ieiuni  communicemus,  ita  provide  quo- 
que  servat  ut  sub  specie  panis  tantum  populus  commu- 
nicet.  Et  in  utroque  obedit  Christo,  non  secundum  simi- 
litudinem  actionis,  Sed  secundum  intentionem  agentis :  de 
intentione  siquidem  Christi  est  reverentia  magis  quam 
exterior  similitudo  operis. 

IV.  Ad  secundum,  de  exemplo  primitivae  Ecclesiae  *, 
dicitur  quod,  ratione  paucitatis  Christianorum,  fiebat  tunc 
absque  periculo  sacrilegii  communio  sub  utraque  specie. 
Nunc  autem,  quia  non  potest  absque  sacrilegii  periculo 
tanta  multitudo  populi  communicare  sub  utraque  specie, 
non  expedit  imitari  in  hoc  primitivam  Ecclesiam.  -  Et  cum 
hac  responsione  satis  fit  argumentis  omnibus  ex  imitatione 
priscorum,  et  tam  diuturnae  consuetudinis  antiquae  *. 

Posset  tamen  aliter,  et  forte  verius,  utendo  etiam  ratione 
dictae  responsionis ,  dici  quod  nunquam  fuit  universalis 
consuetudo  in  tota  Ecclesia  communicandi  populum  sub 
utraque  specie :  sed  alicubi  fuit  hoc  consuetum,  et  alicubi 
non.  In  cuius  veritatis  signum,  in  primitiva  Ecclesia  aliter 
legimus  factam  communionem  Hierosolymis ,  et  aliter  in 
ecclesia  Corinthiorum :  apud  Corinthios  enim  communi- 
cabant  sub  utraque  specie,  ut  patet  I  ad  Cor.  xi  *;  Hie- 
rosol^^mis  vero  sola  sub  specie  panis  communio  legitur, 
ut  patet  Act.  n  *,  ubi  dicitur  :  Erant  autem  perseverantes 
in  doctrina  Apostolorum,  et  communicatione  fractionis 
panis,  et  orationibus.  Post  successum  quoque  temporum, 
utrumque  quoque  legimus  in  sacris  canonibus :  nam  inve- 
nitur  communio  laica  *,  quae  communio  sub  specie  panis 
tantum  interpretatur ;  et  invenitur  quod  poenitentibus  in 
extremo  Eucharistia  infundatur  *,  quod  ad  communionem 
calicis  spectare  constat,  quoniam  infundi  liquorum  est. 
Unde  videtur  quod  argumentum  ex  universali  consuetu- 
dine  supponit  falsum.  Immo  ex  exordio  primitivae  Eccle- 
siae,  quando  omnes  simul  erant  Apostoli,  argumentum 
sumitur  ad  oppositum,  ex  hoc  ipso  quod  Hierosolymis, 
ubi  erat  magna  multitudo  fidelium  *,  sola  communio  sub 
specie  panis  tradita  populo  legitur.  Hinc  enim,  tam  vehe- 
menter  aucta  multitudine  fidelium,  imitamur  doctrinam 
omnium  Apostolorum,  communicando  populum  sub  specie 
panis  tantum. 

Et  licet  ratio  sumpta  ex  tanta  multiplicatione  Christiani 
populi  sit  solidum  ac  praecipuum  fundamentum  consue- 
tudinis  communicandi  populum  sub  specie  panis  tantum, 
posset  nihilominus  secundaria  ratio  assignari  quare  eccle- 
siae  quae  olim  sub  utraque  specie  communionem  facie- 
bant,  destiterunt  ab  illa  consuetudine:  ex  defectu  scilicet 
fervoris  et  devotionis  in  populis.  Ut  enim  in  praecedenti 
quaestione  *  dictum  est,  communio  sub  utraque  specie  si 
fructuosior  esse  debet  quam  communio  sub  specie  panis 
tantum ,  duplicata  debent  esse  incrementa  spiritus.  Quae 
cum  defecerint,  provide  tam  pastor  Ecclesiae  quam  popu- 
lus  abstinendum  a  communione  sub  utraque  specie  cen- 
suit,  recognoscendo  communicantium  imperfectionem. 

Et  quod  huiusmodi  imperfectionem  Christianae  incur- 
rerint  ecclesiae,  ex  hoc  apparet  quod  vix  populus  simpli- 
cem  praeparationem  facit  pro  communione  semel  in  anno. 
Quod  vero  olim  excellens  fuerit  profectus  spiritus,  patet 
et  ex  eo  quod  quotidie,  aut  quasi  quotidie,  communica- 


'  Luc.  cap.  XXII, 
vers.  30 ;  l  ai 
Cor. ,  cap.  XI , 
ver«.  25. 
"Matth.cap.xxvi, 
ver8.26,27;Marc. 
cap.  XIV,  vers.  22, 
23;Luc.  cap.  xxu, 
vers.  19,  20. 


'  Cf.cm.Liquido, 
deConsecr. ,iist. 

n. 


•Num.  I,  Secun- 
do. 


Ibid.,  Tertio. 


'  Vers.  26  sqq. 
*  Vers.  42. 


■  Can.  SiEpisco- 
pns.  ei  6"z  guis 
viduam,  dist.  L; 
can.  Si  evange- 
lica,  dist.  LV  ; 
Concil.  Eliber- 
tin. ,  al.  Illiberi- 
tan.,  can.  lxxvi; 
Sardicens. ,  can. 
I,  II. 

•  Conc.  Carthag. 
IV,  cap.  Lxxvi. 

*  Act.  cap.  II , 
vers.  4t ;  cap.  iv, 
vers.  4. 


Nura.  XVI. 


QUAESTIO  LXXX,  ARTICULUS  XII 


255 


*  Cf.  Act.  cap.  II, 
vcrs.  46. 


•  Cf.  Greg. 
Dialog.  lib. 
cap.  XXIII. 


*  Num,  I,  Prae- 
terea  duorum. 


bant  *:  et  ex  eo  quod  sacri  canones  excludebant  ab  audi- 
tione  missae  omnes  non  communicantes,  ut  patet  de  Con- 
secr.,  dist.  II,  cap.  Peracta  *.  Hinc  enim  rationabiliter  con- 
iicere  possumus  quod  sicut,  recognoscendo  imperfectionem 
posteriorum,  destitit  Ecclesia  a  quotidiana  communione 
populi  et  ab  expellendo  a  missa  non-communicantes ;  ita, 
recognoscendo  imperfectionem  communem,  destitit  a  com- 
munione  sub  utraque  specie,  utpote  reddita  infructuosa  ac 
periculosa  communi  populo. 

Et  per  haec  patet  responsio  ad  tria  prima  argumenta. 

V.  Ad  quartum  *  vero  dicitur  quod  maior  distinguenda 
est:  simpliciter,  vel  secundum  quid.  Et  si  simpliciter  et 
absolute  intelligitur,  vera  est,  ceteris  paribus.  Si  vero  se- 
cundum  quid,  est  falsa  manifeste. 

Intellecta  igitur  maiore  absolute  et  simpliciter,  in  sensu 
quo  verificatur,  dicitur  quod  minor  est  falsa.  Et  ut  singil- 
latim  manifestetur  in  singulis  partibus  eius,  dicitur  quod, 
licet  communicare  sub  utraque  specie  populum  sit  clarius 
secundum  sensum  et  quoad  nos,  non  tamen  est  clarius 
secundum  intellectum,  et  ex  parte  rei  contentae.  Difficul- 
tates  siquidem  quae  occurrunt,  ex  parte  nostri,  et  non  ex 
parte  rei;  et  ex  signis  sensibilibus ,  non  ex  re  contenta 
consurgunt. 

Quod  autem  sit  tutius,  falsissimum  est.  Et  cum  dicitur 
quod  nullius  omissionis  periculo  se  exponit,  respondetur 
quod ,  licet  non  omittat  signum  sensibile ,  omittit  tamen 
popularis  communio  prudentiam  debitam  in  cavendo  ab 
irreverentia  sacramenti,  et  exponit  se  periculo  commissionis 
sacrilegii:  a  "quibus  tuta  est  communio  populi  sub  specie 
panis  tantum. 


Quod  vero  dicitur  de  magis  consentaneo:  -  oporteret 
dicere,    magis  consentaneo  rationi  rectae,  aut  praecepto 
Christi.   Communio   siquidem  populi  sub  specie  utraque    ' 
licet  sit  magis  consentanea  per  modum  assimilationis  in- 
stitutioni  sacramenti,  et  integritati  sacramenti,  et  integritati 
sensibilis  refectionis;    communio  tamen  populi  sub  panis 
specie  tantum  est  magis  consentanea  et  praecepto  Christi, 
Hoc  facite  in  meam  commemorationem,  ut  praedeclaratum 
est  *  ex  ordine  litterae  Evangelicae ;  et  rationi  rectae,  curam  •  in  qu.  prima, 
gerenti  de  reverentia    huius  sacramenti.    Et  illud  quidem   ^dic4ivT.'^'^'° 
spectat  ad  consentaneum  secundum  quid,  hoc  autem  ad 
consentaneum  simpliciter  et  absolute:  quia  hoc  consurgit 
ex   omnibus   consideratis ;  illud   autem  ad   similitudinem 
exteriorem  tantum  respiciendo. 

VI.  Ad  quintum  *  autem  dicitur  quod  falsum  subsumit ; 
scilicet,  tenentia  se  ex  parte  sumentis  concurrere  per  ac- 
cidens  ad  usum  huius  sacramenti.  Usus  enim ,  licet  sit 
huius  sacramenti  ut  rei  qua  utimur,  hoc  est,  materiae ;  est 
tamen  utentis  ut  proprius  actus  seu  operatio.  Non  accidit 
autem  operationi  rectitudo  ex  parte  operantis.  Immo  adeo 
per  se  ex  hac  parte  exigit  rectitudinem  ut,  nisi  operatio 
recta  sit  ex  parte  operantis,  non  possit  esse  recta  simpli- 
citer  et,absolute  loquendo.  Et  in  proposito  plus  invenitur: 
scilicet  quod  conditio  de  qua  loquimur  ex  parte  utentis, 
non  sistit  in  ipso  utente ,  sed  redundat  in  sacramentum ; 
quoniam  attenditur  secundum  reverentiam  vel  irreveren- 
tiam  ad  sacramentum.  Et  propterea  undique  ruit  argu- 
mentum. 

Et  haec  de  communione  populari  sub  utraque  specie 
dicta  pro  nunc  sufficiant. 


*  Num.  I,  Prae- 
terea  quod  con- 
gruit. 


256 


QUAESTIO  LXXXI,  ARTICULUS  I 


QUAESTIO  OCTOGESIMAPRIMA 

DE  USU  HUIUS  SACRAMENTI  QUO  CHRISTUS  USUS  EST 
IN  PRIMA  SUI  INSTITUTIONE 

IN    QUATUOR   ARTICULOS   DIVISA 


d: 


.EiNDE  considerandum  est  de   usu   huius  sa- 
'cramenti  quo  Christus  usus  est  in  prima  sui 
•  cf.  qu.  Lxxx,  institutione  *. 

Introd.  _         .  ,  ^  ^ 

Et  circa  hoc  quaeruntur  quatuor. 

Primo :  utrum  ipse  Christus  sumpserit  corpus 
et  sanguinem  suum. 


Secundo:  utrum  ludae  dederit. 

Tertio:  quale  corpus  sumpserit  aut  dederit, 
scilicet  passibile  vel  impassibile. 

Quarto:  quomodo  se  habuisset  Christus  sub 
hoc  sacramento  si  fuisset  in  triduo  mortis 
reservatum,  aut  etiam  consecratum. 


ARTICULUS  PRIMUS 

UTRUM  CHRISTUS  SUMPSERIT  SUUM  CORPUS  ET  SANGUINEM 

Infra,  qu.  Lxxxiv,  art.  7,  ad  4;  IV  Sent.,  dist.  xi,  qu.  in,  art.  1. 


*  Cap.  IV,  n.  5.  - 
S.  Th.  lect.  V. 


*  Cf.  qu.  Lxxvi, 
art.  2. 


D  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 

Christus   non  sumpserit  corpus   suum 

et  sanguinem.  Non  enim  de  factis  Chri- 

,sti  et  dictis   asseri  debet   quod  aucto- 

ritate  sacrae  Scripturae  non  traditur.  Sed  in  Evan- 

geliis  non  habetur  quod   Christus  corpus  suum 

manducaverit  aut  sanguinem  biberit.  Non  ergo 

est  hoc  asserendum. 

2.  Praeterea,  nihil  potest  esse  in  seipso,  nisi 
forte  ratione  partium,  prout  scilicet  una  pars  eius 
est  in  alia :  ut  habetur  in  IV  Physic.  *  Sed  illud 
quod  manducatur  et  bibitur,  est  in  manducante 
et  bibente.  Cum  ergo  totus  Christus  sit  in  "  utra- 
que  specie  sacramenti  *,  videtur  impossibile  fuisse 
quod  ipse  sumpserit  hoc  sacramentum. 

3.  Praeterea,  duplex  est  assumptio  P  huius 
sacramenti,  scilicet  spiritualis  et  sacramentalis. 
Sed  spiritualis  non  competebat  Christo :  quia  ni- 
hil  a  sacramento  accepit.  Et  per  consequens  nec 
sacramentalis,  quae  sine  spirituali  est  imperfecta, 
ut  supra  *  habitum  est.  Ergo  Christus  nullo  modo 
hoc  sacramentum  sumpsit. 

Sed  contra  est  quod  Hieronymus  dicit,  ad 
Heldibiam  *:  Dominus  lesus  ipse  conviva  et  con- 
vivium,  ipse  comedens  et  qui  comeditiir. 

Respondeo  dicendum  quod  quidam  *  dixerunt 
quod  Christus  in  Cena  corpus  et  sanguinem  suum 
discipulis  tradidit,  non  tamen  ipse  sumpsit.  Sed 
hoc  non  videtur  convenienter  dici.  Quia  Chri- 
stus  ea  quae  ab  aliis  observanda  instituit,  ipse 
primitus  observavit,  unde  et  ipse  prius  baptizari 
voluit  quam  aliis  baptismum  imponeret:  secun- 
dum  illud  Act.  i  * :  Coepit  lesus  facere  et  docere. 
Unde  et  ipse  primo  corpus  suum  et  sanguinem 
sumpsit,  et  postea  discipulis  suis  tradidit  sumen- 
*vers.  7.         dum.   Et  hoc  est  quod,  JRuth  iii,  super  illud  *, 


"Qu.Lxxx.art.  1. 


*  Ad  Hedibiam, 
Ep.CXX.al.CL, 
cap.  II,  al.  ad  qu. 
II.  -  Cf.  can.  Nec 
Moyses,  de  Con- 
secr.,  aist.  U. 

•  Petr.   Pictav. 
V  Sent.,    cap. 

XIII. 


•  Vers.  I. 


Cumque  comedisset  et  bibisset  etc,  dicit  Glossa  *, 
quod  Christus  comedit  et  bibit  iii  Cena,  cum  cor- 
poris  et  sanguinis  sui  sacramentum  discipulis  tra- 
didit.  Unde,  «  quia  pueri  communicaverunt  carni 
et  sanguijti,  et  ipse  participavit  eisdem  »  *. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  in  Evangeliis 
legitur  quod  Christus  accepit  panem  et  calicem  *. 
Non  est  autem  intelligendum  quod  acceperit  so- 
lum  in  manibus,  ut  quidam  dicunt:  sed  eo  modo 
accepit  quo  aliis  accipiendum  tradidit.  Unde,  cum 
discipulis  dixerit,  Accipite  et  comedite  *,  et  iterum, 
Accipite  et  bibite  * ,  intelligendum  est  quod  ipse 
Dominus  accipiens  comederit  et  biberit.  Unde 
et  quidam  metrice  dixerunt :  Rex  sedet  in  Cena : 
Turba  cinctus  duodena:  Se  tenet  in  manibus:  Se 
cibat  ipse  cibus. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  sicut  supra*  di- 
ctum  est,  Christus,  secundum  quod  est  sub  hoc 
sacramento,  comparatur  ad  locum  non  secun- 
dum  proprias  dimensiones,  sed  secundum  di- 
mensiones  specierum  sacramentaiium,  ita  quod  in 
quocumque  loco  ubi  sunt  illae  species,  est  ipse 
Christus.  Et  quia  species  illae  potuerunt  esse  in 
manibus  et  in  ore  Christi,  ipse  totus  Christus 
potuit  esse  in  suis  manibus  et  in  suo  ore.  Non 
autem  potuisset  hoc  esse  secundum  quod  com- 
paratur  ad  locum  secundum  proprias  species  "^. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  supra  *  di- 
ctum  est,  effectus  huius  sacramenti  est  non  so- 
lum  augmentum  habitualis  gratiae,  sed  etiam 
actualis  ^  delectatio  spiritualis  dulcedinis.  Quam- 
vis  autem  Christo  gratia  non  fuerit  augmentata 
ex  susceptione  huius  sacramenti,  habuit  tamen 
quandam  spiritualem  delectationem  in  nova  in- 
stitutione  huius  sacramenti :  unde  ipse  dicebat, 
Luc.  XXII  *:    Desiderio  desideravi  manducare  hoc 


'Ord.  sine  nom. 


'AdHeb.,cap.ii, 
vers.  14. 


•Matth.cap.xxvi, 
vers.26,27;Marc. 
cap.xiv,  vers.  22, 
23;Luc.  cap.  XXII, 
vers.  19,  20.-  Cf. 
ladCor.,cap.xi. 
vers.  23  sqq. 

•Matth.cap.xxvi, 

vers.  26. 

*  Cf.  ibid.,  vers. 

27. 


Qu.  Lxxvi,  art. 


*  Qu.  Lxxix,  art. 
1,  td  2. 


*  Vers.  15. 


a)  in.  —  sub  I  et  editiones,  om.  HpG. 
P)  assumptio.  -  sumptio  sF  a  et  tertia. 


■f)  species.  —  dimensiones  P. 

8)  actualis.  -  quaedam  actualis  tertia. 


QUAESTIO  LXXXI,  ARTICULUS  II 


257 


sS^mnf^Paicf  P^^^^^  vobtscum,  quod  Eusebius  *  exponit  de  no- 

e  vo  mysterio  huius  ^  novi  Testamenti  quod  tra- 

debat  discipulis.  Et  ideo  spiritualiter  manducavit, 

et   similiter  sacramentaliter :    inquantum   corpus 

suum  sub  sacramento  sumpsit,  quod  sacramen- 


tum  sui  corporis  intellexit  et  disposuit.  Aliter 
tamen  quam  ceteri  sacramentaliter  et  spirituali- 
ter  sumant,  qui  augmentum  gratiae  suscipiunt, 
et  ^  sacramentalibus  signis  indigent  ad  veritatis 
perceptionem. 


e)  huius.  -  Om.  tertia. 


'Q  et.  -  in  DF,  sub  PH;  ante   indigent  P  addit  quibus;   margo  P 
per  Alias  ut  nos. 


ARTICULUS  SECUNDUS 


*  Vers.  29. 


Vers.  I. 
Vers.  6. 


*  Vers.  26. 

*  Vers.  27. 

a 

'Inloan.Evang. 
tract.  LXII,  n.  1. 


I 


•  Ibid.,  num.  3. 
Vers.  26. 


'  In  Matth.  ho- 
mil.  LXXXII,  al. 
LXXXIII,  n.  1. 


*  Cap.  XXX,  num. 
2,  in  Mattli.  cap. 
XXVI,  vers.i7sqq. 


UTRUM  CHRISTUS  lUDAE  DEDERIT  CORPUS  SUUM 

IV  Sent.,  dist.  xi,  qu.  iii,  art.  2,  qu"  1,  2;   In  Mattii.,  cap.  xxvi;  In  loan.,  cap.  xili,  lect.  iii,  iv. 


>D  SECUNDUM  sic  PROCEDITUR.  Vidctur  quod 
Christus  ludae  nondederit  corpus  suum. 
'Ut  enim  legitur  Matth.  xxvi  *,  postquam 
iDominus  dederat  corpus  suum  et  san- 
guinem  discipulis,  dixit  eis:  Non  bibam  amodo 
de  hoc  genimine  vitis  usque  in  diem  illum  cum 
illud  bibam  vobiscum  novum  in  regno  Patris  mei. 
Ex  quo  videtur  quod  illi  quibus  corpus  suum 
et  sanguinem  dederat,  cum  eo  essent  iterum  bi- 
bituri.  Sed  ludas  postea  cum  ipso  non  bibit.  Ergo 
non  accepit  cum  aliis  discipulis  corpus  Christi  et 
sanguinem. 

2.  Praeterea,  Dominus  implevit  quod  prae- 
cepit :  secundum  iliud  Act.  i  * :  Coepit  lesus  fa- 
cere  et  docere.  Sed  ipse  praecepit,  Matth.  vii  *: 
Nolite  sanctum  dare  canibus.  Cum  ergo  ipse  co- 
gnosceret  ludam  peccatorem  esse,  videtur  quod 
ei  corpus  suum  et  sanguinem  non  dederit. 

3.  Praeterea,  Christus  specialiter  legitur  ludae 
panem  intinctum  porrexisse,  loan.  xiii  *.  Si  ergo 
corpus  suum  ei  dederit,  videtur  quod  sub  buc- 
cella  ei  dederit :  praecipue  cum  legatur  ibidem  *, 
Et  post  buccellam  introivit  in  eum  Satanas;  ubi  " 
Augustinus  dicit  * :  Hinc  nos  docemur  quam  sit 
cavendum  male  accipere  bonum.  Si  enim  corri- 
pitur  qui  *  non  diiudicat  »,  idest,  non  discernit  cor- 
pus  Domini  a  ceteris  cibis,  quomodo  P  damnabitur 
qui  ad  eius  mensam,  fingens  se  amicum,  accedit 
inimicus  ?  Sed  cum  buccella  intincta  non  accepit 
corpus  Christi,  ut  Augustinus  dicit  *,  super  illud 
loan.  XIII  *,  Cum  intinxisset  panem ,  dedit  ludae 
Simonis  Iscariotis:  Non,  ut  putant  quidam  negli- 
genter  legentes,  tunc  ludas  solus  "^  corpus  Christi 
accepit.  Ergo  videtur  quod  ludas  corpus  Christi 
non  acceperit. 

Sed  contra  est  quod  Chrysostomus  dicit  * : 
ludas,  particeps  existejis  mysteriorum ,  conversus 
non  est.  Unde  fit  scelus  eius  utrinque  immanius : 
tum  quia  tali  proposito  imbutus  adiit  mysteria; 
tum  quia  adiens  melior  factus  non  fuit,  nec  metu 
nec  beneficio  nec  honore. 

Respondeo  dicendum  quod  Hilarius  posuit,  su- 
per  Matth.  *,  quod  Christus  ludae  corpus  suum 
et  sanguinem  non  dedit.    Et  hoc  quidem  conve- 


niens  fuisset,  considerata  malitia  ludae.  Sed  quia 
Christus  debuit  nobis  esse  exemplum  iustitiae, 
non  conveniebat  eius  magisterio  ut  ludam,  oc- 
cultum  peccatorem,  sine  accusatore  et  evidenti 
probatione,  ab  aliorum  communione  separaret : 
ne  per  hoc  daretur  exemplum  praelatis  Ecclesiae 
similia  faciendi ;  et  ipse  ludas,  inde  exasperatus  *, 
sumeret  occasionem  peccandi.  Et  ideo  dicendum 
est  quod  ludas  cum  aliis  discipulis  corpus  Domini 
et  sanguinem  suscepit :  ut  dicit  Dionysius,  in  libro 
Eccles.  Hier.  *,  et  Augustinus,  super  loannem  **. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  illa  est  ratio 
Hilarii  ad  ostendendum  quod  ludas  corpus  Chri- 
sti  non  sumpsit.  Non  tamen  cogit.  Quia  Christus 
loquitur  discipulis ,  a  quorum  collegio  ludas  se . 
separavit,  non  autem  Christus  eum  exclusit.  Et 
ideo  Christus ,  quantum  est  in  se ,  etiam  cum 
luda  vinum  in  regno  Dei  bibit :  sed  hoc  convi- 
vium  ipse  ludas  repudiavit. 

Ad  secundum  dicendum  quod  Christo  nota  erat 
ludae  iniquitas  sicut  Deo :  non  autem  erat  sibi 
nota  per  modum  quo  hominibus  innotescit.  Et 
ideo  Christus  ludam  non  repulit  a  communione, 
ut  daret  exemplum  tales  peccatores  occultos  non 
esse  ab  aliis  sacerdotibus  repellendos. 

Ad  tertium  dicendum  quod  sine  dubio  ludas 
sub  pane  intincto  corpus  Christi  non  sumpsit, 
sed  simplicem  panem.  Significatur  autem  fortas- 
sis,  ut  Augustinus  dicit  ibidem  *,  per  panis  in- 
tinctionem  fictio  ludae:  ut  enim  inficiantur,  7ion- 
nulla  tinguntur.  Si  autem  boniim  aliquod  hic  signi- 
ficat  tinctio,  scilicet  dulcedinem  bonitatis  divinae, 
quia  panis  ex  intinctione  sapidior  redditur,  eidem 
bono  ingratum  non  immerito  secuta  est  damna- 
tio.  Et  propter  hanc  ingratitudinem  id  quod  est 
bonum,  factum  est  ei  malum  * :  sicut  accidit  circa 
sumentes  corpus  Christi  indigne. 

Et,  sicut  Augustinus  dicit  ibidem  *,  intelligen- 
dum  est  quod  Dominus  iam  antea  distribuerat  omni- 
bus  discipulis  suis  sacramentum  corporis  et  san- 
guinis  sui,  ubi  et  ipse  ludas  erat,  sicut  Lucas  nar- 
rat  *.  Ac  deinde  ad  hoc  ventum  est,  ubi,  secundum 
narrationem  loannis,  Dominus  per  buccellam  tin- 
ctam  atque  porrectam  suum  exprimit  proditorem. 


a)  ubi.  -  F  et  tertia  (praeter  1  r ) ;  ut. 
f)  quomodo.  -  quomodo  non  P,  om.  G. 

ScMMAE  Theol.  D.  Thomae  T.  IX. 


f)  solus.  -  Om.  P. 

S)  inde  exasperatus.  -  exasperatus  inde  {exinde  I)  tertia. 

33 


"  Cap.  III,  p.  III, 
S  i.-Cf.  Pachy- 
mer.  ibid. 
"  In  loan.  Ev., 
tract.  LXII,  n.3. 


Loc.  prox.  cii. 


Cf.ibid.,num.t. 


Num.  3. 


*  Cap.  XXII,  vers. 
19  sqq. 


258 


QUAESTIO  LXXXI,  ARTICULUS  III 


ARTICULUS  TERTIUS 

UTRUM  CHRISTUS  SUMPSERIT  ET  DEDERIT  CORPUS  SUUM  DISCIPULIS  IMPASSIBILE 

IV  Sent.,  dist.  xi,  qu.  iii,  art.  3. 


Vers.  2. 
Ord. 

Vers.  5. 
Ord.  Hesychii. 


•  De  S.  Altar. 
Myster.  lib.  IV, 
cap.  XII.  -  Vide 
lom.  XI  hiiius 
Leoninae  edit.  , 
Praefat.,  de  Ci- 
tat.,  not,  ad  qu. 
XXVIII,  art.  2,  ad 
3- 

•Innoc.III,  ibid.; 
Serm.  XIV  de 
Temp. 


»D  TERTiuM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
Christus  sumpserit  et  dederit  corpus 
'suum  discipulis  impassibile.  Quia  super 
(illud  Matth.  xvii  *:  Transfiguratus  est 
ante  illos,  dicit  quaedam  glossa  * :  Illud  corpus 
quod  habuit  per  naturam,  dedit  discipulis  in  Cena, 
non  mortale  et  passibile.  Et  Levit.  ii,  super  illud  *, 
Si  oblatio  tua  fuerit  de  sartagine,  dicit  Glossa*: 
Crux,  super  omnia  fortis ,  carnem  Christi,  quae 
ante  passionem  non  videbatur  esui  apta,  post 
aptam  fecit.  Sed  Christus  dedit  corpus  suum  ut 
aptum  ad  manducandum.  Ergo  dedit  tale  quale 
habuit  post  passionem,  scilicet  impassibile  et 
immortale. 

2.  PraetereAj  omne  corpus  passibiie  per  con- 
tactum  et  manducationem  patitur.  Si  ergo  cor- 
pus  Christi  erat  passibile,  per  contactum  et  co- 
mestionem  discipulorum  passum  fuisset. 

3.  Praeterea,  verba  sacramentalia  non  sunt 
modo  maioris  virtutis  quando  proferuntur  a  sa- 
cerdote  in  persona  Christi,  quam  tunc  quando 
fuerunt  prolata  ab  ipso  Christo.  Sed  nunc  vir- 
tute  verborum  sacramentalium  in  altari  conse- 
cratur  corpus  Christi  impassibile  et  immortale. 
Ergo  multo  magis  tunc. 

Sed  contra  est  quod,  sicut  Innocentius  III  di- 
cit  *,  tale  corpus  tunc  dedit  discipulis  quale  ha- 
buit.  Habuit  autem  tunc  corpus  passibile  et  mor- 
tale.  Ergo  corpus  passibile  et  mortale  discipulis 
dedit. 

Respondeo  dicendum  quod  Hugo  de  Sancto  Vi- 
ctore  *  posuit  quod  Christus  ante  passionem  di- 
versis  temporibus  quatuor  dotes  corporis  glori- 
ficati  assumpsit:  scilicet  subtilitatem  in  nativitate, 
quando  exivit  de  clauso  utero  Virginis;  agilita- 
tem,  quando  siccis  pedibus  super  mare  ambulavit; 
claritatem,  in  transfiguratione ;  impassibilitatem,  in 
Gena,  quando  corpus  suum  tradidit  discipulis  ad 
manducandum.  Et  secundum  hoc,  dedit  disci- 
pulis  suis  corpus  impassibile  et  immortale. 


*  Art.  1,   ad  2; 
qu.  Lxxvi,  art.  5. 


Sed,  quidquid  sit  de  aliis,  de  quibus  supra  *  di-  *  *^S  v^qu"^"'' 
ctum  est  quid  sentiri  debeat,  circa  impassibilitatem  ^"-  =• ' 
tamen  impossibile  est  esse  "  quod  dicitur.  Mani-  « 

festum  est  enim  quod  idem  verum  ^  corpus  Chri-  P 

sti  erat  quod  a  discipulis  tunc  in  propria  specie 
videbatur,  et  in  specie  sacramenti  sumebatur. 
Non  autem  erat  impassibile  secundum  quod  in 
propria  specie  videbatur:  quinimmo  erat  pas- 
sioni  paratum.  Unde  nec  ipsum  corpus  quod  in 
specie  sacramenti  dabatur,  impassibile  erat. 

Impassibili  tamen  modo  erat  sub  specie  sacra- 
menti  quod  in  se  erat  passibile :  sicut  invisibiliter 
quod  in  se  erat  visibile  "^.  Sicut  enim  visio  requirit  Tf 

contactum  corporis  quod  videtur  ad  circumstans^  ^ 

medium  visionis,  ita  passio  requirit  contactum 
corporis  quod  patitur  ad  ea  quae  agunt.  Corpus 
autem  Christi,  secundum  quod  est  sub  sacra- 
mento ,  ut  supra  *  dictum  est ,  non  comparatur 
ad  ea  quae  circumstant  mediantibus  propriis  di- 
mensionibus,  quibus  corpora  se  tangunt,  sed  me- 
diantibus  dimensionibus  specierum  panis  et  vini. 
Et  ideo  species  illae  sunt  quae  patiuntur  et  vi- 
dentur,  non  autem  ipsum  corpus  Christi. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  Christus  dici- 
tur  non  dedisse  in  Cena  ^  corpus  suum  mortale  ^ 

et  passibile,  quia  non  dedit  corporali  et  passibili 
modo.  -  Crux  autem  facit  '^  carnem  Christi  aptam  iJ 

manducationi,  inquantum  hoc  sacramentum  re- 
praesentat  passionem  Ghristi. 

Ad  secundum  dicendum  quod  ratio  illa  procede- 
ret  si  corpus  Christi,  sicut  erat  passibile,  ita  pas- 
sibili  modo  fuisset  '^  sub  sacramento.  i 

Ad  tertium  dicendum  quod ,  sicut  supra  *  di-  *  Q"-  '•"^''  «"^- 
ctum  est,  accidentia  corporis  Christi  sunt  in  hoc 
sacramento  ex  reali  concomitantia ,  non  autem 
ex  vi  sacramenti,  ex  qua  est  ibi  substantia  cor- 
poris  Ghristi.  Et  ideo  virtus  verborum  sacramen- 
talium  ad  hoc  se  extendit  ut  sit  sub  hoc  sacra- 
mento  corpus ,  Ghristi  scilicet ,  quibuscumque 
accidentibus  realiter  in  eo  existentibus. 


a)  esse.  -  esse  necesse  HpG,  esse  necessario  bc,  esse  verum  sG. 

fl)  verum.  -  Om.  Pc. 

Y)  Impassibili...  visibile.  -  P  et  omisso  dabatur...  specie  sacra- 
menti  I;  semper  sicut  invisibile  quod  in  se  erat  visibile  sG,  tamen 
modo  erat  sub  specie  sacramenti  quod  in  se  erat  impassibile  sicut 
invisibile  quod  in  se  erat  visibile  b,  Impassibili  {Impassibile  ACHa) 


tamen    modo    erat   sub   specie   sacramenti   quod  in  se  erat   visibile 
(passibile  F)  ceteri. 

5)  ad  circumstans.  -  F  et  tertia;  a  circumstantia. 

£.)  in  Cena.  —  Om.  editiones.  -  Pro  corporali,  mortali  PI. 

X.)  facit.  -  fecit  P. 

7))  fuisset.  -  Pc ;  sit. 


QUAESTIO  LXXXI,  ARTICULUS  IV 


259 


'  Art.  3. 


ARTICULUS  QUARTUS 

UTRUM,  SI  HOC  SACRAMENTUM  TEMPORE  MORTIS  CHRISTI  FUISSET  SERVATUM  IN  PYXIDE, 
VEL  AB  ALIQUO  APOSTOLORUM  CONSECRATUM,  IBI  MORERETUR 

IV  Sent.,  dist.  x,  art.  2,  qu*  1;  dist.  xi,  qu.  iii,  art.  4,  qu'  1,  2;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxiv;  Quodl.  V,  qu.  vi,  art.  1,  ad  1; 

In  loan.,  lect.  vi ;  I  ad  Cor.,  cap.  xi,  lect.  vi. 


fe^^-^^D  QUARTUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod, 
si  hoc  sacramentum  tempore  mortis 
*Christi  fiiisset  servatum  in  pyxide,  vel 
^ab  aliquo  Apostolorum  consecratum, 
non  ibi  moreretur.  Mors  enim  Christi  accidit  per 
eius  passionem.  Sed  Christus  impassibili  modo 
etiam  tunc  erat  in  hoc  sacramento.  Ergo  non 
poterat  mori  in  hoc  sacramento. 

2.  Praeterea,  in  morte  Christi  separatus  fuit 
sanguis  eius  a  corpore.  Sed  in  hoc  sacramento 
simul  est  corpus  Christi  et  sanguis.  Ergo  Chri- 
stus  in  hoc  sacramento  non  moreretur. 

3.  Praeterea,  mors  accidit  per  separationem 
animae  a  corpore.  Sed  in  hoc  sacramento  con- 
tinetur  tam  corpus  Christi  quam  anima.  Ergo  in 
hoc  sacramento  non  poterat  Christus  mori. 

Sed  contra  est  quod  idem  Christus  qui  erat 
in  cruce,  fuisset  in  sacramento.  Sed  in  cruce 
moriebatur.  Ergo  et  in  sacramento  conservato 
moreretur. 

Respondeo  dicendum  quod  corpus  Christi  idem 
in  substantia  est  in  hoc  sacramento  et  in  propria 
specie,  sed  non  eodem  modo:  nam  in  propria 
specie  contingit  circumstantia  corpora  per  pro- 
prias  dimensiones,  non  autem  prout  est  in  hoc 
sacramento,  ut  supra  *  dictum  est.  Et  ideo  quid- 
quid  pertinet  ad  Christum  secundum  quod  est 
in  se,  potest  attribui  ei  et  in  propria  specie  et 
in  sacramento  existenti:  sicut  vivere,  mori,  do- 
lere,  animatum  vel  inanimatum  esse,  et  cetera 
huiusmodi.  Quaecumque  vero  conveniunt  ei  per 
comparationem   ad  corpora  extrinseca,  possunt 


a)  poteris.   -  P ;  poterit    -   Pro  sociare,  signare  ABa,  conare  D,    j  fl)  consecratum.  -  Om.  F.  Pro  servatum,  paratum  pG,  peractum 

sonare  E,  om.  pG.  I    ceteri. 

Oommentaria  Cardinalis  Caietani 


Qu.  Lxxvi,  art. 


ei  attribui  in  propria  specie  existenti,  non  au- 
tem  prout  est  in  sacramento :  sicut  irrideri,  con- 
spui,  crucifigi,  flagellari,  et  cetera  huiusmodi. 
Unde  quidam  metrice  dixerunt:  Pyxide  servato 
poteris  "  sociare  dolorem   Linalum,  sed  non  illa-  « 

tus  convenit  illi. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  sicut  dictum 
est  *,  passio  convenit  corpori  passo  per  compa-  '  in  corpore. 
rationem  ad  agens  extrinsecum.  Et  ideo  Christus, 
secundum   quod  est  sub   sacramento,  pati  non 
potest.  Potest  tamen  mori. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  sicut  supra  *  di- 
ctum  est,  sub  specie  panis  est  corpus  Christi  ex 
vi  consecrationis,  sanguis  autem  sub  specie  vini. 
Sed  nunc  quidem,  quando  realiter  sanguis  Chri- 
sti  non  est  separatus  ab  eius  corpore ,  ex  reali 
concomitantia  et  sanguis  Christi  est  sub  specie 
panis  simul  cum  corpore,  et  corpus  sub  specie 
vini  simul  cum  sanguine.  Sed,  si  in  tempore 
passionis  Christi,  quando  realiter  sanguis  fuit  se- 
paratus  a  corpore,  fuisset  hoc  sacramentum  con- 
secratum,  sub  specie  panis  fuisset  solum  corpus, 
et  sub  specie  vini  fuisset  solus  sanguis. 

Ad  tertium  dicendum  quod ,  sicut  supra  *  di- 
ctum  est,  anima  Christi  est  in  hoc  sacramento 
ex  reali  concomitantia ,  quia  non  est  sine  cor- 
pore:  non  autem  ex  yi  consecrationis.  Et  ideo, 
si  tunc  fuisset  hoc  sacramentum  consecratum  ? 
vel  servatum  quando  anima  erat  a  corpore  rea- 
liter  separata,  non  fuisset  anima  Christi  sub  hoc 
sacramento:  non  propter  defectum  virtutis  ver- 
borum,  sed  propter  aliam  dispositionem  rei. 


Qu.  Lxxvi,  art. 
,  ad  1. 


,3,  Comment. 


IN  tota  quaestione  octogesimaprima  hoc  solum  occurrit, 
circa  quarti  articuli  materiara,  recolendum,  quod  Scotica 
'  Qu.  Lxxvi,  art.  chimaera  superius  *  relata  hinc  apparet  ut  est.  Nihil  enim 
minus  corpus  Chnsti  sub  sacramento  nihil  luisset,  si  Christi 
corpus  in  propria  specie  annihilatum  fuisset,  quam  in 
triduo  corpus  Christi  sub  sacramento  fuisset  mortuum 
quia  in  propria  specie  fuit  mortuum :  cum  tamen  Scotus 


hoc  concedat  *  et  primum  neget  **.  Utrumque  enun,  scUi- 
cet  esse  mortuum  et  esse  nihil,  sunt  de  numero  eorum 
quae  conveniunt,  seu  quae  convenirent  Christi  corpori  ab- 
solute  et  non  in  ordine  ad  extrinseca,  ut  clare  patet.  Et 
propterea  quodcumque  eorum  Christi  corpori  in  propria 
specie  contingeret,  asserendum  esset  de  eodem  sub  sacra- 
mento. 


■  IV  Sent.,  dist. 
XI.  qu.  III.  art  2 
principali,  art.  2. 
"  Ibid.,  dist.  X, 
qu.  IV. 


26o 


QUAESTIO  LXXXII,  ARTICULUS  I 


QUAESTIO  OCTOGESIMASECUNDA 

DE  MINISTRO  HUIUS  SACRAMENTI 


IN    DECEM    ARTICULOS   DIVISA 


*  Cf.  qu.  Lxxiii, 
latrod. 


DEiNDE  considerandum  est  de  ministro  huius 
sacramenti  *. 
Et  circa  hoc  quaeruntur  decem. 

Primo :    utrum  consecrare   hoc   sacramentum 

sit  proprium  sacerdotis. 
Secundo :  utrum  plures  sacerdotes  simul  pos- 

sent  eandem  hostiam  consecrare. 
Tertio :    utrum    dispensatio    huius    sacramenti 

pertineat  ad  solum  sacerdotem. 
Quarto:   utrum  liceat  sacerdoti  consecranti  a 
communione  abstinere. 


Quinto :  utrum  liceat  sacerdoti  omnino  a  ce- 

lebratione  abstinere  ". 
Sexto :   utrum  sacerdos  peccator  possit  confi- 

cere  hoc  sacramentum. 
Septimo :  utrum  missa  mali  sacerdotis  minus 

valeat  quam  boni. 
Octavo :    utrum  haeretici ,  schismatici  vel   ex- 

communicati    possint   conficere    hoc   sacra- 

mentum. 
Nono :  utrum  degradati. 
Decimo:  utrum  peccent  a  talibus  communio- 

nem  recipientes. 


ARTICULUS  PRIMUS 

UTRUM  CONSECRATIO  HUIUS  SACRAiMENTI  PROPRIE  SIT  SACERDOTIS 

Supra,  qu.  lxvii,  art.  2;  IV  Sent.,  dist.  xni,  art.  1,  qu*  1,  2. 


*  Qu  Lxxviii.art 
4. 


D  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
consecratio  huius  sacramenti  non  pro- 
prie  sit  sacerdotis.  Dictum  est  enim 
supra  *  quod  hoc  sacramentum  con- 
secratur  virtute  verborum  quae  sunt  forma  hu- 
ius  sacramenti.  Sed  illa  verba  non  mutantur  sive 
dicantur  a  sacerdote  sive  a  quocumque  alio.  Ergo 
videtur  quod  non  solus  sacerdos,  sed  etiam  qui- 
libet  alius  possit  hoc  sacramentum  consecrare, 

2.  Praeterea,  sacerdos  hoc  sacramentum  con- 
ficit  in  persona  Christi.  Sed  laicus  sanctus  est 
unitus  Ghristo  per  caritatem.  Ergo  videtur  quod 
etiam  laicus  possit  hoc  sacramentum  conficere. 

MaH//'"^h5^i"  Unde  et  Chrysostomus  dicit,  sitper  Matth.  *,  quod 
n!r"'/i,;„  '"*"  omnis  sanctus  est  sacerdos. 

Opp.  Cnrys. 

3.  Praeterea,  sicut  baptismus  ordinatur  ad 
hominum  salutem,  ita  et  hoc  sacramentum,  ut 

qS^LxxSyart!!'  ^^  supra  *  dictis  patet.    Sed  etiam  laicus  potest 

•Qu.Lxvi'i,art.3.  baptizare,  ut  supra  *  habitum  est.  Ergo  non  est 

proprium  sacerdotis  conficere  hoc  sacramentum. 

4.  Praeterea,  hoc  sacramentum  perficitur  in 
consecratione  materiae.  Sed  alias  materias  con- 
secrare,  scilicet  chrisma  et  oleum  sanctum  et 
oleum  benedictum,  pertinet  ad  soium  episco- 
pum :  quarum  tamen  consecrafio  non  est  tantae 
dignitatis  sicut  consecratio  Eucharistiae,  in  qua 
est  totus  Christus.  Ergo  non  est  proprium  sa- 
cerdotis,  sed  solius  episcopi,  hoc  sacramentum 
conficere. 

Sed  contra  est  quod  Isidorus  dicit,  in  quadam 


Epistola  *,  et  habetur  in  Decretis,  dist.  XXV  ** : 
Ad  presbyterum  pertinet  sacramentum  corporis  et 
sanguinis  Domini  in  altari  Dei  conficere. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra*  dictum 
est,  hoc  sacramentum  tantae  est  dignitatis  quod 
non  conficitur  nisi  in  persona  Christi.  Quicum- 
que  autem  aliquid  agit  in  persona  alterius,  oportet 
hoc  fieri  per  potestatem  ab  illo  concessam.  Sicut 
autem  baptizato  conceditur  a  Christo  potestas 
sumendi  hoc  sacramentum,  ita  sacerdoti,  cum 
ordinatur,  confertur  potestas  hoc  sacramentum 
consecrandi  in  persona  Christi:  per  hoc  enim 
ponitur  in  gradu  eorum  quibus  dictum  est  a 
Domino,  Hoc  facite  in  meam  commemorationem  *. 
Et  ideo  dicendum  est  quod  proprium  est  sacer- 
dotum  conficere  hoc  sacramentum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  virtus  sacra- 
mentalis  in  pluribus  consistit,  et  non  in  uno 
tantum:  sicut  virtus  baptismi  consistit  et  in  ver- 
bis  ^  et  in  aqua.  Unde  et  virtus  consecrativa  non 
solum  consistit  in  ipsis  verbis,  sed  etiam  in  po- 
testate  sacerdoti  tradita  in  sua  consecratione  vel  f 
ordinatione,  cum  ei  dicitur  ab  episcopo:  Accipe 
potestatem  offerendi  sacrificium  in  Ecclesia  tam 
pro  vivis  quam  pro  mortuis.  Nam  et  virtus  in- 
strumentalis  in  pluribus  instrumentis  consistit, 
per  quae  agit  principale  agens. 

Ad  secundum  dicendum  quod  laicus  iustus  uni- 
tus  est  Christo  unione  spirituali  per  fidem  et  ca- 
ritatem,  non  autem  per  sacramentalem  potesta- 


o)  Quinto...  abstinere.  -  Decimo  loco,  ut  in  Articulis,  ponit  tertia 
mutatis  ordinalibus ;  Hli  tamen  in  Indice  ut  quinto  loco  quaesitum 
recensent  (Index  1  non  est  in  manu  scriptoris  textus).  Pro  abstinere, 
cessare  in  omnibus  Indicibus  praeter  G. 


p)  et  in  verbis.  —  in  verbis  FI,  in  ipsis  verbis  cetera  tertia. 

Y)  consecratione  vel.  -  Om.  I,  consecratione  et  cetera  tertia.  -  cum 
ei  dicitur  editiones  et  a ;  cum  dicitur  F,  dicitur  enim  sacerdoti  sG, 
om.  I,  cum  enim  dicitur  ceteri. 


Ad  Ludifred. 
'Cm.Perlectis, 


'     QU.     LXXVIll, 

art.  1,  4. 


'  Luc.  cap.  xxii, 
vers.  19. 


QUAESTIO  LXXXII,  ARTICULUS  II 


261 


*  Vers.  1. 

•  \'ers.  5. 


tem.    Et   ideo   habet   spirituale   sacerdotium   ad 
offerendum  spirituales  hostiaS;  de  quibus  dicitur 

•  Ps.  L,  vers.  19.  in  Psalmo  *,  Sacrificium  Deo  spiritus  contribula- 
tus;  et  Rom.  xii  *,  Exhibeatis  corpora  vestra  ho- 
stiam  viventem.  Unde  et  I  Petri  11  *  dicitur:  Sa- 
cerdotium  sanctum  offerre  spirituales  hostias. 

Ad  tertium  dicendum  quod  perceptio  huius 
sacramenti  non  est  tantae  necessitatis  sicut  per- 

?-qi^h%xx%^x'.  ceptio  baptismi,  ut  ex  supra  *  dictis  patet.  Et 
ideo,  licet  in  necessitatis  articulo  laicus  possit 
baptizare,  non  tamen  potest  hoc  sacramentum 
conficere. 

Ad  quartum  dicendum  quod  episcopus  accipit 
potestatem  ut  agat  in  persona  Christi  supra  cor- 
pus  eius  mysticum,  idest  super  Ecclesiam :  quam 


11,  ad  2. 


quidem  potestatem  non  accipit  sacerdos  in  sua 
consecratione,  licet  possit  eam  habere  ex  episcopi 
commissione.  Et  ideo  ea  quae  non  pertinent  ad 
dispositionem  corporis  mystici,  non  reservantur 
episcopo :  sicut  consecratio  huius  sacramenti.  Ad 
episcopum  vero  pertinet  non  solum  tradere  po- 
pulo,  sed  etiam  sacerdotibus,  ea  ex  quibus  pos- 
sunt  propriis  officiis  uti.  Et  quia  benedictio  chri- 
smatis  et  olei  sancti  et  olei  infirmorum,  et  alio- 
rum  quae  consecrantur ,  puta  altaris,  ecclesiae, 
vestium  et  vasorum,  praestat  ^  quandam  idonei- 
tatem  ad  sacramenta  perficienda  quae  pertinent 
ad  officium  sacerdotum ,  ideo  tales  consecratio- 
nes  episcopo  reservantur,  tanquam  principi '  to- 
tius  ecclesiastici  ordinis. 


S)  praestat.  -  Tertia;  praestant   Fa,  prar   (altero  r  pro  t  scripto   1  e)  principi.  -   Ed.  a   et   tertia   praeter  I;  principio   FI,  principia 

est  praestant)  ceteri.  |    ceteri. 


ARTICULUS  SECUNDUS 

UTRUM  PLURES  SACERDOTES  POSSINT  UNAM  ET  EANDEM  HOSTIAM  CONSECRARE 

IV  Sent.,  dist.  xili,  qu.  i,  art.   2,  qu*  2. 


*Qu.LXvn,art.6. 


Tract.  XXVI, 
num.  13. 


*  Art.  1. 

I 


D  SECUNDUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
plures  sacerdotes  non  possunt  unam 
et  eandem  hostiam  consecrare.  Dictum 
est  enim  supra  *  quod  plures  non  pos- 

sunt  unum  baptizare.  Sed  non  minor  vis  est  sa- 

cerdotis  consecrantis  quam  hominis   baptizantis. 

Ergo  etiam  non  possunt  simul  plures  unam  ho- 

stiam  consecrare. 

2.  Praeterea,  quod  potest  fieri  per  unum,  su- 
perflue  fit  per  multos.  In  sacramentis  autem  Chri- 
sti  nihil  debet  esse  superfluum.  Cum  igitur  unus 
sufficiat  ad  consecrandum ,  videtur  quod  plures 
non  possunt  unam  hostiam  consecrare. 

3.  Praeterea,  sicut  Augustinus  dicit,  super 
loan.  *,  hoc  sacramentum  est  sacramentum  uni- 
tatis.  Sed  contrarium  unitati  videtur  esse  multi- 
tudo.  Ergo  non  videtur  conveniens  esse  huic  sa- 
cramento  quod  plures  sacerdotes  eandem  ho- 
stiam  consecrent. 

Sed  contra  est  quod,  secundum  consuetudi- 
nem  quarundam  ecclesiarum,  sacerdotes,  cum 
de  novo  ordinantur,  concelebrant  episcopo  ordi- 
nanti. 

Respondeo   dicendum  quod,  sicut  supra  *  di- 


ctum  est,  sacerdos,  cum  ordinatur,  constituitur  in 
gradu  eorum  qui  a  Domino  acceperunt  potesta- 
tem  consecrandi  in  Cena.  Et  ideo,  secundum  con- 
suetudinem  quarundam  ecclesiarum,  sicut  Apo- 
stoli  Christo  cenanti  concenaverunt,  ita  novi  or- 
dinati  episcopo  ordinanti  concelebrant.  Nec  per 
hoc  iteratur  consecratio  super  eandem  hostiam: 
quia,  sicut  Innocentius  III  dicit  *,  omnium  in- 
tentio  debet  ferri  ad  idem  instans  consecrationis. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  Christus  non 
legitur  simul  baptizasse  cum  Apostolis  quando 
iniunxit  eis  officium  bapfizandi  *.  Et  ideo  non 
est  similis  ratio. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  si  quilibet  sa- 
cerdotum  operaretur  in  virtute  propria,  super- 
fluerent  alii  celebrantes,  uno  sufficienter  cele- 
brante.  Sed  quia  sacerdos  non  consecrat  nisi  in 
persona  Christi,  multi  autem  sunt  unum  in  Chri- 


sto  *,  ideo  non  refert   utrum  per 


unum  vel  per 
nisi  quod 


multos  hoc  sacramentum  consecraretur 
oportet  ritum  Ecclesiae  servari. 

Ad  tertium  dicendum  quod  Eucharistia  est  sa- 
cramentum  unitatis  ecclesiasticae,  quae  attenditur 
secundum  hoc  quod  multi  sunt  unum  in  Christo  *. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


IN   articulo    secundo    quaestionis    octogesimaesecundae , 
circa  pluralitatem  simul  concelebrantium,  Durandus  oc- 
Q"-  3-  currit,  in  Quarto,  dist.  xiii  *,  contrarius  valde  huic  plurali- 

tati,  et  rationibus  et  auctoritatibus  pro  ea.  Putat  enim  quod 
consuetudo  ista  est  periculosa,  et  magis  est  abolenda  quam 
servanda.  -  Confutat  autem  rationem  in  littera  ab  Auctore 
allatam,  ab  Innocentio  sumptam,  de  concenatione  Aposto- 
lorum  cum  Christo :  quia,  licet  concenaverint,  non  tamen 
concelebrarunt.  -  Confutat  applicationem  omnium  verbo- 
rum  ad  unum  instans :  quia  vix  aut  nunquam  fieri  potest 
quod  omnes  simul  proferant.  -  Nec  recipit  specialem  pro- 


videntiam    Spiritus   Sancti  in  huiusmodi  quae   sunt  parti- 
cularium  ecclesiarum,  et  non  omnium. 

II.  Quocirca,  duabus  existentibus  opinionibus  extremis 
de  hac  pluralitate;  altera  Iimocentii,  quam  sequitur  Auctor; 
altera  Durandi,  totaliter  contraria :  -  et  pro  via  Innocentii 
maxime  urget  antiqua  consuetudo  plurium  ecclesiarum,  et 
specialiter  Romanae  *.  Pro  via  autem  Durandi  ratio  urgere 
videtur.  Nam  secundum  veritatem,  ratio  de  concenantibus 
discipulis  Christo  potius  adaptatio  quam  ratio  est:  cum 
ipsi  non  consecraverint.  Et  similiter  quod  verba  consecra- 
tionis  dicta  ante  vel  post  instans  quo  eadem  complentur 


*  De  S.  Attar. 
Myster.  lib.  IV, 
cap.  XXV. 


*  Matth.  cap. 
xxviii,  vers.  19. 
-  Cf.  loan.  cap. 
IV,  vers.  2. 


*  Ad  Galat.,  cap. 
III,  vers.  28. 


Cf.  resp.  ad  j. 


*  Cf.  Innoc.  loc. 
cit.  in  art. 


262 


QUAESTIO  LXXXII,  ARTICULUS  III 


ab  episcopo,  referantur  ad  illud  idem  instans,  voluntarie 
*Qu.Lxvii,art.6.  dicituf :  meminisse  enim  oportet  quod,  dum  tractaretur  * 
de  pluribus  baptizantibus  unum ,  utroque  dicente  et  ab- 
luente,  conclusum  est  quod,  si  non  simul  baptizant,  pri- 
mus  solus  baptizat ;  et  similiter  hic  dicendum  est,  si  se- 
cundum  rectam  rationem  iudicandum  est:  -  posset  me- 
dia  via  teneri,  dicendo  ex  ecclesiastico  statuto  seu  more 
esse  quod  novi  sacerdotes  concelebrent  dicendo  simul 
cum  episcopo  consecrationis  verba;  ex  abusione  autem 
intervenire  quod  unus  prius,  alter  post,  verba  consecra- 
tionis  proferat.  Probaturque  hoc  ex  Pontificali  Romano, 
ubi  dicitur:  Curet  pontifex  ut  morose  et  alte  cano- 
nem  dicat;  et  subditur  quod  eodem  momento  debent 
ab  ordinatis  verba  consecrationis  dici  quo  dicuntur  ab 
episcopo. 

III.  Sed  via  haec  minus  vera  videtur.  Tum  quia,  licet 
hoc  statutum  inveniatur  in  Pontificali  Romano  a  tempore 
Innocentii  VIII,  in  antiquis  tamen  Pontificahbus  hoc  non 
habetur. 

Tum  quia  Auctor  in  littera,  ex  Innocentio  III,  expresse 
satagit  ad  salvandum  verba  prolata  non  simul,  dum  dicit 
quod  non  reiteratur  consecratio  super  eadem  materia  pro- 
pter  intentionem  omnium  ad  unum  instans :  ubi,  nisi  sup- 
poneret  unum  prius  et  alterum  post  consecrationis  verba 
dicere,  vanus  esset  labor  et  recursus  ad  intentionem  pro 
eodem  instanti.  De  his  enim  quae  simul  proferuntur,  nulla 
est  quaestio  reiterationis. 

Tum  quia  statutum  hoc  est  quodammodo  impossibile. 

Quoniam,    quantulacumque    minima   morula  verba  unius 

praefinirentur  antequam  alter  terminaret,  in  reiterationem 

superfluitatemque  incideretur :    quoniam ,  ut  patet  'ex  su- 

•Qu.Lxxv.art.j.  pj-a  *  dictis,  in  instanti  fit  consecratio  seu  conversio. 

Et  scito  quod  omnes  referre  intentionem  suam  ad  in- 
stans  unum  quo  episcopus  consecrat,  salvat  quidem  quod 
non  formaliter  sit  reiteratio  consecrationis  super  materia 
eadem,  quia  non  ex  intentione  hac  dicuntur  verba  ut  ite- 
retur  consecratio :  sed  non  excludit  quin  sit  iteratio  con- 
secrationis  materialiter,  quia  prolatio  exterior  consecrativa 
superadditur  a  post  dicentibus,  si  quilibet  concelebrat,  ut 
supponunt. 
*  Integrum  num.  *  IV.  Quocirca  videretur  mihi,  si  fas  est,  aliter  dicendum, 
distinguendo  inter  id  quod  est  de  facto ,  et  id  quod  est 
de  possibiU :  et  dicendo  quod  de  possibili  ita  possunt 
plures  sacerdotes  eandem  hostiam  consecrare,  sicut  possunt 
plures  simul  unum  baptizare,  quolibet  abluente  et  verba 
dicente ;  de  facto  autem  sacerdotes  novos  non  consecrare, 
sed  ex  consuetudine    dicere   tantum  verba   consecrationis 


cum  reliquo  canone.  Ita  quod  solus  episcopus  et  dicit  et 
consecrat:  alii  vero  dicunt  tantum,  et  non  consecrant. 

Moveor  autem  ad  hoc,  tum  quia  iuxta  hanc  viam  nullo 
est  opus  miraculo ;  nullum  diflicillimum  aut  quasi  impossi- 
bile  usui  Ecclesiae  attribuitur ;  omniaque  facilia,  absque 
superfluitate  quacumque,  inveniuntur. 

Tum  quia  Ecclesia  non  adorat  tam  hostiam  quam  ca- 
licem  donec  per  episcopum  fuerit  consecratio  facta.  Cuius 
oppositum  deberet  fieri  quando  aliquis  de  ordinatis  prae- 
venit  episcopum. 

Nec  parvipendenda  sunt  verba  Pontificalis  Romani  anti- 
qui,  dicentis  de  noviter  ordinatis  presbyteris  :  Dicant  omnia 
quae  sunt  in  missali  sicut  si  celebrarent.  Insinuatur  enim 
hinc  quod  ipsi  non  celebrant,  ac  per  hoc,  non  concele- 
brant  episcopo,  sed  dicunt  tantun  totum  canonem.  Unde 
in  novis  Pontificalibus  statutum  illud  praerecitatum  *  appo-  "  Num.  n. 
situm  videtur  ex  communi  opinione  sequentium  exposi- 
tionem  Innocentii  III,  qui  interpretatus  est  illam  canonis 
prolationem  quae  ab  ordinatis  fieri  consuevit,  esse  con- 
celebrationem.  Super  hoc  enim  praesupposito  doctores 
locuti  sunt,  sive  defendendo  sive  reprehendendo. 

V.  Ex  quibus  omnibus,  tutiorem  partem  eHgendo,  duo  in 
facto  servanda  sunt.  Primum  est  circa  prolationem  exte- 
riorem:  quod  quilibet  ordinatus  servet  ritum  illius  eccle- 
siae,  dicendo  totum  canonem. 

Secundum  est  circa  intentionem  :  quod  non  habeat  de- 
terminate  intentionem  consecrandi ;  et  similiter  non  habeat 
determinate  intentionem  non  consecrandi;  sed  habeat  in- 
tentionem  debitam,  hoc  est,  proponat  apud  se,  Intendo 
dicere  cum  ea  intentione  qua  debeo  dicere.  Sic  enim  tu- 
tissima  via  omnes  ordinati  incedunt,  et  soli  episcopo  re- 
linquunt  intentionem  determinatam  ad  consecrandum :  nul- 
laque  relinquitur  difficultatibus  quaestio,  dum,  dubiis  exi- 
stentibus  actibus,  tutior  pars  electa  est. 

His  enim  servatis,  satisfit  utrique  opinioni :  scilicet  te- 
nentium  quod  ordinati  concelehrant ;  et  tenentium  quod 
ordinati  non  concelebrant,  sed  dicunt  tantum. 

VI.  Et  haec  quidem  de  ordinatis  presbyteris.  De  con- 
secrato  autem  episcopo  secus  dicendum  absque  dubio  est. 
Quoniam  Romanum  Pontificale  antiquum  expresse  habet 
quod  consecratori  pontifici  celebranti  debet  consecratus  con- 
celebrare,  et  subditur  quod  legat  etfaciat  omnia  quae  sunt 
in  canone  missae.  De  his  enim  dicendum  est  quod  de  facto 
ambo  consecrant  eandem  materiam  simul :  quoniam  in  eo- 
dem  altari  mutuo  se  expectantes  concelebrant ;  quod  non 
continet  dif&cultatem,  aut  quasi  impossibilitatem,  quae  con- 
tingit  in  multitudine  presbyterorum  qui  simul  ordinantur. 


•  Cf.  Ecclesiast. 
Offlc.  secundum 
Ord.  FF.  Praed. 
an.  1234,  in  fest. 
».  Laurent.  resp. 
2  ad  Matutin  .  ; 
Brev.  Rom.ibid., 
resp.  4. 


ARTICULUS  TERTIUS 

UTRUM  PERTINEAT  SOLUM  AD  SACERDOTEM  DISPENSATIO  HUIUS  SACRAMENTI 

IV  Sent.,  dist.  xiii,  qu.  i,  art.  3,  qu*  1,  2. 


iD  TERTiuM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
non  pertineat  solum  ad  sacerdotem 
'dispensatio  huius  sacramenti.  Sanguis 
jenim  Christi  non  minus  pertinet  ad 
hoc  sacramentum  quam  corpus.  Sed  sanguis 
Christi  dispensatur  per  diacones :  unde  et  beatus 
Laurentius  dixit  beato  Sixto  * :  Experire  utrum 
idoneum  ministrum  elegeris,  cui  commisisti  Do- 
minici  sanguinis  dispensationem.  Ergo,  pari  ra- 
tione,  dispensatio  Dominici  corporis  non  perti- 
net  ad  solos  sacerdotes. 

2.  Praeterea,  sacerdotes  constituuntur  ministri 
sacramentorum.  Sed  hoc  sacramentum  perficitur 
in  consecratione  materiae,  non  in  usu,  ad  quem 
pertinet  dispensatio.  Ergo  videtur  quod  non  per- 
tineat  ad  sacerdotem  corpus  Domini  dispensare. 


s  1; 


3.  Praeterea,  Dionysius  dicit,  in  libro  Eccles. 
Hier.  *  quod  hoc  sacramentum  habet  perfecti-  '  cap.  ■.., 
vam  virtutem,  sicut  et  chrisma.  Sed  signare  chri-  '"''"' '"'  ^ ' 
smate  baptizatos  non  pertinet  ad  sacerdotem,  sed 
ad  episcopum.  Ergo  etiam  dispensare  hoc  sa- 
cramentum  pertinet  ad  episcopum,  non  ad  sa- 
cerdotem. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  de  Consecr. , 
dist.  II  * :  Pervenit  ad  notitiam  nostram  quod  aui-  '  t:an.  Pervenit 

j  t      ,       •    I     •  ,    /•        •  -r^      ~  ad  notiiiam. 

dam  presbyteri  laico  aut  feminae  corpus  Bomini 
tradunt  ad  deferendum  infirmis.  Ergo  interdicit 
synodus  ne  talis  praesumptio  iilterius  fiat:  sed  pres- 
byter  per  semetipsum  infirmos  communicet. 

Respondeo  dicendum  quod  ad  sacerdotem  per- 
tinet  dispensatio  corporis  Christi,  propter  tria. 
Primo  quidem  quia,  sicut  dictum  est  *,  ipse  con-  ■  Art.  i. 


QUAESTIO  LXXXII,  ARTICULUS  IV 


263 


» 


"  Matth,  cap. 
XXVI,  vers.  26, 
27 ;  Marc.  cap. 
XIV ,  vers.  22  , 
23 ;  Luc.  cap. 
XXII,  vers.  19, 
20;  l  ad  Cor., 
cap.  XI,  vers.  23 
sqq. 

'  Ad  Heb,  cap.  v, 
vers.  I. 


secrat  in  persona  Christi.  Ipse  autem  Christus, 
sicut  consecravit  corpus  suum  in  Cena,  ita  et 
aliis  sumendum  dedit  *.  Unde,  sicut  ad  sacerdo- 
tem  pertinet  consecratio  corporis  Christi,  ita  ad 
eum  pertinet  dispensatio. 

Secundo,  quia  sacerdos  constituitur  medius 
inter  Deum  et  populum  *.  Unde,  sicut  ad  eum 
pertinet  dona  populi  Deo  offerre,  ita  ad  eum  per- 
tinet  dona  sanctificata  divinitus  populo  tradere. 

Tertio  quia,  in  reverentiam  huius  sacramenti, 
a  nuUa  re  contingitur  nisi  consecrata:  unde  et 
corporale  et  calix  consecrantur,  similiter  et  ma- 
nus  sacerdotis,  ad  tangendum  hoc  sacramentum. 
Unde  nulli  alii  tangere  licet:  nisi  in  necessitate, 
puta  si  caderet  in  terram,  vel  in  aliquo  alio  ne- 
cessitatis  casu. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  diaconus,  quasi 
propinquus  ordini  sacerdotali,  aliquid  participat 
de  eius  of&cio,  ut  scilicet  dispenset  sanguinem: 
non  autem  corpus,  nisi  in  necessitate,  iubente 
episcopo   vel  presbytero.    Primo   quidem,  quia 


sanguis  Christi  continetur  in  vase.  Unde  non 
oportet  quod  tangatur  a  dispensante,  sicut  tan- 
gitur  corpus  Christi.  -  Secundo,  quia  sanguis 
designat  redemptionem  a  Christo  in  populum 
derivatam:  unde  et  sanguini  admiscetur  aqua, 
quae  significat  populum.  Et  quia  diaconi  sunt 
inter  sacerdotem  et  populum,  magis  convenit 
diaconibus  dispensatio  sanguinis  quam  dispen- 
satio  corporis. 

Ad  secundum  dicendum  quod  eiusdem  est  hoc 
sacramentum  dispensare  et  consecrare,  ratione 
iam  *  dicta. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  diaconus  in 
aliquo  participat  illuminativam  virtutem  sacerdo- 
tis  *,  inquantum  dispensat  sanguinem ;  ita  sacer- 
dos  participat  perfectivam  dispensationem  episco- 
pi  *  inquantum  dispensat  hoc  sacramentum,  quo 
perficitur  homo  secundum  se  per  coniunctio- 
nem  "  ad  Christum.  Aliae  autem  perfectiones, 
quibus  homo  perficitur  per  comparationem  ad 
alios,  episcopo  reservantur. 


In  corpore. 


*  Eccles.   Hier. 
cap.  V,  §  5,  0. 


Cf.  ibid. 


a)  coniunctionem.  -  comparationem  PACHIa. 


ARTICULUS  QUARTUS 

UTRUM  SACERDOS  CONSECRANS  TENEATUR  SUMERE  HOC  SACRAMENTUM 

IV  Sent.,  dist.  x,  art.  4,  qu*  3,  ad  2 ;  dist.  xii,  qu.  iii,  art.  2,  qu'  2. 


*  Qu. 

5,  ad 


D  quartum  sic  proceditur.  Videtur  quod 
sacerdos  consecrans  non  teneatur  su- 
mere  hoc  sacramenturo.  In  aliis  enim 
consecrationibus  ille  qui  consecrat  ma- 
teriam,  non  utitur  ea :  sicut  episcopus  consecrans 
chrisma  non  linitur  eodem.  Sed  hoc  sacramen- 
tum  consistit  in  consecratione  materiae.  Ergo  sa- 
cerdos  perficiens  hoc  sacramentum  non  necesse 
habet  uti  eodem,  sed  potest  licite  a  sumptione 
eius  abstinere. 

2.  Praeterea,  in  aliis  sacramentis  minister  non 
praebet  sacramentum  sibi  ipsi :  nullus  enim  ba- 

Lxvi,  art.  ptizare  seipsum  potest,  ut  supra  *  habitum  est. 
Sed,  sicut  baptismus  ordinate  dispensatur,  ita  et 
hoc  sacramentum.  Ergo  sacerdos  perficiens  hoc 
sacramentum  non  debet  ipsum  sumere  a  seipso. 

3.  Praeterea,  contingit  quandoque  quod  mi- 
raculose  corpus  Christi  in  altari  apparet  sub  spe- 
cie  carnis,  et  sanguis  sub  specie  sanguinis.  Quae 

Lxxv,art.5.  j^on  sunt  apta  cibo  vel  potui:  unde,  sicut  supra  * 
dictum  est,  propter  hoc  sub  alia  specie  traduntur, 
ne  sint  horrori  sumentibus.  Ergo  sacerdos  con- 
secrans  non  semper  tenetur  sumere  hoc  sacra- 
mentum. 

'  ='"'•  ''•  Sed  contra  est  quod  in  Concilio  Toletano  * 

legitur,  et  habetur  de  Consecr.,  dist.  II,  cap.  Rela- 


tiim  ' :  Modis  omnibus  tenendum  est  ut,  quotiescum- 
que  sacrificans  corpus  et  sanguinem  Domini  nostri 
lesu  Christi  in  altario  immolat,  toties  perceptione 
corporis  et  sanguinisj  participem  se  praebeat. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  *  di- 
ctum  est,  Eucharistia  non  solum  est  sacramen- 
tum,  sed  etiam  sacrificium.  Quicumque  autem 
sacrificium  offert,  debet  fieri  sacrificii  particeps. 
Quia  exterius  sacrificium  quod  offert,  signum  est 
interioris  sacrificii  quo  quis  seipsum  offert  Deo : 
ut  Augusfinus  dicit,  X  de  Civ.  Dei  *.  Unde  per 
hoc  quod  participat  sacrificio,  ostendit  ad  se  sa- 
crificium  interius  pertinere. 

Similiter  ^  efiam  per  hoc  quod  sacrificium 
populo  dispensat,  ostendit  se  esse  dispensatorem 
divinorum  populo  *.  Quorum  ipse  primo  debet 
esse  particeps:  sicut  Dionysius  dicit,  in  libro 
Eccles.  Hier,  *  Et  ideo  ipse  ante  sumere  debet 
quam  populo  dispenset.  Unde  in  praedicto  *  ca- 
pite  legitur:  Quale  est  sacrificium  cui  nec  ipse 
sacrificans  particeps  esse  dignoscitur? 

Per  hoc  autem  fit  particeps  quod  de  sacrificio 
sumit:  secundum  illud  Apostoli,  I  Cor.x*:  Nonne 
qui  edunt  hostias,  participes  sunt  altaris  ?  Et  ideo 
necesse  est  quod  sacerdos,  quotiescumque  con- 
secrat,  sumat  hoc  sacramentum  integre. 


*  Qu.  Lxxix,  art. 

5.  7. 


Cap.  V,  VI. 


14. 


'  Cap.  III, 
Arg.  Sed  cont. 


Vers.  18. 


a)  Relatum.  -  P;  Praelatum  F,  Perlatum  ceteri. 

P)  perceptione  corporis  et  sanguinis.  -  perceptionis  corporis  et 
sanguinis  Christi  P,  perceptionem  corporis  et  sanguinis  Christi  (parti- 
cipare  se  probat)  H ;  Christi  etiam  Ibc. 


-f)  Similiter.  -  Pa;  Simul. 
0)  populo.  -  Om.  PDF. 


264 


QUAESTIO  LXXXII,  ARTICULUS  V 


Ad  primum  ergo  dicendum  quod  consecratio  chri- 
smatis,  vel  cuiuscumque  alterius  materiae,  non 
est  sacrificium,  sicut  consecratio  Eucharistiae.  Et 
ideo  non  est  similis  ratio. 

Ad  secundum  dicendum  quod  sacramentum  ba- 
ptismi  perficitur  in  ipso  usu  materiae.  Et  ideo 
nullus  potest  baptizare  seipsum:  quia  in  sacra- 
mento  non  potest  esse  idem  agens  et  patiens. 
Unde  nec  in  hoc  sacramento  sacerdos  consecrat 
seipsum,  sed  panem  et  vinum,  in  qua  conse- 
cratione  conficitur  hoc  sacramentum.  Usus  au- 
tem  sacramenti  est  consequenter  se  habens  ad 
hoc  sacramentum,  Et  ideo  non  est  simile. 


*   Can.    De  hac 
quidem,  de  Con- 


Ad  tertium  dicendum  quod,  si  miraculose  cor- 
pus  Christi  in  altari  sub  specie  carnis  appa- 
reat,  aut  sanguis  sub  specie  sanguinis,  non 
est  sumendum.  Dicit  enim  Hieronymus,  su- 
per  Lepit.  * :  De  hac  quidem  hostia  quae  in 
Christi  commemoratione  mirabiliter  fit  ^ ,  de  illa  »<•'•■'••.  ^ist"- 
vero  quam  Christus  in  ara  crucis  obtulit  se- 
cundum  se,  nulli  edere  licet.  Nec  propter  hoc 
sacerdos  transgressor  efficitur:  quia  ea  quae  mi- 
raculose  fiunt,  legibus  non  subduntur.  -  Con- 
sulendum  tamen  esset  sacerdoti  quod  iterato 
corpus  et  sanguinem  Domini  consecraret  et  su- 
meret. 


t)  fit.  -  Om.  BDE,  edere  licet  addunt  F  et  tertia. 

Commentaria  Carciinalis  Caietani 


IN  calce  quarti  articuli,  adverte  sacerdotem  posse  quidem 
de   consilio   iterum   consecrare   et  sumere,  quando  sub 
specie  carnis  aut  sanguinis  sacramentum  apparet,  non  te- 


neri  tamen  ad  hoc:  quoniam  Actor  miraculi  sacerdotem 
a  lege  sumendi  absolvit.  Et  propterea  Auctor  in  littera 
prius  libertatem  sacerdotis  dixit,    deinde  consilium  dedit. 


ARTICULUS  QUINTUS 

UTRUM  MALUS  SACERDOS  EUCHARISTIAM  CONSECRARE  POSSIT 

Supra,  qu.  lxiv,  art.  5. 


"Cap.  iiijvers.  4. 


*  De  Fide  Orth., 
lib.  IV,  cap.  XIII. 


•Primus. -Epist. 
ad  Elphidium. 


'  Malach.  cap.  11, 
vcrs.  2. 


,d  quintum  sic  proceditur.  Videtur  quod 
malus  sacerdos  Eucharistiam  consecra- 
're  non  possit.  Dicit  enim  Hieronymus, 
^super  Sophoniam  * :  Sacerdotes,  qui  Eu- 
charistiae  serviunt  et  sanguinem  Domini  dividunt  ", 
impie  agunt  in  legem  Christi ,  putantes  Euchari- 
stiam  precantis  facere  verba,  noii  vitam;  et  ne- 
cessariam  esse  solemnem  orationem,  et  non  sacer- 
dotis  merita.  De  quibus  dicitur:  Sacerdos,  in  quo- 
cumque  fuerit  macula,  non  accedat  offerre  obla- 
tiones  Domino.  Sed  sacerdos  peccator,  cum  sit 
maculosus,  nec  vitam  habet  nec  merita  huic  con- 
venientia  sacramento.  Ergo  sacerdos  peccator  non 
potest  consecrare  Eucharistiam. 

2.  Praeterea,  Damascenus  dicit,  in  IV  libro  *, 
quod  panis  et  vinum,  per  adventum  Sancti  Spi- 
ritus,  supernaturaliter  transit  in  corpus  Domini  et 
sanguinem.  Sed  Gelasius  Papa  *  dicit,  et  habetur 
in  Decretis,  I,  qu.  i,  cap.  Sacrosancta:  Quomodo 
ad  divini  mysterii  consecrationem  caelestis  Spiritus 
invocatus  adveniet  P,  si  sacerdos  qui  eum  adesse 
deprecatur,  criminosis  plenus  actionibus  compro- 
betur?  Ergo  per  malum  sacerdotem  non  potest 
Eucharistia  consecrari. 

3.  Praeterea,  hoc  sacramentum  sacerdotis  be- 
nedictione  consecratur.  Sed  benedictio  sacerdotis 
peccatoris  non  est  efficax  ad  consecrationem  hu- 
ius  sacramenti :  cum  scriptum  sit  ^  * :  Maledicam 


Epist.  VIII. 


Pascliasius. 

Cap.  XII.  -  Cf. 
can.  Intra  Eccle- 


benedictionibus  vestris.  Et  Dionysius  dicit,  in  Epi- 
stola  ad  Demophilum  Monachum  *:  Perfecte  ce- 
cidit  ^  a  sacerdotali  ordine  qiii  non  est  illuminatus : 
et  audax  quidem  mihi  videtur  talis,  sacerdotalibus 
manum  apponens;  et  audet  immimdas  infamias, 
non  enim  dicam  orationes,  super  divina  symbola 
Christiformiter  enuntiare. 

Sed  gontra  est  quod  Augustinus  *  dicit,  in  libro 
de  Corpore  Domini  * :  Intra  Ecclesiam  Catholi- 
cam,  in  mysterio  corporis  et  sanguinis  Domini,  *"""'  ^^'"-  ' 
nihil  a  bono  maius,  nihil  a  malo  minus  perficitur 
sacerdote:  quia  non  in  merito  consecrantis ,  sed 
in  verbo  perficitur  Creatoris,  et  in  virtute  Spiritus 
Sancti. 

Respondeo  picENDUM  quod ,  sicut  supra  *  di- 
ctum  est,  sacerdos  consecrat  hoc  sacramentum 
non  in  virtute  propria,  sed  sicut  minister  Christi, 
in  cuius  persona  consecrat  hoc  sacramentum. 
Non  autem  ex  hoc  ipso  desinit  aliquis  esse  mi- 
nister  Christi  quod  est  malus:  habet  enim  Do- 
minus  bonos  et  malos  ministros  seu  servos.  Unde, 
Matth.  XXIV  *,  Dominus  dicit,  Quis,  pittas,  est  fi- 
delis  servus  et  prudens,  etc. ;  et  postea  *  subdit :  Si 
autem  dixerit  malus  ille  servus  irt  corde  suo,  etc. 
Et  Apostolus  dicit,  I  Cor.  iv  * :  Sic  nos  existimet 
homo  ut  ministros  Christi:  et  tamen  postea  sub- 
dit  *:  Nihil  mihi  conscius  sum:  sed  non  in  hoc  iusti- 
ficatus  sum.  Erat  ergo  certus  se  esse  ministrum 


*  Art.  1 ;  art.  1, 
ad  2;  art.  3. 


Vers.  45. 
Vers.  48. 

Vers.  1. 
Vers.  4. 


a)  dividunt.  -  populis  dividunt  F  et  tertia.  -  legem  I;  lege.  - 
non  ante  sacerdotis  om.  P.  -  Pro  quocumque,  quacumque  BDEsC  et 
editiones.  Cf.  qu.  lxxx  art.  7.  p. 

P)  adveniet.  -  Tertia;  advenit.  Cf.  solutionem. 


Y)  sit.  -  Malach.  11  addit  tertia.  -  Pro  benedictionibus,  maledictio- 
nibus  FGH. 

3)  cecidit.  -  Tertia  praeter  G ;  decidit  FG,  cedit  ceteri.  Ante  mihi 
addit  nimium  P.  -  et  audet  F  et  tertia;  audet.  -  Christiformiter  PGHI; 
Christi  fruccu  E,  Christi  conformiter  F,  Christi  firmiter  ceteri. 


QUAESTIO  LXXXII,  ARTICULUS  VI 


265 


■  Levit, 
vers 


cap.  xxT, 

7  sqq- 


Christi :  non  tamen  erat  certus  se  esse  iustum. 
Potest  ergo  aliquis  esse  minister  Christi  etiam  si 
iustus  non  sit.  Et  hoc  ad  excelientiam  Christi 
pertinet,  cui,  sicut  vero  Deo,  serviunt  non  so- 
lum  bona,  sed  etiam  mala,  quae  per  ipsius  pro- 
videntiam  in  eius  gloriam  ordinantur.  Unde  ma- 
nifestum  est  quod  sacerdotes,  etiam  si  non  sint 
iusti,  sed  peccatores,  possunt  Eucharistiam  con- 
secrare. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  Hieronymus 
per  illa  verba  improbat  errorem  sacerdotum  qui 
credebant  se  digne  posse  Eucharistiam  conse- 
crare  ex  hoc  solo  quod  sunt  sacerdotes,  etiam 
si  sint  peccatores.  Quod  improbat  Hieronymus 
per  hoc  quod  maculosi  ad  altare  accedere  pro- 
hibentur  *.  Non  tamen  removetur  quin,  si  acces- 
serint,  sit  verum  sacrificium  quod  offerunt. 

Ad  secundum  dicendum  quod  ante  illa  verba 
Gelasius   Papa   praemittit:    Sacrosancta   religio , 


quae  Catholicam  continet  disciplinayn,  tantam  sibi 
reverentiam  vindicat  ut  ad  eam  quilibet  nisi  pura 
conscientia  non  audeat  pervenire.  Ex  quo  mani- 
feste  apparet  eius  intentionis  esse  quod  peccator 
sacerdos  non  debet  accedere  ad  hoc  sacramen- 
tum.  Unde  per  hoc  quod  subdit,  Quomodo  cae- 
lestis  Spiritus  advocatus  adveniet,  intelligi  oportet 
quod  non  advenit  ex  merito  sacerdotis,  sed  ex 
virtute  Christi,  cuius  verba  profert  sacerdos. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  eadem  actio, 
inquantum  fit  ex  prava  intentione  ministri,  potest 
esse  mala,  bona  autem  inquantum  fit  ex  bona 
intentione  domini;  ita  benedictio  sacerdotis  pec- 
catoris,  inquantum  ab  ipso  indigne  fit,  est  ma- 
ledictione  digna,  et  quasi  infamia  seu  blasphe- 
mia,  et  non  ^  oratio  reputatur;  inquantum  au- 
tem  ^-  profertur  ex  persona  Christi,  est  sancta  et 
ef&cax.  Unde  signanter  dicitur :  Maledicam  bene- 
dictionibus  vestris. 


i)  non.  -  F  et  tertia;  ideo  non. 


S)  autem.  -  FsD  et  tertia  praeter  I;  est  I,  tamen  ed.  a,  om.  ceteri. 
Post  efficax  tertia  addit  ad  sanctificandum. 


ARTICULUS  SEXTUS 

UTRUM  MISSA  SACERDOTIS  MALI  MINUS  VALEAT  QUAM  MISSA  SACERDOTIS  BONI 

IV  Sent.,  dist.  xni,  qu.  i,  art,    i,  qu*  5, 


•Cf.  c&n.  Multi 
saecularium , 
Caus.  I,  qu.  i. 


I 


•Qu.  Lxiv,  art.  i, 
ad  2. 


'  Cont.  Donat., 
cap.  xii ;  Cont. 
Epist.  Parmen.j 
lib.  II,  cap.  XII ; 
Cont.  lit.  Petil., 
lib. II,cap.  xLvii, 


iD  sEXTUM  sic  proceditur.  Videtur  quod 
missa  sacerdotis  mali  non  minus  valeat 
'quam  missa  sacerdotis  boni.  Dicit  enim 
jGregorius,  in  Registro  *:  Heu,  in  quam 
magnum  laqueutn  incidunt  qui  divina  et  occulta 
mysteria  plus  ab  aliis  sanctijicata  fieri  posse  cre- 
dunt:  cum  uniis  idemque  Spiritus  Sanctus  ea  my- 
steria  occulte  atque  ininsibiliter  operando  sanctifi- 
cet!  Sed  haec  occulta  mysteria  celebrantur  in 
missa.  Ergo  missa  mali  sacerdotis  non  minus 
valet  quam  missa  boni. 

2.  Praeterea,  sicut  baptismus  traditur  a  mi- 
nistro  in  virtute  Christi,  qui  baptizat,  ita  et  hoc 
sacramentum,  quod  "  in  persona  Christi  conse- 
cratur.  Sed  non  melior  baptismus  datur  a  me- 
liori  ministro,  ut  supra  *  habitum  est.  Ergo  ne- 
que  etiam  melior  missa  est  quae  celebratur  a 
meliori  sacerdote. 

3.  Praeterea,  sicut  merita  sacerdotum  diffe- 
runt  per  bonum  et  melius,  ita  etiam  differunt 
per  bonum  et  malum.  Si  ergo  missa  melioris 
sacerdotis  est  melior,  sequitur  quod  missa  mali 
sacerdotis  sit  mala.  Quod  est  inconveniens :  quia 
malitia  ministrorum  non  potest  redundare  in 
Christi  mysteria;  sicut  Augustinus  dicit,  in  libro 
de  Baptismo  *.  Ergo  neque  missa  melioris  sacer- 
dotis  est  melior. 


Sed  contra  est  quod  habetur  ^  I,  qu.  i  *:  Quan-  ? 

io  sacerdotes  fuerint   digniores,  tanto  facilius  in  «rrfoie/"  *" 
necessitatibus  pro  quibus  clamant,  exaudiuntur. 

Respondeo  dicendum  quod  in  missa  duo  est 
considerare;  scilicet  ipsum  sacramentum,  quod 
est  principale;  et  orationes  quae  in  missa  fiunt 
pro  vivis  et  mortuis.  Quantum  ergo  ad  sacra- 
mentum,  non  minus  valet  missa  mali  sacerdotis 
quam  boni:  quia  utrobique  idem  conficitur  sa- 
cramentum. 

Oratio  etiam  quae  fit  in  missa,  potest  consi- 
derari  dupliciter.  Uno  modo,  inquantum  habet 
efficaciam  ex  devotione  sacerdotis  orantis.  Et  sic 
non  est  dubium  quod  missa  melioris  sacerdotis 
magis  est  fructuosa.  -  Alio  modo,  inquantum 
oratio  in  missa  profertur  a  sacerdote  in  persona 
totius  Ecclesiae ,  cuius  sacerdos  est  minister. 
Quod  quidem  ministerium  etiam  in  peccatoribus 
manet ,  sicut  supra  *  dictum  est  de  ministerio 
Christi.  Unde  quantum  f  ad  hoc ,  est  Iructuosa 
non  solum  oratio  sacerdotis  peccatoris  in  missa, 
sed  etiam  omnes  aliae  ^  eius  orationes  quas  fa- 
cit  in  ecclesiasticis  officiis,  in  quibus  gerit  perso- 
nam  Ecclesiae  *.  Sed  orationes  eius  privatae  non 
sunt  ^  fructuosae  :  secundum  illud  Proverb.  xxviii  *: 
Qui  declinat  aurem  suam  ne  audiat  legem,  ora- 
tio  eius  erit  execrabilis. 


Art.  praeced. 
T 


D.  959,  1141. 

E 

Vers.  9. 


o)  quod.  -  Om.  HpG  et  editiones. 

[i)  habetur.  -  in  decretis  addit  P.  -  facilius  F  et  tertia ;  om.  -  Pro 
clamant,  ctamavit  H,  clamabant  P. 

SUMMAK  Theol.  D.  Thomab  T.  IX. 


f)  quantum.  -  et  quantum  BEF,   inquantum  pD,  etiam  quantum 
tertia. 

3)  aliae.  -  Om.  editiones.  -  Pro  facit,  faciet  AC. 
£)  Sed...  sunt.  -  licet...  sint  tertia. 

34 


266 


QUAESTIO  LXXXII,  ARTICULUS  VII 


Ad  primum  ergo  dicendum  quod  Gregorius  lo- 
quitur  ibi  quantum  ad  sanctitatem  divini  sacra- 
menti. 

Ad  secundum  dicendum  quod  in  sacramento  ba- 
ptismi  non  fiunt  solemnes  orationes  pro  omnibus 
fidelibus,  sicut  in  missa.  Et  ideo  quantum  ad 
hoc  non  est  simile.  Est  autem  simile  quantum 
ad  effectum  sacramenti. 


Ad  tertium  dicendum  quod  propter  virtutem 
Spiritus  Sancti,  qui  per  unitatem  caritatis  com- 
municat  invicem  bona  membrorum  Christi,  fit 
quod  bonum  privatum  quod  est  in  missa  sacer- 
dotis  boni,  est  fructuosum  aliis.  Malum  autem 
privatum  unius  hominis  non  potest  alteri  nocere, 
nisi  per  aliqualem  '^  consensum  :  ut  Augustinus 
dicit,  in  libro  conira  Parmenianum  *. 


*   Lib.   II,   cap. 

XVII,   XXI. 


I^)  aliqualem.  —  aliquem  PE. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


Ad  arg.  3. 


IN  articulo  sexto,  circa  illud,  Oratio  a  sacerdote  malo 
prolata  in  persona  totius  Ecclesiae  est  fructuosa,  duo 
sunt  advertenda.  Primum,  quod  minus  dicitur  quam  in- 
tendatur.  Nam  intenditur  non  solum  quod  est  fructuosa: 
sed  etiam  quod  non  est  minus  fructuosa,  quoad  alios, 
quam  boni  sacerdotis.  Et  ratio  in  littera  innuitur:  quia 
ministerium  in  persona  Ecclesiae  non  est  minus  fructuo- 
sum  quam  ministerium  in  persona  Cliristi.  Minister  autem 
Christi,  sive  bonus  sive  malus,  aeque  sanctificat.  Igitur 
minister  Ecclesiae,  sive  bonus  sive  malus,  aeque  impetrat. 
II.  Alterum  est  quod  Scotus,  in  qu.  ult.  *  xni  dist.  IV 
Sent.,  in  oppositam  partem  declinat:  ea  ratione  quia  me- 
ritum  quod  dicitur  esse  in  celebratione  missae  ut  missa 
est,  non  est  abstractum,  sicut  idea  Platonis.  Ergo  oportet 
quod  sit  realiter  aliquod  meritum.  Ergo  totius  Ecclesiae, 
vel  alicuius   membri.    Sed   non   est  totius   Ecclesiae   nisi- 


quia  alicuius  partis.  Non  est  autem  partis  malae  et  mor- 
tuae  in  toto  sicut  esset  partis  vivae,  idest  existentis  et  ope- 
rantis  in  caritate.  Ergo  in  missa  non  est  tantum  meritum 
cuiuscumque  quando  est  mali,  sicut  quando  est  boni. 

Ad  hoc  dicitur  quod ,  si  ratio  ista  contra  aequalem 
valorem  missae  inquantum  in  persona  Ecclesiae  oratur, 
affertur,  solvenda  est  dicendo  quod  meritum  Ecclesiae 
non  est  abstractum,  sed  ipsius  Ecclesiae  ratione  partium 
suarum  vivarum  in  ipsa :  et  non  ratione  illius  partis  suae 
mortuae  quae  ministrat  tunc.  Et  cum  dicitur,  Pars  mor- 
tua  non  meretur  sicut  viva,  verum  est  quoad  meritum  ex 
persona  propria :  sed  secus  est  quoad  meritum  ex  persona 
Ecclesiae.  Cum  quo  stat  quod,  parte  viva  ministrante, 
melior  sit  simpliciter  missa:  quia  undique  tunc  concurrit 
meritum ,  scilicet  ex  persona  Ecclesiae  et  ex  persona 
propria. 


ARTICULUS  SEPTIMUS 

UTRUM  HAERETICI  ET  SCHISMATICI  ET  EXCOMMUNICATI  CONSECRARE  POSSINT 


Supra,  qu.  lxiv,  art.  9,  ad  2 ;  IV  Sent.,  dist.  xiii,  qu.  i,  art.  1 ,  qu*  3 ;  Expos.  litt. ;  dist.  xix,  qu. 

Quodl.  XII,  qu.  XI,  art.  1. 


art.   2,  qu'  3,  ad  1 ; 


*  Lib.  Sentent. 
Prosper. ,  Sent. 
XV.  -  Inter  Opp. 
Aug. 

*  Primus.-Epist. 
LXXX,  al.  LX, 
cap.  II. 

•*  Can.  In  Eccle- 
iia  Dei. 


'  Caus.  I,  qu.  1, 
can.  Arianos. 
'Primus. -Epist. 
LVIII,   ad  Ale- 
xandr. 


►D  SEPTIMUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
haeretici  et  schismatici  et  excommuni- 
'cati  consecrare  "  non  possunt.  Dicit 
lenim  Augustinus  *  quod  extra  Eccle- 
siam  Catholicam  non  est  locus  veri  sacrificii.  Et 
Leo  Papa  *  dicit,  et  habetur  in  Decretis,  I,  qu.  i  ** : 
Aliter ,  (scilicet  quam  in  Ecclesia,  quae  corpus 
Christi  est)  nec  rata  sunt  sacerdotia,  nec  vera  sa- 
crificia.  Sed  haeretici,  schismatici  et  excommu- 
nicati  sunt  ab  Ecclesia  separati.  Ergo  non  pos- 
sunt  verum  sacrificium  conficere. 

2.  Praeterea,  sicut  legitur  ibidem  *,  Innocen- 
tius  Papa  *  dicit:  Arianos  P,  ceterasque  huiusmodi 
pestes,  quia  laicos  eorum  sub  imagine  poenitentiae 
suscipimus,  non  videntur  clerici  eorum  cum  sacer- 
dotii  aut  cuiuspiam  mysterii  suscipiendi  dignitate 
esse ,  quibus  solum  baptisma  ratum  esse  permitti- 
mus.  Sed  non  potest  aliquis  consecrare  Eucha- 
ristiam  nisi  sit  cum  sacerdotii  dignitate.  Ergo 
haeretici,  et  ceteri  huiusmodi,  non  possunt  Eu- 
charistiam  conficere  if. 

3.  Praeterea,  ille  qui  est  extra  Ecclesiam,  non 
videtur  aliquid  posse  agere  in  persona  totius  Ec- 


'  Cap.  xin,  num. 

28. 


clesiae.  Sed  sacerdos  consecrans  Eucharistiam 
hoc  agit  in  persona  totius  Ecclesiae :  quod  patet 
ex  hoc  quod  omnes  orationes  proponit  in  per- 
sona  Ecclesiae.  Ergo  videtur  quod  illi  qui  sunt 
extra  Ecclesiam,  scilicet  haeretici  et  schismatici 
et  excommunicati,  non  possunt  consecrare  Eu- 
charistiam. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  in  II 
contra  Parmen.  *:  Sicut  baptismus  in  eis,  scilicet 
haereticis,  schismaticis  '  et  excommunicatis ,  ita 
ordinatio  mansit  integra.  Sed  ex  vi  ordinationis 
sacerdos  potest  consecrare  Eucharistiam.  Ergo 
haeretici,  schismatici  et  excommunicati,  cum  in 
eis  maneat  ordinatio  integra,  videtur  quod  pos- 
sint  consecrare  Eucharistiam. 

Respondeo  dicendum   quod  quidam  *  dixerunt 
quod   haeretici,    schismatici   et   excommunicati ,  Jv'"^/.*' dfst 
quia  sunt  extra   Ecclesiam,  non  possunt  confi-  ^;;4'„"P;„f°-f' 
cere  hoc  sacramentum. 

Sed  in  hoc  decipiuntur.  Quia,  sicut  Augustinus 
dicit,    in   II  contra  Parmen.  *,   aliud  est   aliquid  'Cap. 
omnino  non  habere,  aliud  aiitem  non  recte  habere: 
et  similiter  est  etiam  aliud  non  dare,  et  aliud  non 


Hugo  a  S.Vict. 
Summ.  Sent.  ir. 


Petr.  Pict.  Senl. 
lib.  V,  cap.  XIII. 


.XIII,  num. 


a)  consecrare.  —  Eucharistiam  consecrare  I  et  inverso  ordine  P. 
fl)  Arianos.  -  Tertia  praeter  I;  Arianus  I,  Arianas  ceteri. 
■f)  conficere.  -  consecrare  tertia. 


S)  schismaticis. 
nicatis)  FI. 


Om.  BDEpG,  et  schismaticis  (om.  et  excommu- 


QUAESTIO  LXXXII,   ARTICULUS  VIII 


267 


e  recte  dare  ^  Illi  igitur  qui,  intra  Ecclesiam  con- 

>  stituti,    receperunt   potestatem   consecrandi  '   in 

ordinatione  sacerdotii,  recte  quidem  habent  po- 
testatem,  sed  non  recte  ea  utuntur,  si  postmo- 
dum  per  haeresim  aut  schisma  vel  excommuni- 
cationem  ab  Ecclesia  separentur.  Qui  autem  sic 
separati  ordinantur,  nec  recte  habent  potestatem, 
nec  recte  utuntur.  Quod  tamen  utrique  potesta- 
tem  habeant,  per  hoc  patet  quod,  sicut  Augusti- 
Num.  28.  nus  ibidem  *  dicit ,  cum  redeunt  ad  unitatem 
Ecclesiae,  non  reordinantur,  sed  recipiuntur  in 
suis  ordinibus.  Et  quia  consecratio  Eucharistiae 
est  actus  consequens  ordinis  potestatem,  illi  qui 
sunt  ab  Ecclesia  separati  per  haeresim  aut  schi- 
sma  vel  excommunicationem ,  possunt  quidem 
consecrare  Eucharistiam,  quae  ab  eis  consecrata 
verum  corpus  Christi  et  sanguinem  continet : 
non  tamen  recte  hoc  faciunt,  sed  peccant  fa- 
cientes.  Et  ideo  fructum  sacrificii  non  percipiunt, 
quod  est  sacrificium  spirituale. 
1  Ad  primum  ergo  DtcENDUM  quod  auctoritas  illa  "^ 

et   similes   intelligendae   sunt   quantum   ad   hoc 


quod  non  recte  extra  Ecclesiam   sacrificium  of- 

fertur  ^.   Unde  extra  Ecclesiam  non   potest  esse  « 

spirituale    sacrificium,  quod   est  verum  veritate 

fructus,  licet  sit  verum  veritate  sacramenti:  sicut 

etiam  supra  *   dictum  est  quod   peccator  sumit  'Qui-xitx.art.s. 

corpus   Christi   sacramentaliter ,   sed   non   spiri- 

tualiter. 

Ad  secundum  dicendum  quod  solus  baptismus 
permittitur  esse  ratus  haereticis  et  schismaticis, 
quia  possunt  licite  baptizare  in  articulo  necessi-  ^ 

tatis.  In  nuUo  autem  casu  licite  possunt  Eucha- 
ristiam  consecrare,  vel  alia  sacramenta  conferre. 

Ad  tertium  dicendum  quod  sacerdos  in  missa 
in  orationibus  quidem  loquitur  in  persona  Ec- 
clesiae,  in  cuius  unitate  consistit.  Sed  in  conse- 
cratione  sacramenti  loquitur  in  persona  Christi, 
cuius  vicem  in  hoc  gerit  per  ordinis  potestatem. 
Et  ideo,  si  sacerdos  ab  unitate  Ecclesiae  praeci- 
sus  missam  celebret,  quia  potestatem  ordinis  non 
amittit,  consecrat  verum  corpus  et  sanguinem 
Christi:  sed  quia  est  ab  Ecclesiae  unitate  sepa- 
ratus,  orationes  eius  ef&caciam  non  habent  *.       *  ^-  959. 


e)  non  recte  dare.  -  Editiones;  {non  expungit)  recte  non  dare  C, 
dare  non  recte  ed.  a,  recte  non  dare  ceteri. 

X,)  consecrandi.  —  Eucharistiam  addunt  F  et  tertia. 


T))  auctoritas  illa.  -  auctoritates  illae  B  et  tertia,  sed  B  se  corrigit. 
6)  offertur.  -  F  et  tertia ;  offeruntur  ACEpD,  offerunt  BsD  et  a. 


ARTICULUS  OCTAVUS 

UTRUM  SACERDOS  DEGRADATUS  POSSIT  HOC  SACRAMENTUM  CONFICERE 

IV  Sent.,  dist.  xiii,  qu.  i,  art.  i,  qu*  4;  Quodl.  XII,  qu.  xi,  art.  1. 


*App.  Gratiani 
ad  can.  (^uod 
quidam,  Caus. 
I,  qu.  I. 


I 


I 


*  Cap.  XIII,  num. 
T 


»D  OCTAVUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
sacerdos  degradatus  non  possit  hoc  sa- 
*cramentum  conficere.  Nullus  enim  con- 
;^ficit  hoc  sacramentum  nisi  per  potesta- 
tem  consecrandi  quam  habet.  Sed  degradatus  non 
habet  potestatem  consecrandi,  licet  habeat  potesta- 
tem  bapti\andi:  ut  dicit  canon.  "  *  Ergo  videtur 
quod  presbyter  degradatus  non  possit  Euchari- 
stiam  censecrare. 

2.  Praeterea,  ille  qui  aliquid  dat,  potest  etiam 
auferre.  Sed  episcopus  dat  presbytero  potestatem 
consecrandi  ordinando  ipsum.  Ergo  etiam  potest 
ei  auferre  degradando  ipsum. 

3.  Praeterea,  sacerdos  per  degradationem  aut 
amittit  potestatem  consecrandi,  aut  solam  execu- 
tionem.  Sed  non  solam  executionem:  quia  sic 
non  plus  amitteret  degradatus  quam  excommu- 
nicatus,  qui  P  executione  caret.  Ergo  videtur  quod 
amittit  potestatem  consecrandi.  Et  ita  videtur 
quod  non  possit  conficere  hoc  sacramentum. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus,  in  II  contra 
Parmen.  *,  probat  quod  apostatae  '^  a  fide  non 
carent  baptismate,  per  hoc  quod  per  poenitentiam 
redeuntibus  non  restituitur,  et  ideo  non  posse  amitti 
iudicatur.  Sed  similiter  degradatus,  si  reconcilie- 
tur,  non  est  iterum  ordinandus.  Ergo  non  amisit 


*  Cap.  XIII,  num. 
28. 


potestatem   consecrandi.    Et  ita  sacerdos  degra- 
datus  potest  conficere  hoc  sacramentum. 

Respondeo  dicendum  quod  potestas  consecrandi 
Eucharistiam  pertinet  ad  characterem  sacerdotalis 
ordinis.  Character  autem  quilibet,  quia  cum  qua- 
dam  consecratione  datur,  indelebilis  est,  ut  supra*  *Qu-t.xni,art.5 
dictum  est:  sicut  et  quarumcumque  rerum  con- 
secrationes  perpetuae  sunt,  nec  amitti  nec  reite- 
rari  possunt.  Unde  manifestum  est  quod  potestas 
consecrandi  non  amittitur  per  degradationem. 
Dicit  enim  Augustinus,  in  II  contra  Parmen.  *: 
Utrumque,  scilicet  baptismus  et  ordo,  sacramen- 
tum  est ,  et  quadam  consecratione  utrumque  ho- 
mini  datur:  et  illud  cum  bapti{atur,  et  illud  cum 
ordinatur.  Ideo  non  licet  a  Catholicis  utrumqiie 
iterari.  Et  sic  patet  quod  sacerdos  degradatus 
potest  conficere  hoc  sacramentum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  canon  ille  non 
loquitur  assertive,  sed  inquisitive :  sicut  ex  cir- 
cumstantia  litterae  haberi  potest. 

Ad  secundum  dicendum  quod  episcopus  non  dat 
potestatem  sacerdotalis  ordinis  propria  virtute, 
sed  instrumentaliter,  sicut  minister  Dei:  cuius  ef- 
fectus  per  hominem  tolli  non  potest,  secundum 
illud  Matth.  xix  *:  Quos  Deus  coniunxit,  homo  non 
separet.  Et  ideo  episcopus  non  potest  hanc  po- 


Vers.  6. 


a)  canon.  -  /.  q.  I.  c.  quidam  addunt  Pc  et  margo  I  {quod  pro  c.)  et 
codices  Brixiensis  et  Ambrosianus;  cf.  Vol.  XI.  Praef.  n.  24. 
p)  qui.  -  etiam  addunt  F  et  tertia. 


Y)  apostatae.  —  Fa  et  tertia ;  a  potestate.  -  redeuntibus  non  resti- 
tuitur  PIsG;  redeuntes  {redeuntibus  HpG)  non  restituuntur.  -  Pro 
iudicatur,  iudicantur  bc. 


268 


QUAESTIO  LXXXII,  ARTICULUS  IX 


testatem  auferre  :  sicut  nec  ille  qui  baptizat  potest 
auferre  characterem  baptismalem. 

Ad  tertium  dicendum  quod  excommunicatio  est 
medicinalis.  Et  ideo  excommunicatis  non  aufer- 


tur  executio  sacerdotalis  potestatis  quasi  in  per- 
petuum,  sed  ad  correctionem,  usque  ad  tempus. 
Degradatis  autem  aufertur  executio  quasi  in  per- 
petuum  condemnatis. 


ARTICULUS  NONUS 

UTRUM  ALIQUIS  LICITE  POSSIT  COMMUNIONEM  RECIPERE  A  SACERDOTIBUS  HAERETICIS 
VEL  EXCOMMUNICATIS ,  VEL  ETIAM  PECCATORIBUS ,  ET  AB  EIS  MISSAM  AUDIRE 

Supra,  qu.  Lxiv,  art.  9,  ad  3 ;  IV  Sent.,  dist.  xiii,  qu.  i,  art.  3,  qu'  3;  dist.  xxiv,  qu.  i,  art.   3,  qu*  5,  ad  3,  4; 

Quodl.  XI,  qu.  VIII,  art.  1,  2. 


"  Lib.  III,  cap. 
IX.  -  Cf.  can. 
Neque  in  homi- 
ne,  Caus.  I,  qu.  i. 


*  Cf.  qu.  Lxvii, 
art.  2;  qu.  Lxxiri, 
art.  1,  arg.  2. 


*    Can.    Nullits 
missam. 


*  Cap.  XXXI.  - 
Cf.  can.  Super- 
veniente,  Caus. 
I,  qa.  i. 


•  Art.  5,   ad  1 : 

art.  7. 


'  Vers.  11. 


iD  NONUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
aliquis  licite  possit  communionem  re- 
'cipere  a  sacerdotibus  haereticis  vel  ex- 
jcommunicatis ,  vel  etiam  peccatoribus, 
et  ab  eis  missam  audire.  Sicut  enim  Augustinus, 
contra  Petilianum  "  *,  dicit,  neque  in  homine  bono 
neque  in  homine  malo  aliquis  Dei  fugiat  sacra- 
menta.  Sed  sacerdotes,  quamvis  sint  peccatores 
et  haeretici  vel  excommunicati,  verum  conficiunt 
sacramentum.  Ergo  videtur  quod  non  sit  vitan- 
dum  ab  eis  communionem  accipere  vel  eorum 
missam  audire. 

2.  Praeterea,  corpus  Christi  verum  figurati- 
vum  est  corporis  mystici ,  sicut  supra  *  dictum 
est.  Sed  a  praedictis  sacerdotibus  verum  corpus 
Christi  consecratur.  Ergo  videtur  quod  illi  qui 
sunt  de  corpore  mystico,  possint  eorum  sacrifi- 
ciis  communicare. 

3.  Praeterea  ,  multa  peccata  sunt  graviora 
quam  fornicatio.  Sed  non  est  prohibitum  audire 
missas  sacerdotum  aliter  peccantium.  Ergo  etiam 
non  debet  esse  prohibitum  audire  missas  sacer- 
dotum  fornicariorum. 

Sed  contra  est  quod  canon  dicit,  XXXII  dist.  *: 
Nullus  audiat  missam  sacerdotis  quem  indubitanter 
concubinam  novit  habere.  -  Et  Gregorius  dicit, 
in  III  Dialog.  *,  quod  pater  perfidus  Arianum  epi- 
scopum  misit  ad  filium,  ut  ex  eiiis  manu  sacrile- 
gae  consecrationis  commmiionem  acciperet:  sed  vir 
Deo  depotus  ^  Ariano  episcopo  venienti  exprobravit 
iit  debuit. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra*  dictum 
est,  sacerdotes,  si  sint  haeretici  vel  schismatici  vel 
excommunicati,  vel  etiam  peccatores,  quamvis  ha- 
beant  potestatem  consecrandi  Eucharistiam,  non 
tamen  ea  recte  utuntur,  sed  peccant  utentes.  Qui- 
cumque  autem  communicat  alicui  in  peccato, 
ipse  particeps  peccati  efhcitur:  unde  et  in  Se- 
cunda  Canonica  loannis  *  legitur  quod  qui  dixe- 
rit  ei,  Ave,  scilicet  haeretico,  communicat  operibus 
illius  malignis.  Et  ideo  non  licet  a  praedictis  com- 
munionem  accipere  aut   eorum  missam   audire. 


Vers. 


*  Apud  Lomb. 
S 


Differt  tamen  inter  praedictas  sectas.  Nam  hae- 
retici  et  schismatici  et  excommunicati  sunt  per 
sententiam  Ecclesiae  executione  consecrandi  pri- 
vati.  Et  ideo  peccat  quicumque  eorum  missam 
audit  vel  ab  eis  accipit  sacramenta.  -  Sed  non 
omnes  peccatores  sunt  per  sententiam  Ecclesiae 
executione  huius  potestatis  privati.  Et  sic,  quam- 
vis  sint  suspensi  quantum  est  f  ex  sententia  di- 
vina,  non  tamen  quantum  ad  alios  ex  sententia 
Ecclesiae.  Et  ideo,  usque  ad  sententiam  Eccle- 
siae,  licet  ab  eis  communionem  accipere  et  eo- 
rum  missam  audire.  Unde  super  illud  I  Cor.  v  *, 
Cum  huiusmodi  nec  cibum  sumere ,  dicit  Glossa 
Augustini  *:  Hoc  dicendo ,  noluit  hominem  ^  ab 
homine  iudicari  ex  arbitrio  suspicionis,  vel  etiam 
extraordinario  usurpato  iudicio:  sed  potius  ex  lege 
Dei,  secundum  ordinem  Ecclesiae,  sive  ultro  con- 
fessum,  vel  accusatum  et  convictum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  in  hoc  quod 
refugimus  audire  talium  sacerdotum  missam  aut 
ab  eis  communionem  recipere,  non  refugimus 
Dei  sacramenta,  sed  potius  ea  veneramur:  unde 
hostia  a  talibus  sacerdotibus  consecrata  est  ado- 
randa,  et,  si  reservetur,  licite  potest  sumi  a  sa- 
cerdote  legitimo.  Sed  refugimus  culpam  indigne 
ministrantium. 

Ad  secundum  dicendum  quod  unitas  corporis 
mystici  est  fructus  corporis  veri  percepti.  Illi  au- 
tem  qui  indigne  percipiunt  vel  ministrant,  pri- 
vantur  fructu,  ut  supra  *  dictum  est.  Et  ideo  non 
est  sumendum  ex  eorum  dispensatione  sacra- 
mentum   ab  eis  qui  sunt  ^  in  unitate   Ecclesiae. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  licet  fornicatio  non 
sit  gravior  ceteris  peccatis,  tamen  ad  eam  sunt 
homines  proniores,  propter  carnis  concupiscen- 
tiam.  Et  ideo  specialiter  hoc  peccatum  a  '  sacer- 
dotibus  prohibitum  est  ab  Ecclesia,  ne  aliquis  au- 
diat  missam  concubinarii  sacerdotis  *.  -  Sed  hoc 
intelligendum  est  de  notorio :  vel  per  sententiam 
quae   fertur  in  convictum,  vel   confessionem  in  ^ 

iure  factam,  vel  '^  quando   non  potest  peccatum  'J^^^-I^^coh^u. 
aliqua  tergiversatione  celari  *.  ^'"''<=- ''  ^"'- 


Art.    7 ;     qu. 
Lxxx,  art.  4. 


Cf.    arg.    Sed 


a)  Petilianum.  -  Tertia;   Celicianum  E,   Cecilianum  ceteri. 

P)  devotus.  -  deditus  P. 

■f)  est.  -  ad  se  PI. 

S)  hominem.  -  FsB  et  teriia;  om. 


t)  sunt.  -  non  sunt  FGHsD  et  abc. 
r^)  a.  -  Om.  PF.  Pro  ne,  et  ne  P. 
rj)  vel.  -  PsBG;  om. 


QUAESTIO  LXXXII,  ARTICULUS  X 


269 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


I 


N  articulo  nono,  adverte  disputationes ,  investigationes 
et  canones  de  participantibus  in  sacramentorum  perce- 
ptione  et  ceteris  divinis  cum  excommunicatis ,  suspen- 
sis,  etc,  hodie  vacare,  prbpter  statutum  in  Concilio  Con- 
stantiensi ,  quo    concessum  est  omnibus   Christi    fideHbus_ 


participare  cum  excommunicatis,  etc,  nisi  in  duobus  ca-  ',s.  Antoninu». 

sibus,  scilicet,  si  fuerint  nominatim  denuntiati,  vel  notorie  cap.  2,  s'2.  "a! 

percusserint  clericum :   ut  refert  Archiepiscopus  Florenti-  "^"^.''"comm! 

nus  *,  in  Tertia  Parte  Summae  suae,  tit.  xxvni  **.  i"™-  »"• 


ARTICULUS  DECIMUS 


UTRUM  LICEAT  SACERDOTI  OMNINO  A  CONSECRATIONE  EUCHARISTIAE  ABSTINERE 

IV  Sent.,  dist.  xiii,  qu.  i,  art.  2,  qu*  1. 


*  Vide  post  qu. 
Lxxx,  art.  12,  qu. 
primam    Gaiet. , 


*   Art.  5,    ad  1 ; 
art.  7. 


*  Primus. 

*"  Can.  Praece- 

pta  canonum. 


'  Anselm.  Orat. 

XXXIII. 


•  Yers.  1. 


D  DECiMUM  sic  PROCEDiTUR  *.  Videtur  quod 
liceat  sacerdoti  omnino  a  consecratione 
Eucharistiae  abstinere.  Sicut  enim  ad 
lOfficium  sacerdotis  pertinet  Euchari- 
stiam  consecrare ,  ita  etiam  baptizare  et  in  aliis 
sacramentis  ministrare.  Sed  sacerdos  non  tene- 
tur  ministrare  in  aliis  sacramentis,  nisi  propter 
curam  animarum  susceptam.  Ergo  videtur  quod 
nec  etiam  teneatur  Eucharistiam  consecrare,  si 
curam  non  habeat  animarum. 

2.  Praeterea,  nullus  tenetur  facere  quod  sibi 
non  licet:  alioquin  esset  perplexus.  Sed  sacer- 
doti  peccatori,  vel  etiam  excommunicato ,  non 
licet  Eucharistiam  consecrare,  ut  ex  supra  *  di- 
ctis  patet.  Ergo  videtur  quod  tales  non  tenean- 
tur  ad  celebrandum.  Et  ita  nec  alii :  alioquin  ex 
sua  culpa  commodum  reportarent. 

3.  Praeterea,  dignitas  sacerdotalis  non  perditur 
per  subsequentem  infirmitatem :  dicit  enim  Ge- 
lasius  Papa  *,  et  habetur  in  Decretis,  dist.  LV  ** : 
Praecepta  canonum  "  sicut  non  patiunlur  venire 
ad  sacerdotium  debiles  corpore,  ita,  si  quis  in  eo 
fuerit  constitutus  ac  tiinc  fuerit  saiiciatus,  amittere 

non  potest  quod  tempore  suae  sinceritatis  accepit. 
Contingit  autem  quandoque  quod  ordinati  in  sa- 
cerdotes  incurrunt  aliquos  defectus  ex  quibus  a 
celebratione  impediuntur :  sicut  est  P  lepra ,  vel 
morbus  caducus,  vel  aliquid  huiusmodi.  Non 
ergo  videtur  quod  sacerdotes  ad  celebrandum 
teneantur. 

Sed  contra  est  quod  Ambrosius  dicit,  in  qua- 
dam  Oratione  * :  Grave  est  quod  ad  mensam  tuam 
mundo  corde  et  manibus  innocentibus  non  veni- 
mus:  sed  gravius  est  si,  diim  peccata  ^  metuimus, 
etiam  sacrificium  non  reddamus. 

Respondeo  dicendum  quod  quidam  dixerunt 
quod  sacerdos  potest  omnino  licite  ^  a  consecra- 
tione  abstinere,  nisi  teneatur  ex  cura  sibi  commis- 
sa  celebrare  pro  populo  et  sacramenta  praebere. 

Sed  hoc  irrationabiliter  dicitur,  Quia  unus- 
quisque  tenetur  uti  gratia  sibi  data  cum  fuerit 
opportunum :  secundum  illud  II  Cor.  vi  * :  Hor- 
tamur  vos  ne  in  vacuum  gratiam  Dei  recipiatis. 
Opportunitas   autem    sacrificium   offerendi    non 


solum  attenditur  per  comparationem  ad  fideles 
Christi,  quibus  oportet  sacramenta  ministrari,  sed 
principaliter  per  comparationem  ad  Deum,  cui 
in  consecratione  huius  sacramenti  sacrificium  of- 
fertur.  Unde  sacerdoti,  etiam  si  non  habeat  cu- 
ram  animarum,  non  licet  omnino  a  celebratione 
cessare:  sed  saltem  videtur  quod  celebrare  te- 
netur  in  praecipuis  festis,  et  maxime  in  illis  die- 
bus  in  quibus  fideles  communicare  consueverunt. 
Et  hinc  est  quod  II  ^  Machab.  iv  *  dicitur  contra 
quosdam  sacerdotes  quod  iam  non  circa  altaris 
officia  dediti  erant,  contempto  Templo  et  sacrifi- 
ciis  neglectis. 

Ad  primum  ergo  dicendu.m  quod  alia  sacramenta 
perficiuntur  in  usu  fidelium.  Et  ideo  in  illis  '^  mi- 
nistrare  non  tenetur  nisi  ille  qui  super  fideles 
suscipit  curam.  Sed  hoc  sacramentum  perficitur 
in  consecratione  Eucharistiae,  in  qua  sacrificium 
Deo  offertur:  ad  quod  sacerdos  obligatur  "^  ex 
ordine  iam  suscepto. 

Ad  secundum  dicendum  quod  sacerdos  peccator, 
si  per  sententiam  Ecclesiae  sit  executione  ordi- 
nis  privatus  vel  -simpliciter  vel  ad  tempus,  red- 
ditus  est  impotens  ad  sacrificium  offerendum: 
et  ideo  obligatio  tollitur.  Hoc  autem  cedit  sibi 
in  detrimentum  spiritualis  fructus,  magis  quam 
in  emolumentum.  -  Si  vero  non  sit  privatus  po- 
testate  celebrandi,  non  solvitur  obligatio.  Nec  ta- 
men  est  perplexus:  quia  potest  de  peccato  poe- 
nitere  et  celebrare. 

Ad  tertium  dicendum  quod  debilitas  vel  ae- 
gritudo  superv^eniens  ordini  sacerdotali  ordinem 
non  toUit:  executionem  tamen  ordinis  impedit  ® 
quantum  ad  consecrationem  Eucharistiae.  Quan- 
doque  quidem  propter  impossibilitatem  execu- 
tionis :  sicut  si  privetur  oculis  aut  digitis,  aut  usu 
linguae.  -  Quandoque  autem  propter  periculum : 
sicut  patet  de  eo  qui  patitur  morbum  caducum, 
vel  etiam  quamcumque  alienationem  mentis.  - 
Quandoque  propter  abominationem :  sicut  patet 
de  leproso,  qui  non  debet  publice  celebrare.  Pot- 
est  tamen  dicere  missam  occulte :  nisi  lepra  adeo 
invaluerit  quod  per  corrosionem  membrorum 
eum  ad  hoc  reddiderit  impotentem. 


o)  canonum.  -  Ed.  a ;  canonica  P,  canoH  ceteri.  -  sauciatus  FIsG 
et  editiones;  sanatus.  -  Pro  sinceritatis,  sanitatis  Fabc. 

p)  est.  -  PFsG  et  a;  enim  HI,  etiam  ceteri.  -  Pro  aliquid,  aliquid 
aliud  tertia. 

Y)  dum  peccata.  -  Tertia;  cum  peccato  F,  de  peccatis  ceteri. 


3)  licite.  -  Ante  abstinere  ponit  tertia  praettr  G. 

e)  //.  -  FsG  a  et  editiones;  om. 

IJ)  i7/!S.  -  aliis  H  et  editiones. 

ri)  obligatur.  -  Deo  addit  P. 

6)  ordinis  impedit.  -  tollit  ordinis  GHbc  et  mulato  ordine  P. 


Vers.  14. 


270 


QUAESTIO  LXXXII,  ARTICULUS  X 


Commentaria  Oardinalis  Caietani 


IN  articulo  decimo  scito  duas  esse  difficultates.  Prima  est, 
difncuita       ^"  *  sacerdoti   liceat   totaliter  a  celebratione   abstinere. 

'm,an.'ci.a\im.  Et  haec  bene  solvitur  in  littera  negative.  Exigit  siquidem 

•"••  recta  ratio,  cum  potentia  sit  propter  actum,  et  gratia  sit 

propter  usum,  ut,  commoditate  oblata,  cessanteque  omni 
impedimento,  homo  quandoque  potentia  gratiaque  in  his 

'  Ad  Heb.  ctp.y,  quac  ud  Deum  sunt  *  utatur. 

•Num.'iiom.  p.  H  *•  Altera  difficultas  est,  an  peccatum  huiusmodi 
omissionis  sit  peccatum  mortale.  Et  est  ratio  dubii  quia 
nec  omne  praeceptum  affirmativum,  nec  omne  praeceptum 
negativum   obligat  ad  mortale:   nec   apparet  qua  ratione 


caritati  contrarietur  talis  omissio ;  quamvis  appareat  quod 
contrariatur  fervori  caritatis;  ex  neghgentia  enim  quadam, 
quae  in  tepore  caritatis  consistere  videtur,  tahs  provenit 
omissio. 

Breviter,  apparet  mihi  peccatum  hoc  esse  secundum 
se  veniale,  utpote  oppositum  non  ipsi  caritati,  sed  eius 
fervori.  Attestatur  autem  huic  sententiae  diversitas  opi- 
nionum  de  Hcita  vel  ilHcita  hac  omissione.  Parum  enim 
a  hcito  discedere  videtur  quod  creditum  est  a  doctoribus 
esse  Hcitum. 


QUAESTIO  LXXXIII,  ARTICULUS  I 


271 


QUAESTIO  OCTOGESIMATERTIA 

DE  RITU  HUIUS  SACRAMENTI 


IN    SEX   ARTICULOS    DIVISA 


*  Cf.  qu.  Lxxiii, 
Introd. 


DEiNDE   considerandum   est   de  ritu  huius  sa- 
cramenti  *. 
Et  circa  hoc  quaeruntur  sex. 

Primo:  utrum  in  celebratione  huius  mysterii 

Christus  immoletur. 
Secundo:  de  tempore  celebrationis. 
Tertio :    de   loco ,  et   aliis  quae  pertinent   ad 
apparatum  '  huius  celebrationis. 


Quarto:    de    his  quae    in   celebratione  huius 

mysterii  dicunmr. 
Quinto :  de  his  quae  circa  celebrationem  huius 

mysterii  fiunt. 
Sexto:  de  defectibus  P  qui  circa  celebrationem 

huius  sacramenti  occurrunt. 


Vers.  14. 


Vers.  2. 


•  Cap.  XIV.  -  Cf. 
Enarr.  II  in  Ps. 
XXVI,  num.  2. 


•  Epist.  XCVIII, 
aliter  XXllI,  ad 
Bonifac,  num. 
g.  -  Cf.  can.  Se- 
met  immolatus , 
deConsecr.,(iist. 
U. 


•Lib.II,  qu.  III.- 
Cf.  De  Octo  Dul- 
cit.  Quaesi.,  qu. 


•  Qu.  Lxxvi,  art. 
2,ad  i;qu.LXXix, 
art.  I. 

r 

'  Cap.  X  (inter 
Opp.Ambr.|-Cf. 
can.  In  Christo 
semel,  de  Con- 
secr.,  di»t.  II. 


ARTICULUS  PRIMUS 

UTRUM  IN  CELEBRATIONE  HUIUS  SACRAMENTI  CHRISTUS  IMMOLETUR 

Supra,    qu.  xxii,  art.  3,  ad  2;    qu.  lxxiii,  art.  4;    IV  Sent.,  dist.  xii,  Expos.  litt. ;    Ad  Heb.,   cap.  x,  lect.  i. 


D  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
in  celebratione  huius  sacramenti  Chri- 
stus  non  immoletur.  Dicitur  enim  Hebr. 
|X  * ,  quod  Christus  tina  oblatione  con- 
summapit  in  sempiternum  sanctijicatos.  Sed  illa 
oblatio  fuit  eius  immolatio.  Ergo  Christus  non 
immolatur  in  celebratione  huius  sacramenti. 

2.  Praeterea,  immolatio  Christi  facta  est  in 
cruce,  in  qua  tradidit  semetipsum  oblationem  et 
hostiam  Deo  in  odorem  suavitatis,  ut  dicitur  Ephes. 
V  *.  Sed  in  celebratione  huius  mysterii  Christus 
non  crucifigitur.   Ergo  nec  immolatur. 

3.  Praeterea,  sicut  Augustinus  dicit,  IV  de 
Trin.  *,  in  immolatione  Christi  idem  est  sacerdos 
et  hostia.  Sed  in  celebratione  huius  sacramenti 
non  est  idem  sacerdos  et  hostia.  Ergo  celebratio 
huius  sacramenti  non  est  Christi  immolatio. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  in  li- 
bro  Senientiarum  Prosperi  * :  Semel  immolatus  est 
in  semetipso  Christus,  et  tamen  quotidie  immola- 
tur  in  sacramento. 

Respondeo  dicendum  quod  duplici  ratione  ce- 
lebratio  huius  sacramenti  dicitur  Christi  immo- 
latio.  Primo  quidem  quia,  sicut  Augustinus  dicit, 
ad  Simplicianum  *,  solent  imagines  eariim  rerum 
nominibus  appellari  quarum  imagines  sunt:  sicut 
cum,  intuentes  tabulam  aut  parietem  pictum,  di- 
cimus,  Ille  Cicero  est,  Ille  Sallustius.  Celebratio 
autem  huius  sacramenfi,  sicut  supra  *  dictum 
est,  imago  est  quaedam  repraesentativa  passionis 
Christi,  quae  est  vera  immolatio  ^.  Unde  Ambro- 
sius  dicit,  super  Epistolam  ad  Heb.  * :  In  Christo 
semel  oblata   est  hostia  ad  salutem  sempiternam 


*  D.  584. 

*  Dom.  IX  post 
Penlecost. 


Vers.  8. 


potens.   Quid  ergo  nos?  Nonne  per  singulos  dies 
offerimus  ad  ^  recordationem  mortis  eius? 

Alio  modo ,  quantum  ad  effectum  passionis : 
quia  scilicet  per  hoc  sacramentum  participes  ef- 
ficimur  fructus  Dominicae  passionis  *.  Unde  et  in 
quadam  Dominicali  oratione  secreta  *  dicitur: 
Quoties  huius  hostiae  commemoratio  celebratur, 
opus  nostrae  redemptionis  exercetur. 

Quantum  igitur  ad  primum  modum,  poterat 
Christus  dici  immolari  etiam  in  figuris  veteris 
Testamenti :  unde  et  in  Apoc.  xiii  *  dicitur :  Quo- 
riim  nomina  non  sunt  scripta  in  libro  vitae  Agni, 
qui  occisus  est  ab  origine  mundi.  Sed  quantum 
ad  modum  secundum,  proprium  est  huic  sacra- 
mento  quod  in  eius  celebratione  Christus  immo- 
letur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  sicut  Ambro- 
sius  ibidem  *  dicit,  una  est  hostia,  quam  scilicet  *  ^^-  '^"'■p- 
Christus  obtulit  et  nos  offerimus,  et  non  multae, 
quia  semel  oblatus  est  Christus ,  hoc  autem  sa- 
crificium  exemplum  est  illius.  Sicut  enim  quod 
ubiqiie  offertur  unum  est  corpus  et  non  multa 
corpora,  ita  et  unum  sacrificium. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  sicut  celebratio 
huius  sacramenti  est  imago  repraesentativa  pas- 
sionis  Christi,  ita  altare  est  repraesentativum  cru- 
cis  ipsius,  in  qua  Christus  in  propria  specie  im- 
molatus  est. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  per  eandem  ratio- 
nem  *,  etiam  sacerdos  gerit  imaginem  Christi,  in  *cf.  resp.  ad2. 
cuius  persona  et  virtute  verba  pronuntiat  ad  con- 
secrandum,  ut   ex   supra  *  dictis   patet.   Et  ita  *Q'i'-x«ii,«rt. 
quodammodo  idem  est  sacerdos  et  hostia. 


a)  apparaium.  -  aptitudinem  HpG  et  bc  et  margo  P  per  Alias. 
fl)  de   defectibus.   -   HsDG    et   editiones;    defectibus   pG    et  a,   de 
effectibus  ceteri.  -  occurrunt  tertia  et  a;  concurrunt. 


f)  immolatio.  -  (eius  P^  immolatio  et  ideo  celebratio  huius  sacra- 
menti  dicitur  Christi  immolatio  (immolatio  Christi  bc)  tertia. 
3)  ad.  -  sed  ad  Pl. 


jys 


QUAESTIO  LXXXIII,  ARTIGULUS  II 


*  Art.  praeced. 


'  Enarr.  II  itt  Ps. 
XXI,  num.  I. 


"Matth.cap.xxvi, 
vers.  20;  Marc. 
cap.  xiv,vers.  17; 
Luc.  cap.  XXII, 
vers.  14;  I  ad 
Cor.cap.xi,vers. 
23. 

'  Can.  Necesse 
est  aiUem. 
"Primus. -Epist. 
IX,  al.XI.cap.ii. 
*  Qu.  Lxxx,  art. 
8,  ad  5. 


*  Dom.  IX  post 
Pentecost. 


"  Cf.  respp.  ad 

obiecta. 

*  Art.  praeced. 


•  Vers.  3. 
"  Serm.  lxxxiv, 
al.  deVerb.  Dom. 
xxviii.    -     Inter 
Opp.  Aug. 


ARTICULUS  SECUNDUS 

UTRUM  CONVENIENTER  SIT  DETERMINATUM  TEMPUS  CELEBRATIONIS  HUIUS  MYSTERII 

IV  Sent.,  dist.  xiii,  qu.  i,  art.  2,  qu"  3,  4. 


D  SECUNDUM  sic  PRocEDiTUR.  Vidctur  quod 
inconvenienter  sit  determinatum  tem- 
pus  celebrationis  huius  mysterii.  Hoc 
icnim  sacramentum  est  repraesentati- 
vum  Dominicae  passionis,  ut  dictum  est  *.  Sed 
commemoratio  Dominicae  passionis  fit  in  Ec- 
clesia  semel  in  anno :  dicit  enim  Augustinus,  su- 
per  Psalmos  *:  Quoties  Pascha  celebratur ,  niin- 
quid  toties  Christus  occiditur?  Sed  tamen  anniver- 
saria  recordatio  repraesentat  quod  olim  factum 
est,  et  sic  nos  facit  moveri  tanquam  videamus 
Dominum  in  cruce  praesentem  ".  Ergo  hoc  sa- 
cramentum  non  debet  celebrari  nisi  semel  in 
anno. 

2.  Praeterea,  passio  Christi  commemoratur  in 
Ecclesia  sexta  feria  ante  Pascha,  non  autem  in 
festo  Natalis.  Cum  ergo  hoc  sacramentum  sit 
commemorativum  Dominicae  passionis,  videtur 
inconveniens  quod  in  die  Natalis  ter  celebratur 
hoc  sacramentum,  in  Parasceve  autem  totaliter 
intermittitur. 

3.  Praeterea,  in  celebratione  huius  sacramenti 
Ecclesia  debet  imitari  institutionem  Christi.  Sed 
Ghristus  consecravit  hoc  sacramentum  hora  se- 
rotina  *.  Ergo  videtur  quod  tali  hora  debeat  hoc 
sacramentum  celebrari. 

4.  Praeterea,  sicut  habetur  de  Consecr.,  dist,  I  *, 
Leo  Papa  *  scribit  Dioscoro  Aiexandrino  Epi- 
scopo,  quod  in  prima  parte  diei  missas  celebrare 
licet.  Sed  dies  incipit  a  media  nocte,  ut  supra  * 
dictum  est.  Ergo  videtur  quod  etiam  post  me- 
diam  noctem  liceat  celebrare. 

5.  Praeterea,  in  quadam  Dominicali  oratione 
secreta  *  dicitur:  Concede  7iobis,  Domine,  quae- 
sumus,  haec  frequentare  mysteria.  Sed  maior  erit 
frequentia  si  etiam  pluribus  horis  in  die  sacer- 
dos  celebret.  Ergo  videtur  quod  non  debeat  pro- 
hiberi  sacerdos  pluries  celebrare  in  die. 

Sed  in  contrarium  est  consuetudo  quam  ser- 
vat  Ecclesia  secundum  canonum  statuta  *. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  *, 
in  celebratione  huius  mysterii  attenditur  et  re- 
praesentatio  Dominicae  passionis,  et  participatio 
fructus  eius.  Et  secundum  utrumque  oportuit 
determinare  tempus  aptum  celebrationi  huius  sa- 
cramenti.  Quia  enim  fructu  Dominicae  passionis 
quotidie  indigemus  propter  quotidianos  defectus, 
quotidie  in  Ecclesia  regulariter  hoc  sacramentum 
offertur.  Unde  et  Dominus  nos  petere  docet, 
Luc.  XI  * ,  Panem  nostrum  quotidianum  da  nobis 
hodie:  quod  exponens  Augustinus,  in  libro  de 
Verbis  Domini*,  dicit:   Si  quotidianus  est  panis, 


Cf.  resp.  ad  3. 


In  corpore. 


cur  post  annum  illum  siimas,  quemadmodum  Grae- 
ci  in  oriente  facere  consueverunt  ?  Accipe  quotidie 
quod  quotidie  tibi  prosit.  -  Quia  vero  Dominica 
passio  celebrata  est  a  tertia  hora  usque  ad  no- 
nam  *,  ideo  regulariter  in  illa  parte  diei  solemni- 
ter  celebratur  in  Ecclesia  hoc  sacramentum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  in  hoc  sacra- 
mento  recolitur  passio  Christi  secundum  quod 
eius  effectus  ad  fideles  derivatur.  Sed  tempore 
passionis  recolitur  passio  Christi  solum  secun- 
dum  quod  in  ipso  capite  nostro  fuit  perfecta. 
Quod  quidem  factum  est  semel:  quotidie  autem 
fructum  Dominicae  passionis  fideles  percipiunt. 
Et  ideo  sola  commemoratio  P  fit  semel  in  anno: 
hoc  autem  quotidie,  et  propter  fructum  et  pro- 
pter  iugem  memoriam. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  veniente  veritate, 
cessat  figura.  Hoc  autem  sacramentum  est  figura 
quaedam  et  exemplum  passionis  Dominicae,  sicut 
dictum  est  *,  Et  ideo  in  die  quo  ipsa  passio  Do- 
mini  recolitur  prout  realiter  gesta  est,  non  cele- 
bratur  consecratio  huius  sacramenti,  Ne  tamen 
Ecclesia  eo  etiam  die  sit  sine  fructu  passionis 
per  hoc  sacramentum  nobis  exhibito  "<,  corpus 
Christi  consecratum  in  die  praecedenti  reserva- 
tur  sumendum  in  illa  die.  Non  autem  sanguis, 
propter  periculum :  et  quia  sanguis  specialius 
est  imago  Dominicae  passionis,  ut  supra  *  di-  "'^'d '-"'""■"' 
ctum  est.  Nec  etiam  verum  est,  quod  quidam  * 
dicunt,  quod  per  immissionem  particulae  cor- 
poris  in  vinum,  convertatur  vinum  in  sanguinem. 
Hoc  enim  aliter  fieri  non  potest  quam  per  con- 
secrationem  factam  sub  debita  forma  verborum, 

In  die  autem  Nativitatis  plures  missae  cele- 
brantur,  propter  triplicem  Christi  nativitatem, 
Quarum  una  est  aeterna :  quae,  quantum  ad  nos, 
est  occulta.  Et  ideo  una  missa  cantatur  in  nocte : 
in  cuius  introitu  dicitur,  Dominus  dixit  ad  me: 
Filius  meus  es  tu ,  ego  hodie  genui  te.  -  Alia 
autem  est  temporalis,  sed  spiritualis:  qua  scilicet 
Christus  oritur  tanquam  Lucifer  in  cordibus  no- 
stris,  ut  dicitur  II  Pet.  i  *.  Et  propter  hoc  can- 
tatur  missa  in  aurora:  in  cuius  introitu  dicitur, 
Lux  fulgebit  ^  super  tios.  -  Tertia  est  Christi  na- 
tivitas  temporalis  et  corporalis,  secundum  quam 
visibilis  nobis  processit  ex  utero  virginali  carne 
indutus.  Et  ob  hoc  cantatur  tertia  missa  in  plena  ^ 
luce :  in  cuius  introitu  dicitur,  Puer  natus  est  no- 
bis.  -  Licet  e  converso  posset  dici  quod  nativi- 
tas  aeterna,  secundum  se,  est  in  plena  luce:  et 
ob  hoc  in  Evangelio  tertiae  missae  fit  mentio 
de  nativitate   aeterna.    Secundum  autem   nativi- 


3 

"  De  Divin.  Offic. 
part.  IX ,  cap. 
XVIII. -InterOpp. 

Alcuini. 


Vers.  19, 


a)  Dominum  in  cruce  praesentem.  -  in  cruce  pendentem  Domi- 
num  P. 

p)  sola  commemoratio.  -  illa  commemoratio  sB  et  tertia,  illa  co- 
mestio  F, 


f)  exhibito.  -  PsG;  exkibitum   etiam   B,  exhibita  H,  exhibitum 
ceteri. 

5)  fulgebit.  -  hodie  addit  tertia. 

e)  plena.  -  prima  FpG  (luce  om.  F),  clara  sG  et  editiones. 


QUAESTIO  LXXXIII,  ARTICULUS  III 


273 


"Qu.Lxxiii,art.5. 


tatem  corporalem,  ad  litteram,  natus  est  de  no- 
cte,  in  signum  quod  veniebat  ad  tenebras  infir- 
mitatis  nostrae:  unde  et  in  missa  nocturna  di- 
citur  Evangelium  de  corporali  Christi  nativitate. 

Sicut  etiam  et  in  aliis  diebus  in  quibus  oc- 
currunt  plura  Christi  '^  beneficia  vel  recolenda 
vel  expetenda,  plures  missae  celebrantur  in  die: 
puta  una  pro  festo,  et  alia  pro  ieiunio  vel  pro 
mortuis. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  supra  *  di- 
ctum  est,  Christus  voluit  ultimo  hoc  sacramen- 
tum  discipulis  tradere,  ut  fortius  eorum  cordi- 
bus  imprimeretur.  Et  ideo  post  cenam  et  '^  in 
fine  diei  hoc  sacramentum  consecravit  et  disci- 
pulis  tradidit.  A  nobis  autem  celebratur  hora 
Dominicae  passionis :  scilicet  vel  in  diebus  festis 
in  tertia,  quando  crucifixus  est  linguis  ludaeo- 
rum,  ut  dicitur  Marc.  xv  *,  et  quando  Spiritus 
Sanctus  descendit  super  discipulos  *;  vel  diebus 
conl  profestis  in  sexta,  quando  crucifixus  est  manibus 
militum,  ut  habetur  loan.  xix  *;  vel  diebus  ieiu- 
niorum  in  nona,  quando  poce  magna  clamans 
emisit  spiritum,  ut  dicitur  Matth.  xxvii  *. 

Potest  tamen  tardari :  maxime  quando  sunt  oi"- 

dines  faciendi,  et  praecipue  in  Sabbato  Sancto; 

tum  propter  prolixitatem  oflicii;  tum  etiam  quia 

9  ordines  pertinent  ad  diem  Dominicum  ®,  ut  habe- 

tur  in  Decretis,  dist.  LXXV,  cap.  Qiiod  a  patribus. 

Possunt  tamen  etiam  missae  celebrari  m  pri- 
ma  parte  diei  propter  aliquam  necessitatem :  ut 
habetur  de  Consecr.,  dist.  I,  cap.  Necesse  est  etc. 

Ad  quartum   dicendum   quod   regulariter  missa 

debet  celebrari  in  die,  et  non  in  nocte :  quia  ipse 

Christus  est  praesens  in  hoc  sacramento,  qui  di- 

vers.  4, 5.       ^[^^  loan.  IX*:  Me  oportet  operari  opera  eius  qui 


'  Vers.  25.  -  Cf. 
qu.  XLVi,  art.  g, 
ad  2. 

'   Act.   cap.    II 
vers.  i5.-Cf. 
Nocle,  de  Co. 
secr.,  dist.  I. 

*  Vers.  14;  Luc. 
cap.  xxiii,  vers. 

•  Vers.  46,  50. 


misit  me,  donec  dies  est.  Venit  nox,  quando  nemo 
potest  operari.  Quandiu  in  mundo  sum,  lux  sum 
mundi.  Ita  tamen  quod  principium  diei  sumatur 
non  a  media  nocte;  nec  etiam  ab  ortu  solis,  id- 
est  quando  substantia  solis  apparet  super  ter- 
ram ;  sed  quando  incipit  apparere  aurora.  Tunc 
enim  quodammodo  dicitur  sol  ortus,  inquantum 
claritas  radiorum  eius  apparet.  Unde  et  Marc. 
XVI  *  dicitur  quod  mulieres  venerunt  ad  monu- 
mentum  orto  iam  sole;  cum  tamen  venerint,  cum 
adhuc  tenebrae  essent,  ad  monumentum ,  ut  di- 
citur  loan.  xx  *;  sic  enim  hanc  contrarietatem 
solvit  Augustinus,  in  libro  de  Consensu  Evan- 
gelistarum  *. 

Specialiter   tamen  in  nocte   Natalis   missa  ce- 

j  lebratur,  propter  hoc  quod  Dominus  nocte  na- 

j  tus  est:    ut   habetur    de   Consecr.,    dist.  I,    cap. 

i  Nocte  etc.  -  Et  similiter  etiam  in  Sabbato  San- 
cto  circa  noctis  principium:  propter  hoc  quod 
Dominus  nocte  surrexit,  idest,  cum  adhuc  tene- 
brae  essent,  ante  manifestum  solis  ortum. 

Ad  quintum  dicendum  quod,  sicut  habetur  de 
Consecr.,  dist.  I  *,  ex  Decreto  Alexandri  Papae  **, 
sufficit  sacerdoti  in  die  tinam  missam  celebrare: 
quia  Christus  semel  passus  est  et  totum  mundum 

I  redemit;  et  valde  felix  est  qui  unam  digne  cele- 
brare  potest.  Quidam  tamen  pro  defimctis  unam 
faciunt  et  alteram  diei,  si  necesse  est.  Qui  vero 
pro  pecunia  aut  adulationibiis  saectdarium  uno  die 
praesumunt  plures  celebrare  missas,  non  aestimo 
evadere  damnationem  *.  Et  Extra,  de  Celebr.  **, 
dicit  Innocentius  III  quod,  excepto  die  Nativitatis 

j  Dominicae,  nisi  causa  necessitatis  suaderet,  suffi- 
cit  sacerdoti  semel  in  die  imam  missam  solummodo 

i  celebrare. 


Vers.  2. 


Vers. 


'  Lib.  III,   cap. 
XXIV,  nuin.  65. 


Can.  SuMcit. 
*  Secundi. 


'  D.  581  a. 
"Catp.Consului- 
sti  nos,  de  Cele- 
brat.  Missar. 


X)  Christi.  -  Dei  pB  (scriptor  se  ipse  corrigit)  et  tertia. 
r,)  et.  -  Oni.  D¥a  et  tertia. 


6)  Dominicum.  -  Dominicam  tertia. 


ARTICULUS  TERTIUS 


Vers.  12. 


UTRUM  OPORTEAT  HOC  SACRAMENTUM  CELEBRARE  IN  DOMO  ET  VASIS  SACRIS 

IV  Sent.,  dist.  xiii,  qu.  i,  art.  2,  qu*   5,  6;  dist.  xxiv,  qu.  11,  art.  2,  ad  9. 


D  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod 
non  oporteat  hoc  sacramentum  cele- 
brare  *  in  domo  et  vasis  sacris.  Hoc 
^enim  sacramentum  est  repraesentati- 
vum  Dominicae  passionis.  Sed  Christus  non  est 
passus  in  domo,  sed  extra  portam  civitatis:  se- 
cundum  illud  Heb.  ult.  * :  lesus,  ut  per  suum  san- 
guinem  sanctificaret  populum,  extra  portam  pas- 
sus  est.  Ergo  videtur  quod  hoc  sacramentum  non 
debeat  celebrari  in  domo,  sed  magis  sub  divo. 
2.  Praeterea,  in  celebratione  huius  sacramenti 
debet  Ecclesia  imitari  morem  Christi  et  Aposto- 
lorum.  Sed  domus  in  qua  Christus  primo  hoc 
sacramentum  confecit,  non  fuit  consecrata:    sed 


fuit  quoddam  commune  cenaculum  a  quodam 
patrefamilias  praeparatum,  ut  habetur  Luc.  xxii  *. 
Legitur  efiam  Act.  ii  *  quod  Apostoli  erant  per- 
durantes  unanimiter  in  Templo;  et  frangentes  circa 
domos  panem,  sumebant  ^  cum  exultatione.  Ergo 
nec  modo  oportet  domos  esse  consecratas  in  qui- 
bus  hoc  sacramentum  celebratur. 

3.  Praeterea,  nihil  fieri  frustra  in  Ecclesia 
debet,  quae  Spiritu  Sancto  gubernatur.  Sed  fru- 
stra  videtur  adhiberi  consecratio  ecclesiae  vel  al- 
tari,  et  ^f  huiusmodi  rebus  inanimafis,  quae  non 
sunt  susceptiva  gratiae  vel  spiritualis  virtutis.  In- 
convenienter  igitur  huiusmodi  consecrationes  in 
Ecclesia  fiunt. 


a)  celebrare.  -   celebrari  PI.  -  iii  domo  et  tertia;  et  in  domo  et 
ABCD,  et  in  domo  et  in  ed.  a,  in  domo  et  in  EF. 
p)  sumebant.  -  et  sumebant  cibum  P. 

SinuiAE  Thkol.  D.  Thomae  T.  IX. 


f)  altari,  et.  -  PI ;  altaris  vel  B,  altaris  in  ceteri.  ■ 
susceptivae  editiones. 


Pro  susceptiva, 


35 


Vers.  11,  12. 
Vers.  46. 


274 


QUAESTIO  LXXXIII,  ARTICULUS  III 


'  Ps.  xct,  vers.  5 


Vers.  24,  25 


"Vers.  1,3 
cap.xxxviii,vers, 
1.  2. 


*  Matth.  cap. 
xxvir,  vers.  60; 
Marc.  cap.  xv, 
vers.  46;  Luc. 
cap.  xxui,  vers. 


Vers. 


*  Vers.  20. 


4.  Praeterea,  solum  divina  opera  debent  re- 
coli  cum  quadam  solemnitate :  secundum  illud 
Psalmi  *:  In  operibus  maniium  tuarum  exultabo. 
Sed  ecclesia  vel  altare  opere  humano  consecra- 
tur:  sicut  et  calix  et  ministri  et  alia  huiusmodi. 
Sed  horum  consecrationes  non  recoluntur  cele- 
briter  in  Ecclesia.  Ergo  neque  consecratio  ec- 
clesiae  vel  altaris  cum  solemnitate  recoli   debet. 

5.  Praeterea,  veritas  debet  respondere  figurae. 
Sed  in  veteri  Testamento,  quod  gerebat  figuram 
novi,  non  fiebat  altare  de  lapidibus  sectis:  di- 
citur  enim  Exod.  xx  *:  Altare  de  terra  facietis 
mihi.  Qiiod  si  altare  lapideum  feceritis  mihi,  non 
aedijicabitis  illud  de  sectis  lapidibus.  Exodi  etiam 

cf-  XXVII  *  mandatur  fieri  altare  de  lignis  settim,  ve- 
stitis  aere ;  vel  etiam  auro,  ut  habetur  Exod.  xxv. 
Ergo  videtur  inconvenienter  observari  in  Eccle- 
sia  quod  ahare  fiat  solum  de  lapidibus. 

6.  Praeterea,  calix  cum  patena  repraesentat 
sepulcrum  Christi.  Quod  fuit  excisum  in  petra, 
ut  in  Evangeliis  *  habetur.  Ergo  calix  debet  de 
petra  fieri,  et  non  solum  de  argento  vel  auro, 
vel  etiam  de  °  stanno. 

7.  Praeterea,  sicut  aurum  pretiosius  est  inter 
materias  vasorum,  ita  panni  serici  pretiosiores 
sunt  inter  alios  pannos.  Ergo,  sicut  calix  fit  de 
auro,  ita  pallae  aUaris  debent  fieri  de  serico,  et 
non  solum  de  panno  Uneo. 

8.  Praeterea  ,  dispensatio  sacramentorum  et 
ordinatio  eorum  ad  ministros  Ecclesiae  pertinet, 
sicut  dispensatio 'rerum  temporalium  subiacet  or- 
dinationi  principum  saecularium:  unde  Aposto- 
lus  dicit,  I  Cor.  iv  * :  Sic  nos  existimet  homo  ut 
ministros  Christi  et  dispensatores  mysteriorum  Dei. 
Sed  si  circa  dispensationem  rerum  temporalium 
aliquid  fieret  contra  statuta  principum,  habetur 
irritum.  Ergo,  si  haec  quae  dicta  sunt,  conve- 
nienter  sunt  statuta  per  praelatos  Ecclesiae ,  vi- 
detur  quod  sine  his  confici  ^  non  possit.  Et  sic 
videtur  sequi  quod  verba  Christi  non  sint  suf- 
ficienfia  ad  hoc  sacramentum  conficiendum : 
quod  est  inconveniens.  Non  ergo  videtur  con- 
veniens  fuisse  quod  haec  circa  celebrationem  sa- 
cramenti  statuerentur. 

Sed  contra  est  quod  ea  quae  per  Ecclesiam 
statuuntur,  ab  ipso  Christo  ordinantur,  qui  dicit, 
Matth.  xviii  *:  tfbicumque  fuerint  duo  vel  tres  con- 
gregati  in  nomine  meo,  ibi  sum  in  medio  eori4m. 

Respondeo  dicendum  quod  in  his  quae  circum- 
stant  hoc  sacramentum,  duo  considerantur :  quo- 
rum  unum  pertinet  ad  repraesentationem  eorum 
quae  circa  Dominicam  passionem  sunt  acta ;  aliud 
autem  pertinet  ad  reverentiam  huius  sacramenti, 
in  quo  Christus  secundum  veritatem  continetur, 
et  non  solum  sicut  in  figura.  Unde  et  consecra- 
tiones  adhibentur  his  rebus  quae  veniunt  in  usum 
huius  sacramenti:   tum  propter  reverentiam  sa- 


cramenti;  tum  '^  ad  repraesentandum  effectum 
sanctitatis  ^  qui  ex  passione  Christi  provenit,  se- 
cundum  illud  Heb.  ult.  *:  lesus,  ut  sanctijicaret 
per  suum  sanguinem  populum,  etc. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  regulariter  hoc 
sacramentum  celebrari  debet  in  domo,  per  quam 
significatur  Ecclesia,  secundum  illud  I  Tim.  iii  * : 
Scias  quomodo  oporteat  te  in  domo  Dei  conver- 
sari,  quae  est  Ecclesia  Dei  vivi.  Extra  Ecclesiam 
enim  locus  non  est  veri  sacrijicii,  ut  Augustinus 
dicit  *.  Et  quia  Ecclesia  non  erat  concludenda 
sub  finibus  gentis  ludaicae,  sed  erat  in  universo 
mundo  fundanda,  ideo  passio  Christi  non  est  ce- 
lebrata  infra  civitatem  ludaeorum,  sed  sub  divo, 
ut  sic  totus  mundus  haberet  se  ad  passionem 
Christi  ut  domus. 

Et  tamen,  ut  dicitur  de  Consecr.,  dist.  I,  cap. 
Concedimus:  In  itinere  positis,  si  ecclesia  defuerit, 
sub  divo  vel  sub  tentorio,  si  tabula  consecrata  ce- 
teraque  sacra  mysteria  ad  id  officium  pertinentia 
ibi  affuerint,  missarum  solennia  celebrari  conce- 
dimus. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  quia  *  domus  in 
qua  hoc  sacramentum  celebratur,  Ecclesiam  si- 
gnificat,  sicut  et  ecclesia  nominatur,  convenien- 
ter  consecratur:  tum  ad  repraesentandum  san- 
ctificationem  quam  Ecclesia  consecuta  est  per 
passionem  Christi;  tum  etiam  ad  significandum 
sanctitatem  quae  requiritur  in  his  qui  hoc  sa- 
cramentum  suscipere  debent.  -  Per  altare  autem 
significatur  ipse  Christus,  de  quo  dicit  Apostolus, 
Heb.  ult.  * :  Per  ipsum  offeramus  hostiam  laudis 
Deo.  Unde  et  consecratio  altaris  significat  san- 
ctitatem  Christi,  de  qua  dicitur  Luc.  i  *:  Quod 
ex  te  nascetur  sanctum,  j>ocabitur  Filius  Dei.  Unde 
de  Consecr.,  dist.  I  *,  dicitur:  Altaria  placuit  non 
solum  unctione  chrismatis ,  sed  etiam  sacerdotali 
benedictione  sacrari. 

Et  ideo  regulariter  non  licet  celebrare  hoc  sa- 
cramentum  nisi  in  domibus  consecratis.  Unde 
sic  habetur  de  Consecr.,  dist.  I  * :  Nullus  presby- 
ter  missam  celebrare  praesumat  nisi  in  sacratis  ab 
episcopo  locis.  Propter  quod  etiam,  quia  pagani 
non  sunt  de  Ecclesia  nec  alii  infideles,  ideo  ea- 
dem  distinctione  *  legitur :  Ecclesiam  in  qua  ca- 
davera  mortuorum  injidelium  sepeliuntur ,  sancti- 
Jicare  non  licet:  sed,  si  apta  videtur  ad  consecran- 
dum,  inde  evulsis  corporibus ,  et  rasis  parietibus 
vel  tignis  eius  loci,  reaedijicetur.  Sed  si  haec  con- 
secrata  prius  fuerit,  missas  in  ea  celebrare  licet: 
tamen  si  Jideles  fuerunt  qui  in  ea  sepulti  sunt. 

Propter  necessitatem  tamen  potest  hoc  sacra- 
mentum  peragi  in  domibus  non  consecratis,  vel 
violatis :  sed  tamen  de  consensu  episcopi.  Unde 
in  eadem  distinctione  *  legitur:  Missarum  solennia 
non  ubicumque,  sed  in  locis  ab  episcopo  consecra- 
tis,  vel  ubi  ipse  permiserit,  celebranda  censemus. 


1 

*  Vers.  12. 


•  Vers.  15. 


•  Prosper.,  Lib., 
Sentent.,  sent. 
XV.  -  InterOpp. 

Aug. 


*  Vers.  15. 

*  Vers.  35. 

*  Cati.  Altaria. 


'   Can.    Nullus 
presbyter. 


•Can.  Ecclesiam 
in  qua  mortuo- 
rum. 


'  Can.  Missarum 
sotemnia. 


3)  etiam  de,  -  Om.  a  et  tertia. 

e)  confici,  -  corpus  Christi  confici  PIsG;  pro  possit,  possunt  Ha, 
possint  bc. 

'Z)  propter  reverentiam  sacramenti;  tum.  -  propter  sacramenti 
reverentiam  tum  F  et  tertia,  om.  ceteri  (ed.  a  om.  insuper  ium 
praecedens). 


»l)  sanctitatis.  -  sacramenti  tertia  praeter  l;  Alias  sanctitatis 
mar^o  P. 

6)  quia.  —  I;  om.;  pro  convenienter,  quae  convenienter  PD,  con- 
venienter  tamen  ed.  a,  convenienter  et  F. 


•  Can.  Concedi- 
mus. 

t 


'AdColoss.,  ctp. 
III,  vers.  3. 
•  Can.  Placuit. 


Vers.  38,  39. 


•  Can.  Ecclesiis 
semel ,  de  Con- 
secr.,  dist.  I. 


"  Can.  Ecciesiijs 
Ariannrum. 


QUAESTIO  LXXXIII,  ARTICULUS  III 

Non  tamen  sine  altari  portatili  consecrato :  unde 
in  eadem  distinctione  *  legitur :  Concedimus,  si ' 
ecclesiae  fiierint  incensae  vel  combustae,  m  capel- 
lis,  cum  tabula  consecrata,  missas  celebrare.  Quia 
enim  sanctitas  Christi  fons  est  totius  sanctitatis 
ecclesiasticae,  ideo  in  necessitate  sufficit  ad  per- 
agendum  hoc  sacramentum  altare  sanctificatum. 
Propter  quod  etiam  ecclesia  nunquam  sine  al- 
tari  consecratur:  tamen  sine  ecclesia  quandoque 
consecratur  altare,  cum  reliquiis  sanctorum,  quo- 
rum  vita  abscondita  est  ciim  Christo  in  Deo  *. 
Unde  in  eadem  distinctione  *  legitur:  Placuit  ut 
altaria  in  quibus  nullum  corpus  aut  reliquiae  mar- 
tyris  conditae  comprobantur-,  ab  episcopis  qui  eis- 
dem  locis  praesunt,  si  fieri  potest,  evertantur. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ecclesia  et  altare 
et  alia  huiusmodi  inanimata  consecrantur,  non 
quia  sint  gratiae  susceptiva,  sed  quia  ex  conse- 
cratione  adipiscuntur  quandam  spiritualem  vir- 
tutem  per  quam  apta  redduntur  divino  cultui: 
ut  scilicet  homines  devotionem  quandam  exinde 
percipiant  *,  ut  sint  paratiores  ad  divina,  nisi 
hoc  propter  irreverentiam  impediatur.  Unde  et 
in  II  Machab.  iii  *  dicitur:  Vere  Dei  virtus  quae- 
dam  est  in  loco:  nam  ipse  qui  habet  in  caelis  ha- 
bitationem,  visitator  et  adiutor  est  loci  illius. 

Et  inde  est  quod  huiusmodi  ante  consecratio- 
nem  emundantur  et  exorcizantur,  ut  exinde  vir- 
tus  inimici  pellatur.  Et  eadem  ratione  ecclesiae 
quae  sanguinis  effusione  aut  cuiuscumque  semine 
pollutae  fuerint  *,  reconciliantur  "'■ :  quia  per  pec- 
catum  ibi  commissum  apparet  ibi  aliqua  operatio 
inimici.  Propter  quod  etiam  in  eadem  distinctio 


275 


*     Ps.     LXXXIV, 

vcrs.  2,  3. 


•  Can.  Ecclesiis 

semei. 

'  Cap.  incert.  - 

Cf.     Friedberg. , 

dist.l.XVIlI.not. 

28. 


ne  *  legitur:  Ecclesias  Arianorum  ubicumque  in- 
veneritis,  Catholicas  ecclesias  ^  divinis  precibus  et 
operibus  absque  ulla  mora  consecrate. 

Unde  et  quidam  probabiliter  dicunt  quod  per 
ingressum  ecclesiae  consecratae  homo  consequi- 
tur  remissionem  peccatorum  venialium,  sicut  et 
per  aspersionem  aquae  benedictae:  inducentes 
quod  in  Psalmo  *  dicitur:  Benedixisti,  Domine , 
terram  luam,  remisisti  iniquitatem  plebis  tuae. 

Et  ideo,  propter  virtutem  quam  ex  consecra- 
tione  acquirit  %  consecratio  ecclesiae  non  itera- 
tur.  Unde  in  eadem  distinctione  *,  ex  concilio  Ni- 
caeno  *,  legitur:  Ecclesiis  semel  Deo  consecratis 
non  debet  iteruin  consecratio  adhiberi,  nisi  aut  ab 
igne  exustae ,  aut  sanguinis  effusione ,  aut  cuius- 
quam  semine  pollutae  fuerini :-  quia,  sicut  infans  a 
qualicumque  sacerdote  in  nomine  Patris  et  Filii  et 
Spiritus  Sancti  semel  bapti\atus,  non  debet  iterum 
bapti^ari ,  ita  nec  locus  Deo  dedicatus  est  iterum 
consecrandus,  nisi  propter  causas  quas  superius  no- 
minavimus;  si  tamen  fidem  sanctae  Trinitatis  tenue- 


runt  qui  consecravenmt.  Alioquin,  qui  sunt  extra 
Ecclesiam,  consecrare  non  possunt.  Sed,  sicut  in 
eadem  distinctione  *  legitur :  Ecclesiae  vel  altaria 
quae  ambigua  sunt  de  consecratione,  consecrentur. 

Propter  hoc  etiam  quod  aliquam  spiritualem 
virtutem  adipiscuntur  per  consecrationem,  in  ea- 
dem  distinctione  *  legitur  statutum :  Ligna  eccle- 
siae  dedicatae  non  debent  ad  aliud  opus  iungi,  nisi 
ad  aliam  ecclesiam,  vel  igni  comburenda,  vel  ad 
profectum  in  monasterio  fratribus:  in  laicorum 
autem  opera  non  debent  admitti.  Et  ibidem  *  le- 
gitur:  Altaris  palla,  cathedra,  candelabrum  et  ve- 
lum,  si  fuerint  vetustate  consumpta,  incendio  den- 
tur:  cineres  quoque  eorum  in  baptisterio  inferantur, 
aut  in  pariete  aut  in  fossis  painmentorum  iactentur, 
ne  introeuntium  pedibus  inquinentur. 

Ad  quartum  dickndum  quod,  quia  consecratio 
altaris  repraesentat  sanctitatem  Christi,  consecra- 
tio  vero  domus  sanctitatem  totius  Ecclesiae,  ideo 
convenientius  recolitur  cum  solemnitate  ^  conse- 
cratio  ecclesiae  vel  altaris.  Propter  quod  etiam  " 
octo  diebus  solemnitas  dedicationis  agitur,  ad  si- 
gnificandam  beatam  resurrectionem  Christi  et 
membrorum  Ecclesiae.  Nec  est  ^"  opus  solius  ho- 
minis  consecratio  ecclesiae  et  altaris:  cum  habeat 
spiritualem  virtutem.  Unde  de  Consecr. ,  distin- 
ctione  eadem  *,  dicitur :  Solemnitates  ecclesiarum 
dedicationum  per  singulos  annos  solemniter  sunt 
celebrandae.  Qiiod  autem  octo  diebus  encaenia 
sint  celebranda,  III  p  libro  Regum,  perlecta  dedi- 
catione  Templi,  reperies,  scilicet  viii  *. 

Ad  quintum  dicendum  quod,  sicut  legitur  de 
Consecr. ,  dist.  I  * :  Altaria ,  si  non  sint  lapidea , 
chrismatis  unctione  non  consecrentur.  Quod  qui- 
dem  competit  et  significationi  huius  sacramenti: 
tum  quia  altare  significat  Christum ,  dicitur  au- 
tem  I  Cor.  x  *  Petra  autem  eral  Christus;  tum 
etiam  quia  corpus  Christi  in  sepulcro  lapideo 
fuit  reconditum  *.  Competit  etiam  quoad  usum 
sacramenti:  lapis  enim  et  solidus  est,  et  de  fa- 
cili  potest  inveniri  ubique.  Quod  non  erat  ne- 
cessarium  in  veteri  lege,  ubi  fiebat  in  uno  loco 
altare  *.  -  Quod  autem  mandatur  altare  fieri  de 
terra  vel  de  lapidibus  insectis,  fuit  ad  idolola- 
triam  removendam  *. 

Ad  sextum  dicendum  quod,  sicut  in  distinctione 
eadem  dicitur,  cap.  Vasa:  Quotidam  sacerdotes 
non  aureis,  sed  ligneis  calicibus  utebantur;  Zephy- 
rinus  autem  Papa  patenis  vitreis  missas  celebrari 
instituit;  deinde  Urbanus  omnia  fecit  argentea. 
Postmodum  autem  statutum  est  *  ut  calix  Do- 
mini,  cum  patena,  sive  ex  auro  "  sive  ex  ar- 
gento  fiat:  vel  saltem  stanneus  calix  habeatur.  De 
aere  autem  aut  ex  aurichalco  non  fiat:  quia  hoc 


i)  si.  -  V;  ut  si.  Pro  celebrare,  iterum  consecrari  et  celebrare  G, 
tih  consecrari  et  celebrari  H,  iterum  celebrari  PI. 

x)  percipiant.  -  F  et  tertia;  (liomo...)  percipiat  ed.  a,  participant 
ceteri.  -  Pro  irreverentiam,  reverentiam  BGHJc. 

X)  reconciliantur.  —  P;  reconcilientur. 

(jl)  ecclesias.  -  eas  P, 

v)  quam  ex  consecratione  acquirit.  —  quam  in  consecratione 
acquirit  ecclesia  (non  iteratur  consecratio.  UndeJ  ed.  a,  quae  ex 
consecratione  ecclesiae  acquiritur  Pc;  ecclesiae  etiam  b. 

5)  solemnitate.  -  sanctitate  et  solemnitate  tertia  praeter  I.  —  Pro 


•  Can.  Ecctesiae 
vel  altaria ,  de 
Consecr.,  dist.  I. 


•   Can.  Ugna 
ecclesiae. 


'  Can.  Altaris 
palia. 


'  Can  XVII,  So- 
lemnitates  de- 
dicat.  ecclesiar. 
sunt  solemniter. 


P 
Vers.  66. 


"  Can.   Altaria 
si  non. 


Vers.  4. 


*  Matth.  cap. 
xxvii,  vers.  60; 
Marc.  cap.  xv, 
vers.  46;  Luc. 
cap.  xxxiii , 
vers.  53. 


■  Cf.  Deut.  cap. 
XII,  vers.  13, 14; 
losue,  cap.  xxii, 
vers.  20. 
•  Cf.  I»""  11«, 
qu.  cii,  art.  4, 
ad  7. 


■  Can.  Ut  calix 
Domini,  de  Con^ 
secr.,  dist.  I. 


vel  altaris,  quam  altaris  E,  vel  altaris  vel  (quam  tertia)  aliorum  quae 
consecrantur  F  et  tertia. 

0)  etiam.  -  PIc;  etiam  in  F,  om.  GHb,  in  ceteri. 

jc)  Nec  est.  -  Editiones ;  et  DH,  non  est  autem  F,  quam  non  est  I, 
non  est  ed.  a,  est  ceteri.  -  et  altaris  sG  et  editiones ;  vel  altaris  Fla, 
altaris  ceteri. 

p)  ///.  -  Ed.  a;  in.  -  perlecta  Fa  et  tertia  praeter  P;  perfecta  P, 
perlecta  de  ceteri.  -  Pro  scilicet  VUJ,  scilicet  III  [in  III  F,  om.  1) 
Reg.   VIII  F  et  tertia. 

a)  auro.  -  omnino  addit  tertia  praeter  I. 


276 


QUAESTIO  LXXXIII,  ARTICULUS  IV 


vini  virtute  aeruginem,  pariter  et  '^  vomitum  pro- 
vocat.  Nullus  autem  in  ligneo  seu  vitreo  calice 
cantare  praesumat  missam:  quia  scilicet  lignum 
porosum  est,  et  sanguis  consecratus  in  eo  remane- 
ret;  vitrum  autem  fragile  est,  et  posset  fractio- 
nis  periculum  imminere.  Et  eadem  ratio  est  de 
lapide.  Et  ideo,  propter  reverentiam  sacramenti, 
statutum  est  ut  ex  praedictis  materiis  calix  fiat. 
Ad  septimum  dicendum  quod,  ubi  potuit  sine 
periculo  fieri,  Ecclesia  statuit  circa  hoc  sacra- 
mentum  id  quod  expressius  repraesentat  passio- 
nem  Christi.  Non  autem  erat  tantum  periculum 
circa  corpus,  quod  ponitur  in  corporali,  sicut 
circa  sanguinem,  qui  continetur  in  calice.  Et 
ideo,  licet  calix  non  fiat  de  petra,  corporale  ta- 
men  fit  de  panno  lineo,  quo  corpus  Christi  fuit 
involutum  *.  Unde  in  Epistola  Silvestri  Papae,  in 
eadem  distinctione  *,  legitur:  Consulto  omnium 
constituimus  ut  sacrificium  altaris  non  in  serico 
ca"co«sa//o.  pamto,  aut  intincto  quisquam  celebrare  praesumat 


cap. 


*  Matth. 
xxvif,  vers.  59 ; 
Marc.  cap.  xv, 
vers.  46;  Luc. 
cap.  XXIII,  vers. 
53 :  loan.  cap. 
XIX,  vers.  40. 


missam  " ,  sed  in  puro  lineo  ab  episcopo  conse- 
crato:  sicut  corpus  Christi  in  sindone  linea  munda 
sepultum  fuit.  -  Competit  etiam  pannus  lineus, 
propter  sui  munditiam,  ad  significandum  con- 
scientiae  puritatem ;  et,  propter  multiplicem  labo- 
rem  quo  talis  pannus  praeparatur,  ad  significan- 
dam  passionem  Christi. 

Ad  octavum  dicendum  quod  dispensatio  sacra- 
mentorum  pertinet  ad  ministros  Ecclesiae,  sed 
consecratio  eorum  est  ab  ipso  Deo.  Et  ideo  mi- 
nistri  Ecclesiae  non  habent  aliquid  statuere  circa 
formam  consecrationis :  sed  circa  usum  sacra- 
menti  et  modum  "p  celebrandi.  Et  ideo,  si  sacer- 
dos  verba  consecrationis  proferat  super  materia 
debita  cum  intentione  consecrandi,  absque  omni- 
bus  praedictis ,  scilicet  domo  et  altari ,  calice  et 
corporali  consecratis,  et  ceteris  huiusmodi  per 
Ecclesiam  institutis,  consecrat  quidem  in  rei  ve- 
ritate  corpus  Christi,  peccat  tamen  graviter,  ri- 
tum  Ecclesiae  non  servans. 


t)  pariter    et.    -   parit  et  FGa,   paritur  et  H,   (virtutem    et   per 
aeruginem)  pariter  I,  parit  pariterque  P. 


u)  praesumat    missam, 
FsG  et  editiones. 

o)  et  modum.  -  Tertia 


-  missam   praesumat  P.  Pro  puro,  panno 
et  commodum. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


1N  articulo  tertio  quaestionis  octogesimaetertiae,  ad  ter- 
tium ,  dubium  occurrit  de  virtute  altaris ,  ecclesiae ,  et 
aliorum  inanimatorum  consecratorum :  an  sit  solum  ex 
parte  nostri,  qui  inde  concipimus  reverentiam  ac  devo- 
tionem;  an  ex  parte  rei.  Et  si  ex  parte  rei,  an  sit  in  ipsis 
rebus  virtus  aliqua  spiritualis ;  an  sola  divina  assistentia. 
Et  an  generali  modo  tantum ;  an  speciali  quodam  modo 
divina  ibi  virtus  assistat. 

II.  Ad  horum  evidentiam,  sciendum  est  quod  sunt  in 
hac  re  modi  dicendi  duo  extremi.  Alter,  quod  huiusmodi 
consecrationes  ab  Ecclesia  adinventae  ex  parte  tantum 
nostra  se  tenent :  ita  quod  devotio  nostra  est  quae  effectus 
divinae  virtutis  provocat  apparere  ibi  magis  quam  alibi; 
quoniam  Deus  nullo  speciali  modo  est  in  his  post  con- 
secrationem  quo  prius  non  erat.  Et  ratio  est  quia  con- 
secrationes  istae  sunt  humana  opera,  nihil  conferentes  rei 
consecratae  secundum  rem. 

Alter,  quod  per  huiusmodi  consecrationes  adipiscuntur 
res  ipsae  quandam  virtutem  spiritualem,  quae  est  quaedam 
quaUtas  intentionalis ,  velut  intentio  coloris  in  aere.  Et 
super  verba  litterae  huius  fundatur. 

III.  Uterque  autem  modus  vitandus  videtur.  Et,  media 
via  progrediendo,  dicendum  est  quod  per  huiusmodi  con- 
secrationes  adipiscuntur  consecratae  res  spiritualem  virtu- 
tem  inchoative :  et  in  hoc  ipso  sortiuntur  divinam  prae- 
sentiam  speciali  modo.  Consecrationes  siquidem  ecclesia- 


arg.  4  cum  resp. 


sticae  non  sunt  humana  tantum  opera,  sed  sunt  efficaces 

ex  Christi  sacerdotio :  a  quo  sicut  per  seipsum  efficaciam 

habent  sacramentales  operationes  quia  ab  ipso  immediate 

sunt  instituta  sacramenta,  ita  participatum  in  ministris  suis 

efficaciam  praebet  consecrationibus  quae  ab  ipsis  fiunt.  Ita 

quod  ex  Christi  sacerdotio  diffuso  et  participato  in  nobis 

res  consecratae  habiles  redduntur  ad  excitandam  in  nobis 

reverentiam  et  devotionem:    sicut   aquae    ex  tactu    carnis 

Christi  redditae  sunt  habiles  ad  baptismum  *.  Et  huiusmodi   'Qu.lxvi,  art.3, 

habilitas  vocatur  spintuahs  virtus  mchoative. 

Et  hinc  apparet  quod  Deus,  qui  ante  consecrationem 
erat  ecclesiae  praesens ,  sicut  aliis  rebus,  per  praesentiam, 
essentiam  et  potentiam,  fit  postea  praesens  altari,  ecclesiae 
et  aliis  huiusmodi  speciali  modo,  sicut  novo  instruraento 
ad  excitandam  reverentiam  et  devotionem  circa  divinum 
cultum.  Perducitur  autem  ad  complementum  huiusmodi 
virtus  cum  divina  huiusmodi  assistentia  actualiter  utitur 
re  consecrata  ad  excitandam  devotionem,  reverentiam,  vel 
aliquem  aUum  effectum  ad  quem  res  consecrata  est  fa- 
ciendum. 

Consonare  autem  doctrinam  hanc  supra  *  dictis,  et 
litterae  huic,  et  his  quae  communiter  opinamur  de  rebus 
inanimatis  consecratis,  facile  patet  applicando :  praeter  hoc 
quod  probabilis  valde  est. 

Et  haec  de  Eucharistia  dicta  pro  nunc  sufficiant. 


*  Qu.  Lxii,  art.  4, 
Comment. 


ARTICULUS  QUARTUS 

UTRUM  CONVENIENTER  ORDINENTUR  EA  QUAE  CIRCA  HOC  SACRAMENTUM  DICUNTUR 

IV  Sent.,  dist.  i,  qu.  i,  art.  5,  qu"  1,  ad  2;  dist.  viii,  Expos.  litt.;  dist.  xiii,  Expos.  litt.;  dist.  xv,  qu.  iv,  art.  3,  qu*  1; 

I  ad  Tim.,  cap.  11,  lect.  i. 


•Lib.  IV,cap.iv.- 
Cf.  can.  Panis 
est,  de  Consecr., 
dist.  II. 


tur: 
tis  *. 


D  quartum  sic  proceditur.  Videtur  quod 
inconvenienter  ordinentur  ea  quae  circa 
hoc  sacramentum  dicuntur.  Hoc  enim 
sacramentum  verbis  Christi  consecra- 
ut  Ambrosius  dicit,  in  libro  de  Sacramen- 
Non  ergo  debent  aliqua  alia  in  hoc  sacra- 


mento  dici  quam  verba  Christi. 


2.  Praeterea,  verba  et  facta  Christi  nobis  per 
Evangelium  innotescunt.  Sed  quaedam  dicuntur 
circa  consecrationem  huius  sacramenti  quae  in 
Evangeliis  non  ponuntur.  Non  enim  legitur  in 
Evangelio  quod  Christus  in  institutione  huius 
sacramenti  oculos  ad  caelum  levaverit;  similiter 
etiam   in  Evangeliis  *  dicitur ,  Accipite  et  come- 


'  Matt.  cap.  xxvi. 
vers.  2(>.  -  Cf.  I 
ad  Cor.,  cap.  XI, 
vers.  24. 


QUAESTIO  LXXXIII,  ARTICULUS  IV 

dite,  nec  ponitur  omnes:  cum  in  celebratione  hu- 
ius  sacramenti  dicatur,  elevatis  ociilis  in  caelum, 
et  iterum,  Accipite  et  manducate  ex  hoc  omnes. 
Inconvenienter  ergo  huiusmodi  verba  dicuntur 
in  celebratione  huius  sacramenti. 

3.  Praeterea,  omnia  alia  "  sacramenta  ordi- 
nantur  ad  saiutem  omnium  fidelium.  Sed  in  ce- 
lebratione  aliorum  sacramentorum  non  fit  com- 
munis  oratio  pro  salute  omnium  P  fidelium  et  de- 
functorum.  Ergo  inconvenienter  fit  in  hoc  sa- 
cramento. 

4.  Praeterea,  baptismus  dicitur  specialiter^rfez 


277 


'rft^^sanff^fb  ^i^cramentum  *.  Ea  ergo  quae  pertinent  ad  in- 
42^ Au"''E"iTt'  structionem  fidei,  magis  debent  circa  baptismum 
xxni  a/Bo"  tradi  quam  circa  hoc  sacramentum:  sicut  do- 
nifac.l  num.  9.    ctriua  ApostoUca  et  Evangelica. 

5.  Praeterea,  in  omni  sacramento  exigitur 
devotio  fidelium.  Non  ergo  magis  in  hoc  sacra- 
mento  quam  in  aliis  deberet  devotio  fidelium 
excitari  per  laudes  divinas  et  per  admonitiones : 
puta  cum  dicitur,  Sursum  corda. 

6.  Praeterea,  minister  huius   sacramenti   est 
ln}u  '"'""'"'    sacerdos,  ut  dictum  est*.    Omnia  ergo   quae  in 

hoc  sacramento  dicuntur,  a  sacerdote  dici  de- 
berent :  et  non  quaedam  a  ministris,  quaedam  a 
choro. 

7.  Praeterea,  hoc  sacramentum  per  certitu- 
dinem  operatur  virtus  divina.  Superflue  igitur 
sacerdos  petit  huius  sacramenti  perfectionem,  cum 
dicit:   Qiiam  oblationem  tu,  Deus,  iii  omnibus,  etc. 

8.  Praeterea,  sacrificium  novae  legis  multo 
est  excellentius  quam  sacrificium  antiquorum  Pa- 
trum.  Inconvenienter  ergo  sacerdos  petit  quod 
hoc  sacrificium  habeatur  sicut  sacrificium  Abel, 
Abrahae  et  Melchisedech. 

g.  Praeterea,  corpus  Christi,  sicut  non  incoe- 
TT  pit  ^  esse   in   hoc  sacramento    per  loci  mutatio- 

nem,  ut  supra  *  dictum  est,  ita  etiam  nec  esse 
desinit.  Inconvenienter  ergo  sacerdos  petit:  lube 
haec  perferri  per  manus  sancti  angeli  tui  in  su- 
blime  altare  tuum. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  de  Consecr.,  dist.  I  *: 
lacobus  frater  Domini  secundum  carnem,  et  Ba- 
silius  Caesariensis  episcopus,  ediderunt  ^  missae  ce- 
lebrationem.  Ex  quorum  auctoritate  patet  con- 
venienter  singula  circa  hoc  dici. 

Respondeo  dicendum  quod,  quia  in  hoc  sacra- 
mento  totum  mysterium  nostrae  salufis  compre- 
henditur,  ideo  prae  ceteris  sacramentis  cum  ma- 
iori  solemnitate  agitur.  Et  quia'  scriptum  est 
Eccle.  IV  *,  Custodi  pedem  tuum  ingrediens  domum 
Domini,  et  Eccli.  xviii  *,  Ante  orationem  praepara 
animam  tuam,  ideo  ante  celebrationem  huius 
mysterii,  primo  quidem  praemittitur  praeparatio 
quaedam  ad  digne  agenda  ea  quae  sequuntur. 
Cuius  praeparationis  prima  pars  est  laus  divina, 


'■  *Qu.  Lxxv,  art.: 


Can.    lacobus 
Ijrater. 


Vers.  17. 
'  Vers.  23. 


4,  5- 


'  Qu.  Lxxviii,  art. 


quae  fit  in  introitu :  secundum  illud  Psalmi  * :  Sa-  '  p»-  "1-«.  «rs. 

crificium  laudis  honorificabit  me,  et  illic  iter  quo  ^^' 

ostendam   illi  salutare  Dei.   Et   sumitur  hoc,  ut 

pluries ,  de   Psalmis  - ,  vel   saltem   cum  Psalmo  « 

cantatur:    quia,  ut  Dionysius  dicit,   in  iii  cap.  * 

Eccles.  Hier. ,   Psalmi    comprehendunt  per  mo- 

dum  laudis  quidquid  in  sacra  Scriptura  contine- 

tur.  -  Secunda  pars  continet  commemorationem 

praesentis  miseriae,  dum  misericordia  petitur,  di- 

cendo  Kyrie  eleison  ter  pro  persona  Patris;  ter 

pro   persona   Filii,  cum    dicitur  Christe  eleison; 

et  ter  pro  persona  Spiritus  Sancti,  cum  subditur 

Kyrie  eleison;   contra   triplicem   miseriam  igno- 

rantiae,  culpae  et  poenae;  vel  ad  significandum 

quod   omnes   Personae   sunt   in   se   invicem.  - 

Tertia  autem   pars  commemorat   caeJestem  glo- 

riam,  ad  quam   tendimus  post  praesentem  mi- 

seriam  ',  dicendo,   Gloria  in  excelsis  Deo.    Quae 

cantatur  in  festis,  in  quibus  commemoratur  cae- 

lestis  gloria:  intermittitur  autem  in  of&ciis  luctuo- 

sis,  quae  ad  commemorationem   miseriae  perti- 

nent.  -  Quarta  autem  pars   continet  orationem, 

quam    sacerdos   pro    populo  facit,  ut  digni  ha- 

beantur  tantis  mysteriis. 

Secundo  autem  praemittitur  instructio  fidelis 
populi:  quia  hoc  sacramentum  est  mysterium  fi- 
dei,  ut  supra  *  habitum  est.  Quae  quidem  in-  - 
structio  dispositive  quidem  fit  per  doctrinam  Pro-  ^' '  '' 
phetarum  et  Apostolorum,  quae  in  ecclesia  le- 
gitur  per  lectores  et  subdiacones.  Post  quam  le- 
ctionem ,  cantatur  a  choro  graduale,  quod  signi- 
ficat  profectum  vitae ;  et  alleluia,  quod  significat  ^ 
spiritualem  exultationem;  vel  tractus,  in  officiis 
luctuosis ,  qui  significat  spiritualem  gemitum. 
Haec  enim  consequi  debent  in  populo  ex  prae- 
dicta  doctrlna.  -  Perfecte  autem  populus  instrui- 
tur  per  doctrinam  Christi  in  Epangelio  conten- 
tam :  quae  a  summis  ministris  legitur,  scilicet  a 
diaconibus.  Et  quia  Christo  credimus  tanquam 
divinae  veritati,  secundum  illud  loan.  viii  *,  Si 
veritatem  dico  vobis,  quare  vos  non  creditis  mihi? , 
lecto  Evangelio,  symbolum  fidei  cantatur,  in  quo 
populus  ostendit  se  per  fidem  doctrinae  Christi 
assentire.  Cantatur  autem  hoc  symbolum  in  fe- 
stis  de  quibus  fit  aliqua  mentio  in  hoc  symbolo, 
sicut  in  festis  Christi  et  Beatae  Virginis,  et  Apo- 
stolorum,  qui  hanc  fidem  fundaverunt,  et  in  aliis 
huiusmodi. 

Sic  igitur  populo  praeparato  et  instructo,  ac- 
ceditur  ^  ad  celebrationem  mysterii.  Quod  qui- 
dem  et  offertur  ut  sacrificium,  et  consecratur  et 
sumitur  ut  sacramentum  :  primo  enim  '  peragitur 
oblatio ;  secundo ,  consecratio  materiae  oblatae ; 
tertio,  perceptio  eiusdem.  Circa  oblationem  vero 
duo  aguntur:  scilicet  laus  populi,  in  cantu  offer- 
torii,  per  quod  significatur  laetitia  offerentium; 


Vers.  46. 


a)  alia.  -  Om.  P.  —  omnium  om.  PI. 

p)  omnium.  -  Om.  editiones;  pro  et  defunctorum,  maxime  de- 
functorum  sG,  vivorum  et  defunctorum  la,  defunctorum  F  et  editiones. 

f )  incoepit.  -  incipit  PDI  et  G  vel  sG. 

3)  ediderunt.  -  addiderunt  I;  Alia$  in  scripturis  addiderunt  nobis 
margo  P. 

e)  Psalmis.  -  P;  psalmo   plene  I,  pso  H,  psalterio  ed.  a,  ps  ce- 


teri.  -  Pro  Psalmo  quod  plene  ACa,  pso  DE,  ps^  BG,  psalmus  P, 
ps  ceteri.  -  Pro  Psalmi,  ps  F,  in  psalmis  (comprehenditur)  ed.  a. 

?)  miseriam.  —  vitam  et  miseriam  editiones. 

1)  profectum...  significat.  —  FIsG  et  editiones;  om. 

9)  acceditur.  -  consequenter  acceditur  F  et  tertia. 

t)  primo  enim.  -  primo  Wbc,  unde  primo  PFl,  (et  sumitur;  et 
secundum  hoc)  primo  quidem  ed.  a. 


278 


QUAESTIO  LXXXIII,  ARTICULUS  IV 


*Cap.  XXIX, vers 
«7- 


Vers.  18, 


*  Isai.   cap.  vi 
vers,  3 

•  Matth, 
vers.  9. 


*  Vers.  2 


et  oratio  sacerdotis,  qui  petit  ut  oblatio  populi  sit 
Deo  accepta.  Unde,  I  Paralip.'-  *,  dixit  David: 
Ego  in  siniplicitate  cordis  mei  obtuli  wiiversa  haec, 
et  populum  tuum  qui  hic  repertus  est,  vidi  cum  in- 
genti  gaudio  tibi  offerre  donaria :  et  postea  *  orat, 
dicens :    Domine  Deus ,  custodi  hanc  voluntatem. 

Deinde,  circa  consecrationem ,  quae  superna- 
turali  virtute  agitur,  primo  excitatur  populus  ad 
devotionem  in  praefatione :  unde  et  monetur  sur- 
sum  corda  habere  ad  Dominum.  Et  ideo,  finita 
praefatione,  populus  cum  devotione  ^  laudat  di- 
vinitatem  Christi  cum  angelis  *,  dicens,  Sanctus, 
.cap.xxi,  Sanctus,  Sanctus;  et  humanitatem  cum  pueris  *, 
dicens,  Benedictus  qui  venit.  -  Deinde  sacerdos 
secreto  commemorat,  primo  quidem,  illos  pro  qui- 
bus  hoc  sacrificium  offertur,  scilicet  pro  univer- 
sali  Ecclesia,  et  pro  his  qui  in  sublimitate  suttt 
constituti,  I  Tim.  11  *;  et  specialiter  quosdam  qui 
offerunt  vel  pro  quibus  offertur.  -  Secundo, 
commemorat  sanctos,  quorum  patrocinia  implorat 
pro  praedictis,  cum  dicit,  Communicantes  et  me- 
moriatn  venerantes,  etc.  -  Tertio,  petitionem  con- 
cludit,  cum  dicit,  Hanc  igitur  oblationem  etc, 
ut  fiat  oblatio  ^  pro  quibus  offertur  saiutaris. 

Deinde  accedit  ad  ipsam  consecrationem.  In 
qua  primo  petit  consecrationis  effectum,  cum 
dicit,  Quam  oblationem  tu  Deus.  -  Secundo,  con- 
secrationem  peragit  per  verba  Salvatoris,  cum 
dicit,  Qiii  pridie,  etc.  -  Tertio,  excusat  praesum- 
ptionem  per  obedientiam  ad  mandatum  Christi, 
cum  dicit,  Unde  et  memores.  -  Quarto,  petit  hoc 
sacrificium  peractum  esse  Deo  acceptum,  cum 
dicit,  Supra  quae  propitio,  etc.  -  Quinto,  petit 
huius  sacrificii  et  sacramenti  effectum :  primo 
quidem,  quantum  ad  ipsos  sumentes,  cum  dicit, 
Supplices  te  ?'ogamus;  secundo,  quantum  ad  mor- 
tuos,  qui  iam  sumere  non  possunt,  cum  dicit, 
Memento  etiam,  Domine,  etc. ;  tertio ,  specialiter 
quantum  ad  ipsos  sacerdotes  offerentes,  cum  di- 
cit,  Nobis  quoque  peccatoribus  etc. 

Deinde  agitur  de  perceptione  sacramenti.  Et 
primo  quidem,  praeparatur  populus  ad  perci- 
piendum.  Primo  quidem ,  per  orationem  com- 
munem  totius  populi,  quae  est  Oratio  Dominica, 
in  qua  petimus  panem  nostrum  quotidianum  no- 
bis  dari;  et  etiam  privatam,  quam  specialiter  sa- 
cerdos  pro  populo  offert,  cum  dicit,  Libera  nos, 
quaesumus,  Domine.  -  Secundo,  praeparatur  po- 
pulus  per  pacem,  quae  datur  dicendo,  Agnus 
Dei:  est  enim  hoc  sacramentum  unitatis  et  pacis, 
ut  supra  *  dictum  est.  In  missis  autem  defun- 
ctorum,  in  quibus  hoc  sacrificium  offertur  non 
pro  pace  praesenti,  sed  pro  requie  mortuorum, 
pax  intermittitur. 

Deinde  sequitur  perceptio  sacramenti :  primo 
percipiente  sacerdote,  et  postmodum  aliis  dante; 


*  Qu.  Lxvii,  art. 
2\  qu.  LXXiii,art. 
3,aa3;art.4;qu. 
Lxxix,  art.  1. 


■  Vers.30;  Marc. 
cap.  xiv,vers.  26. 


In  corpore. 


*  Vers.  25;  cap. 
XX,  vers.  30. 


'  Cf.  cap.  Cum 
Marthae,  de  Ce- 
lebrat.  Missar. 

*  Vers.  41. 

*  Vers.  1. 


quia,  ut  dicit  Dionysius,  iii  cap.  *  Eccles.  Hier., 
qui  aliis  divina  tradit,  primo  debet  ipse  particeps 
esse. 

Ultimo  autem  tota  missae  celebratio  in  gra- 
tiarum  actione  terminatur:  populo  exultante  pro 
sumpfione  mysterii,  quod  significat  cantus  post 
communionem;  et  sacerdote  per  orationem  gra- 
tias  offerente :  sicut  et  Christus ,  celebrata  Cena 
cum  discipulis,  hymnum  dixit,  ut  dicitur  Matth. 
xxvi  *. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  consecratio  solis 
verbis  Christi  conficitur.  Alia  vero  necesse  fuit 
addere  ad  praeparationem  populi  sumentis,  ut 
dictum  est  *. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  sicut  dicitur  loan. 
ult.  *,  multa  sunt  a  Domino  facta  vel  dicta  quae 
Evangelistae  non  scripserunt.  Inter  quae  fuit  hoc 
quod  Dominus  oculos  levavit  in  caelum  in  Cena: 
quod  tamen  Ecclesia  ex  traditione  Apostolorum 
habuit  *.  Rationabile  enim  videtur  ut  qui  in  su- 
scitatione  Lazari,  ut  habetur  loan.  xi  *,  et  in  ora- 
tione  quam  pro  discipulis  fecit,  loan.  xvii  *,  ocu- 
los  levavit  ad  Patrem,  in  huius  sacramenti  in- 
stitutione  multo  magis  hoc  fecerit,  tanquam  in 
re  potiori. 

Quod  autem  dicitur  manducate,  et  non  come- 
dite  '',  non  differt  quantum  ad  sensum.  Nec  mul- 
tum  refert  quid  dicatur:  praeserfim  cum  verba 
illa  non  sint  de  forma,  ut  supra  *  dictum  est. 

Quod  autem  additur  omnes,  intelligitur  in  ver- 
bis   Evangelii,  licet  non    exprimatur:   quia  ipse 
dixerat ,  loan.  vi  * :    Nisi  manducaveritis  carnem  *  vers.  54 
Filii  hominis,  non  habebitis  vitam  in  vobis. 

Ad  tertium  dicendum  quod  Eucharistia  est  sa- 
cramentum  totius  ecclesiasticae  unitatis  *.  Et  ideo 
specialiter  in  hoc  sacramento ,  magis  quam  in 
aliis,  debet  fieri  mentio  de  omnibus  quae  per- 
tinent  ad  salutem  totius  Ecclesiae. 

Ad  quartum  dicendum  quod  duplex  est  instru- 
ctio  ^.  Una,  quae  fit  noviter  imbuendis,  scilicet 
catechumenis.  Et  talis  instructio  fit  circa  °  ba- 
ptismum. 

Alia  autem  est  instructio  in  qua  instruitur  fide- 
lis  populus,  qui  communicat  huic  mysterio.  Et 
talis  instructio  fit  in  hoc  sacramento.  -  Et  tamen 
ab  hac  instructione  non  repelluntur  etiam  ca- 
techumeni  et  infideles.  Unde  dicitur  de  Consecr., 
dist.  I  * :  Episcopus  nullum  prohibeat  ecclesiam  in- 
gredi  et  audire  verbum  Dei,  sive  gentilem  sive 
haereticum  sive  ludaeum,  usque  ad  missam  cate- 
chumenorum,  in  qua  scilicet  continetur  instructio 
fidei. 

Ad  quintum  dicendum  quod  in  hoc  sacramento 
maior  devotio  requiritur  quam  in  aliis  sacramen- 
tis,  propter  hoc  quod  in  hoc  sacramento  totus 
Christus  continetur.  Et  etiam  communior:  quia 


'Qu.Lxxviii,  art. 

1,  ad  2,  4. 


*  Cf.  loca  cit.  in 
corp. ,    Deinde 

agttur. 


'  dn.  Episcopus 
nuUum. 


x)  Paralip.  -  XXIX  addunt  F  et  tertia.  -  Ante  obtuli  addunt 
diletus  H,  laetus  cetera  tertia. 

X)  cum  devotione.  -  devotione  concepta  l,  concepta  devotione  sG, 
devote  H  et  editiones. 

(j.)  Hanc  igitur  oblationem  etc,  ut  fiat  oblatio.  -  haec  oblatio  sit 
F,  ut  haec  oblatio  Ic,  ut  haec  oblatio  sit  illis  P,  {ut  super  ras.)  haec 
oblatio  sit  illis  (pro  quibus  offertur  salutarisj  cum  dicit  Hanc  igitur 
sG,  haec  oblatio  ceteri. 


v)  manducate,  et  non  comedite.  -  bibite  et  manducate  F,  man- 
ducate  et  comedite  tertia  praeter  G.  -  quid  dicatur  D  et  tertia ;  quod 
dicatur. 

5)  instructio.  -  fidei  addunt  F  et  tertia  (instructio  fidei  est  duplex 
editiones). 

0)  circa.  -  per  H  et  editiones ;  Alias  circa  margo  P. 


QUAESTIO  LXXXIII,  ARTICULUS  IV 


279 


•  De  Orat. 
minic,  num 


•  Resp.  ad  3. 


Vers.  1. 


in  hoc  sacramento  requiritur  devotio  totius  po- 
puli,  pro  quo  "  sacrificium  offertur,  et  non  so- 
lum  percipientium  sacramentum,  sicut  in  aliis 
,"°;  sacramentis.  Et  ideo,  sicut  Cyprianus  dicit  *,  sa- 
cerdos,  praefatione  praemissa,  parat  fratrum  men- 
tes ,  dicendo ,  Siirsiim  corda ,  iit ,  dum  respondet 
plebs,  Habemus  ad  Dominum,  admoneatur  nihil 
aliud  se  cogitare  quam  Deum  ?. 

Ad  sextum  dicendum  quod  in  hoc  sacramento, 
sicut  dictum  est  *,  tanguntur  ea  quae  pertinent 
ad  totam  Ecclesiam.  Et  ideo  quaedam  dicuntur 
a  choro,  quae  pertinent  ad  populum.  Quorum 
quaedam  chorus  totaliter  prosequitur:  quae  sci- 
licet  toti  populo  inspirantur.  -  Quaedam  vero 
populus  prosequitur,  sacerdote  inchoante,  qui 
personam  Dei  gerit:  in  signum  quod  talia  per- 
venerunt  ad  populum  ex  revelatione  divina,  sicut 
fides  et  gloria  caelestis  '^.  Et  ideo  sacerdos  inchoat 
symbolum  fidei  et  Gloria  in  excelsis  Deo.  - 
Quaedam  vero  dicuntur  per  ministros ,  sicut 
doctrina  novi  et  veteris  ■"  Testamenti :  in  signum 
quod  per  ministros  a  Deo  missos  est  haec  do- 
ctrina  populis  nuntiata. 

Quaedam  vero  sacerdos  solus  prosequitur : 
quae  scilicet  ad  proprium  officium  sacerdotis 
pertinent,  iit  scilicet  dona  et  preces  offerat  pro  po- 
pulo,  sicut  dicitur  Heb.  v  *.  In  his  tamen  quae- 
dam  dicit  publice :  quae  scilicet  pertinent  et  ad 
sacerdotem  et  ad  populum,  sicut  sunt  orationes 
communes.  -  Quaedam  vero  pertinent  ad  solum 
sacerdotem,  sicut  oblatio  et  consecratio.  Et  ideo 
quae  circa  haec  sunt  dicenda,  occulte  a  sacer- 
dote  dicuntur.  -  In  utrisque  tamen  excitat  atten- 
tionem  populi,  dicendo,  Dominus  pobiscmn;  et 
expectat  assensum  dicentium,  Amen.  Et  ideo  in 
his  quae  secreto  dicuntur,  publice  praemittit,  Do- 
minus  vobiscum,  et  subiungit,  Per  omnia  saecula 
saeculorum.  -  Vel  secrete  aliqua  sacerdos  dicit  in 
signum  quod,  circa  Christi  passionem,  discipuli 
non  nisi  occulte  Christum  confitebantur. 

Ad  septimum  dicendum  quod  ef&cacia  verbo- 
rum  sacramentalium  impediri  potest  per  inten- 
tionem  sacerdotis.  -  Nec  tamen  est  inconveniens 
quod  a  Deo  petamus  id  quod  certissime  scimus 
♦  vers.  1, 5.  ipsum  facturum :  sicut  Christus,  loan.  xvii  *  pe- 
tiit  suam  clarificationem. 


Non  tamen  ibi  videtur  sacerdos  orare  ut  con- 
secrafio  impleatur,  sed  ut  nobis  fiat  fructuosa: 
unde  signanter  dicit,  ut  nobis  corpus  et  sanguis 
fiat.  Et  hoc  significant  verba  quae  praemittit 
dicens:  Hanc  oblationem  facere  digneris  bene- 
dictam,  secundum  Augustinum  *,  idest,  per  quam 
benedicimur  "^ ,  scilicet  per  gratiam;  adscriptam, 
idest,  per  quam  in  caelo  adscribimur ;  ratam, 
idest ,  per  quam  visceribus  Christi  censeamur; 
rationabilem ,  idest,  per  quam  a  bestiali  sensu 
exuamur;  acceptabilem,  idest,  ut,  qui  nobis  ipsis 
displicemus,  per  hanc  acceptabiles  eius  unico  Filio 
simus. 

Ad  octavum  dicendum  quod,  licet  hoc  sacrifi- 
cium  ex  seipso  praeferatur  omnibus  antiquis  sa- 
crificiis,  tamen  sacrificia  antiquorum  fuerunt  Deo 
acceptissima  ex  eorum  devotione.  Petit  ergo  sa- 
cerdos  ut  hoc  sacrificium  acceptetur  Deo  '  ex 
devotione  offerentium,  sicut  illa  accepta  fuerunt 
Deo. 

Ad  nonum  dicendum  quod  sacerdos  non  petit 
quod  f-  species  sacramentales  deferantur  in  cae- 
lum;  neque  corpus  Christi  verum,  quod  ibi  esse 
non  desinit.  Sed  petit  hoc  pro  corpore  mystico, 
quod  scilicet  in  hoc  sacramento  significatur:  ut 
scilicet  orationes  et  populi  et  sacerdotis  angelus 
assistens  divinis  mysteriis  Deo  repraesentet ;  se- 
cundum  illud  Apoc.  viii  * :  Ascendit  fumus  incen- 
sorum  de  oblationibus  sanctorum  de  manu  angeli.- 
Sublime  autem  altare  Dei  dicitur  vel  ipsa  Eccle- 
sia  triumphans,  in  quam  transferri  petimus:  vel 
ipse  Deus,  cuius  participationem  petimus;  de  hoc 
enim  *  altari  dicitur  Exod.  xx  * :  Non  ascendes 
ad  altare  meum  per  gradus ,  idest,  In  Trinitate 
gradus  non  facies  *. 

Vel  pec  angelum  intelligitur  ipse  Christus,  qui 
est  magni  consilii  Angelus  *,  qui  corpus  suum 
mysticum  Deo  Patri  coniungit  et  Ecclesiae  trium- 
phanti. 

Et  propter  hoc  etiam  missa  nominatur.  Quia 
per  angelum  sacerdos  preces  ad  Deum  mittit: 
sicut  populus  per  sacerdotem.  Vel  quia  Christus 
est  hostia  "  nobis  missa.  Unde  et  in  fine  missae 
diaconus  in  festis  diebus  populum  licentiat,  di- 
cens :  Ite,  missa  est,  scilicet  hostia  ad  Deum  per 
angelum,  ut  scilicet  sit  Deo  accepta. 


*  Paschas.  lib.  de 
Corp.  et  Sang. 
Dom.,  cap.  xii.  - 
Cf.  can.  Vtrum 
sub  figura ,  de 
Consecr.,i\sl,ll. 


Vers.  4. 


*  Vers.  26. 

'  Gloss.  Interlin. 


*  Isai.  cap.  ix, 
vers.  6,  sec.  LXX 
Interp. 


7:)  pro  quo.  -  Haec  et  cetera  huius  solutionis  Wb  ponunt  in  corpore 
articuli  versus  finem  ante  Deinde  agitur  de  perceptione  sacramenti; 
neutro  loco  ea  habet  c. 

p)  se  cogitare  quam  Deum.  -  cogitare  quam  Deum  F,  se  quam 
Deum  cogitare  debere  PI. 

<j)  caelestis.  -  Tertia;  om.  D,  1«  excelsis  ceteri. 

t)  novi  et  veteris.  -  novae  legis  et  veteris  F,  novi  vel  veteris  G, 
veteris  vel  novi  Hb,  veteris  et  novi  PIc. 


u)  benedicimur.  —  benedicamur  PI.  Pro  adscribimur,  adscribuntur 
DEFpG,  adscribamur  P;  scilicet...  adscribimur  om.  I.  Pro  visceribus 
Christi,  de  visceribus  Christi  esse  P. 

cp)  Deo.  -  a  Deo  P. 

/)  quod.  -  videlicet  quod  HpG  et  bc,  neque  quod  P. 

if)  enim.  -  Tertia;  autem. 

w)  est  hostia.  -  est  hostia  est  ABC,  hostia  est  la.  -  Post  missa 
F  et  tertia  addunt  a  Deo. 


28o 


QUAESTIO  LXXXIII,  ARTICULUS  V 


*  Vers.  19,  20. 


Vers.  7. 


*  Vers.  7. 


Vers.  13. 


ARTICULUS  QUINTUS 

UTRUM  EA  QUAE  IN  CELEBRATIONE  HUIUS  SACRAMENTI  AGUNTUR,  SINT  CONVENIENTIA 

IV  Sent.,  dist.  xii,  Expos.  litt. 


f^{^^D  QuiNTUM  sic  PROCEDITUR.  Vidctur  quod 
ea  quae  in  celebratione  huius  sacra- 
'menti  aguntur,  non  sunt  convenientia. 
^Hoc  enim  sacramentum  ad  novum  Te- 
stanientum  pertinet,  ut  ex  forma  ipsius  apparet. 
In  novo  autem  Testamento  non  sunt  observan- 
dae  caeremoniae  veteris  Testamenti.  Ad  quas 
pertinebat  quod  sacerdos  et  ministri  aqua  lava- 
bantur  quando  accedebant  ad  offerendum:  legi- 
tur  enim  Exod.  xxx  "  * :  Lavabunt  Agron  et  Jilii 
eius  manus  siias  ac  pedes  quando  ingressuri  sunt 
ad  altare.  Non  est  ergo  conveniens  quod  sacer- 
dos  lavet  manus  suas  inter  missarum  solemnia. 

2.  Praeterea,  ibidem  *  Dominus  mandavit 
quod  sacerdos  P  adoleret  incensum  suave  fragrans 
super  altare  quod  erat  ante  propitiatorium.  Quod 
etiam  pertinebat  ad  caeremoniam  veteris  Testa- 
menti.  Inconvenienter  ergo  sacerdos  in  missa  thu- 
rificatione  utitur. 

3.  Praeterea,  ea  quae  in  sacramentis  Eccle- 
siae  aguntur,  non  sunt  iteranda.  Inconvenienter 
ergo  sacerdos  iterat  ^  crucesignationes  super  hoc 
sacramentum. 

4.  Praeterea,  Apostolus  dicit,  Heb.  vii  *:  Sirie 
ulla  contradictione,  quod  minus  est  a  maiori  be- 
nedicitur.  Sed  Christus,  qui  est  in  hoc  sacramento 
post  consecrationem,  est  multo  maior  sacerd«te. 
Inconvenienter  igitur  sacerdos  post  consecratio- 
nem  benedicit  hoc  sacramentum  cruce  signando. 

5.  Praeterea,  in  sacramento  Ecclesiae  nihii 
debet  fieri  quod  ridiculosum  videatur.  Videtur 
autem  ridiculosum  gesticulationes  facere:  ad  quas 
pertinere  videtur  quod  sacerdos  quandoque  bra- 
chia  extendit,  manus  iungit,  digitos  complicat, 
et  seipsum  incurvat  *.  Ergo  hoc  non  debet  fieri 
in  hoc  sacramento. 

6.  Praeterea,  ridiculosum  etiam  videtur  quod 
sacerdos  multoties  se  ad  populum  vertit,  multo- 
ties  etiam  populum  salutat  ^  Non  ergo  debent 
haec  fieri  in  celebratione  huius  sacramenti. 

7.  Praeterea,  Apostolus,  I  Cor.  i  *,  pro  incon- 
venienti  habet  quod  Christus  sit  divisus.  Sed  post 
consecrationem  Christus  est  in  hoc  sacramento. 
Inconvenienter  igitur  hostia  frangitur  a  sacerdote. 

8.  Praeterea,  ea  quae  in  hoc  sacramento  agun- 
tur,  passionem  Christi  repraesentant.  Sed  in  pas- 
sione  Christi  corpus  fuit  divisum  in  locis  quin- 
que  vulnerum.  Ergo  corpus  Christi  in  quinque 
partes  frangi  debet,  magis  quam  in  tres. 

g.  Praeterea,  totum  corpus  Christi  in  hoc  sa- 
cramento   seorsum   consecratur  a  sanguine.   In- 


convenienter   igitur  una  pars  eius  sanguini  mi- 
scetur. 

10.  Praeterea,  sicut  corpus  Christi  proponitur 
in  hoc  sacramento  ut  cibus,  ita  et  sanguis  Chri- 
sti  ut  potus.  Sed  sumptioni  corporis  Christi  non 
adiungitur  in  celebratione  missae  alius  corpora- 
lis  cibus.  Inconvenienter  igitur  sacerdos,  post 
sumptionem  sanguinis  Christi,  vinum  non  con- 
secratum  sumit. 

1 1 .  Praeterea,  veritas  debet  respondere  figu- 
rae.  Sed  de  agno  paschali,  qui  fuit  figura  huius 
sacramenti,  mandatur  quod  non  remaneret  ex  eo 
quidquam  usque  mane*.  Inconvenienter  ergo  ho- 
stiae  consecratae  reservantur,  et  non  statim  su- 
muntur. 

12.  Praeterea,  sacerdos  pluraliter  loquitur  au- 
dientibus:  puta  cum  dicit,  Dominus  vobiscum,  et, 
Gratias  agamus.  Sed  inconveniens  videtur  plu- 
raliter  loqui  uni  soli,  et  maxime  minori.  Ergo 
inconveniens  videtur  quod  sacerdos,  uno  tantum 
ministro  praesente,  celebret  missam. 

Sic  igitur  videtur  quod  inconvenienter  aliqua 
agantur  in  celebratione  huius  sacramenti. 

Sed  in  contrarium  est  Ecclesiae  consuetudo, 
quae  errare  non  potest,  utpote  Spiritu  Sancto 
instructa. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra*  dictum 
est,  in  sacramentis  aliquid  dupliciter  significatur, 
scilicet  verbis  et  factis,  ad  hoc  quod  sit  perfe- 
ctior  significatio.  Significantur  autem  verbis  in 
celebratione  huius  sacramenti  quaedam  pertinen- 
tia  ad  passionem  Christi,  quae  repraesentatur  in 
hoc  sacramento;  vel  etiam  ad  corpus  mysticum, 
quod  significatur  in  hoc  sacramento;  et  quae- 
dam  pertinentia  ad  usum  sacramenti,  qui  debet  '^ 
esse  cum  devotione  et  reverentia.  Et  ideo  in  ce- 
lebratione  huius  mysterii  quaedam  aguntur  ad 
repraesentandum  passionem  Christi;  vel  etiam 
dispositionem  corporis  mystici ;  et  quaedam  agun- 
tur  pertinentia  ad  devotionem  et  reverentiam 
usus  1  huius  sacramenti. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  ablutio  ma- 
nuum  fit  in  celebratione  missae  propter  reveren- 
tiam  huius  sacramenti.  Et  hoc  dupliciter.  Primo 
quidem,  quia  aliqua  pretiosa  tractare  non  con- 
suevimus  nisi  manibus  ablutis.  Unde  indecens 
videtur  quod  ad.  tantum  sacramentum  aliquis 
accedat  manibus,  etiam  corporaliter ,  inquinatis. 

Secundo,  propter  significationem.  Quia,  ut  Dio- 
nysius  dicit,  iii  cap.  *  Eccles.  Hier.,  extremitatum 
ablutio  significat  emundationem  etiam  a  minimis 


o)  XXX.  -  P ;  XXIX  (cf.  vers.  4).  -  Post  ingressuri  sunt  PFIsG 
addunt  tabernaculum  testimonii  et  quando  accessuri  sunt. 

f)  sacerdos.  -  scilicet  Aaron  F,  Aaron  P.  -  Pro  caeremoniam, 
caeremonias  F  et  tertia. 

Y)  iterat.  -  multoties  iterat  F  et  tertia. 


*  Exod.  cap.  XII, 
vers.  10. 


3)  incurvat.  -  inclinat  editiones ;  Alias  incurvat  margo  P. 
e)  multoties   etiam   populum    salutat.   -   multoties   salutat  F,  et 
multoties  populum  salutet  P. 

^)  qui  debet.  -  PI;  quae  debent  GHabc,  quae  debet  ceteri. 
>))  usus.  -  Om.  FHpG  et  editiones. 


Qn.  Lx,  art.  6. 


QUAESTIO  LXXXIII,  ARTICULUS  V 


281 


Vers.  10. 


•  Cap.  VIII, 


peccatis:  secundum  illud  loan.  xiii  *:  Qui  lotiis  est, 
non  indiget  nisi  iit  pedes  lavet.  Et  talis  emunda- 
tio  requiritur  ab  eo  qui  accedit  ad  hoc  sacra- 
mentum.  Quod  etiam  significatur  per  confessio- 
nem  quae  fit  ante  introitum  missae.  Et  hoc  idem 
significabat  ablutio  sacerdotum  in  veteri  lege :  ut 
ibidem  Dionysius  dicit. 

Nec  tamen  Ecclesia  hoc  servat  tanquam  cae- 
remoniale  veteris  legis  praeceptum,  sed  quasi  ab 
Ecclesia  institutum,  sicut  "  quiddam  secundum  se 
conveniens.  Et  ideo  non  eodem  modo  observa- 
tur  sicut  tunc.  Praetermittitur  enim  pedum  ablu- 
tio ,  et  servatur  ablutio  manuum ,  quae  potest 
fieri  magis  in  promptu,  et  quae  '  sufficit  ad  si- 
gnificandam  perfectam  munditiam.  Cum  enim 
manus  sit  orgamim  organoriim,  ut  dicitur  in  III 
s.  tK:  ™ct."'xi;,'  ^^  Anima*,  omnia  "  opera  attribuuntur  manibus. 
x       ^   Unde  et  in  Psalmo  *  dicitur:    Lavabo   inter   in- 

'  Ps.  XXV,  vers.  0. 

nocentes  manus  meas. 

Ad  secundum  dicendum  quod  thurificatione  non 
utimur  quasi  caeremoniali  praecepto  legis,  sed 
sicut  Ecclesiae  statuto.  Unde  non  eodem  modo 
utimur  sicut  in  veteri  lege  erat  statutum. 

Pertinet  autem  ad  duo.  Primo  quidem,  ad  re- 
verentiam  huius  sacramenti:  ut  scilicet  per  bo- 
num  odorem  depellatur  si  quid  corporaliter  pravi 
odoris  in  loco  fuerit,  quod  posset  provocare  hor- 
rorem. 

Secundo,  pertinet  ad  repraesentandum  effe- 
ctum  gratiae,  qua,  sicut  bono  odore,  Christus 
plenus  fuit,  secundum  illud  Gen.  xxvii  *,  Ecce, 
odor  filii  mei  siciit  odor  agri  pleni;  et  a  Christo 
derivatur  ad  fideles  officio  ministrorum,  secun- 
dum  illud  II  Cor.  ii  *,  Odorem  notitiae  siiae  spar- 
git  per  nos  in  omni  loco.  Et  ideo,  undique  thu- 
rificato  altari,  per  quod  Christus  designatur,  thu- 
rificantur  omnes  per  ordinem. 

Ad  tertium  digendum  quod  sacerdos  in  cele- 
bratione  missae  utitur  crucesignatione  ad  expri- 
mendam  passionem  Christi,  quae  ad  crucem  est 
terminata.  Est  autem  passio  Christi  quibusdam 
quasi  gradibus  peracta.  Nam  primo  fuit  Christi 
traditio :  quae  facta  est  a  Deo  \  a  luda,  et  a  lu- 
daeis.  Quod  significat  trina  crucesignatio  super 
illa  verba :  Haec  dona,  haec  mtmera,  haec  sancta 
sacrificia  illibata. 

Secundo  fuit  Christi  venditio.  Est  autem  ven- 
ditus  sacerdotibus,  scribis  et  pharisaeis.  Ad  quod 
significandum  fit  iterum  trina  crucesignatio  super 
illa  verba,  benedictam,  adscriptam,  ratam.  -  Vel 
ad  ostendendum  pretium  venditionis,  scilicet  tri- 
ginta  denarios.  -  Additur  autem  et  duplex  su- 
per  illa  verba,  iit  nobis  corpiis  et  sanguis ,  etc. , 
ad  designandam  personam  ludae  venditoris  et 
Christi  venditi  ^. 

Tertio  autem  fuit  praesignatio  passionis  Chri- 
sti  facta  in  Cena.   Ad  quod  designandum,  fiunt 


Vers.  27. 


Vers.  14. 


tertio  duae  cruces,  una  in  consecratione  corpo- 
ris,  alia  in  consecratione  sanguinis,  ubi  utrobi- 
que  dicitur  benedixit. 

Quarto  autem  fuit  ipsa  passio  Christi.  Unde, 
ad  repraesentandum  quinque  plagas,  fit  quarto 
quintuplex  crucesignatio  super  illa  verba,  hostiam 
puram,  hostiam  sanctam,  hostiam  immacidatam, 
panem  sanctum  vitae  aeternae,  et  calicem  salutis 
perpetuae. 

Quinto,  repraesentatur  extensio  corporis,  et 
effusio  sanguinis,  et  fructus  passionis,  per  trinam 
crucesignationem  quae  fit  super  illis  verbis,  corpus 
et  sanguinem  sumpserimus,  omni  benedictione  etc. 

Sexto,  repraesentatur  triplex  oratio  quam  fecit 
in  cruce:  unam  pro  persecutoribus ,  cum  dixit, 
Pater,  ignosce  illis;  secundam  pro  liberatione  a 
morte,  cum  dixit,  Deus,  Deus  meus,  ut  quid  dere- 
liquisti  me?  tertia  perfinet  ad  adeptionem  gloriae, 
cum  dixit,  Pater,  in  maniis  tuas  commendo  spiri- 
tum  meiim.  Et  ad  hoc  significandum,  fit  trina  cru- 
cesignatio  super  illa  verba,  sanctificas,  vivificas, 
benedicis,  etc. 

Septimo,  repraesentantur  tres  horae  quibus  pe- 
pendit  in  cruce ,  scilicet  a  sexta  hora  usque  ad 
nonam.  Et  ad  hoc  significandum,  fit  iterum  trina 
crucesignatio  ad  illa  verba,  per  ipsum,  et  cum  ipso, 
et  in  ipso. 

Octavo  autem,  repraesentatur  separatio  ani- 
mae  a  corpore,  per  duas  cruces  subsequentes 
extra  calicem  factas. 

Nono  autem,  repraesentatur  resurrectio  tertia 
die  facta,  per  tres  cruces  quae  fiunt  ad  illa  verba, 
Pax  Domini  sit  semper  vobiscum. 

Potest  autem  brevius  dici  quod  consecrafio 
huius  sacramenti,  et  accepfio  sacrificii,  et  fructus 
eius,  procedit  ex  virtute  crucis  Christi.  Et  ideo, 
ubicumque  fit  mentio  de  aliquo  horum ,  sacer- 
dos  crucesignatione  utitur. 

Ad  quartum  dicendum  quod  sacerdos  post  con- 
secrationem  non  utitur  crucesignatione  ad  bene- 
dicendum  et  consecrandum :  sed  solum  ad  com- 
memorandum  virtutem  crucis  et  modum  pas- 
sionis  Christi,  ut  ex  dictis  *  patet.  *  R"p.  ad  3. 

Ad  quintum  dicendum  quod  ea  quae  sacerdos 
in  missa  facit,  non  sunt  ridiculosae  gesticulatio- 
nes:  fiunt  enim  ad  aliquid  repraesentandum. 
Quod  enim  sacerdos  brachia  extendit  post  con- 
secrationem,  significat  extensionem  brachiorum 
Christi  in  cruce. 

Levat  efiam  manus  orando,  ad  designandum 
quod  oratio  eius  pro  populo  dirigitur  ad  Deum : 
secundum  illud  Thren.  iii  *:  Levemus  corda  nostra  '  vers.  41. 
ciim  manibus  ad  Deum  in  caelum.  Et  Exod.  xvii  *  *  vers.  n. 
dicitur  quod,  cum  levaret  Moyses  manus,  vincebat 
Lsrael. 

Quod  autem  manus  interdum  iungit,  et  incli- 
nat  se,  suppliciter  et  humiliter  orans  ",  designat  » 


6)  sicut.  -  PFsG  et  c ;  sed  in  (quodamj  E,  et  non  I,  et  est  ed.  a, 
sed  est  ceteri. 

i)  et  quae.  -  quae  magis  pG,  et  quae  magis  HsG  et  bc;  in  G 
lectio  primae  manus  restituitur;  Alias,  quae  magis  sufficit  margo  P.  - 
Pro  munditiam,  mundationem  editiones, 

ScMMAK  Thkol.  D.  Thomae  T.  IX. 


x)  de  Anima,  omnia.  -  de  Anima  CDEHpG  et  abc,  df  omnia  F. 

X)  a  Deo.  —  PFI  et  recenti  manu  B;  om. 

[i)  et  Christi  venditi.  -  F  et  tertia;  et  venditi  recenti  manu  B,  om. 
ceteri. 

v)  suppliciter  et  humiliter  orans.  -  est  suppliciter  et  humiliter 
orantis  et  PI. 

36 


282 


QUAESTIO  LXXXIII,  ARTICULUS  V 


•  Qu.  Lv,  art.3, 
arg.  3. 


*  Luc.  cap.  XXIV, 
vers.  36;  Joan. 
cap.  XX,  vers.  19, 
31,  26. 


8  13- 


*  Can.  Triforme 
est.  -  Cf.  Fried- 
berg,  ibid.,  not. 

2S1. 


*Aulissiodorens. 
5«mm.  lib.lV,  de 
Euchar.,  cap.  de 
Fractioneform., 
qu.  3. 


•Matth.cap.xxvi, 
vers.39,42;  Marc. 
cap.  xiv,vers,36; 
Luc.  cap.  XXII , 
vers.  42 ;  loan. 
cap.  xTiii ,  vers. 


humilitatem  et  obedientiam  Christi,  ex  qua  pas- 
sus  est. 

Digitos  autem  iungit  post  consecrationem,  sci- 
licet  pollicem  cum  indice,  quibus  corpus  Christi 
consecratum  tetigerat,  ut,  si  qua  particula  digitis 
adhaeserat,  non  dispergatur.  Quod  pertinet  ad 
reverentiam  sacramenti. 

Ad  sextum  dicendum  quod  quinquies  se  sacer- 
dos  vertit  ad  populum,  ad  designandum  quod 
Dominus  die  resurrectionis  quinquies  se  mani- 
festavit,  ut  supra  *  dictum  est  in  tractatu  de  re- 
surrectione  Christi. 

Salutat  autem  septies  populum,  scilicet  quin- 
que  vicibus  quando  se  convertit  ad  populum, 
et  bis  quando  se  non  convertit,  scilicet  ante  prae- 
fationem  cum  dicit,  Dominus  vobiscum,  et  cum 
dicit,  Pax  Domini  sit  semper  vobiscum :  ad  desi- 
gnandum  septiformem  gratiam  Spiritus  Sancti.  - 
Episcopus  autem  celebrans  in  festis  in  prima 
salutatione  dicit,  Pax  vobis,  quod  post  resurre- 
ctionem  dixit  Dominus  *,  cuius  personam  reprae- 
sentat  episcopus  praecipue  ^ 

Ad  septimum  dicendum  quod  fractio  hostiae  tria 
significat:  primo  quidem,  ipsam  divisionem  cor- 
poris  Christi,  quae  facta  est  in  passione ;  secun- 
do,  distinctionem  corporis  mystici  secundum  di- 
versos  status ;  tertio ,  distributionem  gratiarum 
procedentium  ex  passione  Christi,  ut  Dionysius 
dicit,  III  cap.  *  Eccles.  Hier.  Unde  talis  fractio 
non  inducit  divisionem  Christi. 

Ad  octavum  dicendum  quod,  sicut  Sergius  Papa 
dicit,  et  habetur  in  Decretis,  de  Consecr.,  dist.  II  *: 
Triforme  est  corpus  Domini.  Pars  oblata  in  cali- 
cem  missa  corpus  Christi  quod  iam  resurrexit,  de- 
monstrat :  scilicet  ipsum  Christum ,  et  Beatam 
Virginem,  vel  si  qui  alii  sancti  cum  corporibus 
sunt  "  in  gloria.  Pars  comesta  ambulans  adhuc 
super  terram:  quia  scilicet  viventes  in  terra  sa- 
cramento  uniuntur  '';  et  passionibus  conteruntur, 
sicut  panis  comestus  atteritur  dentibus.  Pars  in 
altari  usque  adfinem  missae  remanens  est  corpus 
Christi^  in  sepulcro  remanens:  quia  usque  in  fi- 
nem  saeculi  corpora  sanctorum  in  sepulcris  erunt: 
quorum  tamen  animae  sunt  vel  in  purgatorio  vel 
in  caelo.  Hic  tamen  ritus  non  servatur  modo :  ut 
scilicet  una  pars  servetur  usque  in  finem  missae  ". 
Manet  tamen  eadem  significatio  partium.  Quam 
quidam  metrice  expresserunt ,  dicentes :  Hostia 
dividitur  in  partes,  tincta  beatos  Plene,  sicca  notat 
vivos,  servata  sepultos. 

Quidam  *  tamen  dicunt  quod  pars  in  calicem 
missa  significat  eos  qui  vivunt  in  hoc  mundo; 
pars  autem  extra  calicem  servata  significat  plene 
beatos  quantum  ad  animam  et  corpus;  pars  au- 
tem  comesta  significat  ceteros. 

Ad  nonum  dicendum  quod  per  calicem  duo  pos- 
sunt  significari.  Uno  modo,  ipsa  pas*sio  *,  quae 
repraesentatur  in  hoc  sacramento.  Et  secundum 


hoc,  per  partem  in  calicem  missam  significan- 
tur  illi  qui  adhuc  sunt  participes  passionum 
Christi. 

Alio  modo,  potest  significari  fruitio  beata  *, 
quae  etiam  in  hoc  sacramento  praefiguratur.  Et 
ideo  illi  quorum  corpora  iam  sunt  in  plena 
beatitudine,  significantur  per  partem  in  calicem 
missam. 

Et  est  notandum  quod  pars  in  calicem  missa 
non  debet  populo  dari  in  supplementum  com- 
munionis:  quia  panem  intinctum  non  porrexit 
Christus  nisi  ludae  proditori  *. 

Ad  decimum  dicendum  quod  vinum,  ratione  suae 
humiditatis,  est  ablutivum.  Et  ideo  sumitur  post 
perceptionem  huius  sacramenti,  ad  abluendum 
os,  ne  aliquae  reliquiae  remaneant:  quod  per- 
tinet  ad  reverentiam  sacramenti.  Unde  Extra, 
de  Celebrat.  Miss.,  cap.  Ex  parte  * :  Sacerdos  vino 
os  perfundere  debet  postquam  totum  percepit  sa- 
cramentum:  nisi  cum  eodem  die  missam  aliam 
debuerit  celebrare,  ne,  si  forte  viniim  perfusionis 
acciperet,  celebrationem  aliam  impediret.  -  Et  ea- 
dem  ratione  perfundit  vino  digitos  quibus  cor- 
pus  Christi  tetigerat. 

Ad  undecimum  dicendum  quod  veritas  quantum 
ad  aliquid  debet  respondere  figurae:  quia  scili- 
cet  non  debet  pars  hostiae  consecratae  de  qua 
sacerdos  et  ministri,  vel  etiam  populus  commu- 
nicat,  in  crastinum  reservari.  Unde,  ut  habetur 
de  Consecr.  dist.  II  *,  Clemens  Papa  statuit :  Tanta 
holocausta  in  altario  offerantur,  quanta  populo  suf- 
ficere  debeant.  Quod  si  remanserint,  in  crastinum 
non  reserventur,  sed  cum  timore  et  tremore  cleri- 
corum  diligentia  consumantur. 

Quia  tamen  hoc  sacramentum  quotidie  sumen- 
dum  est,  non  autem  agnus  paschalis  quotidie  su- 
mebatur;  ideo  oportet  alias  hostias  consecratas 
pro  infirmis  conservare.  Unde  in  eadem  distin- 
ctione  *  legitur :  P'esbyter  Eucharistiam  semper 
habeat  paratam:  ut ,  quando  quis  infirmatus  fuerit, 
statim  eum  communicet,  ne  sine  communione  mo- 
riatur. 

Ad  duodecimum  dicendum  quod  in  solemni  ce- 
lebratione  missae  plures  debent  adesse.  Unde 
Soter  Papa  dicit,  ut  habetur  de  Consecr.,  dist.  I  * : 
Hoc  quoque  statutum  est,  ut  nullus  presbyterorum 
missarum  solemnia  celebrare  praesumat,  nisi,  duo- 
bus  praesentibus  sibique  respondentibus,  ipse  tertius 
habeatur:  quia,  cum  pluraliter  ab  eo  dicitur,  Do- 
minus  vobiscum,  et  illud  in  secretis,  Orate  pro  me, 
apertissime  convenit  ut  ipsi  "^  respondeatur  saluta- 
tioni.  Unde  et,  ad  maiorem  solemnitatem,  ibidem  * 
statutum  legitur  quod  episcopus  cum  pluribus 
missarum  solemnia  peragat. 

In  missis  tamen  privafis  sufftcit  unum  habere 
ministrum,  qui  gerit  personam  totius  populi  Ca- 
tholici,  ex  cuius  persona  sacerdoti  pluraliter  re- 
spondet. 


*Ps.  xxii,vers.5. 


*  loan.  cap.  xiUr 
vers.  26. 


*  Ex  parte  ve- 
stra. 


*  Can.  Tribus 
gradibus.  -  Cf. 
Friedberg.  ibid. 
not.  257. 


'Cia.Presbyter, 


*  Can.  Hoc  quo- 
que. 


*  Can.  Episcopus 
Deo. 


5)  praecipue.  -  Om.  FGH,  ante  repraesentat  ponunt  Pc. 
0)  sunt.  —  iam  sunt  tertia. 

7!)  uniuntur.    -    utuntur   PIsG;   Alias    uniuntur    margo  P.  -  Pro 
atteritur,  conteritur  editiones  et  a. 

p)  est  corpus    Christi.  -  est   corpus  l,  corpus  P;    remanens  om. 


tertia ;  usque  in  finem  saeculi  ut  nos  post  quia  tertia,  ante  et  post  F, 
ante  ceteri ;  pro  sanctorum,  mortuorum  sanctorum  GHbc. 

o)  missae.  -  propter  periculum  addunt  PIsG  et  c. 

t)  ipsi.  -  ipsius  PFIc,  ad  ipsam  (respondeatur  salutationem)  b. 


QUAESTIO  LXXXllI,  ARTICULUS  VI 


283 


ARTICULUS  SEXTUS 

UTRUiM  POSSIT  SUFFICIENTER  OCCURRI  DEFECTIBUS  QUI  CIRCA  CELEBRATIONEM 
HUIUS  SACRAMENTI  OCCURRUNT,  STATUTA  ECCLESIAE  OBSERVANDO 


IV  Sent.,  disl.  xi,  Expos.  litt. ;  dist.  xiii,  Expos.  litt. 


>D  SEXTUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
non  possit   sufficienter  occurri  defecti- 
'bus  qui  circa  celebrationem  huius  sa- 
j^cramenti    occurrunt,   statuta   Ecclesiae 
observando.  Contingit  enim  quandoque  quod  sa- 
cerdos,  ante  consecrationem   vel   post,  moritur 
vel  alienatur,  vel  aliqua  alia  infirmitate  praepe- 
«  ditur  "  ne  sacramentum  sumere  possit  et  missam 

perficere.  Ergo  videtur  quod  non  possit  impleri 
statutum  Ecclesiae    quo  praecipitur  quod  sacer- 
cf.  qu.  Lxxx,  dos  consecrans  suo  sacrificio  communicet  *. 

rt.  12.  ...  , 

2.  Praeterea,  contmgit  quandoque  quod  sa- 
cerdos,  ante  consecrationem  vel  post,  recolit  se 
aliquid  comedisse  vel  bibisse,  vel  alicui  mortali 
peccato  subiacere,  vel  etiam  excommunicationi, 
cuius  prius  memoriam  non  habebat.  Necesse 
est  ergo  quod  ille  qui  est  in  tali  articulo  con- 
stitutus,  peccet  mortaliter  contra  statutum  Eccle- 

P  siae  faciens  P,  sive  sumat  sive  non  sumat. 

3.  Praeterea,   contingit   quandoque    quod   in 
T          calicem  ^  musca  aut  aranea  vel  aliquod   animal 

venenosum  cadit  post  consecrationem ;  vel  etiam 
cognoscit  sacerdos  calici  venenum  esse  immis- 
sum  ab  aliquo  malevolo  causa  occidendi  ipsum. 
In  quo  casu,  si  sumat,  videtur  peccare  mortali- 
ter,  se  occidendo  vel  Deum  tentando.  Similiter, 
si  non  sumat,  peccat,  contra  statutum  Ecclesiae 
faciens.  Ergo  videtur  esse  perplexus  et  subiectus 
necessitati  peccandi.  Quod  est  inconveniens. 

8  4.  Praeterea  ,  contingit  ^  quod  per  negligen- 

tiam  ministri  aut  aqua  non  ponitur  in  calice, 
aut  etiam  nec  vinum,  et  hoc  sacerdos  advertit. 
Ergo  in  hoc  etiam  casu  videtur  esse  perplexus : 
sive  sumat  corpus  sine  sanguine,  quasi  imper- 

=  fectum  *  faciens   sacrificium  - ;   sive   non   sumens 

nec  corpus  nec  sanguinem. 

C  5.  Praeterea,  contingit '^  quod   sacerdos   non 

recolit  se  dixisse  verba  consecrationis,  vel  etiam 
alia  quae  in  consecratione  huius  sacramenti  di- 
cuntur.  Videtur  ergo  peccare  in  hoc  casu,  sive 
reiteret  verba  super  eandem  materiam,  quae  forte 
iam  dixerat;  sive  utatur  pane  et  vino  non  con- 
secratis  quasi  consecratis. 

6.  Praeterea,  contingit  quandoque,  propter  fri- 
gus,  quod  sacerdoti  dilabitur  hostia  in  calicem, 
sive  ante  fractionem  sive  post.  In  hoc  ergo  casu 
non  poterit  sacerdos  implere  ritum  ecclesiae  vel 


Cf.   Explanat. 
Symb.,  ad  Da- 


de  ipsa  fractione,  vel  etiam  de  hoc  quod  sola 
tertia  pars  mittatur  in  calicem. 

7.  Praeterea,  contingit  quandoque  quod  per 
negligentiam  sacerdotis  sanguis  Christi  effundi- 
tur;  vel  etiam  quod  sacerdos  sacramentum  sum- 
ptum  vomit;  aut  quod  etiam  hostiae  consecratae 
tandiu  conserventur  quod  putrefiant;  vel  etiam 
quod  a  muribus  corrodantur;  vel  etiam  qualiter- 
cumque  perdantur.  In  quibus  casibus  non  vide- 
tur  posse  huic  sacramento  debita  reverentia  exhi- 
beri  secundum  Ecclesiae  statuta.  Non  videtur 
ergo  quod  his  defectibus  seu  periculis  occurri 
possit,  salvis  Ecclesiae  statutis. 

Sed  contra  est  quod,  sicut  Deus,  sic  Ecclesia 
non  praecipit  aliquid  impossibile  *. 

Respondeo  dicendum   quod  periculis  seu  defe-  ""«■  YepT  xyi 

...  ^-  ^  inter  Opp.  Hie- 

ctibus  circa  hoc  sacramentum    evenientibus  du-  ronMDeiieguiis 

...  •      r  y  lurts,  reg.  vi,  in 

phciter  potest  occurri.  Lno  modo,  praeveniendo:  seito. 
ne  scilicet  pericuium  accidat.  Alio  modo,  subse- 
quendo:  ut  scilicet  id  quod  accidit  emendetur, 
vel  adhibendo  remedium,  vel  saltem  per  poeni- 
tentiam  eius  qui  negligenter  egit  circa  hoc  sa- 
cramentum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  si  sacerdos 
morte  aut  infirmitate  gravi  occupetur  ante  con- 
secrationem  corporis  et  sanguinis  Domini,  non 
oportet  ut  per  alium  suppleatur. 

Si  vero  post  incoeptam  consecrationem  hoc  ac- 
ciderit,  puta  consecrato  corpore  ante  consecratio- 
nem  *sanguinis ,  vel  efiam  consecrato  utroque , 
debet  missae  celebritas  per  alium  expleri.  Unde, 
ut  habetur  in  Decretis,  VII,  qu.  i,  cap.  Nihil  * 
in  Toletano  Concilio  *  legitur :  Censuimus  conve- 
nire  iit,  cum  a  sacerdotibus  missarum  tempore  sa- 
cra  mysteria  consecrantur  "^,  si  aegritudinis  accidit 
cuiuslibet  eventus  quo  coeptum  nequeat  expleri 
mysterium,  sit  liberum  episcopo  vel  presbytero  al- 
teri  consecrationem  exequi  incoepti  officii.  Non 
enim  aliud  competit  ad  supplementum  initiatis  my- 
steriis  ^  quam  aut  incipientis  aut  subsequentis  be- 
nedictione  sint  completa  sacerdotis:  quia  nec  per- 
fecta  videri  possunt  nisi  perfecto  ordine  comple- 
antur.  Cum  enim  omnes  simus  unum  in  Christo, 
nihil  contrarium  diversitas  personarum  format,  ubi 
efficaciam  prosperitatis  unitas  fidei  repraesentat. 
Nec '  tamen  quod  naturae  languoris  causa  consu- 
litur ,    in   praesumptionis   perniciem    convertatur. 


'  Nihil  contra 

ordinis. 

*  VII,  can.  II. 


o)  praepeditur.  -  impeditur  DI  et  editiones. 

fl)  faciens.  -  D  et  tertia;  om. 

Y)  in  calicem  musca...  cadit.  -  Tertia  praeter  I ;  musca...  cadit  in 
calicem  sl,  post  consecrationem  musca...  cadit  in  calicem  (om.  post 
contecrationem)  F,  in  calicem  musca...  cadit  in  calicem  ceteri. 

3)  contingit.  —  quandoque  addunt  F  et  tertia. 

e)  sacrificium.  -  sacramentum  P;  Alias  sacrificium  margo  P.  - 
Pro  sumens,  sumat  FG  et  editiones. 


J)  contingit.  -  quandoque  addunt  F  et  tertia.  -  Pro  m  consecra- 
tione,  in  consuetudine  F,  etiam  (om.  PIc)  in  celebratione  tertia. 

r))  ut,  cum...  consecrantur.  -  P;  ut  cum...  consecrentur  IsG  et  c, 
ut...  consecrentur  ceteri.  -  alteri  PlsG;  alterius. 

6)  mysteriis.  -  Tertia-  scilicet  mysteriis.  -  Pro  quam  aut...  sint 
completa,  quam  ut  aut...  sint  completa  P,  quam  aut...  completa  ceteri.  - 
possunt  F  et  tertia;  possint. 

i)  Nec.  -  Ne  l  et  editiones.  -  naturae  PGI ;  itre  (idest  nostrae)  F, 
vere  ceteri. 


284 


QUAESTIO  LXXXIII,  ARTICULUS  VI 


x  Niillus,  absque  patenti  proventu  "  molestiae,  mini- 

ster  vel  sacerdos,  cum  coeperit,  imperfecta  ofjicia 
praesumat  omnino  relinquere.  Si  quis  hoc  ieme- 
rarie  praesumpserit,  excommimicationis  sententiam 
sustinebit. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  ubi  difficultas  oc- 
currit,  semper  est  accipiendum  illud  quod  habet 
minus  de  periculo.  Maxime  autem  periculosum 
circa  hoc  sacramentum  est  quod  est  contra  per- 
fectionem  ipsius  sacramenti :  quia  hoc  est  immane 
sacrilegium.  Minus  autem  est  illud  quod  pertinet 
ad  qualitatem  sumentis.  Et  ideo,  si  sacerdos,  post 
consecrationem  incoeptam,.  recordetur  aliquid  co- 
medisse  vel  bibisse,  nihilominus  debet  perficere 
sacrificium  et  sumere  sacramentum.  -  Similiter, 
si  recordetur  se  peccatum  aliquod  commisisse, 
debet  poenitere  cum  proposito  confitendi  et  sa- 
tisfaciendi:  et  sic  non  indigne,  sed  fructuose  su- 
mere  sacramentum.  -  Et  eadem  ratio  est  si  se 
meminerit  excommunicationi  cuicumque   subia- 

\  cere.  Debet  enim   assumere  propositum  ^^  abso- 

lutionem  petendi:  et  sic  per  invisibilem  Pontifi- 
cem,  lesum  Christum,  absolutionem  consequitur 
quantum  ad  hunc  actum,  quod  peragat  divina 
mysteria. 

Si  vero  ante  consecrationem  alicuius  praedi- 
ctorum  sit  memor,  tutius  reputarem,  maxime  in 
casu  manducationis  et  excommunicationis,  quod 
missam  incoeptam  desereret,  nisi  grave  scanda- 
lum  timeretur. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  si  musca  vel  aranea 
in  calicem  ante  consecrationem  ceciderit,  aut  et- 
iam  venenum  deprehenderit  esse  immissum , 
debet  effundi,  et,  abluto  calice,  denuo  aliud  vi- 
num  poni  consecrandum.  -  Si  vero  aliquid  ho- 
rum  post  consecrationem  acciderit,  debet  animal 
caute  capi,   et  diligenter  lavari,  et  comburi,  et 

K-  ablutio,  simul  ^  cum  cineribus,  in  sacrarium  mitti. 

Si  vero  venenum  ibi  adesse  deprehenderit  im- 
missum,  nuUo  modo  debet  sumere  nec  alii  dare, 
ne  calix  vitae  vertatur  in  mortem:  sed  debet 
diligenter  in  aliquo  vasculo  ad  hoc  apto  cum 
reliquiis  conservari.   Et,  ne  sacramentum  rema- 

V  neat   imperfectum,    debet  vinum  "  apponere  in 

calice,  et  denuo  resumere  a  consecratione  san- 
guinis,  et  sacrificium  perficere. 

Ad  quartum  dicendum  quod ,  si  sacerdos ,  ante 
consecrationem  sanguinis  et  post  consecrationem 
corporis,  percipiat  aut  vinum  aut  aquam  non 
esse  in  calice,  debet  statim   apponere  et  conse- 

I  crare.  -  Si  vero  hoc  ^  post  consecrationis  verba 

perceperit,  quod  aqua  desit,  debet  nihilominus 
•  Qu.Lxxiv,art.  proccdere :  quia  appositio  aquae,  ut  supra  *  di- 
ctum  est,  non  est  de  necessitate  sacramenti.  De- 
bet  tamen  puniri  ille  ex  cuius  negligentia  hoc 
contingit.  Nullo  autem  modo  debet  aqua  vino 
iam  consecrato  misceri:   quia  sequeretur  corru- 


*    (5i-    •  Qu.  Lxxvii,  art. 
8. 


ptio  sacramenti  pro  aliqua  parte,  ut  supra 
ctum  est. 

Si  vero  percipiat  post  verba  oonsecrationis 
quod  vinum  non  fuerit  positum  in  calice,  si  qui- 
dem  hoc  percipiat  ante  sumptionem  corporis,  de- 
bet,  deposita  aqua  si  ibi  fuerit,  imponere  vinum 
cum  aqua,  et  resumere  a  verbis  consecrationis 
sanguinis.  -  Si  vero  hoc  perceperit  post  sum- 
ptionem  corporis,  debet  apponere  aliam  hostiam 
iterum  simul  consecrandam  cum  sanguine.  Quod 
ideo  dico  quia,  si  diceret  sola  verba  consecra- 
tionis  sanguinis,  non  servaretur  debitus  ordo  con- 
secrandi :  et,  sicut  dicitur  in  praedicto  *  capitulo  *  •'««p-  '«^  «■ 
Toletani  Concilii,  perfecta  pideri  non  possunt  sa- 
crificia  nisi  perfecto  ordine  compleantur.  Si  vero 
inciperet  a  consecratione  sanguinis  et  repeteret 
omnia  verba    consequentia ,    non   competerent  "  <> 

nisi  adesset  hostia  consecrata :  cum  in  verbis  illis 
occurrant  quaedam  dicenda  et  fienda  non  solum 
circa  sanguinem,  sed  etiam  circa  corpus.  Et  de- 
bet  in  fine   sumere   hostiam  iterum  ^"  consecra-  ^ 

tam  et  sanguinem,  non  obstante  etiam  si  prius 
sumpserit  aquam  quae  erat  in  calice :  quia  prae- 
ceptum  de  perfectione  sacramenti  maioris  est 
ponderis  quam  praeceptum  quod  hoc  sacramen- 
tum  a  ieiunis  sumatur,  ut  supra  *  dictum  est.       *  Resp-  "d  2. 

Ad  quintum  dicendum  quod,  licet  sacerdos  non 
recolat  se  dixisse  aliqua  eorum  quae  dicere  de- 
buit,  non  tamen  debet  ex  hoc  mente  perturbari. 
Non  enim  qui  multa  dicit,  recolit  omnium  quae 
dixit :  nisi  forte  in  dicendo  aliquid  apprehenderit 
sub  ratione  iam  dicti;  sic  enim  aliquid  efficitur 
memorabile  p.  Unde,  si  aliquis  attente  cogitet  il-  P 

lud  quod  dicit,  non  tamen  cogitet  se  dicere  il- 
lud ,  non  multum  recolit  postea  se  dixisse.  Sic 
enim  fit  aliquid  obiectum  memoria,  inquantum 
accipitur  sub  ratione  praeteriti:  sicut  dicitur  in 
\ihvo  de  Memoria*.  «j'«i„'!: '^T  .1 

Si  tamen  sacerdofi  probabiliter  constet  se  ali-  ^-  '^^-  '"'•  '■ 
qua  omisisse,  si  quidem  non  sunt  de  necessitate 
sacramenti,  non  aestimo  quod  propter  hoc  de- 
beat  resumere  immutando  ordinem  sacrificii,  sed 
debet  ulterius  procedere.  -  Si  vero  certificetur 
se  omisisse  aliquid  eorum  quae  sunt  de  neces- 
sitate  sacramenti,  scilicet  formam  '  consecrationis,  » 

cum  forma  sit  de  necessitate  sacramenti  sicut  et 
materia,  idem  videtur  faciendum  quod   dictum 
est  *  in  defectu  materiae :    ut  scilicet   resumatur  *  Resp.  ad  4- 
a  forma   consecrationis ,  et  cetera   per   ordinem 
reiterentur,  ne  mutetur  ordo  sacrificii. 

Ad  sextum  dicendum  quod  fractio  hostiae  con- 
secratae,  et  quod  pars  una  sola  mittatur  in  ca- 
licem,  respicit  corpus  mysticum:  sicut  et  ad- 
mixtio  aquae  significat  populum  *.  Et  ideo  horum  •Qu.LJxiv.art.e. 
praetermissio  non  facit  imperfectionem  sacrificii, 
ut  propter  hoc  sit  necesse  aliquid  reiterare  circa 
celebrationem  huius  sacramenti. 


x)  patenti  proventu.  -  praeventu  patentis  P. 
X)  propositum.  -  humiliter   addunt  F  et  tertia.  ■ 
consequetur  editiones. 
(j.)  simul.  —  Om.  Pc. 
v)  vinum.  -  aliud  vinum  tertia. 
5)  hoc.  -  Om.  Pc. 


Pro  consequitur, 


0)  competerent.  -  competeret  PI. 

r.)  iterum.  -  Ante  sumere  ponit  P. 

p)  memorabile.  -  PHc;  memoriale  Fla,  memoriabile  Gb,  memol^ 
ceteri. 

a)  formam.  -  formas  tertia;  consecrationis  post  sequens  sacra- 
menti  ponunt  GHfr,  utroque  loco  c,  ante  et  post  cum  forma  P. 


QUAESTIO  LXXXIII,  ARTICULUS  VI 


285 


*   Gan.    Si  per 
negligentiam. 
"  Pnmi. 


Ad  SEPriMUM  DiCENDUM  quod,  sicut  legitur  de 
Consecr.,  dist.  II  *,  ex  Decreto  Pii  Papae  **:  Si 
per  negligentiam  aliquid  stillaverit  de  sanguine  in 
tabula  quae  terrae  adhaeret ,  lingua  lambetur  et 
tabula  radetur.  Si  pero  non  fuerit  tabula,  terra 
radetur,  et  igni  comburetur,  et  cinis  intra  altare 
condetur.  Et  sacerdos  quadraginta  dies  poeniteat.  - 
Si  autem  super  altare  stillaverit  calix,  sorbeat  mi- 
nister  stillam.  Et  tribus  diebus  poeniteat.  -  Si  su- 
per  linteum  altaris,  et  ad  aliud  stilla  pervenerit, 
T  quatuor  ■"  diebus  poeniteat.    Si  usque   ad  tertiiim, 

novem  diebus  poeniteat.  Si  usque  ad  quartum,  vi- 
ginti  diebus  poeniteat.  Et  linteamina  quae  stilla 
tetigit,  tribiis  vicibus  lavet  minister,  calice  subtus 
posito,  et  aqua  ablutionis  sumatur  et  iiixta  altare 
recondatur.  Posset  etiam  sumi  in  potu  a  mini- 
stro,  nisi  propter  abominationem  dimitteretur. 
Quidam  autem  ulterius  partem  illam  liteaminum 
incidunt  et  comburunt,  et  cinerem  in  altario  vel 
-  can.  si  ,uis  sacrario  reponunt. 

••^Au?^.'d^?^       Subditur  autem  ibidem  * ,  ex  Poenitentiali  ** 
mediii,  p««^.  Bedae  Presbyteri :  Si  quis  per  ebrietatem  vel  vo- 
racitatem  Eucharistiam  evomuerit,  quadraginta  die- 
bus  poeniteat " :,  clerici  vel  monachi ,  seu  diaconi 


tate.  -  Inter  du 
bia  Bedae 


vel  presbyteri,  sexaginta  diebus;  episcopus  nona- 
ginta.  Si  autem  infirmitatis  causa  evomuerit ,  se- 
ptem  diebus  poeniteat, 

Et  in  eadem  distinctione  *  legitur,  ex  Concilio  '.^l-^^^ii^^^/' 
Aurelianensi  ' :  Qiii  non  bene  custodierit  sacrifi-  "''''•'  "°'-  h?». 
cium,  et  mus  vel  aliquod  aliud  animal  in  ecclesia 
comederit ,  quadraginta  diebus  poeniteat.  -  Qui 
autem  perdiderit  illud  in  ecclesia,  aut  pars  eius 
ceciderit  et  non  inventa  fuerit,  triginta  diebus  poe- 
niteat.  -  Et  eadem  poenitentia  videtur  dignus  sa- 
cerdos  per  cuius  negligentiam  hostiae  consecra- 
tae  putrefiunt. 

Praedictis  autem  diebus  debet  poenitens  ieiu- 
nare  et  a  communione  cessare.  Pensatis  tamen 
conditionibus  negotii  et  personae,  potest  minui 
vel  addi  ad  poenitentiam  praedictam. 

Hoc  tamen  observandum  est,  quod,  ubicum- 
que  species  integrae  inveniuntur,  sunt  reverenter 
observandae  z,  vel  etiam  sumendae :  quia,  manen-  x 

tibus  speciebus,  manet  ibi  corpus  Christi,  ut  su- 
pra  *  dictum  est.  Ea  vero  in  quibus  inveniuntur 
comburenda  sunt  si  commode  fieri  potest,  cinere  ^«-  4,^ 
in  sacrario   recondito :    sicut  de   rasura  tabulae 
dictum  est. 


Qu.  utxTi,  art. 
6,ad3;qu.LXxru, 


t)  quatiior.  -  decem  editiones. 

u)  poeniteat.  -  si  laicus  est  addit  P.  -  sexaginta  D;  septuaginta  P, 
quadraginta  ceteri  (sed  a  om.  clerici...  diebus). 

if)  Aurelianensi.   -   Arelatensi  P.    Pro    sacrificium,   sacramentum 


editiones,  om.  E;  alias  sacrificium   margo  P.  Pro  in  ecclesia,  illud  P 
et  recenti  manu  super  ras.  B. 

X)  observandae.  -  conservandae  PI. 


286 


QUAESTIO  LXXXIV,  ARTICULUS  I 


QUAESTIO  OCTOGESIMAQUARTA 

DE  POENITENTIA  SECUNDUM  QUOD  EST  SACRAMENTUM 


IN    DECEM   ARTICULOS   DIVISA 


CoNSEQUENTER  considerandum  est  de  sacra- 
mento  poenitentiae  *.  Circa  quod  primo  con- 
siderandum  est  de  ipsa  poenitentia;  secundo,  de 
eifectu  ipsius  *;  tertio,  de  partibus  eius  **;  quarto, 
de  suscipientibus  hoc  sacramentum  *;  quinto, 
de  potestate  ministrorum  *  * ;  sexto,  de  solemni 
ritu  P  huius  sacramenti  *. 

Circa  primum  duo  sunt  consideranda :  primo, 
de  poenitentia  secundum  quod  est  sacramentum; 
secundo ,    de    poenitentia    secundum    quod    est 
virtus  *. 
Circa  primum  quaeruntur  decem. 


Introd. 

*  Qu.  LXXXVI, 
**  Qu.  xc. 

*  Supplement. , 
qu.  XVI. 

a 

*  Ibid.,  qu.  XVII. 

? 
*Ibid.,qu.  XXVIII. 


Qu.  LXXXV. 


Primo:   utrum   poenitentia   sit  sacramentum. 
Secundo :  de  propria  materia  eius. 
Tertio:  de  forma  ipsius. 
Quarto :  utrum  impositio  manus  requiratur  ad 

hoc  sacramentum. 
Quinto :  utrum  hoc  sacramentum  sit  de  neces- 

sitate  salutis. 
Sexto :  de  ordine  eius  ad  alia  sacramenta. 
Septimo :  de  institutione  eius. 
Octavo:  de  duratione  ipsius. 
Nono:  de  continuitate  eius. 
Decimo:   utrum  possit  iterari. 


ARTICULUS  PRIMUS 

UTRUM  POENITENTIA  SIT  SACRAMENTUM 

Supra,  qu.  lxv,  art.  i;  IV  Sent.,  dist.  xiv,  qu.  i,  art.  i,  qu'  i;  dist.  xxii,  qu.  ii,  art.  i. 


"VideComment. 
Caiet.  post  art.  2. 


*  Isidor.  Etymol. 
lib.  VI,  cap.  XIX. 
•Can.  Multi  sae- 
cularium. 


'  Vers.  1. 


D  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR  *.  Videtur  quod 

poenitentia  non  sit  sacramentum.  Gre- 

gorius  *  enim  dicit,  et  habetur  in  Decre- 

,tis.  I,  qu.  I  *:  Sacramenta  sunt  baptisma, 

chrisma,   corpus  et  sanguis  Christi:   quae  ob  id 

sacramenta   dicuntur   quia  sub  tegumento  corpo- 

ralium  rerum  divina  virtus  secretius  operatur  sa- 

lutem.  Sed  hoc  non  contingit  in  poenitentia:  quia 

non  adhibentur  aliquae  res  corporales  sub  quibus 

divina  virtus  operetur  salutem.  Ergo  poenitentia 

non  est  sacramentum. 

2.  Praeterea,  sacramenta  Ecclesiae  a  ministris 
Christi  exhibentur :  secundum  illud  I  Cor.  iv  * : 
Sic  nos  existimet  homo  ut  ministros  Christi  et 
dispensatores  mysteriorum  Dei.  Sed  poenitentia 
non  exhibetur  a  ministris  Christi,  sed  interius  a 
Deo  hominibus  inspiratur:  secundum  illud  le- 
rem.  xxxi  * :  Postquam  convertisti  me,  egi  poeni- 
tentiam.  Ergo  videtur  quod  poenitentia  non  sit 
sacramentum. 

3.  Praeterea,  in  sacramentis  de  quibus  su- 

Qu.  Lxvi  sqq.  pfa  *  diximus,  est  aliquid  quod  est  sacramentum 

tantum,   aliquid   quod   est  res  et  sacramentum, 

^  aliquid  vero  quod  est  res  tantum:   ut   ex  prae- 

Qu.Lxvi.art.i;  missis  *  patct.  Sed  hoc  non  invenitur  in  poeni- 

tentia.    Ergo  poenitentia  non  est  sacramentum. 

Sed  contra  est  quod,  sicut  baptismus  adhi- 

betur  ad  purificandum  a  peccato,  ita  et  poeni- 

vers.  22.        tentia :    unde  et  Petrus  dixit  Simoni ,  Act.  viii  * : 

Poenitentiam  age  ab  hac  nequitia  tua.  Sed  bapti- 


Vers.  19. 


ad  3. 


'  Qu.  Lxv,  art.i. 


o)  minisirorum.  -  quae  ad  daves  pertinet  addit  tertia. 

P)  solemni  ritu.  —  solemnitate  P. 

Y )  agit.  -  facit  tertia.  -  et  dicit  FsB  et  tertia ;  et  dicit  circa  poe- 


nitentem  ACDEpB,  et  dicit  se  poenitere  ed.  a.  -  Pro  significat,  ostendit 
tertia. 

5)  sanitas.  -  Tertia  et  a;  sanctitas.  -  Pro  provenit,  proveniunt 
tertia. 


Isidorui. 


smus  est  sacramentum,  ut  supra  *  dictum  est. 
Ergo  pari  ratione  et  poenitentia. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  Gregorius  * 
dicit,  in  capite  supra  *  dicto,  sacramentum  est  in  '  ^s-  «• 
aliqua  celebratione,  cum  res  gesta  ita  fit  ut  aliquid 
significative  accipiamus  quod  sancte  accipiendum 
est.  Manifestum  est  autem  quod  in  poenitentia 
ita  res  gesta  fit  quod  aliquid  sanctum  significa- 
tur,  tam  ex  parte  peccatoris  poenitentis,  quam 
ex  parte  sacerdotis  absolventis:  nam  peccator 
poenitens  per  ea  quae  agit  ^  et  dicit,  significat  t 

cor  suum  a  peccato  recessisse;  similiter  etiam 
sacerdos  per  ea  quae  agit  et  dicit  circa  poeni- 
tentem,  significat  opus  Dei  remittentis  peccatum. 
Unde  manifestum  est  quod  poenitentia  quae  in 
Ecclesia  agitur,  est  sacramentum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  nomine  corpo- 
ralium  rerum  intelliguntur  large  etiam  ipsi  exte- 
riores  actus  sensibiles,  qui  ita  se  habent  in  hoc 
sacramento  sicut  aqua  in  baptismo  vel  chrisma 
in  confirmatione.  Est  autem  attendendum  quod 
in  illis  sacramentis  in  quibus  confertur  excellens 
gratia,  quae  superabundat  omnem  facultatem  hu- 
mani  actus,  adhibetur  aliqua  corporalis  materia 
exterius;  sicut  in  baptismo,  ubi  fit  plena  remissio 
peccatorum  et  quantum  ad  culpam  et  quantum 
ad  poenam;  et  in  confirmatione,  ubi  datur  Spi- 
ritus  Sancti  plenitudo;  et  in  extrema  unctione, 
ubi  confertur  perfecta  sanitas  *  spiritualis;   quae  5 

provenit  ex  virtute  Christi  quasi  ex  quodam  ex- 


QUAESTIO  LXXXIV,  ARTICULUS  II 

trinseco  principio.  Unde  si  qui  actus  humani  sunt 
in  talibus  sacramentis,  non  sunt  de  essentia  ma- 
teriae  ^  sacramentorum,  sed  dispositive  se  habent 
ad  sacramenta.  In  illis  autem  sacramentis  quae 
habent  effectum  correspondentem  humanis  acti- 
bus,  ipsi  actus  humani  sensibiles  '^  sunt  loco  ma- 
teriae:  ut  accidit  in  poenitentia  et  matrimonio. 
Sicut  etiam  in  medicinis  corporalibus  quaedam 
sunt  res  exterius  adhibitae ,  sicut  emplastra  et 
electuaria ;  quaedam  vero  sunt  actus  sanandorum, 
puta  exercitationes  quaedam. 

Ad  secundum  dicendum  quod  in  sacramentis  quae 
habent  corporalem  materiam ,  oportet  quod  illa 
materia  adhibeatur  a  ministro  Ecclesiae,  qui  gerit 
personam  Christi,  in  signum  quod  excellentia 
virtutis   in   sacramento  operantis  est  a  Christo. 


287 

In  sacramento  autem  poenitentiae,  sicut  dictum 

est  *,  sunt  actus  humani  pro  materia ,  qui  pro-  *  R"p-  ^^  •• 

veniunt   ex   inspiratione   interna.    Unde   materia 

non   adhibetur   a  ministro ,    sed  a  Deo  interius 

operante :  sed  compiementum  sacramenti  exhibet 

minister,  dum  poenitentem  absolvit. 

Ad  tertium  dicendum  quod  etiam  in  poeni- 
tentia  est  aliquid  quod  est  sacramentum  tantum, 
scilicet    actus    exercitus  "^   tam    per   peccatorem  »1 

poenitentem,  quam  etiam  per  sacerdotem  ab- 
solventem.  Res  autem  et  sacramentum  est  poe- 
nitentia  interior  peccatoris.  Res  autem  tantum 
et  non  sacramentum  est  remissio  peccati.  Quo- 
rum  primum  totum  simul  sumptum  est  causa 
secundi ;    primum    autem   et   secundum    sunt  ®  ® 

causa  tertii. 


e)  materiae.  -  Om.  tertia  ( I  om.  sunt  in  talibus...  ipsi  actus  hu- 
mani). 

!^)  sensibiles.  -  Om.  P;  Alias  actus  humani  sensibiles  margo  P. 


rj)  exercitus.  -  exterius   exercitus  tertia.  -   tam  per  peccatorem 
F  et  tertia;  per  peccatorem  tam. 

6)  sunt.  -  quodammodo  addit  tertia.  Cf.  art.  3.  x. 


ARTICULUS  SECUNDUS 

UTRUM  PECCATA  SINT  PROPRIA  MATERIA  HUIUS  SACRAMENTI 

Infra,  qu.  xc,  art.  i,  ad  3. 


*  Serm.  CCCU, 
alias  ult.  inter 
Quinquag.  ho- 
mil.,  cap.  II. 


»D  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod 

peccata  non  sint  propria  materia  huius 

*sacramenti.  Materia  enim  in  aliis  sacra- 

sjmentis  per  aliqua  verba  "  sanctificatur, 

et  sanctificata  effectum  sacramenti  operatur.  Pec- 

cata  autem   non  possunt  sanctificari:    eo  quod 

contrariantur   effectui  sacramenti,   qui  est  gratia 

remittens  peccata.  Ergo  peccata  non  sunt  materia 

propria  huius  sacramenti. 

2.  Praeterea,  Augustinus  dicit,  in  libro  de  Poe- 
nitentia  *:  Niillus  potest  inchoare  novam  vitam 
nisi  eum  veteris  vitae  poeniteat.  Sed  ad  vetusta- 
tem  vitae  pertinent  non  solum  peccata,  sed  etiam 
poenalitates  praesentis  vitae.  Non  ergo  peccata 
sunt  propria  materia  poenitentiae. 

3.  Praeterea,  peccatorum  quoddam  est  origi- 
nale,  quoddam  mortale,  quoddam  veniale.  Sed 
poenitentiae  sacramentum  non  ordinatur  contra 
originale  peccatum,  quod  tollitur  per  baptismum ; 
neque  P  etiam  contra  veniale ,  quod  tollitur  per 
tunsionem  pectoris,  et  aquam  benedictam,  et  alia 
huiusmodi.  Ergo  peccata  non  sunt  propria  ma- 
teria  poenitentiae. 

Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit,  II  Cor.  xii*: 
Non  egerunt  poenitentiam  siiper  immunditia  et 
fornicatione  et  impudicitia  quam  gesserunt. 

Respondeo  dicendum  quod  duplex  est  materia, 

scilicet  proxima  et  remota:    sicut  statuae  proxi- 

T  ma  Tf  materia  est  metallum ,    remota  vero  aqua. 

•  Art.  praeccd.,  Dictum  est  *  autcm  quod  proxima  materia  huius 

sacramenti  sunt  actus  poenitentis :  cuius  materia 

sunt  peccata,  de  quibus  dolet,  et  quae  confite- 


*  Vers.  21. 


tur,  et  pro  quibus  satisfacit.  Unde  relinquitur 
quod  remota  materia  poenitentiae  sunt  peccata, 
non  attentanda  *,   sed  detestanda  et  destruenda.  s 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  ratio  illa  pro- 
cedit  de  proxima  materia  sacramenti. 

Ad  secundum  dicendum  quod  vetus  et  mortalis 
vita  est  obiectum  poenitentiae,  non  ratione  poe- 
nae,  sed  ratione  culpae  annexae. 

Ad  tertium  dicendum  quod  poenitentia  quodam- 
modo  est  de  quolibet  peccatorum  genere,  non 
tamen  eodem  modo.  Nam  de  peccato  actuali 
mortali  est  poenitentia  proprie  et  principaliter : 
proprie  quidem,  quia  proprie  dicimur  poenitere 
de  his  quae  nostra  voluntate  commisimus ;  prin- 
cipaliter  autem,  quia  ad  deletionem  peccati  mor- 
talis   hoc   sacramentum   est   institutum  ^    -   De  « 

peccatis  autem  venialibus  est  quaedam  '^  poeni-  i: 

tentia  proprie,  inquantum  sunt  nostra  volun- 
tate  facta:  non  tamen  contra  haec  principaliter 
est  hoc  sacramentum  institutum.  -  De  peccato 
vero  originali  poenitentia  nec  principaliter  est, 
quia  contra  ipsum  non  ordinatur  hoc  sacramen- 
tum,  sed  magis  baptismus:  nec  etiam  proprie, 
quia  peccatum  originale  non  est  nostra  volun- 
tate  peractum;  nisi  forte  inquantum  voluntas 
Adae  reputatur  nostra,  secundum  modum  lo- 
quendi  quo  Apostolus  dicit,  Rom.  v  *,  In  quo  *  vers.  12. 
omnes  peccaverunt  "^.  Inquantum  tamen  accipitur  1 

poenitentia  large  pro  quacumque  detestatione  rei 
praeteritae,  potest  dici  poenitentia  de  peccato 
originali:    sicut  loquitur  Augustinus  in  libro  de 

r,  .,       ,.     .i.  *  Serm.  cit.   in 

Poenitentia  *.  arg.  3. 


a)  verba.  —  prolata  addunt  FI  et  editiones. 

P)  neque.  -  contra  peccatum  mortale  quod  tollitur  per  confessio- 
nem  peccatoris  nec  addit  P. 

Y)  proxima.  -  Ed.  a  et  tertia  praeter  I;  propria.  -  Pro  aqua, 
alia  I. 


"Z)  attentanda.  -  acceptanda  BDEF  et  tenia,  attestanda  ed.  a.  Pro 
sed,  et  B. 

t)  institutum.  —  principaliter  institutum  tertia. 

X)  quaedam.  —  quidem  tertia.  -  Pro  proprie,  propria  F. 

»))  peccaverunt.  -  P;  peccamus  B,  peccavimus  ceteri. 


288 


QUAESTIO  LXXXIV,  ARTICULUS  II 


Commentaria  Cardinalis  Oaietani 


*  Cf.  num.  II,  IV. 


*  Cap.  Sunt  au- 
tem, 

•  Conc.  Florent., 
in  Decret.  pro 
Armen. 


•  Cf.  art.  1 ,  ad  3. 

•  Cf.  Hal.  Sum. 
Theol.  p.  IV,  qu. 
V,  m.  3,  art.  5, 
%  \;  m.  4,  art.  1; 
Durand.IV5en/., 
dist.  I,  qu.  IV ; 
Scot.ibid.,qu.v. 


*Qu.Lxiii,art.4, 
Comment.  num. 
II,  iii. 


•  Aug.  Serm.  ad 
Popul.  CLXIX, 
z\.de  Verb.Dom. 
XV.  cap.  XI. 
*I»n",qu.cxii, 
art.  3;  qu.  cxiii, 
art.  3. 


IN  primis  duobus  articulis  tria  dicenda  occurrunt  *.  Pri- 
mum,  de  materia  sacramenti  poenitentiae,  ex  qua  cum 
forma  constituitur  sacramentum :  an  scilicet  iioc  sacramen- 
tum  habeat  materiam  ex  qua  constituatur.  Et  movetur  hoc 
dubium  propter  Scotum,  in  Quarto,  dist.  xvi,  qu.  i,  di- 
centem  huius  sacramenti  nullam  partem  esse  actum  poe- 
nitentis,  sed  sacramentum  hoc  essentialiter  consistere  in 
absolutione;  ita  quod  secundum  eum  sacramentum  poe- 
nitentiae  non  constituitur  ex  materia  et  forma ;  contra  com- 
munem  doctrinam,  in  i  distinctione  *  IV  Sent.;  immo 
contra  doctrinam  sacri  Concilii  sub  Eugenio  IV  *,  ubi  di- 
citur  quod  omnia  sacramenta  constant  ex  rebus  tan- 
quam  materia ,  et  verbis  tanquam  forma,  et  specialiter 
de  sacramento  poenitentiae  dicitur,  cuius  quasi  materia 
sunt  actus  poenitentis. 

Nec  ratio  Scoti  valet,  scilicet,  quia  nullus  actus  poe- 
nitentis  est  aliquid  sententiae  sacerdotis :  quoniam  supponit 
haec  ratio  sacramentum  hoc  consistere  essentialiter  in  sola 
absolutione. 

Quocirca ,  sequendo  et  communem  et  sacri  Concilii 
doctrinam,  dicendum  est  sacramentum  poenitentiae  con- 
stare  ex  verbis  absolutionis  ut  forma,  et  actu  seu  actibus 
poenitentis  ut  materia  proxima.  Nec  alia  quaerenda  est  de 
hoc  ratio  nisi  auctoritas  utraque  iam  adducta,  et  conso- 
nantia :  quia  scilicet  consonant  conditiones  sacramenti  huic 
toti  constituto  ex  actu  poenitentis  et  absolutione,  et  in  si- 
gnificando,  et  in  causando,  et  in  passiva  institutione  divina. 

II.  Secundum  est  circa  rem  huius  sacramenti,  quae  sci- 
licet  est  et  res  et  sacramentum  * :  an  sciHcet  sit  interior 
poenitentia,  an  ornatus  aliquis  *.  Et  quoniam  magna  vi- 
detur  altercatio  de  ornatu ;  nec  intentionis  meae  est  scri- 
bere  ad  contradicendum  aliis :  dimissa  unicuique  probabi- 
litate  suae  opinionis,  dicam  quid  secundum  Auctorem  et 
rationem  rectam  videtur  sentiendum. 

De  sacramentis  nil  aliud  sentiendum  est  nisi  quod  ac- 
cepimus.  Ex  acceptis  autem,  tam  ex  parte  causalitatis  at- 
tributae  sacramento,  quam  ex  parte  rei  et  sacramenti,  quam 
etiam  ex  parte  subiecti  disponendi  ad  gratiam,  ultimum 
sacramenti  effectum,  nec  necessario  nec  probabiUter  orna- 
tus  ponitur. 

Nam  causalitas  sacramenti  sufficienter  salvatur  respectu 
gratiae,  etiam  si  nihil  aliud  causaret. 

Res  vero  et  sacramentum  sufficienter  salvatur  hic  per 
interiorem  poenitentiam. 

Dispositio  autem  ad  gratiam,  quae  tamen  tantum  pon- 
deratur  a  ponentibus  ornatum,  tripHciter  monstratur  aliena 
ab  ornatu.  Primo ,  ex  parte  gratiae.  Quoniam  gratia  non 
est  talis  forma  in  anima  ut  egeat  alia  forma  praedispo- 
nente  ad  ipsam.  Fallax  siquidem  imaginatio  est  putare 
quod,  sicut  lignum,  si  debet  igniri,  debet  prius  calefieri, 
ut  calor  disponat  ad  formam  ignis,  ita  anima,  si  debet 
per  gratiam  fieri  deiformis,  debet  prius  ornari.  Nullam 
siquidem  talem  dispositionem  gratia  exigit :  ut  patet  in  in- 
fantibus  baptizatis,  quibus  infunditur  gratia  absque  aliqua 
aHa  forma  praedisponente.  -  Nec  obstat  character.  Quo- 
niam,  ut  ex  supra  *  dictis  patet,  character  non  ponitur  ut 
disponat  ad  gratiam.  Quod  eius  subiectum,  quod  est  in- 
tellectus,  testatur:  dispositio  enim  ad  gratiam,  quae  est 
in  essentia  animae,  non  est  in  intellectu,  ut  de  se  patet. 

Secundo,  ex  parte  adultorum,  quibus  tantum  confertur 
sacramentum  poenitentiae.  Nam  in  adultis  dispositio  ad 
gratiam  est  proprius  actus  ipsius  adulti:  iuxta  illud,  Qui 
creavit  te  sine  te,  non  salvabit  te  sine  te*;  et  iuxta  supra 
dicta  in  Secundo  Libro  *  de  iustificatione  impii. 


Tertio,  ex  parte  poenitentis.  Poenitens  enim,  inquan- 
tum  poenitens,  non  disponitur  nisi  per  actus  poenitentiae : 
omnis  enim  aHa  dispositio  per  accidens  se  haberet  ad  poe- 
nitentem.  Et  propterea,  si  ornatus  poneretur  disponere, 
non  nisi  per  accidens  concurreret  ad  disponendum  poe- 
nitentem.  Quod  autem  est  per  accidens,  non  est  per  se 
tribuendum  sacramento  poenitentiae. 

Commentitius  ergo  videtur  ornatus  huiusmodi :  sed,  ut 
in  littera  dicitur  *,  interior  poenitentia  est  res  et  sacra- 
mentum. 

III.  Et  si  modum  quaeris  ac  sufficientem  rationem, 
distingue  trifariam  posse  inveniri  poenitentem.  Primo,  ut 
sit  ita  attritus  quod  eius  attritio,  cum  sacramento  poeni- 
tentiae  in  voto,  sufficiat  ad  remissionem  peccatorum:  ita 
quod  attritio  sua  est  tanta  quod  ex  sacramento  in  voto 
fit  contritio,  iuxta  iUud  *,  Dixi,  Confitebor :  et  tu  remisisti 
impietatem  peccati  mei.  Secundo ,  quod  attritio  sit  tam 
modica  ut  cum  sacramento  in  voto  non  fiat  contritio,  sed 
tamen  sit  tanta  quod  cum  sacramento  in  re  fiat  contritio : 
plus  enim  operatur  sacramentum  in  re  quam  in  voto. 
Tertio,  posset  esse  tam  exigua  attritio  ut  nec  etiam  cum 
sacramento  in  re  fieret  contritio:  et  taHs  non  susciperet 
remissionem  peccatorum  ex  sacramento  poenitentiae.  Ubi 
apparet  nullo  esse  opus  ornatu  ad  hoc  ut  ex  vi  sacra- 
menti  attritus  fiat  contritus. 

Modus  autem  quo  hoc  fit,  est  quod  Deus  utrinque  ope- 
ratur.  Concurrit  siquidem  ex  parte  poenitentis  ad  interio- 
rem  poenitentiam,  inspirando  illam,  ut  in  littera  *  dicitur, 
non  solum  secundum  se,  sed  etiam  in  ordine  ad  sacra- 
menfum:  quod  ex  eo  patet  quod  ex  interiori  motu  poe- 
nitens  subiicit  se  clavibus.  Et  rursus  concurrit  Deus  ex 
parte  sacramenti,  ordinando  sacramentales  actus  exteriores 
ad  interiorem  poenitentiam ,  dum  utitur  sacramento  ipso 
ad  excitandum  et  perficiendum  interiorem  actum  poeni- 
tentis:  sic  enim  excitando  et  perticiendo  facit  de  attrito 
contritum,  dum,  mediante  sacramento,  utitur  etiam  inte- 
riori  actu  poenitentis  ad  remissionem  peccatorum ;  per  hoc 
enim  fit  interior  poenitentis  actus  res  et  sacramentum. 

Et  per  hoc  apparet  quod  sacramentum  significat  et 
causat  interiorem  poenitentiam;  et  interior  poenitentia  sic 
causata  significat  et  causat  remissionem  peccatorum.  Sunt 
enim  haec  instrumenta  subordinata  principaH  agenti,  Deo 
sciHcet:  sicut  baculus  quo  moveo  lapidem,  est  instrumen- 
tum  subordinatum  alteri  instrumento  ,  puta  manui,  qua 
moveo  baculum,  etc. 

IV.  Tertium  est  quod  Auctor,  seipso  doctior,  cum  in 
IV  Sent.  *  putasset  solam  formam  in  sacramento  poeniten- 
tiae  habere  causalitatem,  sicut  in  sacramento  Eucharistiae ; 
et  verificasset  quod  totum  sacramentum,  compositum  ex 
materia  et  forma,  causat  ratione  partis,  scilicet  formae: 
hoc  in  loco  altius  sentit,  ut  expressius  declarat  inferius  in 
articulo  ultimo  quaestionis  octogesimaesextae,  scilicet  quod 
totum  sacramentum  poenitentiae,  compositum  scilicet  ex 
materia  et  forma,  idest  ex  actu  poenitentis  et  absolutione 
(fit  enim  ex  his  unum  sacramentum),  causat  remissionem 
peccatorum  ratione  utriusque  partis,  principaUus  quidem 
ratione  formae,  secundario  autem  ratione  materiae,  hoc 
est,  actuum  poenitentis  ut  subordinantur  clavibus  Eccle- 
siae ;  hoc  est  quod  actu  poenitentis ,  ex  hoc  ipso  quod 
pars  efficitur  sacramenti ,  utitur  Deus  ut  parte  materiali 
sui  instrumenti  ad  causandam  remissionem  peccatorum; 
sicut  ex  hoc  ipso  quod  aqua  assumitur  ad  baptizandum, 
utitur  illa  Deus  ut  parte  materiali  sui  instrumenti  ad  re- 
generandum  filios  suos. 


Art.  1,  ad  3. 


'Ps.xxxi,vers.5. 


Art.  1,  ad  2. 


'Dist.xxii.qu.ii, 
art.  1,  qu*  3. 


QUAESTIO  LXXXIV,  ARTICULUS  III 


289 


ARTICULUS  TERTIUS 


UTRUM  HAEC  SIT  FORMA  HUIUS  SACRAMENTI,  EGO  TE  ABSOLVO 
IV  Sent.,  dist.  rxn,  qu.  11,  art.  2,  qu*  3;  Opusc.  De  Form.  Absolut. 


•  Priinus.  -  Epi- 
stola  CVm.  ali- 
ter  LXXXIII,  ad 

ThenJor.  .  cap. 
II.-  Ct.can.Mii/- 
liplex,  de  Poeni- 
lent.,  dist.  I. 


•  Mag.  IV  Sent., 
dist.  xviii,  cap. 
Nec  iJeo  tamen. 
-  Ct.  Aug.  Cont. 
Donatisl.  lib.  V, 
cap.  XXI. 


*  loan.  cap.  xx, 
vers.  23. 

T 


•  Vcrs.  I. 
"  Vers.  1. 


*   Act.    cap.   IX, 
vers.  34. 


•  Cf.  Opusc.  s. 
Th.  De  Forma 
Absolut..  cap.  111; 
.Mag.  IV  Sent., 
dist.  xviii.  cap. 
jVo«  autem  hoc. 

r. 

'  Ver».  19. 

*  Vers.  17. 


Vers.  ig. 


•  D  TERTiuM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
haec  non  sit  forma  huius  sacramenti, 
'Ego  te  absolvo.  Formae  enim  sacra- 
^mentorum  ex  institutione  Christi  et  usu 
Ecciesiae  habentur.  Sed  Cliristus  non  legitur 
hanc  formam  instituisse.  Neque  etiam  in  com- 
muni  usu  habetur:  quinimmo  in  quibusdam  ab- 
solutionibus  quae  in  Ecclesia  publice  fiunt,  sicut 
in  prima  et  completorio  et  in  Cena  Domini,  ab- 
solvens  *  non  utitur  oratione  indicativa,  ut  dicat, 
Ego  vos  absolvo,  sed  oratione  deprecativa,  cum 
dicit,  Misereatur  vestri  omnipotens  Deus,  vel,  Ab- 
soliitionem  ^  tribuat  vobis  omnipotens  Deus.  Ergo 
haec  non  est  forma  huius  sacramenti,  Ego  te 
absolvo. 

2.  Praeterea,  Leo  Papa  *  dicit:  Indulgentia 
Dei  nisi  supplicationibus  sacerdotum  jiequit  obti- 
neri.  Loquitur  autem  de  indulgentia  Dei  quae 
praestatur  poenitentibus.  Ergo  forma  huius  sa- 
cramenti   debet  esse   per  modum  deprecationis. 

3.  Praeterea,  idem  est  absolvere  a  peccato 
quod  peccatum  remittere.  Sed  solus  Deus  pecca- 
tum  remittit,  qui  etiam  solus  interius  a  peccato 
mundat:  ut  Augustinus  dicit,  super  loan.  *  Ergo 
videtur  quod  solus  Deus  a  peccato  absolvat.  Non 
ergo  debet  dicere  sacerdos,  Ego  te  absolvo,  sicut 
non  dicit,  Ego  tibi  peccata  remitto. 

4.  Praeterea,  sicut  Dominus  dedit  potestatem 
discipulis  absolvendi  a  peccatis  *,  ita  etiam  dedit 
eis  potestatem  curandi  infirmitates ,  scilicet  ^  ut 
daemonia  eiicerent  et  ut  languores  curareni,  ut 
habetur  Matth.  x  *  et  Luc.  ix  **.  Sed  sanando  in- 
firmos  Apostoli  non  utebantur  his  verbis,  Ego 
te  sano,  sed,  Sanet  te  Dominus  lesus  Christus  ^  *. 
Ergo  videtur  quod  sacerdotes,  habentes  potesta- 
tem  Apostolis  a  Christo  traditam,  non  debeant 
uti  hac  forma  verborum,  Ego  te  absolvo ,  sed, 
Absolutionem  praebeat  ^  tibi  Christus. 

5.  Praeterea,  quidam  hac  forma  utentes  sic 
eam  exponunt:  Ego  te  absolvo,  idest,  absolutum 
ostendo  *.  Sed  neque  hoc  '  sacerdos  facere  potest, 
nisi  ei  divinitus  reveletur.  Unde,  ut  legitur  Matth. 
XVI,  antequam  Petro  diceretur  *,  Quodcumque  sol- 
veris  super  terram,  erit  etc,  dictum  est  ei  *,  Bea- 
tus  es,  Simon  Bar  lona,  quia  caro  et  sanguis  non 
revelavit  tibi ,  sed  Pater  meus,  qui  in  caelis  est. 
Ergo  videtur  quod  sacerdos  cui  non  est  facta 
revelatio,  praesumptuose  dicat,  Ego  te  absolvo, 
etiam  si  exponatur,  idest,  absolutum  ostendo. 

Sed  contra  est  quod,  sicut  Dominus  dixit 
discipulis,  Matth.  ult.  *,  Euntes,  docete  omnes  gen- 


Art.  I,  ad  2. 


ad 


tes,  baptiiantes  eos,  ita  dixit  Petro,  Matth.  xvi  *,  •  vers.  .9. 
Quodcumque  solveris  '^.  Sed  sacerdos,  auctoritate  1 

illorum  verborum  Christi  fretus,  dicit,  Ego  te 
bapti\o.  Ergo,  eadem  auctoritate,  dicere  debet  in 
hoc  sacramento,  Ego  te  absolvo. 

Respondeo  dicendum  quod  in  qualibet  re  per- 
fectio  attribuitur  formae.  Dictum  est  autem  su- 
pra  *  quod  hoc  sacramentum  perficitur  per  ea 
quae  sunt  ex  parte  sacerdotis.  Unde  oportet  quod 
ea  quae  sunt  ex  parte  poenitentis,  sive  sint  verba 
sive  facta,  sint  quaedam  materia  huius  sacra- 
menti:  ea  vero  quae  sunt  ex  parte  sacerdotis, 
se  habent  ^  per  modum  formae.  Cum  autem  sa- 
cramenta  novae  legis  efficiant  quod  figurant,  ut 
supra  *  dictum  est ;  oportet  quod  forma  sacra-  '  ?"■ '-'"'. »».  1, 
menti  significet  id  quod  in  sacramento  agitur, 
proportionaliter  materiae  sacramenti.  Unde  forma 
baptismi  est,  Ego  te  bapti^o,  et  forma  confirma- 
tionis,  Consigno  te  signo  criicis  et  confirmo  te 
chrismate  salutis,  eo  quod  huiusmodi  sacramenta 
perficiuntur  in  usu  materiae.  In  sacramento  au- 
tem  Eucharisfiae,  quod  consistit  in  ipsa  conse- 
cratione  materiae,  exprimitur  veritas  consecra- 
tionis,  cum  dicitur,  Hoc  est  corpus  meum.  Hoc 
autem  sacramentum,  scilicet  poenitentiae ,  non 
consistit  in  consecratione  alicuius  materiae,  nec 
in  usu  alicuius  materiae  '  sanctificatae :  sed  magis 
in  remotione  cuiusdam  materiae,  scilicet  peccati, 
prout  peccata  dicuntur  esse  materia  poenitentiae, 
ut  ax  supra*  '"  ' 
significatur  a 

solvo:  nam  peccata  sunt  quaedam  vincula,  se- 
cundum  illud  Proverb.  v  *,  Iniquitates  suae  ca- 
piunt  impium,  et  funibus  peccatorum  suorum  quis- 
que  constringitur.  Unde  patet  quod  haec  est  con- 
venientissima  forma  huius  sacramenti,  Ego  te 
absolvo. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  ista  forma  su- 
mitur  ex  ipsis  verbis  Christi  quibus  Petro  dixit  * : 
Quodcumque  solveris  super  terram,  etc.  Et  tali 
forma  utitur  Ecclesia  in  sacramentali  absolutione. 
Huiusmodi  autem  absolutiones  in  publico  factae 
non  sunt  sacramentales :  sed  sunt  orationes  quae- 
dam  ordinatae  ad  remissionem  venialium  pec- 
catorum.  Unde  in  sacramentali  absolutione  non 
suf&ceret  dicere,  Misereatur  tui  omnipotens  Deus, 
vel,  Absolutionem  et  remissionem  tribuat  tibi  Deus: 
quia  per  haec  verba  sacerdos  absolutionem  non 
significat  fieri,  sed  petit  ut  fiat.  -  Praemittitur  ta- 
men  etiam  in  sacramentali  absolutione  talis  ora- 
tio,  ne  impediatur  effectus   sacramenti  ex  parte 


dictis  patet.    Talis  autem  remotio  '  A'''-  p^eccd. 
sacerdote  cum  dicitur,  Ego  te  ab- 


Vers.  22. 


'  Matth.  cap.  xvi, 
vers.  19. 


a)  absoluens.  -  F  et  tertia ;  Ecclesia  sE,  om.  ceteri. 

'f)  Absolutionem.  -  et  remissionem  addunt  Pl. 

^)  scilicet.  -  et  Pc,  om.  F  et  cetera  tertia.  -  Pro  curarent,  sana- 
rent  tertia. 

3)  Christus.  -  sicut  Petrus  dixit  paralytico  ut  liabetur  Act.  IX 
addit  tertia.  -  Apostolis  tertia;  ab  Apostolis. 

SuMMAE  Thkol.  D.  Thomae  T.  IX. 


t)  praebeat.  -  tribuat  PG. 

^)  hoc.   -  etiam   ABCD,   etiam   et   ed.  a,  etiam    in  E,  hoc   etiam 
et  tertia. 

r,)  solveris.  -  super  terram  addit  tertia. 
6)  habent.  -  habeant  P. 
i)  nec...  materiae.  -  Tertia;  om. 


jgo 


QUAESTIO  LXXXIV,  ARTICULUS  III 


■  D.  1004. 


•Qu.LXii,art.i;  gicUt 
qu.  Lxiv,  art.  1.  •='^'-"-"- 
*  Vers.  19. 


Vers.  23. 


Hier. 
§7-   ■ 


Cf.  Eccl. 
cap.  VII, 


poenitentis ,  cuius  actus  materialiter  "  se  habent 
in  hoc  sacramento,  non  autem  in  baptismo  vel 
in  confirmatione. 

Ad  secundum  dicendum  quod  verbum  Leonis 
Papae  est  intelligendum  quantum  ad  depreca- 
tionem  quae  praemittitur  absolutioni.  Non  autem 
removet  quin  sacerdotes  absolvant. 

Ad  tertium  dicendum  quod  solus  Deus  per  au- 
ctoritatem  et  a  peccato  absolvit  et  peccata  re- 
mittit.  Sacerdotes  autem  utrumque  faciunt  per 
ministerium  *:  inquantum  scilicet  verba  sacerdo- 
tis  in  hoc  sacramento  instrumentaliter  operan- 
tur  '^,  sicut  etiam  in  aliis  sacramentis ;  nam  virtus 
divina  est  quae  interius  operatur  in  omnibus  sa- 
cramentalibus  signis,  sive  sint  res  sive  sint  verba, 
ex  supra  *  dictis  patet.  Unde  et  Dominus 
utrumque  expressit:  nam  Matth.  xvi  *  dixit  Petro, 
Qiiodciimque  solveris  super  terram,  etc. ;  et  loan. 
XX  *  dixit  discipulis,  Quorum  remiseritis  peccata, 
remittuntur  eis.  Ideo  tamen  sacerdos  potius  dicit, 
Ego  te  absolvo,  quam,  Ego  tibi  peccata  remitto, 
quia  hoc  magis  congruit  verbis  quae  Dominus 
dixit  virtutem  clavium  ostendens,  per  quas  sa- 
cerdotes  absolvunt. 

Quia  tamen  sacerdos  sicut  minister  absolvit, 
convenienter  apponitur  aliquid  quod  pertineat  ad 
primam  auctoritatem  Dei,  scilicet  ut  dicatur:  Ego 
te  absolvo  in  nomine  Patris  et  Filii  et  Spiritus 
Sancti,  vel,  per  virtutem  passionis  Christi ,  vel, 
auctoritate  Dei:  sicut  Dionysius  exponit,  xiii  cap. 
Caelest.  Hier.  *  Quia  tamen  hoc  non  est  determi- 
natum  ex  verbis  Christi,  sicut  in  baptismo,  talis 
appositio  relinquitur  arbitrio  sacerdotis. 

Ad  quartum  dicendum  quod  Apostolis  non  est 
data  potestas   ut  ipsi  sanareiiit  infirmos,   sed  ut 


ad  eorum  orationem  infirmi  sanarentur.  Est  au- 
tem  eis  collata  potestas  operandi  instrumentaliter, 
sive  ministerialiter,  in  sacramentis.  Et  ideo  magis 
possunt  in  formis  sacramentalibus  exprimere 
actum  suum  quam  in  sanationibus  infirmitatum.  - 
In  quibus  tamen  non  semper  utebantur  modo 
deprecativo,  sed  quandoque  etiam  modo  indica- 
tivo  et  imperativo:  sicut  Act.  iii  *  legitur  quod 
Petrus  dixit  claudo :  Qiiod  habeo,  hoc  tibi  do.  In 
nomine  lesu  Christi,  surge  et  ambula. 

Ad  quintum  dicendum  quod  ista  expositio,  Ego 
te  absolvo,  idest,  absolutum  ostendo,  quantum  ad 
aliquid  quidem  vera  est,  non  tamen  est  perfecta. 
Sacramenta  enim  novae  legis  non  solum  signi- 
ficant,  sed  etiam  faciunt  quod  signijicant  *.  Unde 
sicut  sacerdos,  baptizando  aliquem,  ostendit  ho- 
minem  interius  ablutum  per  verba  et  facta,  non 
solum  significative,  sed  etiam  effective;  ita  etiam 
cum  dicit,  Ego  te  absolvo,  ostendit  hominem  ab- 
solutum  non  solum  significative,  sed  etiam  effe- 
ctive.  -  Nec  tamen  loquitur  quasi  de  re  incerta. 
Quia  sicut  alia  sacramenta  novae  legis  habent 
de  se  certum  effectum  ex  virtute  passionis  Chri- 
sti,  licet  possit  impediri  ex  parte  recipientis,  ita 
etiam  est  et  in  hoc  sacramento.  Unde  Augustinus 
dicit,  in  libro  de  Adult.  Coniug.  * :  Non  est  turpis 
nec  difjicilis  post  patrata  et  purgata  adulteria  re- 
conciliatio  coniugii,  ubi  per  claves  regni  caelorum 
non  dubitatur  fieri  remissio  peccatorum.  Unde  nec 
sacerdos  indiget  speciali  revelatione  sibi  facta: 
sed  sufficit  generalis  revelatio  fidei,  per  quam 
remittuntur  peccata.  Unde  revelatio  fidei  dicitur 
Petro  facta  fuisse. 

Esset  autem  perfectior  expositio :  Ego  te  absol- 
vo,  idest,  Sacramentum  absolutionis  tibi  impendo. 


x)  materialiter.  -  quodammodo  addunt  editiones.  |         >.)  operantur.  —  in  virtute  divina  addit  tertia. 

Commentaria  Oardinalis  Caietani 


Vers.  6. 


Cf.  corp.  art. 


'  Lib.  11,  cap.  IX. 


*  In  Decret. 
Armen. 


*  Cf.  qu.  Lx,  i 
7,  Comment. 


*  loan.  cap. 
vers.  23. 


Art.  2. 


IN  articulo  tertio  eiusdem  quaestionis,  in  responsione  ad 
tertium,  circa  formam  absolutionis ,  adverte  quod,  licet 
forma  absolutionis  consistat  in  illis  duobus  verbis,  scilicet, 
Absolvo  te,  ut  in  littera  dicitur,  et  habetur  ex  Concilio 
fo  Florentino  sub  Eugenio  IV  *;  nihilominus,  si  quis  aHis 
verbis  uteretur,  puta,  Remitto  tibi  peccata ,  sacramentum 
esset  perfectum. 

Quod  et  ratione  et  auctoritate  monstratur.  Ratione  qui- 
dem,  quia  virtus  sacramentahs  non  est  a  Deo  obligata  ita 
='■'    his  verbis  quin  sit  etiam  collata  aequipollentibus  *. 

Auctoritas  autem  sumitur,  primo,  ex  Evangelio.  Quia 
Dominus,  instituendo  confessores,  dixit:  Qtiorum  remise- 
ritis  peccata,  remittuntur  eis  *.  —  Secundo,  ex  Auctore  in 
hac  littera  comparante  istas  duas  formas,  scilicet  per  ab- 
solvere  vel  remittere,  quarum  utraque  ex  verbis  Domini 
sumitur,  et  dicente  quod  illa  quae  fit  per  absolvere  est 
magis  congrua,  quia  magis  congruit  verbis  Domini  dum 
de  virtute  clavium  loquebatur.  Differentia  autem  secundum 
magis  vel  minus  congruum  non  tollit  virtutem  sacra- 
menti. 

Accedit  ad  hoc  Scotus ,  in  Quarto ,  dist.  xiv,  qu.  iv  *. 
Qui  tamen  forte  nimis  late  locutus  est,  dicens  quod  suf- 
ficit  quod  exprimatur  actus  sententiae  absolventis. 

II.  In  responsione  ad  quartum,  ubi  dicitur  quod  Apo- 
stolis  non  est  data  potestas  ut  sanarent  injirmos,  etc,  in- 
tellige  regulariter.  Non  enim  est  concessum  ApostoHs  ut 
regulariter  sanarent   ex   potestate  infirmos:    quamvis  hoc 


fuerit  eis  quandoque  concessum.  Et  hoc  sufiicit  ad  diff^e- 
rentiam  in  Httera  intentam  inter  potestatem  sacramentalem 
et  potestatem  faciendi  miracula :  quia  potestate  sacramen- 
tali  ordinarie  possumus  remittere  peccata ;  potestate  autem 
miracula  faciendi  non  poterant  ordinarie  sanare  infirmos 
auctoritative,  sed  deprecative. 

III.  In  responsione  ad  quintum,  circa  ultimam  exposi- 
tionem,  ubi  dicitur,  Ego  te  absolvo,  idest,  Sacramentum 
absolutionis  tibi  impendo,  adverte  quod  huiusmodi  expo- 
sitio,  ex  forma  verborum,  non  importat  formam  absolutio- 
nis  in  actu  exercito,  sicut  significat  illam  haec  enuntiatio, 
Ego  absolvo  te.  Hac  enim  sacerdos  ipse  exercet  ipsam 
absolutionem,  faciendo  quod  significat :  sacramentum  enim 
efficit  quod  significat.  Dicendo  autem,  Sacramentum  abso- 
lutionis  tibi  impendo,  non  significat  se  absolutionis  actum 
exercere:  sicut,  si  diceretur,  Ego  baptismi  sacramentum 
tibi  impendo,  non  significaretur,  ex  forma  verborum,  quod 
ego  exercerem  actum  baptizandi.  Sed  utrobique  significa- 
tur  actus  ut  materia  sacramenti  impensi,  seu  actus  impen- 
dendi. 

Si  autem  considerentur  dicta  verba  secundum  sensum, 
sic  conveniens  ac  perfecta  invenitur  expositio :  quoniam 
aequipoHet  huic ,  Sacramentaliter  absolvo  te.  Idem  est 
enim  impendere  sacramentum  absolutionis ,  et  sacramen- 
taliter  absolvere.  Et  per  hanc  expositionem  excluditur  ex 
parte  ministri  praesumptio  seu  usurpatio  divinae  potestatis ; 
et  ex  parte  effectus   ambiguitas.    Nam  ly  sacramentaliter 


\ 


QUAESTIO  LXXXIV,  ARTICULUS  IV 


distinguit  a  duobus ,  scilicet  a  principaliter  et  a  pure 
spiritualiter :  solus  enim  Deus  est  qui  principaliter  ab- 
solvit  a  peccatis;  et  similiter  solus  Deus  pure  spiritua- 
liter  absolvit  a  peccatis ;  sacramento  vero  homo  absolvit 
instrumentaliter  et  signo  sensibili,  ut  patet.  Et  hinc  fit 
ut  efFectus  sacramenti,  scilicet  absolutio  interior  a  pecca- 
tis ,  qui  ex  parte  sacramenti  est  certissimus ,  non  signifi- 
cetur  in  ambiguo,  etiam  si  ex  parte  poenitentis  male 
dispositi  impediatur:  quoniam  non  significatur  absolutio 
ut  recipitur  interius  in  poenitente,  sed  ut  exit  exterius  a 


291 

ministro  sacramenti;    ex  qua  parte    constat  absolutionem 
esse  certissimam. 

Et  si  novitius  hoc  non  penetrat,  fingat  Deum  dicere 
Petro,  Absolvo  te,  et  confessorem  dicere  loanni,  Absolvo 
te,  et  videat  differentiam :  quod  absolutio  Petri  est  utrinque 
certa,  quia  Deus  non  diceret,  Absolvo  te,  nisi  etiam  vere 
intus  absolveretur ;  absolutio  vero  loannis  est  et  signifi- 
catur  certa  ex  parte  confessoris  tantum,  quia  sacramentum 
absolutionis  impendit,  quia  sacramentaliter  absolvit;  et  intus 
potest  impedimentum  invenire  ex  fictione  poenitentis. 


ARTICULUS  Q.UARTUS 

UTRUM  IMPOSITIO  MANUUM  SACERDOTIS  REQUIRATUR  AD  HOC  SACRAMENTUM 


Opusc.  De  Form.  Absolut.,  cap.  iv. 


Vers.  18. 


Ps.  L,  vers.  14. 

Vers.  17. 
Vers.  13. 


'  Matth.  cap.  xvi, 
vers.  19. 


*  ]oan.  cap.  xx, 
vers.  23. 


D  QUARTUM  sic  PROCEDITUR.  Vidctur  quod 
impositio  manuum  sacerdotis  requiratur 
ad  hoc  sacramentum.  Dicitur  enim  Marc. 
jUlt.  * :  Super  aegros  manus  imponent,  et 
bene  habebunt.  Aegri  autem  spiritualiter  sunt  pec- 
catores,  qui  recipiunt  bonam  habitudinem  per 
hoc  sacrainentum.  Ergo  in  hoc  sacramento  est 
manus  impositio  facienda. 

2.  Praeterea,  in  sacramento  poenitentiae  re- 
cuperat  homo  Spiritum  Sanctum  amissum :  unde 
ex  persona  poenitentis  dicitur  in  Psalmo  *:  Redde 
mihi  laetitiam  salutaris  tui,  et  Spiritu  principali 
confirma  me.  Sed  Spiritus  Sanctus  datur  per 
iinpositionem  manuum :  legitur  enim  Act.  viii  *, 
quod  Apostoli  imponebant  manus  super  illos,  et 
accipiebant  Spiritum  Sanctum;  et  Matth.  xix  *  di- 
citur  quod  oblati  sunt  Domino  parpuli  ut  eis  ma- 
nus  imponeret.  Ergo  in  hoc  sacramento  est  ma- 
nus  impositio  facienda. 

3.  Praeterea,  verba  sacerdotis  in  hoc  sacra- 
mento  non  sunt  maioris  efficaciae  quam  in  aliis 
sacramentis.  Sed  in  aliis  sacramentis  non  "  suffi- 
ciunt  verba  ministri,  nisi  aliquem  actum  exer- 
ceret:  sicut  in  baptismo,  simul  cum  hoc  quod 
dicit  sacerdos,  Ego  te  bapti^o,  requiritur  corpo- 
ralis  ablutio.  Ergo  etiam,  simul  cum  hoc  quod 
dicit  sacerdos,  Ego  te  absolvo,  oportet  quod  ali- 
quem  actum  exerceat  circa  poenitentem,  impo- 
nendo  ei  manus. 

Sed  contra  est  quod  Dominiis  dixit  Petro  *, 
Quodcumque  solveris  super  terram,  erit  etc,  nul- 
lam  mentionem  de  manus  impositione  faciens  P. 
Neque  etiam  cum  omnibus  Apostolis  simul  di- 
xit  * :  Quorum  remiseritis  peccata,  remittuntur  eis. 
Non  ergo  ad  hoc  sacramentum  requiritur  impo- 
sitio  manuum. 

Respondeo  dicendum  quod  impositio  manuum 
in  sacramentis  Ecclesiae  fit  ad  designandum  ali- 
quem  copiosum  effectum  gratiae,  quo  illi  quibus 
manus    imponitur,    quodammodo    continuantur 


per  quandam  similitudinem  ministris,  in  quibus 
copia  ^  esse  debet.  Et  ideo  manus  impositio  fit 
in  sacramento  confirmationis ,  in  quo  confertur 
plenitudo  Spiritus  Sancti;  et  in  sacramento  or- 
dinis,  in  quo  confertur  quaedam  excellentia  po- 
testatis  in  divinis  ministeriis  °;  unde  et  II  Tim.x  * 
dicitur :  Resuscites  gratiam  Dei  quae  est  in  te  per 
impositionem  manuum  mearum.  Sacramentum 
autem  poenitentiae  non  ordinatur  ad  consequen- 
dum  aliquam  excellentiam  gratiae,  sed  ad  remis- 
sionem  ^  peccatorum.  Et  ideo  ad  hoc  sacramen- 
tum  non  requiritur  impositio :  sicut  etiam  nec  ad 
baptismum,  in  quo  tamen  fit  plenior  remissio 
peccatorum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  illa  manus 
impositio  non  est  sacramentalis ,  sed  ordinatur 
ad  miracula  facienda:  ut  scilicet  per  contactum 
manus  hominis  sanctificati  etiam  corporalis  in- 
firraitas  tollatur.  Sicut  etiam  legitur  de  Domino, 
Marci  vi  *,  quod  infirmos  impositis  manibus  cii- 
ravit;  et  Matth.  viii  *  legitur  quod  per  contactum 
leprosum  mundavit. 

A.D  secundum  dicendum  quod  non  quaelibet  ac- 
ceptio  Spiritus  Sancti  requirit  manus  impositio- 
nem :  quia  etiam  in  baptismo  accipit  homo  Spi- 
ritum  Sanctum,  nec  tamen  fit  ibi  manus  impo- 
sitio.  Sed  acceptio  Spiritus  Sancti  cum  plenitu- 
dine  requirit  manus  impositionem :  quod  pertinet 
ad  confirmationem. 

Ad  tertium  dicendum  quod  in  sacramentis  quae 
perficiuntur  in  usu  materiae,  minister  habet  ali- 
quem  corporalem  actum  exercere  circa  eum  qui 
suscipit  sacramentum :  sicut  in  baptismo  et  con- 
firmatione  et  extrema  unctione.  Sed  hoc  sacra- 
mentum  non  consistit  in  usu  alicuius  materiae 
exterius  appositae,  sed  loco  materiae  se  habent 
ea  quae  sunt  ex  parte  poenitentis.  Unde,  sicut 
in  Eucharistia  sacerdos  sola  prolatione  verborum 
super  materiam  "^  perficit  sacramentum,  ita  efiam 
sola  verba  sacerdotis  absolventis  super  poeniten- 


Vers.  6. 


Vers.  5. 
Vers.  3. 


a)  Sed...  non.  -  PFI ;  Non  autem  ed.  a,  Non  enim  ceteri.  -  Pro 
exerceret,  exerceat  P. 

3)  quod  Dominus...  faciens.  -  quod  Dominus...  fecit  I,  quod  cum 
Dominus...  fecit  cetera  tertia. 

Y)  copia.  —  gratiae  addunt  F  et  tertia. 


8)  ministeriis.  -  mysteriis  PF. 

t)  remissionem.  -  remotionem  PI.  -  Pro  impositio,  impositio  ma- 
nus  F,  manus  impositio  IsG,  manuum  impositio  P. 
"^)  materiam.  -  materia  Pc. 


292 


QUAESTIO  LXXXIV,  ARTICULUS  V 


tem  perficiunt  absolutionis  sacramentum.  Et  si 
aliquis  actus  corporalis  esset  ex  parte  sacerdotis'^, 
non  minus  competeret  crucesignatio,  quae  adhi- 
betur  in  Eucharistia,   quam  manus   impositio, 


in  signum  quod  per  sanguinem  crucis  Christi 
remittuntur  peccata.  Et  tamen  non  est  de  neces- 
sitate  sacramenti  ®,  sicut  nec  de  necessitate  Eu- 
charistiae. 


rj  sacerdotis.  -   necessarius  addit  P. 
signatio  P. 


Pro  crucesignatio,  crucis 


8)  sacramenti.  -  huius  sacramenti  P. 


ARTICULUS  QUINTUS 

UTRUM  HOC  SACRAMENTUM  SIT  DE  NECESSITATE  SALUTIS 

Supra,  qu.  lxv,  art.  4;  IV  Sent.,  dist.  xiv,  qu.  11,  art.  5  et  Expos.  litt. ;  dist.  xvii,  qu.  iii,  art.  3,  qu*  1; 

IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxxii. 


'Ps.  cxxT,  vers.5. 


*  Vcrs.  10. 


Vers.  12. 
Vers.  27, 


D  QuiNTUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
hoc  sacramentum  non  sit  de  necessitate 
salutis.  Quia  super  illud  Psalmi  *,  Qui 

jeminant  "  in  lacrimis  etc,  dicit  Glossa*: 

•Lomb.exAug.  j^^j^^  ^^^^  wistis,  st  adsit  tibi  bo7ia  voluntas,  unde 
metitur  pax.  Sed  tristitia  est  de  ratione  poeni- 
tentiae :  secundum  illud  II  Cor.  vii  * :  Quae  secun- 
dum  Deum  est  tristitia,  poenitentiam  in  salutem 
stabilem  operatur.  Ergo  bona  voluntas,  sine  poe- 
nitentia,  sufficit  ad  salutem.  n 

2.  Praeterea,  Proverb.  x  *  dicitur:  Universa 
delicta  operit  caritas;  et  infra,  xv  *:  Per  miseri- 
cordiam  et  Jidem  purgantur  peccata.  Sed  hoc  sa- 
cramentum  non  est  nisi  ad  purgandum  peccata. 
Ergo,  habendo  caritatem  et  fidem  et  misericor- 
diam,  potest  quisque  salutem  consequi,  etiam 
sine  poenitentiae  sacramento. 

3.  Praeterea,  sacramenta  Ecclesiae  initium 
habent  ab  institutione  Christi.  Sed,  sicut  legitur 
loan.  viii  *,  Christus  mulierem  adulteram  absolvit 
absque  poenitentia.  Ergo  videtur  quod  poeniten- 
tia  non  sit  de  necessitate  salutis. 

Sed  contra  est  quod  Dominus  dicit,  Luc.  xiii  *: 
5/  poenitentiam  non  egeritis  P,  omnes  simul  per- 
ibitis. 

Respondeo  dicendum  quod  aliquid  est  necessa- 
rium  ad  salutem  dupliciter :  uno  modo,  absolute ; 
alio  modo,  ex  suppositione.  Absolute  quidem  ne- 
cessarium  est  'f  illud  sine  quo  nullus  salutem  con- 
sequi  potest:  sicut  gratia  Christi,  et  sacramentum 
baptismi,  per  quod  aliquis  in  Christo  renascitur. 
Ex  suppositione  autem  est  necessarium  sacra- 
mentum  poenitentiae :  quod  quidem  necessarium 
non  est  omnibus,  sed  peccato  subiacentibus ;  di- 
citur  enim  in  II  Paralip.  ult.  *:  Et  tu,  Domine  iusto- 
rum,  non  posuisti  poenitentiam  iustis,  Abraham, 
Isaac  et  lacob,  his  qui  tibi  non  peccaverunt. 

Peccatum  autem,  cum  consummatum  fuerit, 
generat  mortem,  ut  dicitur  lac.  i  *.  Et  ideo  ne- 
cessarium  est  ad  salutem  peccatoris  quod  pecca- 


*  Vers.  11. 


Vers.  5. 


*  Vide   Orat. 
Manass, 


'  Vers.  15, 


tum  removeatur  ab  eo.  Quod  quidem  fieri  non 
potest  sine  poenitentiae  sacramento,  in  quo  ope- 
ratur  virtus  passionis  Christi  per  absolutionem 
sacerdotis  simul  cum  opere  poenitentis,  qui  co- 
operatur  gratiae  ad  destructionem  peccati:  sicut 
enim  dicit  Augustinus,  super  loan.  *,  qui  creavit  *serm.cLxix, 

.         .„,.-'  .  '  -J     ,  a].deVerb.Apost. 

te  sine  te,  non  lustijicabit  te  sine  te.   Unde  patet  xv,  cap.  xi. 
quod  sacramentum  poenitentiae  est  necessarium 
ad  salutem  post  peccatum:  sicut  medicatio  cor- 
poralis  postquam  homo  in  morbum  periculosum 
inciderit. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  glossa  illa  vi- 
detur  intelligenda  de  eo  cui  adest  bona  volun- 
tas  sine  interpolatione  quae  fit  per  peccatum: 
tales  autem  non  habent  *  tristitiae  causam.  Sed  3 

ex  quo  bona  voluntas  toUitur  per  peccatum, 
non  potest  restitui  sine  tristitia,  qua  quis  dolet 
de  peccato  praeterito:  quod  pertinet  ad  poeni- 
tentiam. 

Ad  secundum  dicendum  quod  ex  quo  aliquis  pec- 
catum  incurrit,  caritas  et  fides  et  misericordia 
non  liberant  hominem  a  peccato  sine  poeniten- 
tia.  Requirit  enim  caritas  quod  homo  doleat  de 
offensa  in  amicum  commissa,  et  quod  amico 
homo  reconciliari  ^  studeat.  Requirit  etiam  ipsa  « 

fides  ut  per  virtutem  passionis  Christi,  quae  in 
sacramentis  Ecclesiae  operatur,  quaerat  iustificari 
a  peccatis.  Requirit  etiani  ipsa  misericordia  or- 
dinata  ut  homo  subveniat  poenitendo  suae  mi- 
seriae,  quam  per  peccatum  incurrit,  secundum 
illud  Proverb.  xiv  *,  Miseros  facit  populos  pecca- 
tum:  unde  et  Eccli.  xxx  *  dicitur:  Miserere  ani- 
mae  tuae  placens  Deo. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ad  potestatem  excel- 
lentiae,  quam  solus  Christus  habuit,  ut  supra  *  ^^ 
dictum  est,  pertinuit  quod  Christus  effectum  sa-  "xii,art.i,'aai'. 
cramenti  poenitentiae,  qui  est  remissio  peccato- 
rum,  contulit  mulieri  adulterae  sine  poenitentiae  '^ 
sacramento :  licet  non  sine  interiori  poenitentia, 
quam  ipse  in  ea  per  gratiam  est  operatus. 


Vers.  34. 
Vers.  24. 


Qu.  Lxiv,  art. 


a)  seminant.  -  PAI ;  seminat.  -  Pro  etc,  in  exultatione  metent  F. 
p)  egeritis.  -  habueritis  P. 
f)  est.  -  ad  salutem  addit  tertia. 

0)  tales  autem  non  habent.  -  talis  enim  (autem  G)  non  habet  tertia, 
tales  autem  non  habet  E. 


Om.   HpG,  satis/acere  I  et  post  studeat  sG  et 


e)  reconciliari. 
editiones. 

!^)  poenitentiae.  -  exterioris  poenitentiae  tertia. 


QUAESTIO  LXXXIV,  ARTICULUS  VI 


293 


ARTICULUS  SEXTUS 

UTRUM  POENITENTIA  SIT   SECUNDA   TABULA  POST  NAUFRAGIUM 

IV  Sent.,  dist.  II,  qu.  I,  art.   3,  ad   5;  dist.  xiv,  qu.  I,  arl.   2,  qu*  4;  dist.  xvi,  qu.  iv,  art.   i,  qu'   1,  ad   1. 


*  Vers.  9. 

*  Interl.  Hieron. 


Vers.  1. 


Vers.  38. 


'  Qu.  Lxv,  art.2. 


•  Ep.  CXXX,  al. 
Vlfl ,  ad  Deme- 


triad. 
ginil. 


de    Vir- 


'  Cf.  Arist.  Phy- 
sic.  lib.VIII, cap. 
v,n.7:s.Th.lect. 
XI:  metaphys.Vih. 
X,  cap.  VIII,  n.  9; 
s.  Th.  lib.  XI, 
lect.  VIII. 
a 


iD  SEXTUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
poenitentia  non  sit  secunda  tabiila  post 
^naiifragium.  Quia  super  illud  Isaiae  iii  *, 
^Peccatum  suum  sicut  Sodoma  praedica- 
verunt,  dicit  Glossa  *:  Secunda  tabula  post  jiau- 
fragiiim  est  peccata  abscondere.  Poenitentia  au- 
tem  non  abscondit  peccata,  sed  magis  ea  reve- 
lat.  Ergo  poenitentia  non  est  secunda  tabula. 

2.  Praeterea,  fundamentum  in  aedificio  non 
tenet  secundum,  sed  primum  locum.  Poenitentia 
autem  in  spirituali  aedificio  est  fundamentum : 
secundum  illud  Heb.  vi  *:  'Non  rursum  iacientes 
fundamentum  poenitentiae  ab  operibus  mortuis. 
Unde  et  praecedit  ipsum  baptismum :  secundum 
illud  Act.  II  *:  Poenitentiam  agite ,  et  bapti\etur 
unusquisque  vestrum.  Ergo  poenitentia  non  debet 
dici  secunda  tabula. 

3.  Praeterea.  omnia  sacramenta  sunt  quae- 
dam  tabulae,  idest  remedia  contra  peccatum. 
Sed  poenitentia  non  tenet  secundum  locum  in- 
ter  sacramenta,  sed  magis  quartum,  ut  ex  supra  * 
dictis  patet.  Ergo  poenitentia  non  debet  dici  se- 
cunda  tabula  post  naufragium. 

Sed  contra  est  quod  Hieronymus  dicit  *  quod 
secunda  tabula  post  Jiaufragium  est  poenitentia. 

Respondeo  dicendum  quod  id  quod  est  per  se, 
naturaliter  prius  est  eo  quod  est  per  accidens  * : 
sicut  et  substantia  prior  est  accidente.  Sacramenta 
autem  quaedam  per  se  "  ordinantur  ad  salutem 
hominis :  sicut  baptismus,  qui  est  spiritualis  ge- 
neratio,  et  confirmatio,  quae  est  spirituale  augmen- 
tum,  et  Eucharistia,  quae  est  spirituale  nutrimen- 
tum.  Poenitentia  autem  ordinatur  ad  salutem  ho- 
minis  qufisi  per  accidens,  supposito  quodam, 
scilicet  ex  suppositione  peccati.  Nisi  enim  homo 
peccaret  actualiter,  poenitentia  non  indigeret,  in- 
digeret  tamen  baptismo  et  confirmatione  et  Eu- 
charistia:  sicut  et  in  vita  corporali  non  indigeret 
homo  medicatione  nisi  infirmaretur,  indiget  P 
autem  homo  per  se  ad  vitam  generatione,  au- 
gmento  et  nutrimento.  Et  ideo  poenitentia  tenet 
secundum  locum  respectu  status  integritatis,  qui 


confertur  et  conservatur  per  sacramenta  praedi- 
cta.  Unde  metaphorice  dicitur  secunda  tabula 
post  naufragium.  Nam  primum  remedium  mare 
transeuntibus  est  ut  conserventur  in  navi  inte- 
gra :  secundum  autem  remedium  est,  post  navim 
fractam,  ut  ^  aliquis  tabulae  adhaereat.  Ita  etiam 
primum  remedium  in  mari  huius  vitae  est  quod 
homo  integritatem  servet:  secundum  autem  re- 
medium  est,  si  per  peccatum  integritatem  perdi- 
derit,  quod  per  poenitentiam  redeat. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  abscondere 
peccata  contingit  dupliciter.  Uno  modo,  dum 
ipsa  peccata  fiunt.  Est  autem  peius  peccare  pu- 
blice  quam  occulte :  tum  quia  peccator  publicus 
videtur  ex  contemptu  maiori  peccare ;  tum  etiam 
quia  peccat  cum  scandalo  aliorum.  Et  ideo  est 
quoddam  remedium  in  peccatis  quod  aiiquis  in 
occulto  ^  peccet.  Et  secundum  hoc  dicit  Glossa 
quod  secunda  tabula  post  naufragium  est  peccata 
abscondere:  non  quod  per  hoc  toUatur  peccatum, 
sicut  per  poenitentiam ;  sed  quia  per  hoc  pecca- 
tum  fit  minus. 

Alio  modo,  aliquis  abscondit  peccatum  prius 
factum  per  negligentiam  confessionis.  Et  hoc  con- 
trariatur  poenitentiae.  Et  sic  abscondere  peccatum 
non  est  secunda  tabula,  sed  magis  contrarium 
tabulae  :  dicitur  enim  Proverb.  xxviii  * :  Qui  abs- 
condit  scelera  sua,  non  dirigetur. 

Ad*  segundum  digendum  quod  poenitentia  non 
potest  dici  fundamentum  spiritualis  aedificii  sim- 
pliciter ,  idest  in  prima  aedificatione :  sed  est 
fiindamentum  in  secunda  reaedificatione  *,  quae 
fit  post  ^  destructionem  peccati ;  nam  primo  re- 
deuntibus  ad  Deum  occurrit  poenitentia.  Apo- 
stolus  tamen  ibi  loquitur  de  fundamento  spiri- 
tualis  doctrinae.  -  Poenitentia  autem  quae  ba- 
ptismum  praecedit,  non  est  poenitentiae  sacra- 
mentum. 

Ad  tertium  dicendum  quod  tria  praecedentia 
sacramenta  pertinent  ad  navem  integram,  idest 
ad  statum  integritatis :  respectu  cuius  poenitentia 
dicitur  secunda  tabula. 


Vers.  13. 


"  D.  657. 


o)  per  se.  —  P;  post  homines  ponunt  FsG,  oin.  ceteri. 
'})  indiget.  —  indigeret  omnes. 

Y)  post  navim  fractam,  ut.  -  DEa  et  tertia ;  ut  post  navim  fractam 
ut  ABC,  ut  post  navim  fractam  F. 


0)  in  occulto.  -  E  et  editiones;  in  occulte  FI,  in  occultis  ceteri. 
e)  post.  —  per  tertia  praeter  I. 


394 


QUAESTIO  LXXXIV,  ARTICULUS  VII 


ARTICULUS  SEPTIMUS 

UTRUM  HOC  SACRAMENTUM  FUERIT  CONVENIENTER  INSTITUTUM  IN  NOVA  LEGE 

IV  Sent.,  dist.  xxii,  qu.  ii,  art.  3. 


•  Vers.  6. 


Vcrs.  17. 


>D  SEPTiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 

hoc    sacramentum    non    fuerit   conve- 

*nienter   institutum    in    nova   lege.    Ea 

^enim  quae  sunt  de  iure  naturali,  insti- 

tutione   non   indigent.    Sed   poenitere   de   malis 

quae  quis  gessit,  est  de  iure  naturaii :  non  enim 

potest  aliquis  bonum  diligere  quin  de  contrario 

doleat.    Ergo   non   est  poenitentia    convenienter 

instituta  in  nova  lege. 

2.  Praeterea,  illud  quod  fuit  in  veteri  lege, 
instituendum  non  fuit  ".  Sed  etiam  in  veteri  lege 
fuit  poenitentia:  unde  et  Dominus  conqueritur, 
lerem.  viii  *,  dicens :  Nulliis  est  qiii  agat  poeniten- 
tiam  super  peccato  suo,  dicens,  Quid  feci?  Ergo 
poenitentia  non  debuit  institui  in  nova  lege. 

3.  Praeterea,  poenitentia  consequenter  se  ha- 
bet  ad  baptismum :    cum  sit  secunda  tabula ,  ut 

Art.  praeced.  supra  *  dictum  est.  Sed  poenitentia  videtur  a 
Domino  instituta  ante  baptismum  :  nam  in  prin- 
cipio  praedicationis  suae  legitur  Dominus  dixisse, 
Matth.  IV  *:  Poenitentiam  agite :  appropinquabit 
enim  regnum  caelorum.  Ergo  hoc  sacramentum 
non   fuit   convenienter  institutum   in  nova  lege. 

4.  Praeterea,  sacramenta  novae  legis  institu- 
tionem  habent  a  Christo,  ex  cuius  virtute  ope- 

■Qu.Lxii.art.s;  rautur,  ut  supra  *  dictum  est.  Sed  Christus  non 
videtur  instituisse  hoc  sacramentum:  cum  ipse 
non  sit  usus  eo,  sicut  aliis  sacramentis  quae  ipse 
instituit.  Ergo  hoc  sacramentum  non  fuit  conve- 
nienter  institutum  in  nova  lege  P. 

Sed  contra  est  quod  Dominus  dicit,  Luc.  ult.  *: 
Oportebat  Christum  pati,  et  resurgere  a  mortiiis 
die  tertia,  et  praedicari  in  nomine  eius  poeniten- 
tiam  et  remissionetn  peccatorum  in  omnes  gentes. 

*  Art.  1,  adi,  2;  Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  *, 
in  hoc  sacramento  actus  poenitentis  se  habet  sicut 
materia ;  id  autem  quod  est  ex  parte  sacerdotis, 
qui  operatur  ut  minister  Christi,  se  habet  ut  for- 
male  et  completivum  sacramenti.  Materia  vero, 
etiam  in  aliis  sacramentis,  praeexistit  a  natura,  ut 
T  aqua,  vel  ab  aliqua  'i  arte,  ut  panis:  sed  quod  ta- 

lis  materia  ad  sacramentum  assumatur,  indiget 
institutione  hoc  determinante.  Sed  forma  sacra- 
menti,  et  virtus  ipsius,  totaliter  est  ex  institutione 
Christi,  ex  cuius  passione  procedit  virtus  sacra- 
3  mentorum.  Sic  igitur  materia  ^  praeexistit  a  na- 

tura,  ex  naturali  enim  ratione  homo  movetur  ad 
poenitendum  de  malis  quae  fecit:  sed  quod  hoc 
vel  illo  modo  homo  poenitentiam  agat,  est  ex 
institutione  divina. 

Unde  et  Dominus,  in  principio  praedicationis 


qu.  Lxiv,  art.  3. 


Vcrs.  46,  47. 


Cf.  arg.  3. 


Vers.  19. 


•    Cf.    arg.   Sed 
contra. 


suae,  indixit '  hominibus  ut  non  solum  poenite- 
rent,  sed  etiam  poenitentiam  agerent  *,  significans 
determinatos  modos  actuum  qui  requiruntur  ad 
hoc  sacramentum.  Sed  id  quod  pertinet  ad  offt- 
cium  ministrorum,  determinavit  Matth.  xvi  *,  ubi 
dixit  Petro :  Tibi  dabo  claves  regni  caelorum,  etc. 
Ef&caciam  autem  huius  sacramenti,  et  originem 
virtutis  eius,  manifestavit  post  resurrectionem, 
Luc.  ult.  *,  ubi  dixit  quod  oportebat  praedicari 
in  nomine  eius  poenitentiam  et  remissionem  pecca- 
toriim  in  omnes  gentes,  praemisso  de  passione  et 
resurrectione :  virtute  enim  nominis  lesu  Christi 
patientis  et  resurgentis  hoc  sacramentum  effica- 
ciam  habet  ad  remissionem  peccatorum.  Et  sic 
patet  convenienter  hoc  sacramentum  in  nova 
lege  fuisse  institutum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  de  iure  natu- 
rali  est  quod  aliquis  poeniteat  de  malis  quae 
fecit,  quantum  ad  hoc  quod  doleat  se  fecisse,  et 
doloris  remedium  quaerat  per  aliquem  modum, 
et  quod  etiam  aliqua  signa  doloris  ostendat:  sicut 
Ninivitae  fecerunt,  ut  legitur  lonae  iii  *.  In  quibus 
tamen  aliquid  fuit  adiunctum  fidei  quam  cepe- 
rant  '^  ex  praedicatione  lonae :  ut  scilicet  hoc  age- 
rent  sub  spe  veniae  consequendae  a  Deo,  se- 
cundum  illud  quod  legitur  ibi  * :  Quis  scit  si  con- 
vertatur  et  ignoscat  Deus,  et  revertatur  a  furore 
irae  suae,  et  non  peribimus?  Sed,  sicut  alia  quae 
sunt  de  iure  naturali  determinationem  acceperunt 
ex  institutione  legis  divinae,  ut  in  Secunda  Parte  * 
dictum  est,  ita  etiam  et  poenitentia. 

Ad  secundum  dicendum  quod  ea  quae  sunt  iuris  ^'"'^ 
naturalis  diversimode  determinationem  accipiunt 
in  veteri  et  nova  lege,  secundum  quod  congruit 
imperfectioni  veteris  legis  et  perfectioni  novae. 
Unde  et  poenitentia  in  veteri  lege  aliquam  deter- 
minationem  habuit.  Quantum  quidem  ad  dolo- 
rem,  ut  esset  magis  in  corde  quam  in  exterio- 
ribus  signis:  secundum  illud  loel  ii  *,  Scindite 
corda  vestra,  et  non  vestimenta  vestra.  Quantum 
autem  ad  remedium  doloris  quaerendum,  ut 
aliquo  modo  ministris  Dei  peccata  sua  confite- 
rentur ,  ad  minus  in  generali :  unde  Dominus, 
Levit.  V  *,  dicit:  Anima  quae  peccaverit  per  igno- 
rantiam,  offeret  arietem  immaculatum  de  gregibus 
sacerdoti,  iuxta  mensuram  aestimationemque  pec- 
cati:  qui  orabit  pro  eo  quod  nesciens  fecerit,  et 
dimittetur  ei;  in  hoc  enim  ipso  quod  oblationem 
faciebat  aliquis  pro  peccato  suo,  quodammodo 
peccatum  suum  sacerdoti  confitebatur ;  et  secun- 
dum  hoc  dicitur  Proverb.  xxviii  * :   Qui  abscondit  '  ve"-  '3- 


Vers.  4  sqq.- 


Vers.  9. 


•  I"  U>«,  qu.  e,- 
art.  1 1 .-  Cf.  supri. 
qu.  Lx,  art.  5,  ad 
3;  qu.  Lxi,  «rt.  3r 


Vers.  13. 


Vers.  17,  18. 


a)  fuit.  -  in  nova  addunt  editiones ;  in  nova  lege  ante  instituendum 
addunt  FsG;  instituendum...  veteri  lege  om.  EHI. 

P)  Praeterea,  sacramenta...  lege.  -  Tertia  et  a  (sed  a  pro  ut  supra 
legit  ut  saepe  et  om.  ipse  primo  loco);  om. 

Y)  aliqua.  -  Om.  tertia. 


3)  materia.   —   huius   sacramenti   materia  F  et  tertia. 
FsE  et  editiones ;  positione. 

e)  indixit.  —  dixit  ABpG,  induxit  I. 

V)  ceperant.  -  acceperant  D,  conceperant  F  et  tertia. 


ratione 


I 


QUAESTIO  LXXXIV,  ARTICULUS  VIII 


295 


scelera  sua ,  non  dirigetur:  qiti  autem  confessus 
fuerit  et  reliquerit  ea,  misericordiam  consequetur. 

Nondum  autem  instituta  erat  potestas  clavium, 
quae  a  passione  Christi  derivatur  ""'.  Et  per  con- 
sequens  nondum  erat  institutum  quod  aliquis 
doleret  de  peccato  cum  proposito  subiiciendi  se 
per  confessionem  et  satisfactionem  clavibus  Ec- 
clesiae,  sub  spe  consequendae  veniae  virtute  pas- 
sionis  Christi. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  si  quis  recte  con- 
sideret  ea  quae  Dominus  dixit  de  necessitate  ba- 


Vers.  3  sqq.       ptismi  ,   loaU. 


III 


tempore  praecesserunt  ea  quae 


dixit,  Matth.  iv,  de  necessitate  poenitentiae.  Nam 
id  quod  dixit  Nicodemo  de  baptismo ,  fuit  ante 
incarcerationem  loannis,    de  quo  postea   subdi- 

•  vers.  33, 24.    tur  *  quod  baptizabat :  illud  vero  quod  de  poeni- 

tentia  dixit,  Matth.  iv,  fuit  post  incarcerationem 

*  vers.  12.        loannis  *.  -  Si  tamen  prius  ad  poenitentiam   in- 

duxisset  quam  ad  baptismum,  hoc  ideo  esset  quia 
ante  baptismum  etiam  requiritur   quaedam  poe- 
-  vers.  38.        nitentia :  sicut  et  Petrus  dixit,  Act.  11  * :  Poeniten- 
tiam  agite,  et  bapti:{etur  U7iusquisque  pestrum. 


Vers.  2. 


Ep.   CCLXV, 
aliter  CVIII,  ad 


Ad  quartum  dicendum  quod  Christus  non  est 
usus  baptismo  quem  ipse  instituit,  sed  est  ba- 
ptizatus  baptismo  loannis,  utsupra*  dictum  est.  'Q«x««,art.2. 
Sed  nec  active  usus  est  suo  ministerio :  quia  ipse 
non  baptiiabat  communiter,  sed  discipuli  eius,  ut 
dicitur  loan.  iv  *;  quamvis  credendum  videtur  ^ 
quod  discipulos  baptizaverit,  ut  Augustinus  dicit, 
ad  Seleucianum  *. 

Usus  autem  huius  sacramenti,  ab  eo  instituti,  seieudanum 
nullo  modo  competebat ':  neque  quantum  ad  hoc  '  ' 
quod  ipse  poeniteret,  in  quo  peccatum  non  fuit; 
neque  quantum  ad  hoc  quod  hoc  sacramentum 
aliis  praeberet,  quia,  ad  ostendendum  misericor- 
diam  et  virtutem  suam,  effectum  huius  sacra- 
menti  sine  sacramento  praebebat,  ut  supra  *  di- 
ctum  est. 

Sacramentum  autem  Eucharistiae  et  ipse  sum- 
psit,  et  aliis  dedit.  Tum  ad  commendandam  ex- 
cellentiam  huius  sacramenti.  Tum  quia  hoc  sa- 
cramentum  est  memoriale  suae  passionis,  inquan- 
tum  *  Christus  est  sacerdos  et  hostia. 


Art.  5,  ad  3. 


Tj)  derivatur. 
derivantur  ceteri 

6)  videtur.  -  sit  tertia. 


sF  a  et  tertia  (et  vetus   Escurialis) ;   derivans  D, 
Pro  Seleucianum  (cf.  qu.  xxxviii.  art.  6. 


ad  2.),   sceleucianum   I,   cellecianum   pG,  cetestinum   F,  ceteucianum 
editiones,  cetestia  D,  cetestianum  ceteri. 

i)  competebat.  —  ei  competebat  ed.  a,  sibi  competebat  tertia. 

/.)  inquantum.  —  in  qua  PI. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


Resp.  ad  1.  tn  articulo  septimo,  circa  illud*,  quod  poenitentia  est 
Ide  iure  naturali  quoad  dolorera  et  doloris  remedium 
et  aliquod  signum  doloris,  adverte  quod  dupliciter  possunt 
haec  verba  intelligi.  Primo ,  simpliciter  et  absolute ,  ut 
sonant.  Et  sic  magnam  habent  difficultatem,  si  non  sunt 
falsa.  Tum  quia,  si  peccatum  non  fuit  scandalosum  seu 
manifestum  aUis,  nulla  apparet  ratio  naturalis  ad  signa 
doloris. 

Tum  quia,  abstrahendo  a  documentis  fidei,  dolor  seu 
tristitia  de  praeterito  peccato  nullam  \idetur  habere  ra- 
tionem  remedii.  Et  propterea  superfluum  videtur  dolere 
de  malis  praeteritis. 

Accedit  ad  haec  quod   dif&cile  est  nosse  quid  homo. 


infra  ius  naturae  solum  stando,  cognosceret  de  abohtione 
peccati  per  ahud  quam  per  cessationem  a  peccando. 

11.  Aho  autem  modo  intelliguntur,  supposita  in  homine 
cognitione  fidei:  ita  quod,  supposita  fide,  non  ex  fide,  sed 
ex  ratione  naturaU  provenit  quod  homo  doleat  de  peccatis 
commissis,  et  quod  dolorem  in  remedium  assumat,  et  quod 
aliquod  signum  doloris  ostendat :  quamvis  hoc  tertium 
intelHgendum  sit,  sicut  de  exteriori  reHgionis  cultu  vide- 
tur,  quod  in  communi  sit  de  iure  naturae.  Dictat  enim 
naturaUs  ratio  homini  fideli  ut  doleat  de  offensa  Creatoris : 
et,  quia  nuUum  aliud  ex  nobis  est  remedium  nisi  cor  hu- 
militatum  * ,  ideo  huiusmodi  humiHationem  in  remedium 
doloris,  hoc  est,  peccati  dolendi,  quaerat. 


Ps.  L,  vers.  19. 


*  Vers.  21. 


ARTICULUS  OCTAVUS 

UTRUM  POENITENTIA  DEBEAT  DURARE  USQUE  AD  FINEM  VITAE 

Infra,  art.  9,  ad  1;  IV  Sent.,  dist.  xiv,  qu.  1,  art.  4,  qu*  1;  dist.  xvii,  qu.  11,  art.  4,  qu*  1. 


»D  ocTAVUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
poenitentia  non  debeat  durare  usque 
'ad  finem  vitae.  Poenitentia  enim  ordi- 
j^natur  ad  deletionem  peccati.  Sed  poe- 
nitens  statim  consequitur  remissionem  peccato- 
rum :  secundum  illud  Ezech.  xviii  * :  Si  poeniten- 
tiam  egerit  impius  ab  omnibus  peccatis  suis  quae 
operatus  est,  vita  vivet  et  non  morietur.  Ergo  non 
oportet  uherius  poenitentiam  protendi. 

2.  Praeterea,  agere  poenitentiam  pertinet  ad 

statum    incipientium.    Sed    homo    de   hoc   statu 

debet  procedere  ad  statum  proficientium,  et  ul- 

•  cf.  II""»  11",  terius  ad  statum  perfectorum  *.  Ergo  non  debet 

qu.  XXIV,  art.  9.  j^qj^^  poenitentiam  agere  usque  ad  finem  vitae. 


3.  Praeterea,  sicut  in  aliis  sacramentis  homo 
debet  conservare  '  statuta  Ecclesiae,  ita  et  in  hoc 
sacramento.  Sed  secundum  canones  determinata 
sunt  tempora  poenitendi :  ut  scilicet  ille  qui  hoc 
vel  illud  peccatum  commiserit,  tot  annis  poeni- 
teat.  Ergo  videtur  quod  non  sit  poenitentia  ex- 
tendenda  usque  ad  finem  vitae. 

Sed  contra  est  quod  dicit  Augustinus,  in  libro 
de  Poenitentia  * :  Qiiid  restat  nobis  nisi  dolere  in 
vita?  Ubi  etiim  dolor  finitur ,  deficit  poenitentia. 
Si  vero  poenitentia  finitur ,  quid  derelinquitur  de 
venia  ? 

Respondeo  dicendum  quod  duplex  est  poeni- 
tentia:  scilicet  interior,  et  exterior.  Interior  qui- 


'DeVera  etfalsa 
Poenit.,  cip.xui. 
-InterOpp.Aug. 


a)  conservare.  —  servare  F  et  tertia. 


Vers.  i6. 


296 

dem  poenitentia  est  qua  quis  dolet  de  peccato 
commisso.  Et  talis  poenitentia  debet  durare  us- 
que  ad  finem  vitae.  Semper  enim  debet  homini 
displicere  quod  peccavit:  si  enim  ei  placeret 
peccasse,  iam  ex  hoc  ipso  peccatum  incurreret, 
et  fructus  P  veniae  perderet.  Displicentia  autem 
dolorem  causat  in  eo  qui  est  susceptivus  doloris, 
qualis  est  homo  in  hac  vita.  -  Post  hanc  vitam 
autem  sancti  non  sunt  susceptivi  doloris.  Unde 
displicebunt  eis  peccata  praeterita  sine  omni  tri- 
stitia :  secundum  illud  Isaiae  lxv  * :  Oblmoni  tra- 
ditae  sunt  angustiae  priores. 

Poenitentia  vero  exterior  est  qua  quis  exteriora 
signa  doloris  ostendit,  et  verbotenus  confitetur 
peccata  sua  -sacerdoti  absolventi,  et  iuxta  eius  ar- 
bitrium  satisfacit  '^.  Et  talis  poenitentia  non  oportet 
quod  duret  usque  ad  finem  vitae,  sed  usque  ad 
determinatum 
peccati. 


QUAESTIO  LXXXIV,  ARTICULUS  IX 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  vera  poenitentia 
non  solum  removet  ^  peccata  praeterita,  sed  etiam 
praeservat  eum  a  peccatis  futuris.  Quamvis  igitur 
homo  in  primo  instanti  verae  poenitentiae  re- 
missionem  consequatur  praeteritorum  peccato- 
rum,  oportet  tamen  in  homine  perseverare  poe- 
nitentiam,  ne  iterum  incidat  in  peccatum. 

Ad  segundum  dicendum  quod  agere  poeniten- 
tiam  interiorem  simul  et  exteriorem  pertinet  ad 
statum  incipientium,  qui  scilicet  de  novo  redeunt 
a  peccato.  Sed  poenitentia  interior  habet  locum 
etiam  in  proficientibus  et  perfectis:  secundum 
illud  Psahni  * :  Ascensiones  in  corde  suo  dispo- 
suit  in  valle  lacrimarum.  Unde  et  ipse  Paulus 
dicebat,  I  Cor.  xv  * :  Non  sum  dignus  vocari  Apo- 
stolus,  quoniam  persecutus  siim  Ecclesiam  Dei. 

Ad  tertium  dicendum  quod  iila  tempora  prae- 
figuntur  poenitentibus  quantum  ad  actionem  ex- 
terioris  poenitentiae. 


tempus ,     secundum    mensuram 


P)  fructus.  -  fructum  tertia. 

Y)  et...  satisfacit.  -  F  et  tertia;  ut...  satisfaciat  ed.  a,  et...  satisfaciat 
ceteri. 


3)  removet.  -  ab  homine  addit  sG;  pro  eum,  hominem  P. 


Commentaria  Card.inalis  Caietani 


IN  articulis  octavo  et  nono  adverte  quod  displicere  du- 
pliciter  sumitur:  scilicet  contrarie,  vel  negative.  Et  quando 
sumitur  contrarie,  significat  actum  contrarium  ad  placere : 
quando  vero  sumitur  negative,  non  significat  aliquem  actum, 
sed  solummodo  non  placere.  Cum  ergo  in  littera  dicitur 
■  Art.  8,  in  corp.  quod  semper  debet  homini  displicere  quod  peccavit  *,  vel 
aliquid  simile,  sufficit  quod  intelligatur  negative,  idest  non 
placere. 

Et  patet  hunc  esse  sensum  litterae,  quia  contra  displi- 


*Ps.Lxxxni,vers. 

6,  7. 


Vers.  9. 


cere  distinguit  placere ,  dum  subdit :  Si  enim  ei  placeret 
peccasse,  etc.  Nisi  enim  displicere  ita  communiter  sum- 
ptum  fuissct,  scilicet  sive  contrarie  sive  negative,  non  li- 
cuisset  pro  ratione  reddere :  Si  enim  placeret  ei  pec- 
casse,  etc.  Nam  potuisset  dici  quod  nec  displicet  nec  habet 
actum  placendi,  sed  non  placet  peccasse. 

Et  hinc  habes  quod  sufficit  ad  necessariam  poeniten- 
tiam  post  habitam  contritionem ,  quod  non  placeat  pec- 
casse:    nec  est  opus   exire  in  actum   displicentiae  novae. 


ARTICULUS  NONUS 

UTRUM  POENITENTIA  POSSIT  ESSE  CONTINUA 

IV  Sent.,  dist.  xiv,  qu.  i,  art.  4,  qu*  2 ;  dist.  xvii,  qu.  11,  art.  4,  qu*  2. 


"VideComment. 
Caiet.post  art.8. 

"  Vers.  t6. 


d  nonum  sic  proceditur 
poenitentia   non  possit 


*.  Videtur  quod 
esse   continua. 


*Dicitur  enim  lerem.xxxi  *:  Quiescat  vox 
^tua  a  ploratu ,  et  oculi  tui  a  lacrimis. 
Sed  hoc  esse  non  posset  si  poenitentia  continua- 
retur,  quae  consistit  in  ploratu  et  lacrimis.  Ergo 
poenitentia  non  potest  continuari. 

2.  Praeterea,  de  quolibet  bono  opere  debet 
•Ps.xcix,vers.2.  homo  gaudere:  secundum  illud  Psalmi*:  Servite 

Domino  in  laetitia.  Sed  agere  poenitentiam  est 
bonum  opus.  Ergo  de  hoc  ipso  debet  homo 
gaudere.  Sed  7ion  potest  homo  simul  tristari  et 
gaudere:  ut  patet  per  Philosophum,  IX  Ethic.  * 
Ergo  non  potest  esse  quod  poenitens  simul  " 
tristetur  de  peccatis  praeteritis,  quod  pertinet  ad 
rationem  poenitentiae  ^. 

3.  Praeterea,  II  ad  Cor.  ii  *,  Apostolus  dicit: 
Consolemini,  scilicet  poenitentem,  ne  forte  abun- 
dantiori  tristitia  absorbeatur  qui  est  huiusmodi.  Sed 
consolatio  depellit  tristitiam,  quae  pertinet  ad  ra- 
tionem  poenitentiae.  Ergo  poenitentia  non  debet 
esse  continua. 


llap.  I 
Th. 


lect.  IV. 


Vers.  7. 


"Otf  Vera  etfaha 
PoeniY.,  cap.xni.- 
Inter  Opp.  Aug. 


Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  in  libro 
de  Poenitentia  *:  Dolor  in  poenitentia  continue  cti- 
stodiatur. 

Respondeo  dicendum  quod  poenitere  dicitur  du- 
pliciter:  scilicet  secundum  actum,  et  secundum 
habitum.  Actu  quidem  impossibile  est  quod  homo 
continue  poeniteat:  quia  necesse  est  quod  actus 
poenitenfis,  sive  interior  sive  exterior,  interpole- 
tur,  ad  minus  somno  et  aliis  quae  ad  necessi- 
tatem  corporis  pertinent. 

Alio  modo  dicitur  poenitere  secundum  habi- 
tum.  Et  sic  oportet  quod  homo  continue  poeni- 
teat :  et  quantum  ad  hoc  quod  homo  nunquam 
aliquid  contrarium  faciat  poenitentiae,  per  quod 
habitualis  dispositio  poenitentis  tollatur ;  et  quan- 
tum  ad  hoc  quod  debet  in  proposito  gerere  quod 
semper  sibi  peccata  praeterita  displiceant. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  ploratus  et 
lacrimae  ad  actum  exterioris  poenitentiae  perti- 
nent:  qui  non  solum  non  debet  esse  continuus, 
sed  nec  etiam  oportet  quod  duret  usque  ad  fi- 
nem  vitae ,    ut  dictum  est  *.    Unde  et  signanter  '  An.  s. 


o)  simul,  -  semper  FIsEG,  continuo  b,  continue  Pc. 


p)  poenitentiae.   -    Ergo  poenitentia    non    debet   {potest  P)  esse 
continua  addunt  F  et  tertia  praeter  I. 


QUAESTIO  LXXXIV,  ARTICULUS  X 


297 


ibi  subditur  quod  est  merces  operi  tito.  Est 
autem  merces  operis  poenitentis  plena  remissio 
peccati  et  quantum  ad  culpam  et  quantum  ad 
poenam :  post  cuius  consecutionem  non  est  ne- 
cesse  quod  homo  ulterius  exteriorem  poeniten- 
tiam  agat.  Per  hoc  tamen  non  excluditur  conti- 

in  corpore.      nuitas  poeuitcntiae  quaiis  dicta  est  *. 

Ad  secundum  dicendum  quod  de  dolore  et  gau- 
dio  dupliciter  loqui  possumus.  Uno  modo,  se- 
cundum  quod  sunt  passiones  appetitus  sensitivi. 
Et  sic  nullo  modo  possunt  esse  simul:  eo  quod 
sunt  omnino  contrariae,  vel  ex  parte  obiecti,  puta 
cum  sunt  de  eodem ;  vel  saltem  ex  parte  motus 
cordis,  nam  gaudium  est  cum  dilatatione  cordis, 
tristitia  vero  cum  constrictione.  Et  hoc  modo  lo- 
quitur  Philosophus  in  IX  Ethicorum. 

Aiio  modo  loqui  possumus  de  gaudio  et  tri- 
stitia  secundum  quod  consistunt  in  simplici  actu 

D.  530-  voluntatis,  cui  aliquid  placet  vel  displicet  *.    Et 

secundum  hoc,  non  possunt  habere  contrarieta- 
tem  nisi  ex  parte  obiecti,  puta  cum  sunt  de  eo- 
dem  et  secundum  idem.  Et  sic  non  possunt  simul 
esse  gaudium  et  tristitia :  quia  non  potest  simul 
idem  secundum  idem  placere  et  displicere.  Si 
vero  gaudium  et  tristitia  sic  accepta  non  sint  de 


eodem  et  secundum  idem,   sed  vel  de  diversis 

vel  de  eodem  secundum  diversa,  sic  non  est  con- 

trarietas  gaudii  et  tristitiae.  Unde  nihil  prohibet 

hominem  simul  gaudere  et  tristari:  puta,  si  vi- 

deamus   iustum  affligi,    simul   placet  nobis  eius 

iustitia,  et  displicet  afflictio.  Et  hoc  modo  potest 

alicui  displicere  quod  peccavit,  et  placere  quod 

hoc  ei  displicet  cum  spe  veniae,  ita  quod  ipsa 

tristitia  sit  materia  gaudii.    Unde   et  Augustinus 

dicit,  in  libro  de  Poenitentia  *:  Semper  doleat  poe-  •  loc.  cit.  supra 

nitens,  et  de  dolore  gaudeat.  -  Si  tamen  tristitia 

nullo  modo  compateretur  sibi  gaudium,  per  hoc 

non  tolleretur  habitualis  continuitas  poenitentiae, 

sed  actualis. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  secundum  Philo- 
sophum,  in  II  Ethic.  *,  ad  virtutem  pertinet  tenere 
medium  in  passionibus.  Tristitia  autem  quae  in 
appetitu  poenitentis  sensitivo  consequitur  ex  dis- 
plicentia  voluntatis,  passio  quaedam  est.  Unde 
moderanda  est  secundum  virtutem:  et  eius  su- 
perfluitas  est  vitiosa,  quia  inducit  in  desperatio- 
nem.  Quod  significat  Apostolus  ibidem  dicens :  ne 
maiori  tristitia  absorbeatur  qui  eiusmodi  est.  Et  sic 
consolatio  de  qua  ibi  Apostolus  loquitur,  est  mo- 
derativa  tristitiae,  non  autem  totaliter  ablativa. 


•Cap.TI.n.osqq. 
-  S.  Th.  lect.  VI, 

VII. 


ARTICULUS  DECIMUS 


Vers.  4,  6. 


UTRUM  SACRAMENTUM  POENITENTIAE  DEBEAT  ITERARI 

IV  Sent.,  dist.  XIV,  qu.  1,  art.  4,  qu*  3  ;  Ad  Heb.,  cap.  vi,  lect.  i. 


kD  decimum  sic  proceditur.  Videtur  quod 
sacramentum  poenitentiae  non  debeat 
'iterari.  Dicit  enim  Apostolus,  Heb.  vi  *: 
)^Impossibile  est  eos  qui  semel  illiiminati 
sunt,  et  gustaverunt  domim  caeleste,  et  participes 
facti  sunt  Spiritus  Sancti,  et  prolapsi  sunt,  rursus 
renovari  ad  poenitentiam.  Sed  quicumque  poeni- 
tuerunt,  sunt  illuminati,  et  acceperunt  donum 
Spiritus  Sancti.  Ergo  quicumque  peccat  post  poe- 
nitentiam,  non  potest  iterato  poenitere. 

2.  Praeterea,  Ambrosius  dicit,  in  libro  de  Poe- 
'  cfcan  '^Rf'  e'  '"^^"^''^  *  •  Reperiwitur  qui  saepius  agendam  poe- 
riuntur,  de  Pot-  nitcntiam  putant.  Qiii  luxuriantur  in  Christo.  Nam, 

nit.,  dist.  ni.  -^  ' 

si  vere  poemtentiam  agerent,  iterandam  postea  non 
putarent:  quia,  sicut  unum  est  baptisma,  ita  una 
poenitentia.  Sed  baptismus  non  iteratur.  Ergo  nec 
poenitentia. 

3.  Praeterea,  miracula  quibus  Dominus  infir- 
mitates  corporales  sanavit,  significant  sanationes 
spiritualium  infirmitatum,  quibus  scilicet  homines 
liberantur  a  peccatis.  Sed  non  legitur  quod  Do- 
minus  aliquem  caecum  bis  illuminaverit,  vel  ali- 
quem  leprosum  bis  mundaverit,  aut  aliquem  mor- 
tuum  bis  suscitaverit.  Ergo  videtur  quod  nec 
alicui  peccatori  bis  per  poenitentiam  veniam  lar- 
giatur. 

4.  Praeterea,  Gregorius  dicit,  in  Homilia  Qua- 


•  Aliter  Homil. 
XXXIV  in  Evan- 
gel.,  n.  15.  -  Cf. 
Ambros.  Serm. 
XXV,  n.  1;  can. 
Poenitentiam  a- 
gere,  de  Poenit., 
dist.  III. 
'A].Sentent.Mb. 
II,  cap.  XVI. 


dragesimae  *:  Poenitentia  est  anteacta  peccata  de- 
flere,  et  flenda  iterum  non  committere.  Et  Isidorus 
dicit,  in  libro  de  Summo  Bono  *:  Irrisor  est,  et 
non  poenitens ,  qiii  adhuc  agit  quod  poenitet.  Si 
ergo  aliquis  vere  poeniteat,  iterum  non  peccabit. 
Ergo  non  potest  "  quod  poenitentia  iteretur. 

5.  Praeterea,  sicut  baptismus  habet  ef&caciam 
ex  passione  Christi,  ita  et  poenitentia.  Sed  ba- 
ptismus  non  iteratur,  propter  unitatem  passionis 
et  mortis  Christi.  Ergo  pari  ratione  et  poenitentia 
non  iteratur. 

6.  Praeterea,  Gregorius  P  *  dicit:  Facilitas  ve- 
niae  incentivum  praebet  delinquendi.  Si  ergo  Deus 
frequenter  veniam  praebet  per  poenitentiam,  vi- 
detur  quod  ipse  incentivum  praebeat  hominibus 
delinquendi:  et  sic  videtur  delectari  in  peccatis. 
Quod  eius  bonitati  non  congruit.  Non  ergo  potest 
poenitentia  iterari. 

Sed  contra  est  quod  homo  inducitur  ad  mi- 
sericordiam  exemplo  divinae  misericordiae :  se- 
cundum  illud  Luc.  vi  *:  Estote  misericordes,  sicut  *  vers.  36. 
et  Pater  vester  misericors  est.  Sed  Dominus  hanc 
misericordiam  discipulis  imponit,  ut  saepius  re- 
mittant  ^  fratribus  contra  se  peccantibus :   unde,  tt 

sicut  dicitur  Matth.  xviii  *,  Petro  quaerenti,  Quo- 
ties  peccaverit  in  me  frater  meus ,  dimittam  ^  ei 
usqiie  septies?  respondit  lesus:  Non  dico  tibi  us- 


•Ambr.  £!rpo«7. 
Psalmi  CXVIII, 
advers.58,  serm. 
VIII,  n.  26. 


aL\  potest.  -  potest  esse  Fa  et  tertia,  oportet  Vatic.  Palat.  358. 
P)  Gregorius.  -  Ambrosius  P. 


SuMMAE  Theoi,.  V).  Thomak  T.  IX. 


f)  remittant.  —  DEF"  et  tertia;  remittat. 

3)  peccaverit...  dimittam.  -  peccabit...  et  demittam  tertia. 

38 


Vers.  21,  22. 
8 


298 


QUAESTIO  LXXXIV,  ARTICULUS  X 


*  Mattli.  cap.  VI, 
vers.  13. 


*  Cf.  s.  Athanas. 
Ep.  IV,  adSera- 
pton.,  n.  13;  s. 
Aug.  Ep.  ccLxv, 
al.  cviii,  ad  Se- 
leucianam. 
'  De  Vera  etfal- 
sa  Poenit.,  cap. 
V.  -  Inter  Opp. 
Aug. 


•  U»   11",    qu. 
XXIV,  art.  11. 


*  Ps.  L,  vers.  3 
(al.  vers,  1). 


*  Vers.  13. 


*  Vide    Orat. 
Manassae. 


que  septies,  sed  usque  septuagesies  septies.  Ergo 
etiam  Deus  saepius  per  poenitentiam  veniam 
peccantibus  praebet:  praesertim  cum  doceat  nos 
petere,  Dimitte  nobis  debita  nostra  sicut  et  nos 
dimittimus  debitoribus  nostris  *. 

Respondeo  dicendum  quod  circa  poenitentiam 
erraverunt  quidam  dicentes  non  posse  hominem 
per  poenitentiam  secundo  consequi  veniam  pec- 
catorum.  Quorum  quidam  ',  scUicet  Novatiani, 
hoc  in  tantum  extenderunt  quod  dixerunt  post 
primam  poenitentiam  quae  agitur  in  baptismo, 
peccantes  non  posse  per  poenitentiam  iterato  re- 
stitui  *.  -  Alii  vero  fuerunt  haeretici,  ut  Augu- 
stinus  dicit,  in  libro  de  Poenitentia  *,  qui  post  ba- 
ptismum  dicebant  quidem  esse  utilem  poeniten- 
tiam,  non  tamen  pluries,  sed  semel  tantum. 

Videntur  autem  huiusmodi  errores  ex  duobus 
processisse.  Primo  quidem,  ex  eo  quod  errabant 
circa  rationem  verae  poenitentiae.  Cum  enim  ad 
veram  poenitentiam  caritas  requiratur,  sine  qua 
non  delentur  peccata,  credebant  quod  caritas 
semel  habita  non  possit  amitti:  et  per  consequens 
quod  poenitentia,  si  sit  ^  vera,  nunquam  per 
peccatum  tollatur,  ut  sit  necesse  eam  iterari.  - 
Sed  hoc  improbatum  est  in  Secunda  Parte  *,  ubi 
ostensum  est  quod  caritas  semel  habita,  propter 
libertatem  arbitrii,  potest  amitti;  et  per  conse- 
quens  post  '^  veram  poenitentiam  potest  aliquis 
peccare  mortaliter. 

Secundo,  ex  eo  quod  errabant  circa  aestima- 
tionem  gravitatis  peccati.  Putabant  enim  adeo 
grave  esse  peccatum  quod  aUquis  committit  post 
veniam  impetratam,  quod  non  sit  possibile  ipsum 
remitti.  In  quo  quidem  errabant  et  ex  parte  pec- 
cati,  quod,  etiam  post  remissionem  consecutam, 
potest  esse  et  gravius  et  levius  etiam  '  quam 
fuerit  ipsum  primum  peccatum  remissum:  et 
multo  magis  contra  infinitatem  divinae  miseri- 
cordiae ,  quae  est  super  '  omnem  numerum  et 
magnitudinem  peccatorum,  secundum  illud  Psal- 
mi  *:  Miserere  mei,  Deus ,  secundum  magnam 
misericordiam  tuam:  et  secundum  multitudinem 
miserationum  tuarum ,  dele  iniquitatem  meam. 
Unde  reprobatur  verbum  Caini  dicentis,  Ge- 
nes.  IV  *:  Maior  est  iniquitas  mea  quam  ut  ve- 
niam  merear.  Et  ideo  misericordia  Dei  peccan- 
tibus  per  poenitentiam  veniam  praebet  absque 
uUo  termino.  Unde  dicitur  II  Paralip.  ult.  *:  Im- 
mensa  et  investigabilis  misericordia  promissionis 
tuae  super  malitias  hominum.  Unde  manifestum 
est  quod  poenitentia  est  pluries  iterabilis. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  quia  apud  lu- 
daeos  erant  secundum  legem  quaedam  lavacra 
instituta,  quibus  pluries  se  ab  immunditiis  pur- 


'  Cf.  Levit.  cap. 
XV ;  Marc.  cap, 
VII,  vers.  3,  4. 


'  Loc.  cit.  in  arg. 
-Cf.a£^i?om.  cap. 
VI,  vers.  3  sqq. 


*  Cf.  Supplem., 
qu.  XXVIII,  art.  2. 


'Loc.cit.incorp. 


gabant  *,  credebant  aliqui  ludaeorum  quod  etiam 
per  lavacrum  baptismi  aliquis  pluries  purificari 
possit.  Ad  quod  excludendum,  Apostolus  scribit 
Hebraeis  quod  impossibile  est  eos  qui  semel  sunt 
illuminati,  scilicet  per  baptismum,  rursum  reno- 
vari  ad  poenitentiam,  scilicet  per  baptismum,  qui 
est  lavacrum  regenerationis  et  renovationis  Spi- 
ritus  Sancti,  ut  dicitur  ad  Tit.  iii  *.  Et  rationem  '  '^"«-  5- 
assignat  ex  hoc  quod  per  baptismum  homo  Chri- 
sto  commoritur  ":  unde  sequitur  *,  rursum  cru- 
cifigentes  in  semetipsis  Filium  Dei. 

Ad  secundum  dicendum  quod  Ambrosius  loqui- 
tur  de  poenitentia  solemni,  quae  in  Ecclesia  non 
iteratur,  ut  inlra  *  dicetur. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  Augustinus 
dicit,  in  libro  de  Poenitentia  *,  multos  caecos  in  ^ 
diverso  tempore  Dominus  illuminavit,  et  multos 
debiles  confortavit ,  ostendens  in  diversis  illis  ea- 
dem  ^  saepe  peccata  dimitti:  ut  quem  prius  sana- 
vit  leprosum,  alio  tempore  illuminat  caecum.  Ideo 
enirn  tot  sanavit  caecos,  claudos  et  aridos,  ne  de- 
speret  saepe  "  peccator.  Ideo  non  scribitur  aliquem 
nisi  semel  sanasse ,  ut  quisque  timeat  se  iungi 
peccato.  Medicum  se  vocat,  et  non  sanis,  sed  male 
habentibus  opportunum:  sed  qualis  hic  medicus 
qui  malum  iteratum  nesciret  curare?  Medicorum 
enim  est  centies  infirmum  centies  ciirare.  Qiii  ce- 
teris  minor  esset,  si  alii  possibilia  ignoraret. 

Ad  quartum  dicendum  quod  poenitere  est  an- 
teacta  peccata  deflere  et  flenda  non  committere 
simul  ^  dum  fiet,  vel  actu  vel  proposito.  Ille  enim 
est  irrisor  et  non  poenitens  qui,  simul  dum  poe- 
nitet,  agit  quod  poenitet:  proponit  enim  "  iterum 
se  facturum  quod  gessit,  vel  etiam  actualiter  pec- 
cat  eodem  vel  alio  genere  peccati.  Quod  autem 
aliquis  postea  peccat,  vel  actu  vel  proposito,  non 
excludit  quin  prima  poenitentia  vera  fiaerit.  Nun- 
quam  enim  veritas  prioris  actus  excluditur  per 
actum  contrarium  subsequentem :  sicut  enim  yere 
cucurrit  "  qui  postea  sedet,  ita  vere  poenituit  qui 
postea  peccat. 

Ad  quintum  dicendum  quod  baptismus  habet 
virtutem  ex  passione  Christi  sicut  quaedam  spi- 
ritualis  regeneratio,  cum  spirituali  morte  praece- 
dentis  vitae.  Statutum  est  autem  hominibus  semel 
mori  *,  et  semel  nasci.  Et  ideo  semel  tantum  de- 
bet  homo  baptizari.  Sed  poenitentia  habet  virtu- 
tem  ex  passione  Christi  sicut  spiritualis  medica- 
tio,  quae  frequenter  iterari  potest. 

Ad  sextum  dicendum  quod  Augustinus,  in  libro 
de  Poenitentia  *,  dicit  quod  constat  p  Deo  multum 
displicere  peccata,  qui  semper  praesto  est  ea  de- 
struere,  ne  solvatur  quod  creavit,  ne  corrumpa- 
tur  quod  amavit,  scilicet  per  desperationem. 


'Ad  Heb.,  cap.\x, 
vers.  27. 


•Loc.cit.incorp. 

P 


e)  quidam.  -  PIsG;  om.  (a  om.  quorum  quidam  scilicet  Novatiani). 
Pro  quod  dixerunt,  quod  (ut  P)  dicerent  tertia. 

C)  si  sit.  -  sit  ABC.  -  Pro  ut  sit,  ut  sic  sit  1  et  editiones. 

7))  et  per  consequens  post.  -  D  et  tertia  praeter  I ;  per  sequens 
peccatum  et  consequens  post  I,  et  per  consequens  [sequens  sF )  pec- 
catum  et  per  consequens  post  ceteri. 

6)  etiam.  -  Om.  editiones.  -  Pro  ipsum,  post  I,  om.  cetera  tertia. 

i)  est  super.  -  superat  tertia. 

x)  commoritur.  -  F  et  tertia;  moritur.  -  Tertia  prosequitur:  Unde 
subdit  (subditur  P)  rursus  crucifigentes  sibimetipsis. 

V)  in.  -  et  in  tertia.  -  Pro  confortavit,  confirmavit  P. 


jj.)  eadem.  -  F;  idem  b,  eisdem  c,  eidem  ceteri.  -  Pro  illuminat, 
illuminavit  DEFaic,  illuminet  PI. 

v)  saepe.  -  se  C,  de  se  P.  Pro  Ideo  non,  Ideo  enim  ABCa.  Pro 
se  iungi,  iungi  tertia  praeter  sG.  Pro  opportunum,  operativum  ACDpE 
et  a,  optimum  F.  Pro  alii,  aliis  PFI. 

?)  simul.  -  scilicet  simul  PFIsG. 

o)  proponit  enim.  —  vel  proponit  editiones. 

::)  cucurrit.  —  Tertia  praeter  H;  currit,  Cf.  qu.  xv.  art.  i.  x. 

f)  Augustinus...  dicit  quod  constat.  -  secundum  Augustinum... 
quod  (quod  om.  P)  constat  PI. 


QUAESTIO  LXXXV,  ARTICULUS  I 


299 


QUAESTIO  OCTOGESIMAQUINTA 

DE  POENITENTIA  SECUNDUM  QUOD  EST  VIRTUS 


IN    SEX    ARTICULOS    DIVISA 


DEiNDE  considerandum  est  de  poenitentia  se- 
cundum  quod  est  virtus  *. 


Introd. 


Et  circa  hoc  quaeruntur  sex. 

Primo :  utrum  poenitentia  sit  virtus. 
Secundo:  utrum  sit  virtus  specialis. 


Tertio :  sub  qua  specie  virtutis  contineatur. 

Quarto :  de  subiecto  eius. 

Quinto :  de  causa  ipsius. 

Sexto :  de  ordine  eius  ad  alias  virtutes. 


ARTICULUS  PRIMUS 

UTRUM  POENITENTIA  SIT  VIRTUS 

IV  Sent.,  dist.  xiv,  qu.  i,  art.  1,  qu*   2. 


•  Qu.  LXT,  art.  1 ; 
qu.  Lxxxiv,art.  1. 


•  Gnp.  IX,  n.  I.  - 
S.  Tli.  lect.  XVII. 


*  Arist.  Phrsic, 
lib.  VU  ,  text. 
comm.  17  (Ed. 
Prantl.l. -S.Tli. 
lect.  V. 


•Homil.XXXlV 
iBEvang-.,  n.15.  - 
Cf.  Ambr.  Serm. 
XXV.  n.  1 ;  can. 
Poenitent.agere, 
de  Poenit.,  dist. 
III. 


•  Cap.  m,  n.  3.  - 
S.  Tn.  lect.  viii. 


*  Cap.  I,  n.  5.  - 
S.  Th.  lect.  I. 


"  Vers.  2;cap.iv, 
vers.  17. 


*  Qu.  Lxxxiv,  art. 
8;  art.  10,  ad  4. 


"   Ibid.,   art.  9, 
ad  2. 


iD  PRi.MUM  sic  PROCEDITUR.  Vidctur  quod 
poenitentia  non  sit  virtus.  Poenitentia 
'enim  est  quoddam  sacramentum  aliis 
(sacramentis  connumeratum,  ut  ex  su- 
pra  *  dictis  patet.  Sed  nuUum  aliud  sacramento- 
rum  est  virtus.  Ergo  neque  poenitentia  est  virtus. 

2.  Praeterea,  secundum  Philosophum,  in  IV 
Ethic.  *,  verecundia  non  est  virtus,  tum  quia  est 
passio  habens  corporalem  immutationem ;  tum 
etiam  quia  non  est  dispositio  perfecti  *,  cum  sit 
de  turpi  acto,  quod  non  habet  locum  in  homine 
virtuoso.  Sed  similiter  poenitentia  est  quaedam 
passio  habens  corporalem  immutationem,  scilicet 
ploratum :  sicut  Gregorius  dicit  *  quod  poenitere 
est  peccata  praeterita  plangere.  Est  etiam  de  tur- 
pibus  factis,  scilicet  de  peccatis,  quae  non  habent 
locum  in  homine  virtuoso.  Ergo  poenitentia  non 
est  virtus. 

3.  Praeterea,  secundum  Philosophum,  in  IV 
Ethic.  **  niilliis  est  sttiltiis  eoriim  qui  siint  secun- 
dum  pirtutem.  Sed  stultum  videtur  doiere  de 
commisso  praeterito,  quod  non  potest  non  esse : 
quod  tamen  pertinet  ad  poenitentiam.  Ergo  poe- 
nitentia  non  est  virtus. 

Sed  contra  est  quod  praecepta  legis  dantur 
de  actibus  virtutum :  quia  legislator  intendit  cives 
facere  virtuosos,  ut  dicitur  in  II  Ethic.  *  Sed  prae- 
ceptum  divinae  legis  est  de  poenitentia:  secun- 
dum  illud  Matth.  iii  *:  Poenitentiam  agite,  etc. 
Ergo  poenitentia  est  virtus. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  ex  dictis  *  patet, 
poenitere  est  de  aliquo  a  se  prius  facto  dolere. 
Dictum  est  autem  supra  *  quod  dolor  vel  tristitia 
dupliciter  dicitur.  Uno  modo,  secundum  quod  est 
passio  quaedam  appetitus  sensitivi.  Et  quantum 
ad  hoc,  poenitentia  non  est  virtus,  sed  passio. 


"Qu.LXxxiv,  art. 
i,adi,2;art.2,7. 


Alio  modo,  secundum  quod  consistit  in  volun- 
tate  *.  Et  hoc  modo  est  cum  quadam  electione.  *  d.  530. 
Quae  quidem  si  sit  recta,  necesse  est  quod  sit 
actus  virtutis:    dicitur  enim   in  II  Ethic.  *  quod  *cap"-i'5 

T^  S.  Th.  lect.  VI 

virtus  est  habitus  electtpus  secundum  rationem  re- 
ctam.  Pertinet  autem  ad  rationem  rectam  quod 
aliquis    doleat    de    quo    dolendum    est  ".    Quod  « 

quidem  observatur  in  poenitentia  de  qua  nunc 
loquimur:  nam  poenitens  assumit  moderatum 
dolorem  de  peccatis  praeteritis,  cum  intentione 
removendi  ea.  Unde  manifestum  est  quod  poe- 
nitentia  de  qua  nunc  loquimur,  vel  est  virtus, 
vel  actus  virtutis. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  sicut  dictum 
est  *,  in  sacramento  poenitentiae  materialiter  se 
habent  actus  humani:  quod  non  contingit  in 
baptismo  vel  confirmatione.  Et  ideo,  cum  virtus 
sit  principium  alicuius  actus,  potius  poenitentia 
est  virtus,  vel  cum  virtute,  quam  baptismus  vel 
confirmatio. 

Ad  secundum  dicendum  quod  poenitentia,  secun- 
dum  quod  est  passio,  non  est  virtus,  ut  dictum 
est  *.  Sic  autem  habet  corporalem  transmutatio- 
nem  adiunctam.  Est  aulem  ^  virtus  secundum 
quod  habet  ex  parte  voluntatis  electionem  re- 
ctam. 

Quod  tamen  magis  potest  dici  de  poenitentia 
quam  de  verecundia.  Nam  verecundia  respicit 
turpe  factum  ut  praesens:  poenitentia  vero  re- 
spicit  turpe  factum  ut  praeteritum  '^.  Est  autem 
contra  perfectionem  virtutis  quod  aliquis  in  prae- 
senti  habeat  turpe  factum,  de  quo  oporteat  eum 
verecundari.  Non  autem  est  contra  perfectionem 
virtutis  quod  aliquis  prius  commiserit  turpia  facta, 
de  quibus  oporteat  eum  poenitere,  cum  ex  vi- 
tioso  fiat  aliquis  virtuosus. 


In  corpore. 


a)  dolendum  est.  -  et  eo  modo  et  fine  quo  dolendum  est  addunt  PI. 
fi)  autem.  —  tamen   PI,  enim  CDEF  et  cetera  tertia. 
■f)  ut  praesens...  ut  praeteritum.  —  Ed.  a ;  praesens  poenitentia  ut 
praeteritum  F,  ut  proprie   est  poenitentia   respicit   turpe  factum  ut 


praeteritum  sE,  ut  praesens  pro  quo  timet  confundi  poenitentia  vero 
(sed  poenitentia  respicit  turpe  factum  sG)  ut  praeteritum  PIsG,  ut 
peccatum  b,  ut  praeteritum  ceteri. 


3  00 


QUAESTIO  LXXXV,  ARTICULUS  II 


Ad  tertium  dicendum  quod  dolere  de  eo  quod 
prius  factum  est  cum  hac  intentione  conandi  ad 
hoc  quod  factum  non  fuerit,  esset  stultum.  Hoc 
autem   non   interidit  poenitens:   sed  dolor  eius 


est  dispiicentia  seu  reprobatio  facti  praeteriti  cum 
intentione  removendi  sequelam  ipsius,  scilicet 
offensam  Dei  et  reatum  poenae.  Et  hoc  non  est 
stultum. 


*  Cap.  IX. 

*  Vers.  6. 


*  Art.  praeced., 
arg.  Sed  cont. 

'  P  II",  qu.  Liv, 
art.2,3;  II»  11«, 
qu.  Lviii,  art.  1. 


ARTICULUS  SECUNDUS 

UTRUM  POENITENTIA  SIT  SPECIALIS  VIRTUS 

IV  Sent.,  dist.  xiv,  qu.  i,  art.  1,  qu*  3. 


iD  SECUNDUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
poenitentia  non  sit  specialis  virtus.  Eius- 
*dem  enim  rationis  videtur  esse  gaudere 
^de  bonis  prius  actis,  et  dolere  de  malis 
perpetratis.  Sed  gaudium  de  bono  prius  facto 
non  est  specialis  virtus,  sed  est  quidam  affectus 
laudabilis  ex  caritate  proveniens,  ut  patet  per 
Augustinum,  XIV  de  Civ.  Dei  * :  unde  et  Aposto- 
lus ,  I  Cor.  XIII  *,  dicit  quod  caritas  non  gaudet 
super  iniquitate,  congaudet  autetn  veritati.  Ergo 
pari  ratione  poenitentia,  quae  est  dolor  de  pec- 
catis  praeteritis,  non  est  specialis  virtus,  sed  est 
quidam  affectus  ex  caritate  proveniens. 

2.  Praeterea,  quaelibet  virtus  specialis  habet 
materiam  specialem:  quia  habitus  distinguuntur 
per  actus,  et  actus  per  obiecta.  Sed  poenitentia 
non  habet  materiam  specialem:  sunt  enim  eius 
materia  peccata  praeterita  circa  quamcumque 
materiam.  Ergo  poenitentia  non  est  specialis 
virtus. 

3.  Praeterea,  nihil  expellitur  nisi  a  suo  con- 
trario.  Sed  poenitentia  expellit  omnia  peccata. 
Ergo  contrariatur  omnibus  peccatis.  Non  est  ergo 
specialis  virtus. 

Sed  contra  est  quod  de  ea  datur  speciale  legis 
praeceptum,  ut  supra  *  habitum  est. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  in  Secunda 
Parte  *  habitum  est,  species  habituum  distinguun- 
tur  secundum  species  actuum :  et  ideo  ubi  oc- 
currit  specialis  actus  laudabilis,  ibi  necesse  est 
ponere  specialem  habitum  virtutis.  Manifestum 
est  autem  quod  in  poenitentia  invenitur  specialis 
ratio  actus  laudabilis,  scilicet  operari  ad  destru- 
ctionem    peccati    praeteriti    inquantum    est   Dei 


offensa,  quod  non  pertinet  ad  rationem  alterius 
virtutis.  Unde  necesse  est  ponere  quod  poeni- 
tentia  sit  specialis  virtus. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  a  caritate  de- 
rivatur  aliquis  actus  dupliciter.  Uno  modo,  sicut 
ab  ea  elicitus.  Et  talis  actus  virtuosus  non  re- 
quirit  aliam  virtutem  praeter  caritatem:  sicut 
diligere  bonum  et  gaudere  de  eo,  et  tristari  de 
opposito.  -  Alio  modo  aliquis  actus  a  caritate 
procedit  quasi  a  caritate  imperatus.  Et  sic,  quia 
ipsa  imperat  omnibus  virtutibus,  utpote  ordinans 
eas  ad  finem  suum,  actus  a  caritate  procedens 
potest  etiam  ad  aliam  virtutem  specialem  per- 
tinere. 

Si  ergo  in  actu  poenitentis  consideretur  sola 
displicentia  peccati  praeteriti,  hoc  immediate  ad 
caritatem  pertinet,  sicut  et  gaudere  de  bonis  prae- 
teritis.  Sed  intentio  operandi  ad  deletionem  pec- 
cati  praeteriti  requirit  specialem  virtutem  sub 
caritate. 

Ad  secundum  dicenduiM  quod  poenitentia  habet 
quidem  realiter  generalem  materiam,  inquantum 
respicit  omnia  peccata :  sed  tamen  "  sub  ratione 
speciali,  inquantum  sunt  emendabilia  per  actum 
hominis  cooperantis  Deo  ad  suam  iustifica- 
tionem. 

Ad  tertium  dicendum  quod  quaelibet  virtus  spe- 
cialis  expellit  P  habitum  vitii  oppositi :  sicut  albedo 
expellit  nigredinem  ab  eodem  subiecto.  Sed  poe- 
nitentia  expellit  omne  peccatum  effective,  inquan- 
tum  operatur  ad  destructionem  peccati,  prout 
est  remissibile  ex  divina  gratia  homine  coope- 
rante.  Unde  non  sequitur  quod  sit  virtus  gene- 
ralis. 


a.)  sed  tamen.  -  sF  et  tertia;   tamen  pF,  et  tamen   ceteri. 
inquantum  tertia  addit  scilicet. 


Post 


fi)  expellit.  -  corporaliter  expellit  I,  /ormaliter  expellit  F  et  cetera 
tertia. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


'  Cf.  art.  seq. 


Cf.  num.  III. 


DUBiuM  occurrit  magnum  circa  materiam  secundi  arti- 
culi,  an  poenitentia  virtus  sit  vere  et  proprie  una  spe- 
cialis  virtus  distincta  a  ceteris  virtutibus.  Et  est  ratio  dubii 
non  sola  varietas  opinionum,  sed  quoniam  utrinque  ratio 
urget. 

Nam  quod  sit  una  virtus  distincta  ab  aliis,  Auctoris 
ratio  in  littera  concludit,  dicens:  Operari  ad  deletionem 
peccati  praeteriti,  inquantum  est  offensa  Dei,  per  quandam 
recompensationem  *,  habet  specialem  rationem  actus  lau- 
dabilis  non  pertinentem  ad  rationem  alterius  virtutis.  Ergo 
poenitentia,  cui  iste  actus  attribuitur,   est  specialis  virtus. 

II.  Ad  partem  autem  negativam  urget  duplex  ratio  *. 
Una  ex  propriis.  Quia  nulla  virtus  exigit  aut  praeexigit 
habentem  ipsam  sub  illius  contrario.  Sed  poenitentia  prae- 


exigit  poenitentem  fuisse  sub  peccato,  quod  contrariatur 
poenitentiae.  Ergo  poenitentia  non  est  specialis  virtus.  - 
Et  haec  ratio  convincit  intellectum  meum. 

Quae  et  confirmatur.  Quia  virtutum  semina  sunt  ita 
nobis  insita  ut  possint  a  nobis  acquiri,  cum  auxilio  divino, 
et  recta  ratione,  etc. :  ut  non  sit  necesse  nos  peccare  si 
omnes  habendae  sunt  virtutes  in  actu.  Sed  ad  poenitentiae 
virtutem  habendam  in  actu  impossibile  est  nos  pervenire 
nisi  peccatum  interveniat.  Igitur  non  est  virtus  speciaHs.  — 
Nec  evaditur  haec  confirmatio  ex  hoc  quod  poenitentia 
poneretur  virtus  non  acquisita,  sed  infusa :  quoniam  simile 
est  de  utrisque  iudicium  quoad  hoc  quod  non  oportet 
peccare   ut   virtutes   habeamus  in  actu. 

Et  confirmatur  iterum  ex  parte  subiecti.  Quia  in  Chri- 


QUAESTIO  LXXXV,  ARTICULUS  III 


3oi 


*  Virgil.  Aeneid. 
lib.  VI,  vers.  853. 


*  Cf.  qu.  Lxxxiv, 
art.  7,  ad  2. 

*  Ps.  L,  vers.  19. 


*  Num.  II,  III. 


Cf.  num. 


sto    fuerunt    omnes  virtutes.    Et   tamen  in  ipso  non  fuit 
poenitentia. 

III.  Altera  ratio  est  ex  parte  obiecti.  Quia  scilicet  ob- 
iectum  hoc,  scilicet  offensa  ut  recompensabilis  per  actum 
proprium,  etc,  non  requirit  propriam  virtutem.  Quod  ex 
duobus  apparet.  Primo,  ex  eo  quod  inter  homines  obie- 
ctum  hoc  laudabili  actu  voluntario  attingitur:  ut  patet  cum 
is  qui  aliquem  offendit,  humiliat  se  illi,  confitendo  se  male 
fecisse,  dolendo  de  offensa,  et  subiiciendo  se  illi  ad  recom- 
pensandam  offensam ;  per  hos  enim  actus  recuperat  etiam 
offensi  gratiam,  iuxta  iilud  *,  Parcere  subiectis  et  debel- 
lare  superbos.  Et  tamen  nulla  virtus  specialis  ponitur  pro- 
pter  actum  aut  obiectum  istud.  Proportionaliter  igitur  lo- 
quendo,  nulla  est  ponenda  specialis  virtus  ad  recompen- 
sandam  Dei  offensam. 

Secundo,  ex  eo  quod  ad  huiusmodi  recompensationem 
invenitur  alia  virtus  suf&ciens,  scilicet  religio.  Religionis 
enim  actus  est  subiicere  se  Deo,  reddereque  debitum  Deo, 
non  minus  offenso  quam  benefactori.  Ita  quod,  sicut  red- 
dere  Deo  debitum  ob  beneficia  suscepta  non  exigit  spe- 
cialem  virtutem  ultra  religionem ,  eadem  ratione  reddere 
Deo  debitum  ob  offensam  in  eum  ad  religionem  quoque 
spectabit:  cadunt  enim  hae  speciales  rationes  debiti,  sci- 
licet  pro  beneficiis  vel  pro  offensis,  sub  illa  communi  ra- 
tione  debiti  quam  attendit  religio. 

Et  confirmatur.  Quia  praecipuus  actus  poenitentiae  co- 
incidit  cum  actu  primo  religionis.  Subiectio  enim  hominis 
ad  Deum  est  praecipuum  quod  poenitentiae  virtus  offert 
Deo  in  recompensam.  Quam  eandem  offert  religio :  secun- 
dum  actum  quidem  devotionis,  absolute;  secundum  vero 
actum  gratitudinis,  pro  beneficiis  receptis ;  secundum  actum 
poenitentiae,  pro  offensa  commissa.  Unde,  sicut  religionis 
quidam  actus  est  recompensare  beneficia,  ita  recompen- 
sare  peccata. 

Et  confirmatur  hoc.  Quia  in  lege  veteri  actu  religionis 
expiabatur  peccatum  *:  et  David  cor  contritum  et  humilia- 
tum,  quod  est  ipsa  emenda  pro  peccato ,  sacrificium  ap- 
pellat  *. 

IV.  Ad  evidentiam  huius  diffiicultatis ,  recolendum  est 
quod  non  vertitur  in  dubium  an  actus  poenitentiae  sit 
actus  laudabilis  et  virtuosus :  sed,  an  exigat  virtutem  spe- 
cialem,  ita  quod  habitus  eius  sit  virtus  distincta  a  reliquis 
virtutibus.  Et  mihi  quidem  videtur  quod  non  sit  virtus 
distincta,  propter  primas  rationes  allatas  *  ex  parte  sub- 
iecti  et  obiecti;  sed  quod  actus  poenitentiae  est  actus 
religionis. 

Quod  ut  clarius  percipiatur,  distingue  duos  actus  poe- 
nitentiae :  alterum,  ad  recompensandum  offensam ;  alterum, 
adrecompensandum  indulgentiam;  nam  peccando  et  Deum 
offendimus,  et  nobis  plus  indulsimus  quam  fas  erat.  Et 
primum,  quod  est  praecipuum  in  poenitentia,  vocatur  sa- 
tisfacere  quoad  culpam :  secundum,  satisfacere  quoad  poe- 
nam  *.  Horum  autem  actuum,  ut  ex  his  quae  inter  homines 
videmus  ad  divina  ascendamus,  primus  consistit  in  tribus, 
scilicet  displicentia  de  offensa,  confcssione  peccati,  et  sub- 
missione  sui  ad  offensum:  cum  his  enim  tribus  recurrit 
homo  ad  hominem  pro  venia;  et  si  his  non  placatur  of- 
fensus,   nulla  restat  recta  via  obtinendi  reconciliationem 


offensi.  Secunda  autem  satisfactio  consistit  in  luendo  poe- 
nam,  ut  clare  patet. 

Ex  his  autem  ad  divinam  reconciliationem  ascendcndo, 
eadem  tria  suf&cere  credimus  ad  divinam  misericordiam 
provocandam.  Horum  autem  nullum  aliam  virtutem  quam 
caritatem  religionemque  requirit.  Nam  displicentia  offensae 
in  Deum  actus  est  caritatis,  cuius  est  gaudere  et  compla- 
cere  in  bono  divino.  Confessio  autem  peccati,  non  solum 
exterior  sed  etiam  interior,  actus  est  religionis  absque  alia 
virtute  media  imperatus  rationi,  cuius  est  enuntiare  pec- 
catum.  Submissio  autem  sui  ad  Deum  religionis  actus  est: 
nec  aliquid  addit  ratio  poenitentiae  nisi  causam,  scilicet 
pro  offensa;   sicut  ratio  gratitudinis   addit  pro  beneficio. 

Et  probatur  ratione.  Quia  religionis  actus  est  quo  ex- 
cellentiam  divinam ,  nostramque  subiectionem  ad  Deum 
profitemur.  Sed  uterque  istorum  actuum,  scilicet  interior 
confessio  et  voluntaria  submissio,  in  utriusque  professione 
consistit :  nam  qui  confitetur  Deo  adversus  se  iniustitiam 
suam  *  submittendo  se,  et  confessione  et  submissione  sub- 
icctionem  suam  fatetur;  simul  et  excellentiam  divinam,  cui 
se  submittit,  cuius  excellentissima  omnipotentia  parcendo 
manifestatur  * ,  cuique  proprium  est  misereri  semper  et 
parcere  *.  Est  igitur  velle  operari  ad  recompensationem 
offensac  proprie  Deo,  religionis  actus  elicitus. 

Et  confirmatur.  Quia  virtus  poenitentiae  non  est  virtus, 
ut  infra  *  patebit ,  acquisita ,  sed  infusa ;  non  ex  ratione 
naturali ,  sed  ex  lumine  divinae  revelationis  vim  habens ; 
eodemque  cursu  quo  religio  currit  accepta.  In  cuius  si- 
gnum,  inter  praecepta  religionis  ita  sunt  sacrificia  et  ora- 
tiones  pro  peccatis  sicut  pro  beneficiis. 

Nec  propterea  arguimus  Auctorem.  Quoniam  verum 
est  poenitentiam  esse  specialem  virtutem,  latiori  vocabulo 
utendo.  Nec  hoc  mirum  videatur  alicui,  aut  novum  in 
doctrina  Auctoris  :  quoniam  in  praecedenti  Libro  *  simile 
quid  apparet ,  dum  posita  est  virginitas  specialis  virtus , 
quae  tamen  non  est  nisi  religio  determinata  ad  tam  excel- 
lentem  materiam. 

V.  Reliquus  vero  actus  poenitentiae,  scilicet  satisfacere 
quoad  poenam  *,  potest  poni  actus  religionis  imperatus  me- 
diante  virtute  vindicativae  iustitiae  participatae  in  subdito, 
ita  quod  peccator  puniat  se  quasi  minister  Dei  vindicantis. 

Potest  etiam  poni  actus  religionis  immediate,  pro  quanto 
religio  ipsa  debitam  poenam  exsolvit,  ut  perficiatur  satis- 
factio  debita  a  filio  servoque  Domino  ac  Patri :  hoc  enim 
iustum  secundum  quid  religio  attendit  inter  hominem  et 
Deum,  cum  iustum  simpliciter  esse  nequeat. 

Potes  autem  percipere  hanc  quoque  satisfactionem  spe- 
ctare  ad  religionem,  ex  eo  quod  nonnullus  cultus  est  di- 
vinae  excellentiae  ex  nostra  subiectione,  ut  voluntarie  hu- 
iusmodi  poenas  offeramus  ei  pro  usurpatis  contra  aut 
praeter  voluntatem  divinam. 

VI.  Et  haec  de  hac  dif&cultate  dicta  suf&ciant.  Prose- 
quemur  in  sequentibus  tractatum  de  poenitentia  ea  dicendo 
quae  stant  cum  utraque  opinione:  scilicet  quod  poenitentia 
sit  una  virtus  per  se  distincta  a  reliquis;  et  quod  poeni- 
tentia  coincidat  cum  religione  totaliter  aut  principaliter,  et 
cum  iustitia  forte  vindicativa  seu  commutativa  quoad  actum 
secundarium. 


•Ps.xxxi.vers.s. 


•  Collect.  Dom. 
X  post  Pentec. 

*  Collect.  in  die 
Obitus. 


*  Art.  6.  Com- 
ment.  num.  11 
sqq. 


*  n»  1P«,    qu. 
CLii,  art.  3. 


•   Cf.   num.   IV, 
Quod  ut. 


ARTICULUS  TERTIUS 

UTRUM  VIRTUS  POENITENTIAE  SIT  SPECIES  lUSTITIAE 

IV  Sent.,  dist.  xiv,  qu.  i,  art.  1,  qu*  4,  ad  4;  qu'  5. 


•1»II",  qu.Lix, 
art.  5  ;  qu.  Lxii , 
art.  2,  3. 


»D  TERTiUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 

I  virtus  poenitentiae  non  sit  species  iusti- 

tiae.  lustitia  enim  non  est  virtus  theolo- 

^gica,  sed  moralis,  ut  in  Secunda  Parte  * 

patet.  Poenitentia  autem  videtur  virtus  esse  theo- 


logica,  quia  habet  Deum  pro  obiecto :  satisfacit 
enim  Deo,  cui  etiam  reconciliat  peccatorem.  Ergo 
videtur  quod  poenitentia  non  sit  pars  "  iustitiae. 

2.  Praeterea,  iustitia,  cum  sit  virtus  moralis,  "^-  "•  «^IP-^ 
consistit  in  medio  *.  Sed  poenitentia  non  consistit  '"«•■«!■ 


Cf.Arist.iVAic. 
I, 


a)  pars.  -  species  P. 


302 


QUAESTIO  LXXXV,  ARTICULUS  III 


*  Vers.  26. 


*  Cap.  II,  n.  n.  ■ 
S.  Th.  lect.  IV. 


*  Vers.  21. 

■  Ord.  sine  nom. 


'DeVeraetFalsa 
Poenit.,  cap.viii, 
XIX.  -  Inter  Opp. 
Aug. 


'  De  Invent.  Rhe. 
tor.  lib.  II,  cap. 

LIII. 


*  Art.  praeced. 


•  D.  1017. 


*  Cap.  VI,  n.  4. 
S.  Th.  lect.  XI. 


•  D.  803. 

•Arist.  loc.  prox. 
cit.  n.  S,  9. 


•Ps.cxxii,  vers.2. 


in  medio,  sed  in  quodam  excessu:  secundum 
illud  lerem.  vi  * :  Luctiim  unigeniti  fac  tibi,  plan- 
ctum  amarum.  Ergo  poenitentia  non  est  species 
iustitiae. 

3.  Praeterea,  duae  sunt  species  iustitiae,  ut 
dicitur  in  V  Ethic.  *,  scilicet  distribittiva  et  com- 
tnutativa.  Sed  sub  neutra  videtur  poenitentia 
contineri.  Ergo  videtur  quod  poenitentia  non  sit 
species  iustitiae. 

4.  Praeterea,  super  illud  Luc.  vi  *,  Beati  qui 
nunc  Jletis,  dicit  Glossa  *:  Ecce  prudentia,  per 
quam  ostehditur  quam  haec  terrena  sint  misera, 
et  quam  beata  caelestia.  Sed  flere  est  actus  poe- 
nitentiae.  Ergo  poenitentia  magis  est  prudentiae  P 
quam  iustitiae. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  in 
libro  de  Poenitentia  * :  Poenitentia  est  quaedatn  do- 
lentis  vindicta,  semper  puniens  in  se  quod  dolet 
se  commisisse.  Sed  facere  vindictam  pertinet  ad 
iustitiam :  unde  Tullius,  in  sua  Rhetorica  *,  ponit 
vindicativam  unam  speciem  iustitiae.  Ergo  vide- 
tur  quod  poenitentia  sit  species  iustitiae. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  *  dictum 
est,  poenitentia  non  habet  quod  sit  virtus  spe- 
cialis  ex  hoc  solo  quod  dolet  de  malo  perpe- 
trato,  ad  hoc  enim  sufficeret  caritas :  sed  ex  eo 
quod  poenitens  dolet  de  peccato  commisso  in- 
quantum  est  offensa  Dei,  cum  emendationis  pro- 
posito.  Emendatio  autem  offensae  contra  aliquem 
commissae  fit  non  per  solam  cessationem  offen- 
sae,  sed  exigitur  ulterius  quaedam  recompensa- 
tio^,  quae  habet  locum  in  offensis  in  alterum 
commissis  sicut  et  retributio :  nisi  quod  recom- 
pensatio  est  ex  parte  eius  qui  offendit,  ut  puta 
cum  satisfactione ;  retributio  autem  est  ex  parte 
eius  in  quem  fuit  offensa  commissa.  Utrumque 
autem  ad  materiam  iustitiae  pertinet :  quia  utrum- 
que  est  commutatio  quaedam.  Unde  manifestum 
est  quod  poenitentia,  secundum  quod  est  virtus, 
est  pars  iustitiae  *. 

Sciendum  tamen  quod,  secundum  Philoso- 
phum ,  in  V  Ethic.  * ,  dupliciter  dicitur  iustum : 
scilicet  simpliciter,  et  secundum  quid.  Simpliciter 
quidem  iustum  est  inter  aequales:  eo  quod  iu- 
stitia  est  aequalitas  quaedam.  Quod  ipse  vocat 
iustum  politicum  vel  civile:  eo  quod  omnes  cives 
aequales  sunt,  quantum  ad  hoc  quod  immediate 
sunt  sub  principe,  sicut  liberi  existentes. 

lustum  autem  secundum  quid  dicitur  quod  est 
inter  illos  quorum  unus  est  sub  potestate  alte- 
rius :  sicut  servus  sub  domino,  filius  sub  patre  *, 
uxor  sub  viro  *.  Et  tale  iustum  consideratur  in 
poenitentia.  Unde  poenitens  recurrit  ad  Deum, 
cum  emendationis  proposito,  sicut  servus  ad  do- 
minum,  secundum  illud  Psalmi  *,  Sicut  oculi  ser- 
vorum  in  manibus  dominorum  suorum,  ita  oculi 
nostri  ad  Dominum  Deum  nostrum,  donec  mise- 
reatur  nostri;  et  sicut  filius  ad  patrem,  secundum 


illud  Luc.  XV  *,  Pater,  peccavi  in  caelum  et  coram 
te ;  et  sicut  uxor  ad  virum,  secundum  illud  le- 
rem.  iii  *,  Fornicata  es  cum  amatoribus  multis: 
tamen  revertere  ad  tne,  dicit  Dominus. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  sicut  mY Ethic* 
dicitur ,  iustitia  est  ^  ad  alterum.  Ille  autem  ad 
quem  est  iustitia,  non  dicitur  esse  materia  iusti- 
tiae :  sed  magis  res  quae  distribuuntur  vel  com- 
mutantur.  Unde  et  materia  poenitentiae  non  est 
Deus,  sed  actus  humani  quibus  Deus  offenditur 
vel  placatur:  sed  Deus  se  habet  sicut  ille  ad 
quem  est  iustitia.  Ex  quo  patet  quod  poeniten- 
tia  ^  non  est  virtus  theologica:  quia  non  habet 
Deum  pro  materia  vel  pro  obiecto. 

Ad  secundum  dicendum  quod  medium  iustitiae 
est  aequalitas  quae  constituitur  inter  illos  inter 
quos  est  iustitia,  ut  dicitur  in  V  Ethic.  *  In  qui- 
busdam  autem  non  potest  perfecta  aequalitas  con- 
stitui ,  propter  alterius  excellentiam :  sicut  inter 
filium  et  patrem,  inter  hominem  et  Deum,  ut 
Philosophus  dicit,  in  VIII  Ethic.  *  Unde  in  talibus 
ille  qui  est  deficiens,  debet  facere  quidquid  potest, 
nec  tamen  hoc  erit  sufficiens  %  sed  solum  secun- 
dum  acceptationem  superioris.  Et  hoc  significa- 
tur  per  excessum  qui  attribuitur  poenitentiae. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  est  commu- 
tatio  quaedam  in  beneficiis,  cum  scilicet  aliquis 
pro  beneficio  recepto  gratiam  rependit,  ita  etiam 
est  commutatio  in  offensis:  cum  aliquis  pro  of- 
fensa  in  alterum  commissa  vel  invitus  punitur, 
quod  pertinet  ad  vindicativam  iustitiam;  vel  vo- 
luntarie  recompensat  emendam ,  quod  pertinet 
ad  poenitentiam,  quae  respicit  personam  pecca- 
toris  sicut  iustifia  vindicativa  personam  iudicis. 
Unde  manifestum  est  quod  utraque  sub  iustitia 
commutativa  continetur. 

Ad  quartum  dicendum  quod  poenitentia,  licet  di- 
recte  sit  species  iustitiae,  comprehendit  tamen 
quodammodo  ea  quae  pertinent  ad  omnes  vir- 
tutes.  Inquantum  enim  est  iustitia  quaedam  ho- 
minis  ad  Deum,  oportet  quod  participet  ea  quae 
sunt  virtutum  theologicarum,  quae  habent  Deum 
pro  obiecto.  Unde  poenitentia  est  cum  fide  pas- 
sionis  Christi,  per  quam  iustificamur  a  peccatis ; 
et  cum  spe  veniae ;  et  cum  odio  vitiorum,  quod 
pertinet  ad  caritatem.  -  Inquantum  vero  est  vir- 
tus  moralis,  participat  aliquid  prudentiae,  quae 
est  directiva  omnium  virtutum  moralium.  -  Sed 
ex  ipsa  ratione  iustitiae  non  solum  habet  id  quod 
iustitiae  est,  sed  etiam  ea  quae  sunt  temperan- 
tiae  et  fortitudinis :  inquantum  scilicet  ea  quae 
delectationem  causant  ad  temperantiam  pertinen- 
tem ,  vel  '^  terrorem  incutiunt ,  quem  fortitudo 
moderatur,  in  commutationem  iustitiae  veniunt. 
Et  secundum  hoc  ad  iustitiam  pertinet  et  abs- 
tinere  a  delectabilibus,  quod  pertinet  ad  tempe- 
rantiam;  et  sustinere  dura,  quod  pertinet  ad  for- 
titudinem. 


•  Vers.  18. 


Vers.  1. 


•  Cap  i,n.i5sqq. 
-  S.  Th.  lect.  II. 


*  Cap.  V,  n.  17,  - 
S.  Th.  lect.  X. 


'  Cap.  XIV,  n.  4.- 
S.  Th.  lect.  XIV. 


^)  est  prudentiae.  -  est  species  pF,  est  species  prudentiae  PsFG 
et  a,  prudentiae  fquam  iustitiae)  est  actus  I;   Ergo...  iustitiae  om.  E. 

Y)  est.  -  virtus  addunt  F  et  tenia.  -  est  iustitia  PFGHI;  dicitur 
iustitia  bc,  iustitia  dicitur  (non  est  materiaj  ed.  a,  iustitia   ceteri. 


0)  poenitentia.  -  Ed.  a  et  per  Alias  margo  P;  iustitia. 
t)  sufficiens.  —  simpliciter  addit  tertia. 

s)  pertinentem,  vel.  -  F  et  tertia  praeter  P ;  pertinent  vel  P,  per- 
tinentem  ceteri. 


QUAESTIO  LXXXV,  ARTICULUS  IV 


3o3 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


IN  articulo  tertio  tria  advertenda  occurrunt.  Primum  est 
de  actu  poenitentiae :  an  contineatur  sub  commutativa 
iustitia.  -  Secundura  est:  an  sistat  in  commutativa  iustitia.  - 
Tertium  est:  an  reddat  aequale  simpliciter,  vel  secundum 
acceptationem  Dei  tantum. 

Et  primum  quidem  propter  Scotum,  qui,  in  IV  Sent., 

•  Art.  1  princi-  dist.  XIV,  qu.  n  * ,  posuit  actum  poenitentiae   esse  actum 
pa  1.  -     .  num.   jy5(.j(.jgg  punitivae,  quae  distinguitur  contra  iustitiam  com- 

mutativam.  Tenuit  enim  poenitentem  ut  ministrum  iudicis 
punire  se,  ut  culpa  ordinetur  per  poenam.  Ac  per  hoc, 
cum  actus  iudicis  sit  vindicare,  seu  velle  infligere  poenam 
pro  peccato,  qui  est  actus  iustitiae  vindicativae,  idem  actus 
erit  in  poenitente,  tanquam  exequente  contra  seipsum  vin- 
dictam  a  iudice  statutam. 

•  IV  sent.  Secundum  vero  dubium  motum  est  propter  Durandum  *, 

dist.  XIV,  art.  ii,  ubi  ponit  poenitentiam  esse  idem  quod 
iustitia  commutativa:  quia  ordinat  hominem  ad  alterum, 
idest  Deum,  in  ratione  debiti  propter  offensam. 

Tertium  autem  movetur  propter  Scotum,  ubi  supra, 
■  Ad  arg.  2  prin-  qu.  iii  *,  tenentem  quod  aequale  ex  natura  rei  posset  reddi, 
ita  quod  poena  esset  aequalis  culpae:  ut  sic  culpa  suffi- 
cienter  ordinetur  per  poenam. 

II.  Ad  horum  evidentiam,  notandum  est  primo,  quod 
Auctor  loquitur  de  poenitentia  ut  est  recompensativa  Deo 
tam  pro  culpa  quam  pro  poena.  Scotus  vero  solam  poenae 
rationem  habuit:  nec  posuit  poenitentiam  ad  reconcilian- 
dum  Deum  offensum,  sed  solummodo  ad  puniendam  cul- 
pam  commissam. 

Unde  adverte  secundo,  quod  Auctor  posuit  poeniten- 
tem  ut  alterum  extremum  respectu  Dei.  Scotus  vero  po- 
suit  poenitentem  in  utroque  extremo :  dum  ponit  ipsum 
ex  una  parte  ut  ministrum  iudicis  vindicantem;  et  ex  altera 
parte  ponit  ipsum  ut  reum  in  quem  iit  vindicta,  consti- 
tuendo  aequalitatem  poenae  ad  culpam.  Et  propterea  non 
est  mirum  si  varia  dicuntur  ab  istis. 

Verum  si  diligentius  perspectum  fuerit,  et  praecipuus 


cipale. 


poenitentiae  actus  consideratus  fuerit,  apparebit  quod  pri- 

ma  poenitentiae  intentio    est  operari    ad  reconciliationem 

offensi   per  recognitionem   peccati   et  submissionem  sui: 

iuxta  illud*:    Dixi,  Confitebor   adversum  me  iniustitiam  *Ps.«xi,vers.5. 

meam  Domino :   et  tu   remisisti  impietatem  peccati  mei; 

ubi  impietatem  dixit,  non  poenam,  monstrans  per  hoc  quod 

huiusmodi  sui  ipsius  accusatio  apud  Deum  remissioni  of- 

fensae  cooperatur,  utpote  ad  illam  ordinata. 

Et  hinc  sequitur  quod  poenitens,  ut  poenitens,  non 
tenet  personam  ministri  et  rei:  sed  rei  tantummodo,  non 
puniendi  tantum ,  sed  principalius  reconciliandi  per  pro- 
prium  opus  ad  divinam  misericordiam  accedentis. 

III.  Unde  ad  primum  dubium  *  dicitur  quod,  licet  poe-  *  ^v.m.  i. 
nitentia  quoad  actum  secuniarium,  qui  est  solutio  poenae, 
sit  forte  actus  iustitiae  vindicativae :  quia  tamen  vindicta 
fit  secundum  aequale  iustitiae  commutativae,  ex  hoc  ipso 
non  excluditur  iustitia  commutativa,  sed  includitur,  sicut 
genus  includitur  in  specie.  Nec  enim  aliter  distinguitur 
vindicativa  contra  commutativam  nisi  sicut  spccies  distin- 
guitur  a  genere. 

Ad  secundum  vero  dubium  dicitur  quod,  cum  inter 
Deum  et  hominem  non  sit  iustum  simpliciter  sed  secun- 
dum  quid,  non  videtur  erudite  dictum  quod  poenitentia 
coincidit  cum  iustitia  absolute.  Nec  ratio  allata  hoc  infert: 
quoniam  oportet  addere  quod  reddit  debitum  aequale ; 
quod  hic  non  salvatur. 

Ad  tertium  autem  dicendum,  puto,  quod  in  aequivoco 
laboramus.  Quoniam  nos  de  aequali  ad  totum  quod  de- 
betur  ex  peccati  ratione,  loquimur :  et  dicimus  non  posse 
reddi  aequale  Deo.  Ille  vero  de  aequali  ad  solam  poe- 
nam  temporalem,  quae  post  reconciliationem  solvenda 
restat,  loqui  videtur:  quam  aequalitatem  fieri  posse  non 
videtur  negandum,  cum  lob  dicat  * :  Utinam  appende-  *  Cap.  vi,  vers. 
rentur  peccata  mea,  quibus  iram  merui,  et  calamitas  ^'  ^' 
quam  patior,  in  statera :  quasi  arena  maris  haec  gravior 
appareret. 


ARTICULUS  QUARTUS 


UTRUM  SUBIECTUM  POENITENTIAE  SIT  PROPRIE  VOLUNTAS 

IV  Sent.,  dist.  xiv,  qu.  i,  art.  3,  qu*  1. 


►D  QUARTUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 

subiectum  poenitentiae  non  sit  proprie 

Voluntas.  Poenitentia  enim  est  tristitiae 

!)Species.  Sed  tristitia  est  in  concupisci- 

bili,  sicut  et  gaudium.    Ergo  poenitentia   est  in 

concupiscibili. 

2.  Praeterea,  poenitentia  est  vindicta  qiiaedam, 

ut  Augustinus  dicit,  in  libro  de  Poenitentia  *.  Sed 

vindicta  videtur   ad  irascibilem  pertinere :    quia 

ira  est  appetitus  vindictae  *.   Ergo  videtur  quod 

•  cf.  Gio^ss.  brd.  poenitentia  sit  in  irascibili. 

Levit.  cap.  xix,    J^  .  ... 

vers.  17.  3.  Praeterea,  practeritum  est  proprmm  obie- 

ctum  memoriae,  secundum  Philosophum,  in  li- 
M.deMem.et  bro  dc  Memoria  * .  Sed  poenitentia  est  de  prae- 

?mtn.,  cap.  i.  -  ^  .  ,  ^       . 

terito ,  ut  dictum  est  *.    Ergo  poenitentia  est  in 
memoria  sicuti  in  subiecto. 

4.  Praeterea,  nihil  agit  ubi  non  est.  Sed  poe- 
nitentia   excludit  peccata  "  ab   omnibus  viribus 


*  Loc.  cit.  in  art. 
3,  arg.  Sed  Cont. 

"  kTKloX.Rhetor. 
lib.II.cap.  II,  n.i. 


Remin 

S.  Tli.'  lect.  I. 

*  Art.  I,  ad  2,  3 


animae.  Ergo  poenitentia  est  in  qualibet  vi  ani- 
mae,  et  non  in  voluntate  tantum. 

Sed  contra,  poenitentia  est  sacrificium  quod- 
dam :  secundum  illud  Psalmi  * :  Sacrificium  Deo 
spiritus  contribulatus.  Sed  offerre  sacrificium  est 
actus  voluntatis :  secundum  illud  Psalmi  *:  Vo- 
luntarie  sacrificabo  tibi.  Ergo  poenitentia  est  in 
voluntate. 

Respondeo  dicendum  quod  de  poenitentia  du- 
pliciter  loqui  possumus.  Uno  modo,  secundum 
quod  est  passio  quaedam.  Et  sic,  cum  sit  species 
tristitiae,  est  in  concupiscibili  sicut  in  subiecto. 

Alio  modo,  secundum  quod  est  virtus.  Et 
sic,  sicut  dictum  est  *,  est  species  iustitiae  **. 
lustitia  autem,  ut  in  Secunda  Parte  *  dictum  est, 
habet  pro  subiecto  appetitum  rationis,  qui  est 
voluntas.  Unde  manifestum  est  quod  poenitentia, 
secundum  quod  est  virtus,  est  in  voluntate  sicut 


Ps.  L,  vers.  19. 


*  Ps.  Liii,  vers.  8. 


*  Art.  praeced. 
"  D.  1017. 

•  II»   H'",   qu. 
Lviii,  art.  4.  -Cf. 

Xam  j[a.^  qu_  LVi, 

art.  6. 


a)  peccata.  -  peccatum  PFc. 


3  04 


in  subiecto.  Et  proprius  eius  actus  est  proposi- 
tum  emendandi  Deo  quod  contra  eum  commis- 
sum  est. 

Ad  primum.  ergo  dicendum  quod  ratio  illa  pro- 
cedit  de  poenitentia  secundum  quod  est  passio. 

Ad  secundum  dicendum  quod  vindictam  expe- 
tere  ?  ex  passione  de  alio  pertinet  ad  irascibi- 
lem.  Sed  appetere  vel  facere  vindictam  ex  ra- 
tione  de  se  vel  de  alio,  pertinet  ad  voluntatem. 

Ad   tertium  dicendum   quod   memoria   est  vis 


QUAESTIO  LXXXV,  ARTICULUS  V 

apprehensiva  praeteriti.  Poenitentia  autem  non 
pertinet  ad  vim  apprehensivam ,  sed  ad  appeti- 
tivam,  quae  praesupponit  actum  apprehensivae. 
Unde  poenitentia  non  est  in  memoria,  sed  sup- 
ponit  eam. 

Ad  quartum  dicendum  quod  voluntas,  sicut  in 
Prima  Parte  *  habitum  est,  movet   omnes  alias  '!\^-^\i^ 
potentias  animae.  Et  ideo  non  est  inconveniens  "«.  i. 
si  poenitentia,  in  voluntate  existens,    aliquid  in 
singulis  potentiis  animae  operatur. 


XXII,  art. 
qu.  IX, 


P)  e-xpetere.  -  appetere  tertia. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


IX  articulo  quarto  intellige,  Novitie,  quod,  sicut  iustitia 
est  voluntas  ius  suum  unicuique  tribuens  * ,    ita  poeni- 
fo*'''insm.'l'^V  tentia   est  voluntas   tribuens  Deo   ius  suum   pro  peccato 
'   ""        '   '  contra  eum  commisso.  Est  enim,  sive  sit  idem   quod  re- 
ligio  sive  non  *,  talis  voluntas,  quoniam  pars  est  iustitiae, 
quae  in  actu  voluntatis  consistit.  Reddit  autem  poenitentia 
Deo  ius  suum  pro  offensa,  confitendo,  detestando,  ac  sub- 


Dig.   I,   I,   cte 


eod.  tit. 

•Cf.art.ii.Com- 
ment.  num.  vi. 


mittendo  se  peccatorem  Deo  offenso,  hoc  enim  est  aequale 
secundum  quid,  quod  ab  homine  reddi  potest :  quoad  poe- 
nam  vero,  affligendo  se,  etc. 

Et  quoniam  huiusmodi  voluntas  ex  maiori  vel  minori 
potest  affectu  procedere ,  ideo  varia  invenitur  dispositio 
vere  poenitentium :  maior  minorque  fructus  divinae  gratiae 
inde  percipitur. 


ARTICULUS  QUINTUS 

UTRUM  PRINCIPIUM  POENITENTIAE  SIT  EX  TIMORE 


IV  Sent.,  dist.  xiv,  qu.  i,  art.  2,  qu*  1. 


*Vid.  Comment. 
Caiet.  post  art.  6. 


*   Art.  2,  ad  1 
art.  3. 


D  QuiNTUM  sic  pROCEDiTUR*.  Vidctur  quod 

principium  poenitentiae  non  sit  ex  ti- 

more.  Poenitentia  enim  incipit  in  dis- 

plicentia  peccatorum.  Sed  hoc  pertinet 

ad  caritatem,  ut  supra  *  dictum  est.   Ergo  poe- 

nitentia  magis  oritur  ex  amore  quam  ex  timore. 

2.  Praeterea,  ad  poenitentiam  homines  pro- 

vocantur  per  expectationem  regni  caelestis :    se- 

•  vers.  17;  cap.  cundum  illud  Matth.  iv  *:  Poenitentiam  agite:  ap- 

propinquabit  enim  regnum  caeloriim.  Sed  regnum 

caelorum   est   obiectum   spei.    Ergo  poenitentia 

magis  procedit  ex  spe  quam  ex  timore. 

«  3.  Praeterea,   timor   est  interior  actus  "  ho- 

?  minis.   Poenitentia  autem  non  videtur  esse  ^  ex 

opere  hominis ,   sed   ex  opere   Dei :   secundum 

illud  lerem.  xxxi  *:  Postquam  convertisti  me,  egi 

poenitentiam.    Ergo  poenitentia  non  procedit  ex 

timore. 

Sed   contra   est   quod   Isaiae  xxvi  *   dicitur: 
Sicut   quae   concipit  ^f,  cum    appropinquaverit  ad 
partum,  dolens  clamat  in  doloribus  suis,  sic  facti 
sumus,  scilicet  per  poenitentiam :  et  postea  sub- 
Lxx  interpret.  ditur,  secuudum  aliam  litteram  *:  A  timore  tuo, 
8  Domine,  concepimus,  et  parturivimus  ^,  et  peperi- 

mus  spiritum  salutis,  idest  poenitentiae  salutaris, 
ut  per  praemissa  *  patet.  Ergo  poenitentia  pro- 
cedit  ex  timore. 

Respondeo  dicendum  quod  de  poenitentia  loqui 
possumus  dupliciter.  Uno  modo,  quantum  ad 
habitum.  Et  sic  immediate  a  Deo  infunditur,  sine 


'  Vers.  19. 


*  Vers.  17. 

r 


In  eod.  cap. 


*  Orat.   lerem., 
vers.  21. 


nobis  *  principaliter  operantibus,  non  tamen  sine  •  cf.  Magist.  ii 

,  .       ..^  .  f  ^  .,  ,.  Sent., iiit.xxvii, 

nobis  dispositive  cooperantibus  per  ahquos  actus.  ^ap.  H.-c_^wde»- 

Alio    modo    possumus    loqui    de   poenitentia  q"-  lt,  art.  4.  " 
quantum  ad  actus  quibus  Deo  operanti  in  poe- 
nitentia  ^  cooperamur.  Quorum  actuum  primum  ' 

principium  est  Dei  operatio  convertentis  cor: 
secundum  illud  Thren.  ult.  *:  Converte  nos,  Do- 
mine,  ad  te,  et  convertemur.  -  Secundus  actus  est 
motus  fidei.  -  Tertius  actus  est  motus  timoris 
servilis,  quo  quis  timore  suppliciorum  a  peccatis 
retrahitur.  -  Quartus  actus  est  motus  spei,  quo 
quis,  sub  spe  veniae  consequendae,  assumit  pro- 
positum  emendandi.  -  Quintus  actus  est  motus 
caritatis,  quo  ^-  alicui  peccatum  displicet  secun- 
dum  seipsum,  et  non  iam  propter  supplicia.  - 
Sextus  actus  est  motus  timoris  filialis,  quo,  pro- 
pter  reverentiam  Dei,  aliquis  emendam  Deo  vo- 
luntarius  offert. 

Sic  igitur  patet  quod  actus  poenitentiae  a  ti- 
more  servili  procedit  sicut  a  primo  motu  affe- 
ctus  ad  hoc  ordinante  ^ :  a  timore  autem  filiali 
sicut  ab  immediato  et  proximo  principio. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  peccatum  prius 
incipit  homini  displicere,  maxime  peccatori,  pro- 
pter  supplicia,  quae  respicit  timor  servilis,  quam 
propter  Dei  offensam  vel  peccati  turpitudinem , 
quod  pertinet  ad  caritatem. 

Ad  secundum  dicendum  quod  in  regno  caelorum 
appropinquante  intelligitur  adventus  regis  non 
solum  praemiantis,   sed  etiam  punientis.    Unde 


a)  interior   actus. 
actus  interior  tertia. 

f>)  esse.  -  in  nobis  esse  tertia. 
Y)  concipit.  -  concepit  PB. 


actus  E,  quidam    interior   actus  F,   quidam 


3)  parturivimus.  -  quasi  parturivimus  tertia. 

e)  poenitentia.  -  DFa  et  tertia ;  poenitentiam. 

^)  quo.  —  IWa  et  tertia  ;  vel  quo. 

r,)  ordinante.  -  ordinate  H,  ordinanto  b,  ordinato  Pc. 


r 


*  Vers.  7. 


QUAESTIO  LXXXV,  ARTICULUS  VI 

et,  Matth.  iii  *    loannes  Baptista  dicebat:  Proge-  \  unde  dicitur  Deiiteron. 


3o5 


V  *:    Qiiis  det   eos  talem 

nies  viperarum,  qtiis  demonstravit  vobis  fiigere  a  \  habere    mentem    ut   timeant   me  ?    Et    ideo    per 

ventura  ira?  \  hoc  quod  poenitentia  a  timore  procedit,  non  ex- 

Ad  tertium  dicendum  quod  etiam  ipse  motus     cluditur   quin  procedat   ex  actu  Dei  converten- 

timoris   procedit  ex  actu  Dei   convertentis   cor:     tis  cor. 


Vers.  29. 


ARTICULUS  SEXTUS 

UTRUM  POENITENTIA  SIT  PRIMA  VIRTUTUM 

IV  Sent.,  dist.  xiv,  qu.  i,  art.  2,  qu'  2. 


Vers.  2. 
Ord. 


Art.  praeced. 


•  I»  11"«,  qu.  Lxv, 
art.  3. 


D.  1177. 


•Pm^.qu.cxm, 
art.  7,  8. 


D  SEXTUM  sic  PROCEDiTUR. ,  Videtur  quod 

poenitentia  sit  prima  virtutum.    Quia 

'super    illud   Matth.  iii  *,    Poenitentiam 

\agite,  dicit  Glossa  *:    Prima  virtus  est 

per  poenitentiam  punire  i>eterem  hominem  et  vitia 

odire  *. 

2.  Praeterea,  recedere  a  termino  prius  esse 
videtur  quam  accedere  ad  terminum.  Sed  omnes 
aliae  virtutes  pertinere  videntur  ad  accessum  ad 
terminum :  quia  per  omnes  homo  ordinatur  ad 
bonum  agendum.  Poenitentia  autem  videtur  or- 
dinari  ad  recessum  a  malo.  Ergo  poenitentia 
videtur  prior  esse  omnibus  aliis  virtutibus. 

3.  Praeterea,  ante  poenitentiam  est  peccatum 
in  anima.  Sed  simul  cum  peccato  nulla  virtus 
animae  inest.  Ergo  nulla  virtus  est  ante  poeni- 
tentiam,  sed  ipsa  videtur  esse  prima,  quae  aliis 
aditum  ^  aperit  excludendo  peccatum. 

Sed  contra  est  quod  poenitentia  procedit  ex 
fide,  spe  et  caritate,  sicut  iam  *  dictum  est.  Non 
ergo  poenitentia  est  prima  virtutum. 

Respondeo  dicendum  quod  in  virtutibus  non 
attenditur  ordo  temporis  quantum  ad  habitus: 
quia,  cum  virtutes  sint  connexae,  ut  in  Secunda 
Parte  *  habitum  est,  omnes  simul  incipiunt  esse 
in  anima.  Sed  dicitur  una  earum  esse  prior  al- 
tera  ordine  naturae,  qui  consideratur  ex  ordine 
actuum :  secundum  scilicet  quod  actus  unius  vir- 
tutis  praesupponit  actum  alterius  virtutis  *. 

Secundum  hoc  ergo  dicendum  est  quod  actus 
quidam  laudabiles  etiam  tempore  praecedere  pos- 
sunt  actum  et  habitum  poenitentiae :  sicut  actus 
fidei  et  spei  informium,  et  actus  timoris  servilis. 
Actus  autem  et  habitus  caritatis  simul  sunt  tem- 
pore  cum  actu  et  habitu  poenitentiae ,  et  cum 
habitibus  aliarum  virtutum:  nam,  sicut  in  Se- 
cunda  Parte  *  habitum  est,  in  iustificatione  impii 
simul  est  motus  liberi  arbitrii  in  Deum,  qui  est 
actus  fidei  per  caritatem  formatus,  et  motus  li- 
beri  arbitrii  in  peccatum,  qui  est  actus  poeni- 
tentiae.  Horum  tamen  duorum   actuum  primus 


D.  1018. 


naturaliter  praecedit  secundum :  nam  actus  poe- 
nitentiae  virtutis  ^  est  contra  peccatum  ex  amore 
Dei ,  unde  primus  actus  est  ratio  et  causa  se- 
cundi.  Sic  igitur  poenitentia  non  est  simpliciter 
prima  virtutum,  nec  ordine  temporis  nec  ordine 
naturae :  quia  ordine  naturae  simpliciter  praece- 
dunt  ipsam  virtutes  theologicae  *. 

Sed  quantum  ad  aliquid  est  prima  inter  cete- 
ras  virtutes  ordine  temporis,  quantum  ad  actum 
eius  qui  primus  occurit  in  iustificatione  impii. 
Sed  ordine  naturae  videntur  esse  aliae  virtutes 
priores,  sicut  quod  est  per  se  prius  est  ^  eo  quod  ^ 

est  per  accidens:  nam  aliae  virtutes  per  se  vi- 
dentur  esse  necessariae  ad  bonum  hominis,  poe- 
nitentia  autem  supposito  quodam,  scilicet  pec- 
cato  praeexistenti ;  sicut  etiam  dictum  est  *  circa  •  Qu- l"»,  an.  4. 
ordinem  sacramenti  poenitentiae  ad  alia  sacra- 
menta  praedicta. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  glossa  illa  lo- 
quitur  quantum  ad  hoc  quod  actus  poenitentiae 
primus  est  tempore  inter  actus  aliarum  virtu- 
tum  '-.  - 

Aj5  secundum  dicendum  quod  in  motibus  suc- 
cessivis  recedere  a  termino  est  prius  tempore 
quam  pervenire  ad  terminum ;  et  prius  natura 
quantum  est  ex  parte  subiecti,  sive  secundum 
ordinem  causae  materialis.  Sed  secundum  ordi- 
nem  causae  agentis  et  finalis,  prius  est  perve- 
nire  ad  terminum :  hoc  enim  est  quod  primo 
agens  intendit.  Et  hic  ordo  praecipue  attenditur 
in   actibus   animae  "^,    ut   dicitur   in  II  Physico-  ^ 

rum  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod  poenitentia  aperit 
aditum  virtutibus  expellendo  peccatum  per  vir- 
tutem  fidei  et  caritatis,  quae  sunt  naturaliter  prio- 
res.  Ita  tamen  aperit  eis  aditum  quod  ipsae  simul 
intrant  cum  ipsa :  nam  in  iustificatione  impii 
simul  cum  motu  liberi  arbitrii  in  Deum  et  in 
peccatum,  est  remissio  culpae  et  infusio  gratiae, 
cum  qua  simul  infunduntur  omnes  virtutes,  ut 
in  Secunda  Parte  *  habitum  est. 


•  Cap.  IX,  n.  3.  - 
S.  Tn.   lect.  xv. 


•  I»  II",  qu.  Lxv, 
art.  3,  5. 


a)  odire.  -  odisse  P,  odire  ergo  etc.  ed.  a. 
^)  aditum.  —  P;  ianuam  F,  animam  ceteri. 
Y)  poenitentiae  virtutis.  -  virtutis  poenitentiae  P. 


S)  prius  est.  —  Fla;  est  prius   cetera  tertia,  prius  ceteri. 
ante  et  post  videntur  esse  hahent  ABC. 

e)  virtutum.  -  moralium  addunt  F  et  tertia. 

t)  animae.  —  D  et  editiones;  om.  C,  animi  ceteri. 


per  se 


SOMMAK  Theol.  D.  Thomae  T.  IX. 


3o6 


QUAESTIO  LXXXV,  ARTICULUS  VI 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


IN  articulis  quinto  et  sexto  simul,  ne  fallaris,  Novitie, 
intelligens  actus  quibus  Deo  in  poenitentia  cooperamur, 
esse  actus  procedentes  a  virtute  poenitentiae.  Hoc  enim 
falsum  est:.cum  multi  actus  illi,  scilicet  qui  sine  caritate 
esse  possunt,  praecedant  poenitentiam  ut  est  virtus,  et 
tamen  sunt  actus  boni,  quibus  Deo  cooperamur  ad  poe- 
nitentiam  consequendam.  Nec  te  turbet  actus  timoris  ser- 
vilis:  quoniam  pro  timore  poenarum  sumitur,  et  est  bonus; 
et  non  pro  timore  poenarum  tantum. 

II.  In  eodem  articulo  sexto  dubium  occurrit  ex  Scoto 
et  Durando,  an  poenitentia  sit  virtus  acquisita.  Nam  Sco- 
tus,  ubi  supra  *,  qu.  ni  **,  tenet  poenitentiam  esse  virtu- 
tem  acquisitam :  quia  voluntas  ex  frequentatis  actibus  poe- 
nitendi  potest  generare  in  se  habitum  inclinantem  ad  si- 
miles  actus ;  et  ille  erit  vere  virtus,  quia  rectissimae  rationi 
consonus.  -  Et  amplius  sentit  quod  potest  esse  informis : 
quia  potest  manere  cum  peccato  mortali. 

Durandus  autem,  ubi  supra  *,  negat  ipsam  esse  virtu- 
tem  infusam:  quia  nulla  talis  est  praeter  theologicas. 

III.  Ad  huius  evidentiam,  sciendum  est  quod  esse  vir- 
tutem  infusam  contingit  dupliciter:  vel  per  se,  vel  per 
accidens.  Per  se  quidem  virtus  infusa  est  quae  nec  ex 
natura  nec  ex  acquisitione,  sed  sola  infusione  haberi  potest, 
ut  caritas.  Per  accidens  autem  est  quae  ex  suo  genere  nata 
est  acquiri,  sed  accidit  quod  in  hoc  sit  infusa:  ut  cum 
Deus  infundit  alicui   habitum   scientiae  moralis  vel  natu- 

*  Aristot.  Ethic.  ralis,  aut  habitum  temperantiae  seu  fortitudinis. 

nl^is!''- "1^x11.'        Rursus   sciendum    est   quod  aliud  est   habere  aliquem 

lect.  VII.  habitum  electivum  secundum  rationem  rectam  * :  et  aliud 


*  Art.  3,  Com- 
ment.  num.  i. 
"  Qu.  iT,  ad  ult. 
arg.  principale. 


*  Art.   3,   Com- 
ment.  num.  i. 


est  habere  similem  habitum  secundum  rationem  virtutis. 
Verbi  gratia,  aliud  est  habere  habitum  amoris  acquisitum 
ex  frequentibus  actibus  amandi  Deum  et  proximum,  etiam 
secundum  regulas  fidei :  et  aliud  est  habere  virtutem 
caritatis.  Habere  enim  virtutem  caritatis  est  habere  ha- 
bitum  infusum  dividentem  filios  Dei  a  filiis  perditionis  *: 
habere  autem  habitum  acquisitae  caritatis  non  est  ha- 
bere  huiusmodi  virtutem,  quae  est  donum  Dei,  ut  ex  se 
patet. 

IV.  His  praemissis,  dicitur  quod,  quia  poenitentia  est 
per  se  virtus  infusa,  quantumcunque  ex  frequentatis  poe- 
nitendi  actibus  similis  habitus  generari  possit,  nunquam 
perveniet  ad  plenam  rationem  virtutis  poenitentiae :  quia 
nunquam  perveniet  ad  hoc  quod  sit  donum  reconciHans 
Deo  offenso. 

Quod  autem  poenitentia  sit  virtus  per  se  infusa,  ex  eo 
patet  quod  omnes  illae  virtutes  quae  ex  suo  genere  or- 
dinant  hominem  secundum  statum  vitae  gratiae,  sunt  ex 
suo  genere  infusae,  utpote  excedentes  statum  vitae  quae 
est  secundum  naturam  et  rationem  naturalem.  Sed  virtu- 
tem  poenitentiae  constat  ad  statum  vitae  quae  est  secun- 
dum  gratiam  Dei  pertinere:  sicut  et  religionem  ut  est  circa 
sacramenta,  circa  venerationem  Dei  unius  et  trini,  etc. 

Unde  apparet  falsum  esse  solas  theologales  virtutes  esse 
infusas ;  et  virtutem  poenitentiae  posse  esse  informem,  seu 
cum  peccato  mortali;  optimeque  Auctorem  dixisse  *  quod 
actus  et  habitus  caritatis  simul  sunt  tempore  cum  actu  et 
habitu  poenitentiae,  cum  iustificatur  impius. 

Et  per  hoc  patet  responsio  ad  obiecta. 


*  Au, 
lib 

XVIII, 


g.  de  Trin 
XIV 


cap. 


In  corpore. 


QUAESTIO  LXXXVI,  ARTICULUS  I 


3o7 


QUAESTIO  OCTOGESIMASEXTA 

DE  EFFECTU  POENITENTIAE 
QUANTUM  AD  REMISSIONEM  PECCATORUM  MORTALIUM 

IN    SEX    ARTICULOS   DIVISA 


•Cf.q 
Introd 

U.  LXXXIV, 

•Qu. 

LXXXVII. 

•Qu. 

LXXXVIII. 

•  Qu. 

LXXXIX. 

DEiNDE  considerandum  est  de  effectu  poeni- 
tentiae  *.  Et  primo ,  quantum  ad  remissio- 
nem  peccatorum  mortalium;  secundo,  quantum 
ad  remissionem  peccatorum  venialium  *;  tertio, 
quantum  ad  reditum  peccatorum  dimissorum  *; 
quarto,  quantum  ad  restitutionem  virtutum  *. 
Circa  primum  quaeruntur  sex. 

Primo :    utrum   peccata  "^  mortalia  per  poeni- 
tentiam  auferantur. 


Secundo :  utrum  possint  sine  poenitentia  tolli. 
Tertio :  utrum  possit  remitti  unum  sine  aiio. 
Quarto :  utrum  poenitentia  auferat  culpam  re- 

manente  reatu. 
Quinto :    utrum    remaneant    reliquiae    pecca- 

torum. 
Sexto :    utrum   auferre   peccatum   sit  effectus 

poenitentiae   inquantum   est  virtus,   vel  in- 

quantum  est  sacramentum. 


ARTICULUS  PRIMUS 


UTRUM  PER  POENITENTIAM  REMOVEANTUR  OMNIA  PECCATA 

II*  11"",  qu.  XIV,  art.  3;  IV  Sent.,  dist.  xiv,  qu.  ii,  art.  i,  qu"  i;  III  Cont.  Gent.,  cap.  clvi. 


Vers.  17. 


"Interl.etLomb 
•  Vers.  13. 


D  PRiMu.M  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
per  poenitentiam  non  removeantur  o- 
mnia  peccata.  Dicit  enim  Apostolus, 
Heb.  XII  *,  quod  Esau  non  invenit  lo- 
ciim  poeniteniiae,  qiiainvis  ciim  lacrimis  inquisisset 
eam :  Glossa  * :  idest  ^,  non  invenit  lociim  veniae  et 
benedictionis  per  poenitentiam.  Et  II  Machab.  ix  * 
dicitur  de  Antiocho :  Orabat  scelestus  ille  Domi- 
num,  a  quo  non  erat  misericordiam  consecuturus. 
Non  ergo  videtur  quod  per  poenitentiam  omnia 
peccata  tollantur. 

2.  Praeterea,   dicit   Augustinus,   in  libro   de 
•Lib.i.cap.xxii,  Sermone  Dom.  in  Monte  *,  quod  tanta  est  labes 

n.  72,  73.  ,  .  ■*■ 

illius  peccati  (scilicet,  cum  post  agnitionem  Dei 
per  gratiam  Christi,  oppugnat  aliquis  fraternita- 
tem,  et  adversus  ipsam  gratiam  invidiae  facibus 
agitatur),  ut  deprecandi  humilitatem  subire  non 
possit,  etiam  si  peccatum  sutim  mala  conscientia 
agnoscere  et  annuntiare  cogatur.  Non  ergo  omne 
peccatum  potest  per  poenitentiam  tolli  *. 

3.  Praeterea,  Dominus  dicit,  Matth.  xii  *:  Qui 
dixerit  contra  Spiritum  Sanctum  verbum,  non  re- 
mittetur  ei  neque  in  hoc  saeculo  neque  in  futuro. 
Non  ergo  omne  peccatum  remitti  potest  per  poe- 
nitentiam. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  Ezech  xviii  *: 
Omnium  iniquitatum  eius  quas  operatus  est,  non 
recordabor  amplius. 

Respondeo  dicendum  quod  hoc  quod  aliquod 
peccatum  per  poenitentiam  tolli  non  possit,  pos- 
set  ^  contingere  dupliciter :  uno  modo,  quia  aliquis 


*  D.  1005. 

•  Vers.  3J. 


•  Vers.  22. 


a)  peccata.  -  omnia  peccata  tertia. 
fl)  Glossa:  idest.  -  F  et  tertia;  om. 
Y)  posset.  -  possit  H,  potest  editiones. 
S)  Et  primo.  —  Primo  F  et  tertia,    Et   hoc  primo   ceteri. 
deleri  F  et  tertia  addunt  per  poenitentiam. 


Ante 


e)  inquantum  est.  -  inquantum  DEpC,  om.  tertia. 

l^)  derogaretur.  -  per  hoc  derogaretur  PI. 

ri)  et.  —  et  patiens  et  PGc,  patiens  et  I,  et  patiens  b. 

6)  quodammodo  enim.  -  enim  quodammodo  ¥a  et  tertia. 


de  peccato  poenitere  non  posset ;  alio  modo,  quia 

poenitentia  non  posset  delere  peccatum.  Et  pri- 

mo  ^  quidem  modo,  non  possunt  deleri  peccata  s 

daemonum ,    et   etiam   hominum   damnatorum : 

quia  affectus  eorum  sunt  in  malo  confirmati  *,  ita  *  d.  151. 

quod  non  potest  eis  displicere  peccatum  inquan- 

tum  est  culpa,  sed  solum  displicet  eis  inquantum 

est  ^  poena   quam  patiuntur;    ratione  cuius  ali-  ^ 

quam   poenitentiam ,    sed   infructuosam   habent, 

secundum  illud  Sap.  v  *:    Poenitentiam  agentes,  •  vers.  3. 

et  prae  angustia  spiritus  gementes.  Unde  talis  poe- 

nitentia  non  est  cum  spe  veniae,  sed  cum  de- 

speratione. 

Tale  autem  non  potest  esse  peccatum  aliquod 
hominis  viatoris  *,  cuius  liberum  arbitrium  fle-  •  d.  1019. 
xibile  est  ad  bonum  et  ad  malum.  Unde  dicere 
quod  aliquod  peccatum  sit  in  hac  vita  de  quo 
aliquis  poenitere  non  possit,  est  erroneum.  Primo 
quidem,  quia  per  hoc  tolleretur  libertas  arbitrii.  - 
Secundo,  quia  derogaretur  ^  virtuti  gratiae,  per  x. 

quam  moveri  potest  cor  cuiuscumque  peccatoris 
ad  poenitendum :  secundum  illud  Proverb.  xxi  * :  '  ^ers.  1. 
Cor  regis   in   manu  Dei ,   et  quocumque  voluerit 
vertet  illud. 

Quod  autem  secundo  modo  non  possit  per  ve- 
ram  poenitentiam  aliquod  peccatum  remitti,  est 
etiam  erroneum.  Primo   quidem,  quia  repugnat 
divinae  misericordiae ,   de  qua  dicitur,   loel  11*,  '  vers.  13. 
quod  benignus  et  misericors  est,  et  "^  multae  mi-  1 

sericordiae,  et  praestabilis  siiper  malitia.  Vincere- 
tur   quodammodo   enim  "  Deus   ab  homine,  si  ® 


3o8 


QUAESTIO  LXXXVI,  ARTICULUS  II 


*  Vers.  2. 


homo  peccatum  vellet  deleri,  quod  Deus  delere 
non  vellet.  -  Secundo,  quia  hoc  derogaret  vir- 
tuti  passionis  Christi,  per  quam  poenitentia  ope- 
ratur,  sicut  et  cetera  sacramenta :  cum  scriptum 
sit,  I  loan.  ii  *:  Ipse  est  propitiatio  pro  peccatis 
nostris :  non  solum  nostris,  sed  etiam  totius  mundi. 

Unde  simpliciter  dicendum  est  quod  omne 
peccatum  in  hac  vita  per  poenitentiam  '  deleri 
potest. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  Esau  non  vere 
poenituit.  Quod  patet  ex  hoc  quod  dixit:  Ve- 
nient  dies  luctus  patris  mei,  et  occidam  lacob  'fra- 
trem  meum  *. 

Similiter  etiam  nec  Antiochus  vere  poenituit. 
Dolebat  enim  de  culpa  praeterita  non  propter 
offensam  Dei,  sed  propter  infirmitatem  corpora- 
II Machab.cip.  Iqjj^  quam  patiebatur  *. 

:,  vers.  5  sqq.  "1  r  j     •n      J  u  A 

Ad  secundum  dicendum  quod  iUud  verbum  Au- 
gustini  sic  est  intelligendum :  Tanta  est  labes  il- 


*  G*n.  cap.  XXVII 
vers.  41. 


lius  peccati  ut  deprecandi  humilitatem  subire  non 
possit,  scilicet,  de  facili:  secundum  quod  dicitur 
ille  non  posse  sanari  qui  non  potest  de  facili 
sanari.  Potest  tamen  hoc  fieri  per  virtutem  di- 
vinae  gratiae,  quae  etiam  interdum  in  profun- 
dum  maris  convertit,  ut  dicitur  in  Psalmo  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod  illud  verbum  vel 
blasphemia  *  contra  Spiritum  Sanctum  est  finalis 
impoenitentia ,  ut  Augustinus  dicit,  in  libro  de 
Verbis  Domini  * :  quae  penitus  irremissibilis  est, 
quia  post  finem  huius  vitae  non  est  remissio 
peccatorum. 

Vel,  si  intelligatur  per  blasphemiam  Spiritus 
Sancti  peccatum  quod  fit  ex  certa  malitia,  vel 
etiam  ipsa  blasphemia  Spiritus  Sancti,  dicitur  non 
remitti,  scilicet  de  facili,  quia  tale  *  non  habet 
in  se  causam  excusationis ;  vel  quia  pro  tali  pec- 
cato  punitur  aliquis  et  in  hoc  saeculo  et  in  fu- 
turo;  ut  in  Secunda  Parte  *  expositum  est. 


"  Ps.  Lxvii,  vcrs. 
23. 

*  Cf.  ioc.  cit.  in 
arg.,  vers.  31. 


•  Serm.  LXXI, 
i\.deVerb.Dom. 
XI,  cap.xii,  XIII, 

XXI. 


•IIi'II>»,qu.xiv, 
art.  3. 


t)  poenitentiam.  -  veram  addit  tertia  praeter  b. 


x)  tale.  -  talis  F,  tale  peccatum  tertia. 


ARTICULUS  SECUNDUS 


•  Mag.  IV  Sent., 
dist.  IV,  cap.  His 
autem. 


Vcrs.  44. 


*  Vers.  8. 


UTRUM  SINE  POENITENTIA  PECCATUM  REMITTI  POSSIT 

Infra,  qu.  Lxxxvii,  art.  1;  IV  Sent.,  dist.  xiv,  qu.  11,  art.  5. 


•  I»  U",  qu.  cx, 


D  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod 
sine  poenitentia  peccatum  remitti  possit. 
Non  enim  est  minor  virtus  Dei  circa 
adultos  quam  circa  pueros.  Sed  pueris 

peccata  dimittit  sine  poenitentia.   Ergo  etiam  et 

adultis. 

2.  Praeterea,  Deus  virtutem  suam  sacramentis 
non  alligavit  *.  Sed  poenitentia  est  quoddam  sa- 
cramentum.  Ergo  virtute  divina  possunt  peccata 
sine  poenitentia  dimitti. 

3.  Praeterea,  maior  est  misericordia  Dei  quam 
misericordia  hominis.  Sed  homo  interdum  re- 
mittit  offensam  suam  homini  etiam  non  poeni- 
tenti :  unde  et  ipse  Dominus  mandat,  Matth.  v  * : 
Diligite  inimicos  vestros:  benefacite  his  qui  ode- 
runt  vos.  Ergo  multo  magis  Deus  dimittit  offen- 
sara  suam  hominibus  non  poeniteritibus. 

Sed  contra  est  quod  Dominus  dicit,  lerem. 
xviii  * :  Si  poenitentiam  egerit  gens  illa  a  malo 
quod  fecit,  agam  et  ego  poenitentiam  a  malo  quod 
cogitavi  ut  facerem  ei.  Et  sic  e  converso  videtur 
quod,  si  homo  poenitentiam  non  agat,  quod  Deus 
ei  non  remittat  offensam. 

Respondeo  dicendum  quod  impossibile  est  pec- 
catum  actuale  mortale  sine  poenitentia  remitti, 
loquendo  de  poenitentia  quae  est  virtus.  Cum 
enim  peccatum  sit  Dei  offensa,  eo  modo  Deus 
peccatum  remittit  quo  remittit  offensam  in  se 
commissam.  Offensa  autem  directe  opponitur 
gratiae:  ex  hoc  enim  dicitur  aliquis  alteri  esse 
offensus,  quod  repellit  eum  a  gratia  sua.  Sicut 
autem  habitum  est  in  Secunda  Parte  *,  hoc  in- 


terest  inter  gratiam  Dei  et  gratiam  hominis,  quod 
gratia  hominis  non  causat,  sed  praesupponit  bo- 
nitatem,  veram  vel  apparentem,  in  homine  grato : 
sed  gratia  Dei  causat  bonitatem  in  homine  grato, 
eo  quod  bona  voluntas  Dei,  quae  in  nomine 
gratiae  intelligitur,  est  causa  boni  "  creati.  Unde  " 

potest  contingere  quod  homo  remittat  offensam 
qua  offensus  est  alicui,  absque  aliqua  immuta- 
tione  voluntatis  eius :  non  autem  potest  contin- 
gere  quod  Deus  remittat  offensam  alicui  absque 
immutatione  voluntatis  eius.  Offensa  autem  pec- 
cati  mortalis  procedit  ex  hoc  quod  voluntas  ho- 
minis  est  aversa  a  Deo  per  conversionem  ad 
aliquod  bonum  commutabile.  Unde  requiritur 
ad  remissionem  divinae  offensae  quod  voluntas 
hominis  sic  immutetur  quod  convertatur  ad 
Deum,  cum  detestatione  praedictae  conversionis 
et  proposito  emendae.  Quod  pertinet  ad  ratio- 
nem  poenitentiae  secundum  quod  est  virtus.  Et 
ideo  impossibile  est  quod  peccatum  alicui  re- 
mittatur  sine  poenitentia  secundum  quod  est 
virtus. 

Sacramentum  autem  poenitentiae,  sicut  supra*  i^^a^d^^arL^"' 
dictum  est,  perficitur  per  of&cium  sacerdotis  li- 
gantis  et  solventis.  Sine  quo  potest  Deus  pecca- 
tum  remittere :  sicut  remisit  Christus  mulieri  adul- 
terae,  ut  legitur  loan.  viii  *,  et  peccatrici,  ut  le-  '  vers.  n. 
gitur  Luc.  VII  *.  Quibus  tamen  non  remisit  pec-  '  vers.  47,  48. 
cata  sine  virtute  poenitentiae :    nam,  sicut  Gre- 
gorius   dicit,  in  Homilia  *,  per  gratiam  traxit  P  J„"£y";,i^'^^"' 
intus,  scilicet  ad  poenitentiam,  quam  per  miseri-  ^ 

cordiam  suscepit  foris. 


a)  boni.  —  omnis  boni  F  et  tertia. 


I  p)  traxit.  -  traliit  BCDE. 


QUAESTIO  LXXXM,  ARTICULUS  II 


•   I"   11«",   qii. 
Lxxxii,  art.  t. 


Ad  primum  ergo  dicendum  quod  in  pueris  non 
est  nisi  peccatum  originale,  quod  non  consistit 
in  actuali  deordinatione  voluntatis,  sed  in  qua- 
dam  habituali  deordinatione  naturae ,  ut  in  Se- 
cunda  Parte  *  h&bitum  est.  Et  ideo  remittitur 
eis  peccatum  cum  habituali  immutatione  per  in- 
fusionem  gratiae  et  virtutum,  non  autem  cum 
actuali.  Sed  adulto  in  quo  sunt  actualia  peccata, 
quae  consistunt  in  deordinatione  actuali  volun- 
tatis.  non  remittuntur  peccata,  etiam  in  baptismo, 


3o9 

quod  fit  per 


sine  actuali  immutatione  voluntatis ; 
poenitentiam. 

Ad  secundum  digendum  quod  ratio  illa  proce- 
dit  de  poenitentia  secundum  quod  est  sacra- 
mentum. 

Ad  tertium  dicendum  quod  misericordia  Dei 
est  maioris  virtutis  quam  misericordia  hominis 
in  hoc,  quod  immutat  voluntatem  hominis  ad 
poenitendum:  quod  misericordia  hominis  facere 
non  potest. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


•  Supra,  qu, 
art.  2;   I» 
qu.  cx,  art, 


*  Cf.   ibid. 
secundum. 


•  Cf.  ibid. 


IN  articulo  secundo  quaestionis  octogesimaesextae,  circa 
illud,  Offensa  directe  opponitur  gratiae,  et  eius  ratio- 
nem,  Ex  hoc  enim  dicitur  aliquis  alteri  esse  offensus,  quod 
repellit  eum  a  gratia  sua,  dubium  occurrit.  Tum  quia 
falsum  est  oftensam  directe  opponi  gratiae:  cum  offensa 
t--v\,  sit  in  voluntate,  gratia  autem,  secundum  Auctorem  *,  in 
4.  '  essentia  animae.  Non  est  ergo  directe  oppositio,  sive  pri- 
vativa   sive  contraria:    cum   utraque   requirat   identitatem 

Cf.  num.  seq.      subiecti  *. 

,  Ad  Tum  quia  falsum  est  quod  assumitur  pro  ratione  *.  Nam 
ex  parte  offensi  haec  duo,  scilicet  esse  offensum  et  abiicere 
a  sua  gratia  offendentem,  nec  sunt  idem,  nec  secundum 
est  ratio  primi,  sed  primum  se  habet  ut  causa  secundi: 
ut  patet  in  exemplo.  Prius  enim  offendor  contumelia  a 
Petro,  et  ex  hac  denominor  offensus  passive;  deinde  per 
actum  propriae  voluntatis  meae  abiicio  Petrum  a  mea 
gratia  quia  prius  ofifendit  me :  ubi  manifeste  patet  non  ex 
hoc  dici  me  offensum  quia  abiicio  Petrum  a  mea  gratia; 
sed  e  contra,  causaliter  tamen ,  ideo  me  abiicere  Petrum 
a  mea  gratia  quia  offensus  sum. 

Tum  quia  haec  duo,  scilicet  esse  offensum  et  abiicere  a 
sua  gratia  offendentem,  non  sunt  inseparabihter  connexa  * : 
sed  stat  aliquem  esse  offensum,  et  tamen  non  abiicere  a 
sua  gratia  offendentem ;  ut  saepe  contingere  videtur  inter 
virum  et  uxorem  adulteram,  seu  inter  patrem  et  filium  in- 
gratum ;  offensi  enim  retinent  adhuc  uxorem  seu  fihum  in 
sua  gratia.  Ruit  ergo  fundamentum  hoc  in  Httera  positum. 

II.  Ad  hoc  dicitur  quod  offensa  potest  dupliciter  con- 
siderari.  Primo,  ex  parte  actus  quo  infertur  offensa.  Et 
sic  offensa  directe  opponitur  caritatis  rectitudini  in  actu 
debitae :  est  enim  deformitas  actus  privans  perfectione  ca- 
ritativa.  -  Alio  modo,  ex  parte  suppositi  offendentis:  per- 
sona  enim  est  quae  primo  offendit;  actus  autem  quo  of- 
fendit  quasi  instrumentum  personae  est.  Et  sic  proprie 
et  formaliter  consideratur  offensa.  Et  sic  oflfensa  directe 
opponitur  gratiae,  demeritorie  tamen.  Nam  offendens,  eo 
ipso  quod  offendit,  demeretur,  et,  quantum  in  se  est,  privat 
se  gratia  eius  quem  offendit.  Unde,  quia  offendens,  ut  sic, 
quantum  in  se  est  abiicit  a  se  gratiara  offensi,  recte  di- 
citur  quod  offensa  directe  gratiae  opponitur,  privative, 
demcritorie.  -  Ubi  etiam  videre  potes  salvari  identitatem 
subiecti  primi  denominati  tam  a  gratia  quam  ab  offensa: 
nam  persona  est  quae  primo  offendit,  et  quae  primo 
grata  est. 

Ad  secundum  vero  dicitur  quod  procedit  ex  malo  in- 
tellectu  litterae.  Aliud  est  enim,  formaliter  loquendo,  esse 
offensum  ab  aliquo :  et  aliud  est,  ultra  hoc  quod  est  esse 
offensum,  habere  se  ut  offensum.  Primum  enim,  scilicet 
esse  offensum,  nihil  ponit  aut  tollit  in  offenso,  sed  solam 
denominationem :  secundum  autem  addit  actum  quo  se 
habet  ut  offensus.  Obiectiones  igitur  secundo  et  tertio  loco 
inductae  acceperunt  esse  offensum  quoad  primum:  littera 
vero  utitur  esse  seu  dici  offensum  quoad  utrumque,  sci- 
licet  et  ad  esse  offensum  et  quoad  habere  se  ut  offensum. 
Constat  autem  quod  in  hoc  consistit  offensum  habere  se 
ut  offensum,  quod  abiicit  a  sua  gratia  offendentem:  quan- 
tumcumque  enim  offensus  quis  sit,  nisi  abiiciat  offenden- 


tem  a  sua  gratia,  non  se  habet  ut  offensus.  Et  ad  hoc 
forte  denotandum  usurpavit  Auctor  novam  constructionem 
grammaticaliter ,  dicens,  offensum  alteri  abiicere  eum  a 
sua  gratia :  dicendo  offensus  alteri,  intelligi  voluit,  habens 
se  ut  offensum  ad  alterum.  Et  iuxta  hunc  sensum  intel- 
lecta  littera  omnes  excludit  obiectiones :  quoniam  omnes 
in  aequivoco  laborant. 

Et  ex  hoc  sensu  patet  ratio  solutionis  ad  primum.  Nam 
offensa,  ut  sic,  meretur  ut  offensus  se  habeat  ut  offensus. 
Quod  nihil  aliud  est  quam  quod  offensus  repellat  a  sua 
gratia  offendentem. 

III.  In  eodem  articulo,  adverte  quod  dupliciter  loqui 
possumus  de  possibili  seu  impossibili  in  hac  materia,  dum 
dicitur  quod  impossibile  est  peccatum  alicui  remitti  sine 
poenitentiae  virtute,  et  similiter  quod  non  potest  contin- 
gere  quod  Deus  remittat  offensam  alicui  absque  immuta- 
tione  voluntatis  eius :  vel  de  possibili  secundum  poten- 
tiam  ordinariam ;  vel  de  possibili  secundum  potentiam  ab- 
solutam.  Et  si  quidem  sit  sermo  de  possibili  secundum 
potentiam  ordinariam,  nulla  relinquitur  difficultatis  diversa 
opinio :  omnes  enim  fatemur  quod  qui  creavit  te  sine  te, 
non  salvabit  te  sine  te  *. 

Sed  si  de  possibili  absolute  sit  sermo,  accedit  quaestio 
cum  Scoto ,  tractata  a  nobis  superius  in  Commentariis 
super  Primam  Secundae,  qu.  cxni,  art.  2  *.  Et  ideo  nunc 
repetendam  hanc  dif&cultatem  non  puto:  sed  pro  praesenti 
proposito  suf&cit  verificare  ea  quae  in  littera  dicuntur  se- 
cundum  possibile  vel  impossibile  penes  potentiam  ordi- 
nariam. 

IV.  In  eodem  articulo,  et  specialiter  in  responsione  ad 
primum,  pro  quanto  ad  omnem  remissionem  peccatorum 
actualium  actualis  immutatio  voluntatis  concurrens  attri- 
buitur  poenitentiae  etiam  in  baptismo ,  dubium  occurrit , 
quoniam  falsum  hoc  videtur.  Quia  propositum  emendae, 
in  qua  ratio  formalis  poenitentiae  dicitur  consistere  *,  non 
habet  locum  in  adulto  consequente  per  baptismum  ple- 
nam  remissionem  omnium  peccatorum :  quoniam,  ut  Am- 
brosius  docuit  *,  baptismus  omnia  condonat ,  nullumque 
luctum,  etc,  requirit. 

Ad  hoc  dicitur  quod  baptismus  non  praesupponit,  sed 
affert  secum  actum  poenitentiae  virtutis  perfectum.  Quo- 
niam,  sicut  baptismus  datur  in  remissionem  peccatorum, 
ita  qui  baptizatur  suscipit  illum  in  remissionem  peccato- 
rum  :  ac  per  hoc,  in  ipsa  susceptione  baptismi,  subiiciendo 
se  illi,  et  fatetur  se  peccasse,  et  detestatur  priorem  vitam 
moriendo  illi,  et  subiicit  se  Deo  ut  novum  Christi  mem- 
brum.  Et  quia  hoc  totum  eligit  in  remissionem  peccato- 
rum,  evidenter  constat  inter\^enire  in  baptismo  propositum 
emendae,  non  futurae,  sed  praesentis,  quae  magis  voluntas 
ac  electio  emendae  dicenda  est:  eligere  siquidem  haec  in 
remissionem  peccatorum  est  eligere  emendam  pro  peccatis 
quoad  culpam  et  quoad  poenam  ratione  tanti  beneficii 
quantum  est  baptisma.  Non  igitur  est  intelligendum  ba- 
ptismum  omnia  condonare  sic  quod  nullum  actum  in 
adulto  requirat:  sed  sic  quod  opportunos  actus  secum 
affert,  nec  eget  adminiculo  alieno.  Et  hic  est  optimus 
modus  omnia  condonandi. 


*  Aug.  Serm. 
CLXIX,  al.  de 
Verb.  Apostol. 
XV,  cap.  XI. 

*  Comm. 
VIII  sqq. 


num. 


*  Cf.  qu.  LxxxT, 
art.  2,  3. 


*  Comment.  in 
Ep.  ad  Rom., 
aa  cap.  xi,  vers. 
29.  -  Inter  Opp. 
Ambros. 


3io 


QUAESTIO  LXXXVI,  ARTICULUS  III 


ARTICULUS  TERTIUS 

UTRUM  POSSIT  PER  POENITENTIAM  UNUM  PECCATUM  SINE  ALIO  REMITTI 

I»  II^",  qu.  Lxxiii,  art.   i;  IV  Sent.,  dist.  xv,  qu.  i,  art.  3,  qu»  i;  dist.  xviii,  qu.  ii,  art.   5,  qu''   3,  ad  i. 


Vers.  7. 
s 


•Lib.I.hom.X.- 
a.can.PluilDo. 
minuSjdePoenil. 
dist.  III. 


*  Serm.  XVIII 
(post  Comm.  in 
vers.  136).  -  Cf. 
can.  Prima  con- 
solatio,  de  Poe- 
nit.,  dist.  III. 


•   I»  II",   qu. 
Lxxiii,  art.  1. 


Vers.  3. 


'DeVeraetFalsa 
Poenit.,cap.ix.- 
Inter  Opp.  Aug. 


iD  TERTiUM  sic  PROCEDITUR.  Videtur  quod 
possit  per  poenitentiam  unum  pecca- 
*tum  sine  alio  remitti.  Dicitur  enim 
(Amos  IV  *:  Phii  "  super  unam  civitatem, 
et  super  alteram  non  plui:  pars  una  compluta  est, 
et  pars  super  quam  non  plui,  aruit.  Quod  expo- 
nens  Gregorius,  super  E{ech.  *,  dicit:  Cum  ille 
qui  proximum  odit  ab  aliis  vitiis  se  corrigit,  una 
et  eadem  civitas  ex  parte  compluitur,  et  ex  parte 
arida  manet:  quia  sunt  qui,  cum  quaedam  vitia 
resecant,  in  aliis  graviter  perdiirant.  Ergo  potest 
unum  peccatum  per  poenitentiam  remitti  sine 
alio. 

2.  Praeterea,  Ambrosius  dicit,  super  P  Beati 
immaculati  *:  Prima  consolatio  est,  quia  non  ob- 
liviscitur  misereri  Deus:  secunda  per  punitionem, 
ubi,  et  si  Jides  desit,  poena  satisfacit  et  relevat. 
Potest  ergo  aliquis  relevari  ab  aliquo  peccato 
manente  peccato  infidelitatis. 

3.  Praeterea,  eorum  quae  non  necesse  est 
esse  simul,  unum  potest  auferri  sine  alio.  Sed 
peccata,  ut  in  Secunda  Parte  *  habitum  est,  non 
sunt  connexa,  et  ita  unum  eorum  potest  esse 
sine  alio.  Ergo  unum  eorum  potest  remitti  sine 
alio  per  poenitentiam. 

4.  Praeterea  ,  peccata  sunt  debita  quae  nobis 
relaxari  petimus  cum  dicimus  in  oratione  Domi- 
nica:  Dimitte  nobis  debita  nostra.  Sed  homo  quan- 
doque  dimittit  debitum  unum  sine  alio.  Ergo 
etiam  Deus  per  poenitentiam  dimittit  unum  pec- 
catum  sine  alio. 

5.  Praeterea,  per  dilectionem  Dei  relaxantur 
hominibus  peccata :  secundum  illud  lerem.  xxxi  * : 
In  caritate  perpetua  dilexi  te:  ideo  attraxi  te  mi- 
serans.  Sed  nihil  prohibet  quin  Deus  diligat  ho- 
minem  quantum  ad  unum,  et  sit  ei  offensus 
quantum  ad  aliud :  sicut  peccatorem  diligit  quan- 
tum  ad  naturam ,  odit  autem  quantum  ad  cul- 
pam.  Ergo  videtur  possibile  quod  Deus  per  poe- 
nitentiam  remittat  unum  peccatum  sine  alio. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  in  libro 
de  Poenitentia  *:  Sunt  plures  quos  poenitet  peccasse, 
sed  non  omnino,  reservantes  sibi  quaedam  in  qui- 
bus  delectentur ,  non  animadvertentes  Dominum 
simul  mutum  et  surdum  a  daemonio  liberasse, 
per  hoc  docens  nos  nunquam  nisi  de  omnibus 
sanari. 

Respondeo  dicendum  quod  impossibile  est  per 
poenitentiam  unum  peccatum  sine  alio  remitti. 
Primo  quidem,  quia  peccatum  remittitur  inquan- 
tum  tollitur  Dei  offensa   per  gratiam :    unde   in 


D.  1013. 
Art.  praeced. 


Vers.  4. 


*  I.0C.  cit.  in  arg. 
Sed  cont.  -  Cf. 
can.Suntplures, 
de  Poenii.,  dist. 
III. 


Secunda  Parte  *  habitum  est  quod  nullum  pec-  ■  i»  ii",  qu.  cix, 

.     .       .  •  /".  art.  7;  qu.  cxiii, 

catum   potest  remitti  sine  gratia.    Omne  autem  an.  2. 
peccatum  mortale  contrariatur  gratiae,  et  excludit 
eam.  Unde  impossibile  est  quod  unum  peccatum 
sine  alio  remittatur  *. 

Secundo  quia,  sicut  ostensum  est  *,  peccatum 
mortale  non  potest  sine  vera  poenitentia  remitti, 
ad  quam  pertinet  deserere  peccatum  inquantum 
est  contra  Deum.  Quod  quidem  est  commune 
omnibus  peccatis  mortalibus.  Ubi  autem  eadem 
ratio  est,  et  idem  effectus.  Unde  non  potest  esse 
vere  poenitens  qui  de  uno  peccato  poenitet  et 
non  de  alio.  Si  enim  displiceret  ei  illud  pecca- 
tum  quia  "f  est  contra  Deum  super  omnia  dile- 
ctum,  quod  requiritur  ad  rationem  verae  poeni- 
tentiae,  sequeretur  quod  de  omnibus  peccatis 
poeniteret.  Unde  sequitur  quod  impossibile  sit 
unum  peccatum  remitti  ^  sine  alio. 

Tertio ,  quia  hoc  esset  contra  perfectionem 
misericordiae  Dei,  cuius  perfecta  sunt  opera,  ut 
dicitur  Deut.  xxxii  *.  Unde  cuius  miseretur ,  to- 
taliter  miseretur.  Et  hoc  est  quod  Augustinus 
dicit,  in  libro  de  Poenitentia  * :  Quaedam  impietas 
infidelitatis  est  ab  illo  qui  iustus  et  iustitia  est,  di- 
midiam  sperare  r>eniam. 

Ad  pri.mum  ergo  dicendum  quod  verbum  illud 
Gregorii  non  est  intelligendum  quantum  ad  re- 
missionem  culpae,  sed  quantum  ad  cessationem 
ab  actu:  quia  interdum  ille  qui  plura  peccata 
consuevit  committere,  deserit  ^  unum,  non  tamen 
aliud.  Quod  quidem  fit  auxilio  divino,  quod  ta- 
men  non  pertingit  usque  ad  remissionem  culpae. 
-  Ad  secundum  dicendum  quod  in  verbo  illo  Am- 
brosii  fides  non  potest  accipi  qua  creditur  in 
Christum :  quia,  ut  Augustinus  dicit,  super  illud 
loan.  XV  *,  Si  non  venissem  et  locutus  eis  non  fuis- 
sem,  peccatum  non  haberent,  scilicet  mfidehtatis:  tract.  lxxxix. 
Hoc  enim  est  peccatum  quo  tenentur  cuncta  pec- 
cata.  Sed  accipitur  fides  pro  conscientia:  quia 
interdum  per  poenas  quas  quis  patienter  sustinet, 
consequitur  remissionem  peccati  cuius  conscien- 
tiam  non  habet. 

Ad  tertium  dicendum  quod  peccata,  quamvis 
non  sint  connexa  quantum  ad  conversionem  ad 
bonum  commutabile,  sunt  tamen  connexa  quan- 
tum  ad  aversionem  a  bono  incommutabili ,  in 
qua  conveniunt  omnia  peccata  mortalia.  Et  ex 
hac  parte  habent  rationem  offensae,  quam  opor- 
tet  per  poenitentiam  tolli. 

Ad  quartum  dicendum  quod  debitum  e.xterioris 
rei ,  puta  pecuniae ,  non  contrariatur  amicitiae , 


'  Vers.  22 
loan.    Evan 


-  In 


a)  Plui.  -  P;  Pluit.  Ita  secundo  et  tertio  loco,  sed  DpCG  om.  pars   ] 
una...  plui. 

P)  super.  -  super  psalmum  BEF,  super  illum  psalmum  ed.  a.  Post 
immaculati  addit  in  via  tertia  praeter  I. 


T)  displiceret...  quia.  -  Tertia;  displicet...  quod. 
3)  remitti.  —  per  poenitentiam  remitti  tertia. 
e)  deserit.  -  Tertia  (dixerit  scrihit  I);  desinit. 


I 


I 


QUAESTIO  LXXXVI,  ARTICULUS  IV 


3ii 


ex  qua  debitum  remittitur.  Et  ideo  potest  unum 
dimitti  sine  alio.  Sed  debitum  culpae  contraria- 
tur  amicitiae.  Et  ideo  una  culpa  vel  offensa  non 
remittitur  sine  altera.  Ridiculum  etiam  videretur 
quod  ^-  aliquis  ab  homine  veniam  peteret  de  una 
offensa  et  non  de  alia. 

Ad  quintum  dicendum  quod  dilectio  qua  Deus 


diligit  hominis  naturam,  non  ordinatur  ad  bonum 
gloriae ,  a  qua  impeditur  homo  per  quodlibet 
mortale  peccatum.  Sed  dilectio  gratiae,  per  quam 
fit  remissio  peccati  mortalis,  ordinat  hominem 
ad  vitam  aeternam:  secundum  illud  Rom.vi*: 
Gratia  Dei  vita  aeterna.  Unde  non  est  similis 
ratio. 


X,)  etiam   videretur  quod.  -  Ed.  a;   etiam   videretur  quod  etiam  ADE,  videretur  quod  etiam  BCHic,  enim  videretur  (videtur  PF)  quod 
etiam  PFGI.  -  aliquis  post  liomine  ponit  P,  om.  cetera  tertia. 


ARTICULUS  QUARTUS 

UTRUM,  REMISSA  CULPA  PER  POENITENTIAM,  REMANEAT  REATUS  POENAE 

I*  11"*,  qu,  Lxixvii,  art.  6;  IV  Sent.,  dist.  xiv,  qu.  ii,  art.  i,  qu"  2;  III  Cont.  Gent.,  cap.  clviii;  Ad  Rom.,  cap.  xi,  lect.  iv. 


Vers.  23. 


Vers. 


15  sqq. 


*  Vers.  25. 


"  Qu.  xLviii,  art. 
3;qu.  xLix,  art.3. 


Vers. 


13,  14. 


*  V-  II",    qu. 
Lxxxvii,  art.  4. 


»D  QUARTUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod, 
remissa  culpa  per  poenitentiam ,  non 
*remaneat  reatus  poenae.  Remota  enim 
j^causa,  removetur  effectus.  Sed  culpa 
est  causa  reatus  poenae :  ideo  enim  est  aliquis 
dignus  poena  quia  culpam  commisit.  Ergo,  re- 
missa  cuipa,  non  potest  remanere  reatus  poenae. 

2.  Praeterea,  sicut  Apostolus  dicit,  Rotn.v*, 
donum  Christi  est  efficacius  quam  peccatum.  Sed 
peccando  homo  simul  incurrit  culpam  "  et  poenae 
reatum.  Ergo  multo  magis  per  donum  gratiae 
simul  remittitur  culpa  et  tollitur  poenae  reatus. 

3.  Praeterea,  remissio  peccatorum  fit  in  poe- 
nitentia  per  virtutem  passionis  Christi :  secundum 
iliud  Rom.  iii  *:  Qiiem  proposuit  Deiis  propitiato- 
rem  per  fidem  in  sanguine  ipsius,  propter  remis- 
sionem  praecedentium  delictorum.  Sed  passio  Chri- 
sti  sufficienter  est  satisfactoria  pro  omnibus  pec- 
catis ,  ut  supra  *  habitum  est.  Non  ergo  post 
remissionem  culpae  remanet  aliquis  reatus  poenae. 

Sed  contra  est  quod,  II  Reg.  xii  *,  dicitur  quod, 
cum  David  poenitens  dixisset  ad  Nathan,  Peccavi 
Domino,  dixit  Nathan  P  ad  illum:  Dominus  quo- 
que  transtulit  peccatum  tuum :  non  tnorieris.  Ve- 
runtamen  Jilius  qui  tiatus  est  tibi,  morte  morietur: 
quod  fuit  in  poenam  praecedentis  peccati,  ut  ibi- 
dem  dicitur.  Ergo,  remissa  culpa,  remanet  reatus 
alicuius  poenae. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  in  Secunda 
Parte  *  habitum  est,  in  peccato  mortali  sunt  duo : 
scilicet  aversio  ab  incommutabili  bono,  et  con- 
versio  ad  commutabile  bonum  inordinata.  Ex 
parte  igitur  aversionis  ab  incommutabili  bono, 
consequitur  peccatum  mortale  reatus  poenae  ae- 
ternae  :  ut  qui  contra  aeternum  bonum  peccavit, 
in  aeternum  puniatur.  Ex  paite  etiam  conver- 
sionis  ad  bonum  commutabiie ,  inquantum  est 
inordinata,  consequitur  peccatum  mortale  reatus 
alicuius  poenae:  quia  inordinatio  culpae  non 
reducitur  ad  ordinem  iustitiae  nisi  per  poenam ; 


iustum  est  enim  ut  qui  voluntati  suae  plus  in- 
duisit  quam  debuit,  contra  voluntatem  suam  ali- 
quid  patiatur,  sic  enim  erit  aequalitas;  unde  et 
Apoc.  xviii  *  dicitur :  Quantum  glorificavit  se  et  '  vers.  7. 
in  deliciis  fuit,  tantum  date  illi  tormentum  et  lu- 
ctum.  Quia  tamen  conversio  ad  bonum  commu- 
tabile  finita  est,  non  habet  ex  hac  parte  pecca- 
tum  mortale  ^^  quod  debeatur  ei  poena  aeterna.  t 

Unde,  si  sit  inordinata  conversio  ad  bonum  com- 
mutabile  sine  aversione  a  Deo,  sicut  est  in  pec- 
catis  venialibus  * ,  non   debetur  peccato   poena  *  d.  259. 
aeterna,  sed  temporalis. 

Quando  igitur  per  gratiam  remittitur  culpa,  tolli- 
tur  aversio  animae  a  Deo,  inquantum  per  gratiam 
anima  Deo  coniungitur.  Unde  et  per  consequens 
simul  tollitur  reatus  poenae  aeternae.  Potest  ta- 
men  remanere  reatus  alicuius  poenae  temporalis. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  culpa  mortalis 
utrumque  habet,  et  aversionem  a  Deo  et  con- 
versionem  ad  bonum  creatum :  sed,  sicut  in  Se- 
cunda  Parte  *  habitum  est,  aversio  a  Deo  est 
ibi  sicut  formale,  conversio  autem  ad  bonum 
creatum  est  ibi  sicut  materiale.  Remoto  autem 
formali  cuiuscumque  rei,  tollitur  species:  sicut, 
remoto  rationali,  tollitur  species  humana.  Et  ideo 
ex  hoc  ipso  dicitur  culpa  mortalis  remitti,  quod 
per  gratiam  tollitur  aversio  mentis  a  Deo,  simul 
cum  reatu  poenae  aeternae.  Remanet  tamen  id 
quod  est  materiale,  scilicet  inordinata  conversio 
ad  bonum  creatum.  Pro  qua  debetur  reatus  poe- 
nae  temporalis  *. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  sicut  in  Secunda 
Parte  *  habitum  est,  ad  gratiam  pertinet  operari 
in  homine  iustificando  ^  a  peccato,  et  cooperari 
homini  ad  recte  operandum.  Remissio  igitur  cul- 
pae  et  reatus  poenae  aeternae  pertinet  ad  gratiam 
operantem:  sed  remissio  reatus  poenae  tempo- 
ralis  pertinet  ad  gratiam  cooperantem,  inquan- 
tum  scilicet  homo,  cum  auxilio  divinae  gratiae, 
patienter   poenas  tolerando,   absolvitur  etiam  a 


•i»m' 

art.  6. 


',  qu.  Lxxi, 


*  I"  H",  qu.  cxi, 
art.  2. 


a)  culpam.  -  Tertia;  peccatum. 

fi)  Peccavi  Domino,  dixit  Nathan.  -  F  et  tertia;  Peccavi  Domino 
dixit  quoque  Nathan  sB  manu  non  antiqua,  om.  ceteri. 
T)  mortale.  -  Om.  tertia  praeter  I. 


0)  temporalis.  -  sBE  et  tertia  praeter  I ;  (non  debetur...)  aeternae 
sed  temporalis  F,  aeternae  ceteri. 

e)  iustijicando.  -  ipsum  addunt  PFIsG. 


3l2 


QUAESTIO  LXXXVI,  ARTICULUS  V 


reatu  poenae  temporalis.  Sicut  igitur  prius  est 
effectus  gratiae  operantis  quam  cooperantis,  ita 
etiam  prius  est  remissio  culpae  et  poenae  aeter- 
nae  quam  plena  absolutio  a  poena  temporali: 
utrumque  enim  est  a  gratia,  sed  primum  a  gratia 
sola,  secundum  exgratia  et  ex  libero  arbitrio. 
Ad  tertium  dicendum  est  quod  passio  Christi 
de  se  suffiiciens  est  ad  tollendum  omnem  reatum 
poenae  non  solum  aeternae,  sed  etiam  tempo- 
ralis:  et  secundum  modum  quo  homo  partici- 
pat  virtutem  passionis  Christi,  percipit  etiam  ab- 
solutionem  a  reatu  poenae.  In  baptismo  autem 


homo  participat  totaliter  virtutem  passionis  Chri- 
sti  S  utpote  per  aquam  et  Spiritum  Christo  com- 
mortuus  peccato  et  in  eo  regeneratus  ad  novam 
vitam  *.  Et  ideo  in  baptismo  homo  consequitur 
remissionem  reatus  totius  poenae.  In  poenitentia  =*? 
vero  consequitur  virtutem  passionis  Christi  se- 
cundum  modum  propriorum  actuum,  qui  sunt 
materia  poenitentiae ,  sicut  aqua  baptismi,  ut 
supra  *  dictum  est.  Et  ideo  non  statim  per  pri- 
mum  actum  poenitentiae ,  quo  remittitur  culpa, 
soivitur  reatus  totius  poenae,  sed  completis  omni- 
bus  poenitentiae  actibus. 


*  loan.  cap.  iii, 

vers  j;AdRom., 

vers.  4 


'  Qu.Lxxxiv,art. 
I,  ad  1. 


'Z)  passionis  Christi.  —  Om.  CE. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


IN  articulo  quarto  eiusdem  quaestionis,  in  responsione  ad 
primum,  pro  quanto  ibi  dicitur  quod,  remisso  peccato 
mortali,  remanet  inordinata  conversio  ad  commutabile  bo- 
niim,  pro  qua  debetur  reatus  poenae  temporalis,  adverte 
sententiam  hanc  intelligi  de  possibili,  et  quoad  inordina- 
tionem.  Non  enim  necesse  est  remanere  huiusmodi  con- 
versionem,  sed  potest  simul  totum  tolli.  Et  similiter,  dato 
quod  non  totum  sit  sublatum,  non  est  necesse  remanere 
ipsam  conversionem :  sed  inordinationem  quae  fuit  ipsius 
conversionis.    Potest  enim  qui  peccato  avaritiae  deliquit, 


ante  remissionem  peccati,  dimissis  avaritiae  actibus  et  in- 
clinationibus,  in  oppositos  actus  converti.  Et  tunc  apparet 
quod,  adveniente  gratia  remittente  peccatum  prioris  ava- 
ritiae,  non  remanet  conversio  illius  habitualis  ad  commu- 
tabile  bonum :  sed  inordinatio  ipsius  incursa,  per  poenjmi 
temporalem  ordinanda.  Ratione  siquidem  ilUus  inordina- 
tionis,  remanet  reatus  poenae  temporaUs  tandiu  quous- 
que  culpabilis  inordinatio  ordinata  suiScienter  fuerit  per 
poenam. 


ARTICULUS  QUINTUS 

UTRUM,  REMISSA  CULPA  MORTALI,  TOLLANTUR  OMNES  RELIQUIAE  PECCATI 

Infra,  qu.  Lxxxix,  art.  i,  ad  3;  II  Sent.,  dist.  xxxii,  qu.  i,  art.  i  ;  IV,  dist.  xiv,  qu.  ii,  art.  i,  qu*  3. 


'DeVeraetFalsa 

Poenit..  cap.  ix.  - 

Inter  Opp.  Aug. 

a 


D  QuiNTUM  sic  PROCEDITUR.  Videtur  quod, 
remissa  culpa  mortali,  toUantur  omnes 
reliquiae  peccati.  Dicit  enim  Augusti- 
nus,  in  libro  de  Poenitentia  *:  Nun- 
qiiam  "  Dominus  aliquem  sanavit  quem  omnino 
non  liberavit:  totum  enim  hominem  sanavit  in 
Sabbato,  quia  corpus  ab  omni  infirmitate,  et  ani- 
mam  ab  omni  contagione.  Sed  reliquiae  peccati 
pertinent  ad  infirmitatem  peccati.  Ergo  non  vi- 
detur  possibile  quod,  remissa  culpa,  remaneant 
reliquiae  peccati. 

2.  Praeterea,  secundum  Dionysium,  iv  cap.  de 
s.Th.iect.xvi.  j)ip  ]\[om.  *,  bonum  est  efficacius  quam  malum: 

quia  malum  non  agit  nisi  in  virtute  boni.   Sed 
homo  peccando  simul  totam  infectionem  peccati 
P  contrahit  ^.   Ergo  multo  magis  poenitendo  libe- 

ratur  etiam  ab  omnibus  peccati   reliquiis. 

3.  Praeterea,  opus  Dei  est  efficacius  quam 
opus  hominis.  Sed  per  exercitium  humanorum 
operum  ad  bonum  toUuntur  reliquiae  peccati 
contrarii.  Ergo  multo  magis  tolluntur  per  remis- 
sionem  culpae,  quae  est  opus  Dei. 

Sed  contra  est  quod  Marci  viii  *  legitur  quod 
caecus  illuminatus  a  Domino,  primo  restitutus 
est  ad  imperfectum  visum,  unde  ait,    Video  ho- 


Vers.  22  sqq. 


a)  Nunquam.  -  Fa  et  tertia;    Nunquam    enim. 
omni,  et  corpus  ab  tertia. 

P)  contrahit.  -  incurrit  PFI. 

Y)  ambulare.  -  ambulantes  tertia. 


Pro    corpus    ab 


mines  velut  arbores  ambulare  f ;  deinde  restitutus 
est  perfecte ,  ita  ut  videret  clare  omnia.  Illumi- 
natio  autem  caeci  significat  liberationem  pecca- 
toris.  Post  primam  ergo  ^  remissionem  culpae, 
qua  peccator  restituitur  ad  visum  spiritualem, 
adhuc  remanent  in  eo  reliquiae  aliquae  peccati 
praeteriti. 

Respondeo  dicendum  quod  peccatum  mortale 
ex  parte  conversionis  inordinatae  ad  bonum  com- 
mutabile  quandam  dispositionem  causat  in  anima ; 
vel  etiam  habitum ,  si  actus  frequenter  iteretur. 
Sicut  autem  dictum  est  *,  culpa  mortalis  peccati 
remittitur  inquantum  tollitur  per  gratiam  aversio 
mentis  a  Deo.  Sublato  autem  eo  quod  est  ex 
parte  aversionis,  nihilominus  remanere  potest  id 
quod  est  ex  parte  conversionis  inordinatae:  cum 
hanc  contingat  esse  sine  illa  *,  sicut  prius  **  di- 
ctum  est.  Et  ideo  nihil  prohibet  quin,  remissa 
culpa,  remaneant  dispositiones  ex  praecedentibus 
actibus  causatae,  quae  dicuntur  peccati  reliquiae. 
Remanent  tamen  debilitatae  et  diminutae,  ita 
quod  homini  non  dominentur.  Et  hoc  '  magis 
per  modum  dispositionum  quam  per  modum 
habituum:  sicut  etiam  remanet  fomes  post  ba- 
ptismum. 


3)  Post  primam  ergo.  -  Alias  post  poenitentiam  ergo  etcet.  margo 
P;  ex  quo  dele  cet,,  quod  in  antiquiorum  editionum  raargine  non  in- 
venitur. 

e)  Et  hoc.  -  Om.  I  et  per  Alias  margo  P. 


Art.  4,  ad  1. 


U,  259. 
Loc.  cit. 


QUAESTIO  LXXXVI,  ARTICULUS  VI 


3i3 


•  Vers.  39 
Matth.  cap.  viii, 
vers.  15, 


Ad  primum  ergo  dicendum  quod  Deus  totum  ho- 

minem  perfecte  curat:  sed  quandoque  subito,  si- 

cut  socrum  Petri  statim  restituit  perfectae  sanitati, 

cf.  ita  ut  surgens  ministraret  ei,  ut  legitur  Luc.  iv  * ; 

quandoque  autem  successive,  sicut  dictum  est  de 

•  vid.  arg.  sed  cacco  illumiuato,  Marci  viii  *.  Et  ita  etiam  spiritua- 

contra.-  Lx.  qii.  '  .  ^    . 

xLiv,  art.3,ad2.  liter  quaudoque  tanta  commotione  convertit  cor 
hominis  ut  subito  perfecte  consequatur  sanitatem 
spiritualem,  non  solum  remissa  culpa,  sed  sublatis 
omnibus  peccati  reliquiis :  ut  patet  de  Magdalena, 

•  vers.  47  sqq.    Luc.vii*.  Quandoquc  autem  prius  remittit  culpam 

per  gratiam  operantem,   et  postea  per  gratiam 
cooperantem  successive  toilit  peccati  reliquias. 


Ad  secundum  dicendum  quod  peccatum  '^  etiam  ^ 

quandoque  statim  inducit  debilem  dispositio- 
nem,  utpote  per  unum  actum  causatam:  quan- 
doque  autem  fortiorem,  causatam  '>  per  multos  n 

actus. 

Ad  tertium  dicendum  quod  uno  actu  humano 
non  tolluntur  omnes  reliquiae  peccati:  quia,  ut 
dicitur   in  Praedicamentis  *,  pravus,  ad  meliores  '^mw.categ., 

II  «  1  !■  f        .f  cap.  VIII,  vers.  17. 

exercitationes  deductus  ,  ad  modtcum  aliquid  pro-  9 

ficiet,  ut  melior  sit:  multiplicato  autem  exercitio, 
ad  hoc  pervenit  ut  sit  bonus  virtute  acquisita. 
Hoc  autem  multo  efftcacius  facit  divina  gratia, 
sive  uno  sive  pluribus  actibus. 


C)  peccatum.  —  PlsG  et  c;  peccatum  post  baptismum  F,  poeni- 
tentiam  b,  post  baptismum  ceteri. 

r,)  fortiorem,  causatam.  -  FsE  et  tertia;  fortiorem  utpote  causatam 
ed.  a,  fortior  est  causativa  ceteri. 


0)  deductus.  —  Tertia;  perductus. 
faciet  ceteri. 


proficiet   tertia;  pro/iceret  F, 


ARTICULUS  SEXTUS 

UTRUM  REMISSIO  CULPAE  SIT  EFFECTUS  POENITENTIAE  SECUNDUM  QUOD  EST  VIRTUS 

IV  Sent.,  dist.  xiv,  qu.  ii,  art.   i,  qu*  i  ;  Qq.  Dispp.  de  Verit.,  qu.  xxviii,  art.  8,  ad  2;  Quodl.  IV,  qu.  vii,  art.   1. 


'•  Vcrs.  22. 


*  Art.  4. 

qu.  Lxii,  art.  5' 


*  Art.  2;  qii. 
Lxxxiv,  art.  5, 
ad  3. 


>d  sextum  sic  proceditur.  Videtur  quod 

remissio  culpae  non  sit  effectus  poeni- 

'tentiae  secundum  quod  est  virtus.  Di- 

^citur  enim  poenitentia  virtus  secundum 

quod  est  principium  humani  actus.  Sed  humani 

actus    non    operantur    ad    remissionem    culpae, 

quae  est  effectus  gratiae  operantis.  Ergo  remis- 

sio  culpae  non  est  effectus  poenitentiae  secundum 

quod  est  virtus. 

2.  Praeterea,  quaedam  aliae  virtutes  sunt  ex- 
cellentiores  poenitentia.  Sed  remissio  culpae  non 
dicitur  effectus  alicuius  alterius  virtutis.  Ergo 
etiam  non  est  effectus  poenitentiae  secundum 
quod  est  virtus. 

3.  Praeterea,  remissio  culpae  non  est  nisi  ex 
virtute  passionis  Christi :  secundum  illud  Heb.  ix*: 
Sine  sanguinis  effusione  non  fit  remissio.  Sed  poe- 
nitentia  inquantum  est  sacramentum,  operatur  in 
virtute  passionis   Christi,    sicut   et  cetera   sacra- 

^  r,  menta,  ut  ex  supra  *  dictis  patet.  Ergo  remis- 
sio  culpae  non  est  effectus  poenitentiae  inquan- 
tum  est  virtus,  sed  inquantum  est  sacramentum. 

Sed  contra  ,  illud  est  proprie  causa  alicuius 
sine  quo  esse  non  potest :  omnis  enim  effectus 
dependet  a  sua  causa.  Sed  remissio  culpae  potest 
esse  a  Deo  sine  poenitentiae  sacramento,  non 
autem  sine  poenitentia  secundum  quod  est  virtus, 
ut  supra  *  dictum  est.  Unde  et  ante  sacramenta 
novae  legis  poenitentibus  Deus  peccata  remitte- 
bat.  Ergo  remissio  culpae  est  '  effectus  poeni- 
tentiae  secundum  quod  est  virtus. 

Respondeo  dicendum  quod  poenitentia  est  vir- 
tus  secundum  quod  est  principium  quorundam 


actuum  humanorum.  Actus  autem  humani  qui 
sunt  ex  parte  peccatoris,  materialiter  se  habent 
in  sacramento  poenitentiae.  Omne  autem  sacra- 
mentum  producit  effectum  suum  non  solum  vir- 
tute  formae,  sed  etiam  virtute  materiae:  ex  utro- 
que  enim  est  unum  sacramentum ,  ut  supra  *  \P-^-  "•  "'•  ^' 
habitum  est.  Unde,  sicut  remissio  culpae  fit  in 
baptismo  non  solum  virtute  formae  ?,  ex  qua  et  ? 

ipsa  aqua  virtutem  recipit;  ita  etiam  remissio 
culpae  est  effectus  poenitentiae,  principalius  qui- 
dem  ex  virtute  clavium,  quam  ^  habent  ministri,  t 

ex  quorum  parte  accipitur  id  quod  est  formale 
in  hoc  sacramento,  ut  supra*  dictum  est;  secun-  *Qiii-xxxiv,art. 
dario  autem  ex  vi  actuum  poenitentis  pertinen- 
tium  ad  virtutem  poenitentiae ,  tamen  prout  hi 
actus  aliqualiter  ordinantur  ad  claves  Ecclesiae. 
Et  sic  patet  quod  remissio  culpae  est  eftectus 
poenitentiae  secundum  quod  est  virtus :  princi- 
palius  tamen  secundum  quod  est  sacramentum. 
Ad  primum  ergo  dicendum  quod  effectus  gra- 
tiae  operantis  est  iustificatio  impii,  ut  in  Secunda 
Parte  *  dictum  est.    In  qua ,    ut  ibidem  dictum  '  i°  "*'•  i"-  <^'. 

':        '  .  .  .       .        art.  j ;  qu.  cxiii. 

est,  non  solum  est  gratiae  mfusio  et  remissio 
culpae,  sed  etiam  motus  liberi  arbitrii  in  Deum, 
qui  est  actus  fidei  formatae,  et  motus  liberi  ar- 
bitrii  in  peccatum,  qui  est  actus  poenitentiae.  Hi 
tamen  actus  humani  sunt  ibi  ut  effectus  gratiae 
operantis  simul  producti  cum  remissione  culpae. 
Unde  remissio  culpae  non  fit  sine  actu  poeni- 
tentiae  virtutis,  licet  sit  effectus  gratiae  ope- 
rantis. 

Ad  secundum  dicendum  quod  in   iustificatione 
impii  non  solum  est  actus  poenitentiae,  sed  etiam 


o)  est.  -  praecipue  addit  tertia. 

[1)  formae.  -  sed  etiam  virtute  materiae  scilicet  aquae  principalius 
tamen  virtute  formae  addunt  PIsG. 

SuMMAK  TiiEOL.  D.  Thomae  T.  IX. 


■f)  quam.  -  quas  tertia. 


40 


3i4 


QUAESTIO  LXXXVI,  ARTICULUS  VI 


•R«p.  «d2;i«  actus  fidei,   ut  dictum  est  *.    Et  ideo  remissio 
art.V''"'  "'"'  culpae   non  ponitur  effectus  solum  poenitentiae 
virtutis:  sed  principalius  fidei  et  caritatis. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ad  passionem  Chri- 
sti  ordinatur  actus  poenitentiae  virtutis  et  per  fi- 
dem  et  per  ordinem  ad  claves  Ecclesiae.  Et  ideo 
utroque  modo  causat  remissionem  culpae  virtute 
passionis  Christi. 

Ad  id  autem  quod  in  contrarium  obiicitur, 
dicendum   est    quod  actus   poenitenfiae   virtutis 


habet  quod  sine  eo  non  possit  fieri  remissio  cul- 
pae,  inquantum  est  inseparabilis  effectus  gratiae, 
per  quam  principaliter  culpa  remitfitur,  quae 
etiam  operatur  in  omnibus  sacramentis.  Et  ideo 
per  hoc  non  potest  concludi  nisi  quod  gratia  est 
principalior  causa  remissionis  culpae  quam  poe- 
nitentiae  sacramentum. 

Sciendum  tamen  quod  etiam  in  veteri  lege  et 
in  lege  naturae  erat  aliqualiter  sacramentum  poe- 

°.  <.      !•  ^  *  Qu.  Lxxxiv,  art. 

mtentiae,  ut  supra  *  dictum  est.  7.  »<i  1,  ^- 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


IN  articulo  sexto  eiusdem  quaestionis,  pro  quanto  remissio 
culpae  ponitur  efFectus  poenitentiae  secundum  quod  est 
virtus,  idest  virtutis  seu  virtuosus  actus,  dubium  occurrit, 
quoniam  hoc  videtur  repugnare  ante  dictis  ab  Auctore. 
Nam  si  remissio  culpae  est  effectus  poenitentiae  ut  est 
actus  virtuosus,  oportet  quod  sit  effectus  non  solius  gra- 
tiae,  sed  gratiae  et  liberi  arbitrii :  quoniam  actus  huiusmodi 
virtuosus  Uberi  arbitrii  actus  est.  Oppositum  autem  dixit 
Auctor  in  hac  eadem  quaestione,  articulo  quarto,  ad  se- 
cundum,  dicendo  de  remissione  culpae  et  de  plena  abso- 
lutione  quod  utrumque  est  a  gratia,  sed  primum  a  gratia 
sola,  secundum  ex  gratia  et  libero  arbitrio.  Si  enim  est  a 
sola  gratia  ut  distinguitur  contra  Hberum  arbitrium,  sequi- 
tur  quod  non  sit  a  gratia  et  a  liberi  arbitrii  actu  virtuoso. 
II.  Ad  hoc  dicitur  quod,  quidquid  aUi  forte  somnient 
distinguendo  in  proposito  concursum  liberi  arbitrii  active 
vel  pure  passive,  actus  liberi  arbitrii  in  iustificatione  impii 
.  „  concurrentes,  sive  in  Deum  sive  in  peccatum,  sunt  vere 

*  Sap.  cap.  Tiii,  '  .        ....  ,F  ...         ^ 

vers.  1.  actus  nou  solum  liberi  arbitni,  sed  a  libero  arbitno.  Suavi- 

CLxfx'*'  ss\"^e  '6'"  enim  omnia  disponens  divina  Sapientia  *  -  quae  creavit 
clv'''^/''^''^^'  ^^  ^'"^  '"^  *'  ^°^  passive,  quoniam  creatio  in  me  termi- 

•  fbid. '  nata  est,  sed  sine  me  cooperante :  non  salvat  me  sine  me  * 


cooperante  -  movet  per  gratiam  suam  liberum  arbitrium 
ad  obsequendum  gratiae,  per  hoc  quod  utitur  illa  secun- 
dum  illam  operando.  Et  propterea  actus  liberi  arbitrii,  tam 
respectu  Dei  quam  respectu  peccati,  in  iustificatione  in- 
venti  sunt  effectus  gratiae  operantis,  et  non  ponunt  in 
numerum  cum  ipsa  gratia  operante.  Et  propterea  dictio 
exclusiva  addita  gratiae  non  excludit  huiusmodi  actus  li- 
beri  arbitrii,  utpote  suos  effectus.  Cum  enim  dicitur,  Sola 
causa  facit  hoc,  non  excluditur  quin  faciat  illud  mediante 
aliquo  suo  effectu.  -  Et  hunc  esse  sensum  Auctoris  ap- 
paret  in  calce  huius  articuli  *,  ubi  dicitur  quod  actus  poe-  '  Ad  id  autem 
nitentiae  virtutis  habet  quod  sine  eo  non  possit  Jieri  re-  ff°^""°'''''''- 
missio  culpae,  inquantum  est  inseparabilis  effectus  gratiae. 
Nec  obstant  allegata  in  oppositum.  Quoniam  ibi  loqui- 
tur  de  gratia  ut  distinguitur  contra  liberum  arbitrium  ab- 
solute:  et  non  contra  liberum  arbitrium  ut  est  effectus 
ipsius  gratiae.  Unde  opposito  modo  videntur  se  habere 
actus  liberi  arbitrii  et  gratia  penes  operandum  et  coope- 
randum.  Nam  in  gratia  operante  liberum  arbitrium  se  habet 
ut  cooperans:  in  gratia  vero  cooperante  liberum  arbitrium 
se  habet  quasi  ut  operans,  et  propterea  connumeratur 
gratiae. 


QUAESTIO  LXXXVII,  ARTICULUS  I 


3i5 


QUAESTIO  OCTOGESIMASEPTIMA 

DE  REMISSIONE  VENIALIUM  PECCATORUM 


IN    QUATUOR   ARTICULOS    DIVISA 


•  Cf.  qu.  Lxxxvi, 
Introd. 


DEINDE   considerandum   est  de  remissione  ve- 
nialium  peccatorum  *. 
Et  circa  hoc  quaeruntur  quatuor. 

Primo:  utrum  sine  poenitentia  peccatum  ve- 

niale  possit  dimitti. 
Secundo :  utrum  possit  dimitti  sine  gratiae  in- 
fusione. 


Tertio :  utrum  peccata  venialia  remittantur  per 
aspersionem  aquae  benedictae  ",  et  tunsio- 
nem  pectoris,  et  orationem  Dominicam,  et 
alia  huiusmodi. 

Quarto :  utrum  veniale  possit  dimitti  sine 
mortali. 


ARTICULUS  PRIMUS 

UTRUM  VENIALE  PECCATUM  POSSIT  REMITTI  SINE  POENITENTIA 

Art.  seq.,  ad  2;  IV  Sent.,  dist.  xvi,  qu.  n,  art.  2,  qu*  2. 


*Qu.  Lxxxiv,  art. 
10,  ad  4. 


•  II»    U",    qu. 
Liv,  art.  3. 


•  Ep.  CCLXV, 
al.  CVlll,  ad  Se- 
ieucianam,  n.  8; 
MaR.  IV  Sent., 
dist.  XVI.  cap. 
Praedictis  vero. 
-  Cf.  caii.  Tres 
sunt,  de  Poenit., 
dist.  I. 

■8 
•Qu.Lxxxvi,  art. 
4- 


,D  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
veniale  peccatum  possit  remitti  sine 
'poenitentia.  Pertinet  enim,  ut  supra  * 
jdictum  est,  ad  rationem  verae  poeni- 
tentiae  quod  non  solum  homo  doleat  de  peccato 
praeterito,  sed  etiam  proponat  cavere  de  futuro. 
Sed  sine  tali  proposito  peccata  venialia  dimittun- 
tur:  cum  certum  sit  homini  quod  sine  peccatis 
venialibus  praesentem  vitam  ducere  non  possit  P. 
Ergo  peccata  venialia  possunt  remitti  sine  poe- 
nitentia. 

2.  Praeterea,  poenitentia  non  est  sine  actuali 
displicentia  peccatorum.  Sed  peccata  venialia 
possunt  dimitti  sine  displicentia  'f  eorum :  sicut 
patet  in  eo  qui  dormiens  occideretur  propter 
Christum;  statim  enim  evolaret,  quod  non  con- 
tingit  marrentibus  peccatis  venialibus.  Ergo  pec- 
cata  venialia  possunt  remitti  sine  poenitentia. 

3.  Praeterea,  peccata  venialia  opponuntur 
fervori  caritatis,  ut  in  Secunda  Parte  *  dictum 
est.  Sed  unum  oppositorum  toUitur  per  aliud. 
Ergo  per  fervorem  caritatis,  quem  contingit  esse 
sine  actuali  displicentia  peccati  venialis,  fit  remis- 
sio  peccatorum  venialium. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  in  libro 
de  Poenitentia  *,  quod  est  quaedam  poenitentia 
quae  quotidie  agitur  in  Ecclesia  pro  peccatis  ve- 
nialibus.  Quae  frustra  esset  si  sine  poenitentia 
peccata  venialia  possunt  dimitti  ^. 

Respondeo  dicendum  quod  remissio  culpae,  sicut 
dictum  est  *,  fit  per  coniunctionem  '  ad  Deum, 
a  quo  aliqualiter  separat  culpa.  Sed  haec  sepa- 
ratio  perfecte  quidem  fit  per  peccatum  mortale, 
imperfecte   autem  per  peccatum   veniale :    nam 


per  peccatum  mortale  mens  omnino  a  Deo  aver- 
titur,  utpote  contra  caritatem  agens;  per  pecca- 
tum  autem  veniale  retardatur  affectus  hominis 
ne  prompte  in  Deum  feratur.  Et  ideo  utrumque 
peccatum  per  poenitentiam  quidem  remittitur  *, 
quia  per  utrumque  deordinatur  voluntas  hominis 
per  immoderatam  conversionem  ad  bonum  crea- 
tum:  sicut  enim  peccatum  mortale  remitti  non 
potest  quandiu  voluntas  peccato  adhaeret,  ita 
etiam  nec  peccatum  veniale,  quia,  manente  causa, 
manet  effectus.  Exigitur  autem  ad  remissionem 
peccati  mortalis  perfectior  poenitentia,  ut  scilicet 
homo  actualiter  peccatum  mortale  commissum 
detestetur  quantum  in  ipso  est:  ut  scilicet  diligen- 
tiam  adhibeat  ad  rememorandum  singula  pec- 
cata  mortalia,  ut  singula  detestetur.  Sed  hoc  non 
requiritur  ad  remissionem  venialium  peccatorum. 
Non  tamen  sufhcit  habitualis  displicentia,  quae 
habetur  per  habitum  caritatis  vel  poenitentiae 
virtutis:  quia  sic  caritas  non  compateretur  pec- 
catum  veniale,  quod  patet  esse  falsum.  Unde 
sequitur  quod  requiratur  quaedam  virtualis  dis- 
plicentia :  puta  cum  aliquis  fertur  hoc  modo  se- 
cundum  affectum  in  Deum  et  res  divinas  ut 
quidquid  ei  occurrat  quod  eum  ab  hoc  motu 
retardaret,  displiceret  ei,  et  doleret  se  hoc  com- 
misisse,  etiam  si  actu  de  illo  non  cogitaret.  Quod 
tamen  non  sufficit  ad  remissionem  peccati  mor- 
talis,  nisi  quantum  ad  peccata  oblita  post  dili- 
gentem  inquisitionem. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  homo  in  gra- 
tia  constitutus  potest  vitare  omnia  peccata  mor- 
talia  et  singula ;  potest  etiam  vitare  singula  pec- 
cata  venialia,  sed  non  omnia;  ut  patet   ex  his 


o)  benedictae.  -  et  episcopalem  benedictionem  addit  P. 
P)  homini  quod...  ducere  non  possit.  -  hominem...  non  posse  du- 
cere  F,  qiiod  homo...  ducere  non  potest  P;  potest  etiam  GI. 
Y)  displicentia.  -  actuali  addit  P. 


3)  possunt  dimitti.  -  possent  dimitti  EFa,  possent  dimitti  videtur 
ergo  quod  peccata  venialia  non  possint  sine  poenitentia  dimitti  tertia. 
£)  coniunctionem.  -  hominis  addit  tertia. 


D.  1019. 


3i6 


*I*II",qu.Lxxiv, 
art.  3,  ad  2;  qu. 
ciz,  art.  8. 


D.  397. 


quae  in  Secunda  Parte  *  dicta  sunt.  Et  ideo  poe- 
nitentia  de  peccatis  mortalibus  requirit  quod 
homo  proponat  abstinere  ab  omnibus  et  singulis 
peccatis  mortalibus.  Sed  ad  poenitentiam  pecca- 
torum  venialium  requiritur  quod  proponat  abs- 
tinere  a  singulis,  non  tamen  ab  omnibus  *:  quia 
hoc  infirmitas  huius  vitae  non  patitur.  Debet 
tamen  habere  propositum  se  praeparandi  ad 
peccata  venialia  minuenda:  alioquin  esset  ei 
periculum  deficiendi,  cum   desereret  appetitum 


QUAESTIO  LXXXVII,  ARTICULUS  I 

proficiendi ,  seu  toUendi  impedimenta  spiritualis 
profectus,  quae  sunt  peccata  venialia. 

Ad  secundum  dicendum  quod  passio  pro  Christo 


suscepta ,  sicut  supra  *  dictum  est ,  obtinet  vim 
baptismi.  Et  ideo  purgat  ab  omni  culpa  et  mor- 
tali  et  veniali,  nisi  actualiter  voluntatem  peccato 
invenerit  inhaerentem. 

Ad  tertium  dicendum  quod  fervor  caritatis  vir- 
tualiter  implicat  displicentiam  venialium  peccato- 
rum,  ut  supra  *  dictum  est. 


•  Qu.  Lxvi,  art. 
II. 


In  corporc. 


Commentaria  Oardinalis  Caietani 


Cf.  num.  iiL 


*  Cf.  Ezech.  cap. 
xxxiii,  vers.  12. 
-  Vide  Mag.  IV 
Sent 
cap. 


*  Cf.  num.  IV. 


*  Luc.   cap, 
vers.  47. 


IN  primo  articulo  quaestionis  octogesimaeseptimae  du- 
bium  duplex  occurrit.  Primum  *  circa  litteram,  ubi  dici- 
tur:  Exigitur  ad  remissionem  peccati  mortalis  ut  homo 
actualiter  singula  mortalia  detestetur.  Videtur  enim  hoc 
falsum.  Tum  quia  detestatio  universalis  sufficit  ad  gratiam. 
Alioquin  non  posset  homo  peccator  subito  ingemiscendo 
consequi  gratiam  * :  cum  non  possit  homo  tam  subito  re- 
memorari  singula  peccata.  -  Tum  quia  detestari  singula 
'  '''^'-  ="■'"'  mortalia  aut  intelligitur  singulariter,  aut  in  universali.  Sed 
singulariter  non  potest  intelligi:  cum  ridiculum  videatur, 
etiam  in  confessione,  de  singulis  singillatim  coniiteri.  Si 
autem  intelligitur  universaliter,  sequitur  quod  non  erit  opus 
rememorari  singula. 

Alterum  dubium  *  est  circa  illud,  scilicet:  Virtualis  dis- 
plicentia  non  sufficit  ad  remissionem  peccati  mortalis,  nisi 
quantum  ad  oblita.  Videtur  enim  hoc  esse  falsum.  Quo- 
niam,  ex  Domini  sententia  *,  dimissa  sunt  peccatrici  pec- 
cata  multa  quoniam  dilexit  multum:  constat  enim  quod 
dilectio  non  est  nisi  virtualis  displicentia. 

II.  Ad  horum  evidentiam,  duplici  utendum  est  distin- 
ctione.  Prima,  de  remissione  peccatorum  dupliciter:  hoc 
est,  plena;  vel  quoad  culpam  tantum.  Et  regulariter;  vel 
ex  speciali  gratia. 

Secunda  est  de  displicentia  peccati  formali,  vel  virtuali : 
et  formali  generali,  vel  universali.  Vocatur  autem  displi- 
centia  formalis  quae  formaliter  est  displicentia.  Quae  potest 
dupliciter  contingere.  Scilicet,  ut  sit  universalis,  compre- 
hendens  scilicet  omnia  peccata  commissa,  cum  vera  vo- 
luntate  ab  omnibus  et  singulis  abstinendi.  Et  hoc  potest 
esse  in  momento.  Et  est  contritio  sufficiens  ad  remissio- 
nem  infinitorum  peccatorum  mortalium :  quia  sufficit  ad 
gratiam  habendam,  quantum  est  ex  parte  hominis ,  iuxta 
*Loc.cit.num.i.  iHud  Ezech.  *:  In  quacumque  hora  ingemuerit peccator,  etc. 

•  Luc.  cap.  xxiii,  Et  talis  displicentia  videtur  fuisse  in  Latrone  * :  et  crebro 
vers.  40  sqq.       accidcre  creditur  his  qui  vere  convertuntur  ad  Deum  post 

multa  crimina.  -  Alio  autem  modo  contingit  displicentia 
formalis  cum  homini  displicet  se  peccasse,  ita  quod  et 
omnia  et  singula  sua  peccata  in  generali  sibi  displicent , 
et  vellet  in  ea  amplius  non  incidere ;  non  tamen  per- 
venit  ad  hoc  quod  vere  vult  seu  proponit  amplius  non 
incidere.  Et  haec  non  sufficit  ad  remissionem  peccati 
mortalis. 

Virtualis  autem  displicentia  vocatur  quae  non  est  for- 
maliter  displicentia ,  sed  est  formaliter  alius  actus :  puta 
dilectio  Dei  tantae  vis  ut  ex  eo  nata  sit  sequi  displicen- 
tia  peccati,  ita  quod,  si  tunc  occurreret  memoria  peccati, 
ex  vi  illius  actus  sequeretur  formalis  displicentia  peccati. 
Et  sic  omnis  actus  dilectionis  Dei  ex  caritate  procedens 
potest  dici  virtualiter  displicentia  peccati  mortalis. 

*  Num.  I.  III.  His  praelibatis,  ad  primum  dubium  *  dicitur  quod 

verba  Auctoris  vera  sunt  de  peccati  mortalis  remissione 
plena  et  regulari:  quoniam  regulariter  non  fit  remissio 
peccati  mortalis,  quoad  culpam  et  omnem  poenam,  nisi 
homo,  quantum  in  se  est,  detestetur  singula  mortalia,  sicut 
in  singulis  plus  sibi  indulsit  quam  debuit. 

Cum  autem  quaeritur :  An  de  singulis  singillatim,  etc.  ? 
respondetur  quod  hoc  potest  dupliciter  intelligi.  Vel  quod 
cuilibet  peccato   singillatim  debeatur  sua  propria  detesta- 


tio,  ita  quod,  quot  fuerunt  peccata,  tot  oporteat  esse  de- 
testationes  et  satisfactiones.  Et  hoc  est  ridiculum  asserere : 
cum  nec  etiam  coniitendo  oporteat  tot  esse  actus  in  con- 
fitendo  quot  sunt  peccata;  contingit  enim  unico  actu 
confiteri  mille  fornicationes.  -  Vel  quod  quodlibet  pecca- 
tum  terminet  detestationem  seu  satisfactionem.  Et  hic  est 
sensus  litterae.  Ita  quod,  sicut  in  confessione  dum  pec- 
cator  dicit,  Peccavi  millies  in  fornicatione ,  iste  unicus 
confessionis  actus  terminatur  actualiter  ad  singulas  mille 
fornicationum ;  ita,  quoad  actus  interiores,  dum  peccatori 
displicent  mille  fornicationes,  actualiter  detestatur  singulas 
illo  uno  et  eodem  actu.  Et  ad  hoc  servit  inquisitio  dili- 
gens  ad  rememorandum  cuius  littera  meminit.  Nam  oblita 
seu  non  occurrentia  peccata  in  seipsis,  sicut  actualiter  non 
adsunt  ante  mentem  peccatoris,  ita  nec  actualiter  termi- 
nant  detestationem  seu  displicentiam.  Et  haec  non  actualis 
terminatio  suppletur,  quoad  plenam  remissionem,  ex  uni- 
versali  displicentia,  detestatione  ac  satisfactione,  quae  vir- 
tualiter  includeret  satisfactionem  quae  debetur  huiusmodi 
non  occurrentibus. 

IV.  Ad  secundum  dubium  *  dicitur  quod  Auctor  lo- 
quitur  de  plena  remissione,  et  regulariter:  quoniam  plena 
remissio  regulariter  exigit  contritionem  et  confessionem 
singulorum,  ubi  oportet  adesse  displicentiam  forraalem,  et 
non  solum  virtualem.  Magdalenae  autem  displicentiam 
formalem  licet  non  legamus,  sed  virtualem  tantum  in  actu 
dilectionis  et  fidei,  lacrimae  tamen  formali  displicentiae 
attestantur  *.  In  cuius  signum,  cum,  post  resurrectionem 
Leizari,  pedes  Domini  iterum  ungeret  et  capillis  tergeret  *, 
lacrimae  non  affuerunt,  quia  iam  peccatrix  non  erat.  Do- 
minus  autem,  originalem  seu  principalem  actum,  qui  est 
causa  displicentiae  formalis,  pro  causa  remissionis  adducens, 
non  exclusit  proximum  actum  displicentiae  formalis.  Quam- 
vis,  si  ex  speciali  dono  Dei  sola  displicentia  virtualis  af- 
fuisset,  sufficienter  salvatur  concursus  poenitentiae  impli- 
cite  et  virtualiter. 

V.  In  responsione  ad  secundum,  adverte  idem  esse  iu- 
dicium  de  dormiente  occiso  pro  Christo ,  vel  baptizato. 
Quod  intelligo  secundum  merita  secundarum  causarum. 
Nam  si  quis  iisset  dormitum  cum  proposito  dicendi  mane 
mendacium  officiosum,  et  interim  dormiens  occideretur 
pro  Christo ,  crediderim  ego  ex  divina  largitate  etiam  il- 
lius  peccati  plenissimam  remissionem  per  martyrium  con- 
sequi :  quamvis  per  baptismum  illius  remissionem  non 
consequeretur ,  propter  voluntatem  actualiter,  actualitate 
virtuali,  peccato  inhaerentem. 

VI.  In  responsione  ad  tertium,  circa  materiam  argu- 
menti,  scilicet  peccatum  veniale  opponi  fervori  caritatis, 
Durandus,  in  IV  Sent.,  dist.  xvi,  qu.  i,  art.  i  *,  occurrit,  di- 
cens  hoc  esse  falsum.  Tum  quia  nec  formaliter,  nec  conse- 
cutive  opponitur  fervori  caritatis.  Et  quod  non  formaliter, 
probat,  quia  nec  mortale  peccatum  opponitur  formaliter 
caritati.  Quoniam  consistit  utrumque  in  deordinatione 
actus :  cui  formaliter  opponitur  reordinatio  actus.  —  Quod 
vero  nec  consecutive,  probat  ex  differentia  inter  mortale 
et  veniale  in  hoc,  quia  mortale  non  stat  cum  caritate,  et 
ideo  opponitur  consccutive  illi:  veniale  autem  stat  cum 
caritatis  fervore,  et  ideo  nec  consecutive  opponitur  illi. 


*  Num, 
rum. 


I,  AUe- 


*  Loc.  cit.  in  du- 
bio,  vers,  38. 

*  loan.  cap.  xn, 
vers.  3. 


*  Al.,  dist.  XVI, 
qu.  II. 


QUAESTIO  LXXXVII,  ARTICULUS  II 


3i7 


Tum  quia  caritatis  fervor  non  delet  veniale  sine  displi- 
centia.    Sola   autem   displicentia,   sine   tali  fervore,    illud 
Cf.  nura.  vm.    delet  *' 

VII.  Ad  hoc  dicitur  quod  argumentum  supponit  unum 
falsum ,  scilicet  peccatum  mortale  non  opponi  formaliter 
caritati.  Nam,  licet  caritati  liabituali  peccatum  mortale  non 
opponatur  formaliter,  quia  actus  non  opponitur  formaliter 
habitui,  sed  demeritorie,  quia  peccans  mortaliter  meretur 
privari  caritatis  habitu ;  idem  tamen  mortale  peccatum , 
quatenus  divino  opponitur  bono,  actusque  est  inimicitiae 
ad  Deum,  formaliter  opponitur  amicitiae  ad  Deum.  Et 
propterea,  sicut  actualis  inimicitia  opponitur  formaliter 
actuali  amicitiae,  ita  peccatum  mortale  opponitur  forma- 
liter  actui  caritatis,  qui  est  actualis  amicitia  ad  Deum. 
Unde  deordinatio  actus  peccati  mortalis  primo  importat 
deordinationem  contrarie  respectu  divinae  amicitiae,  quia 
hinc  primo  habet  rationem  peccati  mortaUs,  ut  patet  ex 
hostiU  poena  hinc  sibi  debita :  et  secundario  habet  deor- 
dinationem  respectu  moralis  ordinis.  Ac  per  hoc,  ordinatio 
cui  formahter  opponitur  mortale  peccatum,  est  ordinatio 
amicitiae  divinae:  quam  constat  esse  caritatem.  Quocirca 
peccatum  veniale,  cum  in  hoc  differat  a  mortali  quod 
mortale  est  contra  divinam  amicitiam,  veniale  autem  est 
praeter  illam,  bene  dictum  est  ab  Auctore  quod  opponitur 
fervori  caritatis,  pro  quanto  retardat  affectum  hominis  ab 
his  quae  sunt  promptae  amicitiae  ofiicia. 

Et  cum  obiicitur  quod  compatitur  secum  fervorem  ca- 
ritatis,  respondetur  quod,  licet  compatiatur  secum  aliquem 
fervorem  caritatis,  non  tamen  omnem.  In  cuius  signum, 
fervor  patriae  nullum  compatitur  veniale. 


Et  si  instetur :  Quis  est  ille  fervor  in  hac  vita  qui  non 
compatitur  secum  veniale?  respondetur  quod  est  ille  qui 
virtualiter  claudit  in  se  dispUcentiam  omnis  retrahentis  a 
divinae  ardore  amicitiae,  sive  caritas  habitualis  sit  magna 
sive  parva.  Quod  patet  ex  eo  quod  talis  actuaHs  fervor 
affectus  ex  caritate,  si  vere  habetur,  delet  omne  veniale : 
ita  quod  pro  tunc  sic  affectus  homo  est  sine  omni  veniali 
quoad  culpam. 

VIII.  Ad  secundam  autem  obiectionem  *  dicitur  quod  *  Nam.  vi,  Tum 
non  est  ex  insufficientia  fervoris  caritatis   quod  mediante  '"'"■ 
displicentia  deleat  veniale:    sed  hoc  est   ex  ordine  causa- 
rum  et  effectuum.  Sicut  non  est  ex  insufficientia  caritatis 
quod  mediante  poenitentia  deleat  mortale. 

Quod  autem  dicitur  quod  sola  displicentia  sine  tali  fer- 
vore  delet  veniale,  potest  bene  et  male  intelligi.  Si  enim 
intelligatur  sine  fervore  actus  eliciti  a  caritate,  tunc  quo- 
dammodo  est  verum  et  qu^dammodo  falsum.  Verum  qui- 
dem  quoad  hoc,  quia  sine  tali  fervore  causante  displicentia 
a  caritate  imperata  delet  veniale.  Falsum  autem  quoad 
hoc,  quod  huiusmodi  displicentia  omnino  sit  absoluta  a 
tali  fervore:  quoniam  disponit  seu  parat  affectum  prom- 
ptiorem  ad  talem  caritatis  fervorem,  sicut  veniale  retarda- 
bat  ab  huiusmodi  fervore.  -  Si  vero  intelligatur  per  fer- 
vorem  talem  fervor  cuiuscumque  actus  a  caritate  quomo- 
dolibet  procedentis,  sic  male  intelligitur :  quia  displicentia 
non  nisi  caritate  informata  delet  veniale ,  ut  inferius  ar- 
ticulo  quarto  patet.  Huiusmodi  enim  displicentia,  qua  de- 
letur  veniale,  quidam  caritatis  fervor  est :  fervet  enim  per 
eum  caritas  ad  consumptionem  venialium  impedientium 
seu  retardantium  affectum  a  motu  erga  ea  quae  Dei  sunt. 


ARTICULUS  SECUNDUS 

UTRUM  AD  REMISSIONEM  VENIALIUM  PECCATORUM  REQUIRATUR  GRATIAE  INFUSIO 

Art.  seq. ;  art.  4,  ad  2 ;  IV  Sent.,  dist.  xvi,  qu.  11,  art.  2,  qu"  1;  dist.  xxi,  qu.  11,  art.  1;  Qu.  Dispp.,  de  Malo,  qu.  vii,  art.  11. 


Vers.  4,  5. 


♦IFII*",qu.xxiv, 
art.  10. 


»D  SECUNDUM  sic  PROCEDiTUR.  VidetuF  quod 
ad  remissionem  venialium  peccatorum 
*requiratur  gratiae  infusio.  Effectus  enim 
^non  est  sine  propria  causa.  Sed  propria 
causa  remissionis  peccatorum  est  gratia:  non  enim 
ex  meritis  propriis  hominis  peccata  propria  "  re- 
mittuntur ;  unde  dicitur  Ephes.  ii  * :  Deus,  qui  di- 
ves  est  in^misericordia,  propter  nimiani  caritatem 
qua  dilexit  nos,  cum  essemus  mortui  peccatis,  con- 
vivificavit  nos  in  Christo  P,  cuius  gratia  salvati 
estis.  Ergo  peccata  venialia  non  remittuntur  sine 
gratiae  infusione. 

2.  Praeterea,  peccata  venialia  non  remittun- 
tur  sine  poenitentia.  Sed  in  poenitentia  infundi- 
tur  gratia:  sicut  et  in  aliis  sacramentis  novae 
legis.  Ergo  peccata  venialia  non  remittuntur  sine 
gratiae  infusione. 

3.  Praeterea,  peccatum  veniale  maculam  quan- 
dam  animae  infert.  Sed  macula  non  aufertur  nisi 
per  gratiam ,  quae  est  spiritualis  animae  decor. 
Ergo  videtur  quod  peccata  venialia  non  remit- 
tantur  sine  gratiae  infusione. 

Sed  contra  est  quod  peccatum  veniale  adve- 
niens  non  tollit  gratiam,  neque  etiam  diminuit 
eam,  ut  in  Secunda  Parte  *  habitum  est.  Ergo, 


pari  ratione,  ad  hoc  quod  peccatum  veniale  re- 
mittatur,  non  requiritur  novae  gratiae  infusio. 

Respondeo  dicendum  quod  unumquodque  tol- 
litur  per  suum  oppositum.  Peccatum  autem  ve- 
niale  non  contrariatur  habituali  gratiae  vel  cari- 
tati,  sed  retardat  actum  eius,  inquantum  nimis 
haereff  homo  bono  creato,  licet  non  contra  Deum,  t 

ut  in  Secunda  Parte  *  habitum  est.  Et  ideo  ad  '  i*  u".  qu- 

,  -        ,,  •    •  1-      Lxxxvii,   art.  5; 

hoc  quod  peccatum  °  toUatur,  non  requiritur  ali-  qu.Lxxicix,art.2. 
qua  habitualis  gratia,    sed  sufficit  aliquis  motus 
gratiae  vel  caritatis  ad  eius  remissionem. 

Quia  tamen  in  habentibus  usum  liberi  arbitrii, 
in  quibus  solum  possunt  esse  peccata  venialia  *,  *  ^^i^x^x  a""' 
non  contingit  esse  infusionem  gratiae  sine  actuali 
motu  liberi  arbitrii  in  Deum  et  in  peccatum ;  ideo, 
quandocumque  de  novo  gratia  infunditur,  peccata 
venialia  remittuntur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  etiam  remissio 
peccatorum  venialium  est  effectus  gratiae,  per 
actum  scilicet  quem  de  novo  elicit:  non  autem 
per  aliquid  habituale  de  novo  animae  infusum. 

Ad  secundum  dicendum  quod  veniale  peccatum 
nunquam  remittitur  sine  aliquali  actu  poeniten- 
tiae  virtutis ,  explicito  scilicet  vel  implicito ,  ut 
supra  *  dictum  est.  Potest  tamen  remitti  veniale  *  ^rt.  praeced. 


o)  hominis  peccata  propria.  -  peccata  hominis  tertia. 
j5)  in   Christo.    -    F   et  tertia;    Christo   ed.  a,  Christus    ceteri.   - 
salvati  Pl;  sanati. 


■{)  haeret.  -  haberet  CpE,  adhaeret  Fa,  inhaeret  tertia  praeter  pG, 
om.  pD. 

3)  peccatum.  -  veniale  addunt  PF ;  post  requiritur  tertia  addit  quod 
infundatur. 


3i8 


QUAESTIO  LXXXVII,  ARTICULUS  II 


Lxxxvi,  art.  2. 


peccatum  sine  poenitentiae  sacramento,  quod  in 
absolutione    sacerdotis   formaliter  perficitur,   ut 
•  Qu.Lxxxiv.art.  supra  *  dictum  est.  Et  ideo  non  sequitur  quod 

i,ad2;art.3;qu.         /  _  .    ,.      ,  •       .  ^-  ■ 

ad  remissionem  veniahs  '  requiratur  gratiae  in- 
fusio,  quae  licet  sit  in  quolibet  sacramento,  non 
tamen  '^  in  quolibet  actu  virtutis. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  in  corpore 
contingit  esse  maculam  dupliciter,  uno  modo  per 
privationem  eius  quod  requiritur  ad  decorem , 
puta  debiti  coloris  aut  debitae  proportionis  mem- 
brorum,  alio  modo  per  superinductionem  alicuius 


impedientis  decorem,  puta  luti  aut  pulveris ;  ita 
etiam  in  anima  i  inducitur  macula  uno  modo 
per  privationem  decoris  gratiae  per  peccatum 
mortale,  alio  modo  per  inciinationem  inordina- 
tam  affectus  ad  aliquid  temporale ;  et  hoc  fit  per 
peccatum  veniale.  Et  ideo  ad  tollendam  macu- 
lam  mortalis  peccati  requiritur  infusio  gratiae : 
sed  ad  tollendam  maculam  peccati  venialis,  re- 
quiritur  aliquis  actus  procedens  a  gratia  per 
quem 
temporalem 


^  removeatur  inordinata  adhaesio  ad  rem 


e)  venialis.  -  peccati  addunt  tertia  et  a, 
C)  tamen.  -  est  addit  tertia. 


rj)  1«  anima.  —  animae  tertia. 

8)  quem.  —  quam  FH  et  editiones. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


Cf.  num.  seq. 


'  Qu.  Lxxix,  art. 
1 ,  Comm.  num. 


Cf.  num.  seq. 


IN  articulo  secundo  eiusdem  quaestionis  aliquid  occurrit 
notandum,  et  aliquid  dubitandum  *.  Diligenter  siquidem 
notandum  est  ab  Auctore  hic  expresse  haberi  quod  supe- 
rius  *  diximus  de  effectu  Eucharistiae ,  scilicet  quod  non 
infunditur  nova  gratia  nec  augetur  per  illam  sine  actu 
liberi  arbitrii  disponente  ad  susceptionem  seu  augmentum. 
Dicitur  enim  hic  quod  non  contingit  esse  infusionem  gra- 
tiae  in  adultis  sine  actuali  motu  liberi  arbitrii  in  Deum 
et  in  peccatum:  et  proportionaliter  inteUigendum  est  de 
augmento  gratiae. 

II.  Dubitandum  autem  occurrit  de  illata  ex  praedicta 
sententia  conclusione,  scUicet:  Ideo,  quandocumque  de 
novo  gratia  infunditur,  peccata  venialia  remittuntur.  Et 
est  ratio  dubii,  tum  quia  non  omnis  actus  caritatis  remittit 
peccata  venialia.  Tum  quia  non  omnis  detestatio  peccati 
remittit  peccata  venialia.  Utrumque  tamen  videtur  sequi 
ex  hac  illatione,  si  bona  est :  quoniam  ex  concursu  actus 
liberi  arbitrii  in  Deum  et  in  peccatum  infertur  quod  in- 
fusio  gratiae  remittit  venialia. 

III.  Ad  horum  evidentiam,  sciendum  est  ad  remissionem 
venialium  quatuor  concurrere,  duo  ex  parte  causae,  et  duo 
ex  parte  effectus  *.  Exigitur  enim  ad  remissionem  veniaHum 
ex  parte  causae,  et  quod  homo  sit  in  gratia,  et  quod  actua- 
liter  utatur  illa.  Et  primum  quidem  habes  ab  Auctore  in 
articulo  ultimo  huius  quaestionis :  quia  sola  gratia  Dei  est 
remissiva  pcccati.  Secundum  autem  habetur  in  articulo 
praecedenti,  et  pluries  repetitur  in  hac  quaestione.  Et  quo- 
niam  primum  potest  esse  sine  secundo,  ideo  gratia  com- 
patitur  secum  peccata  venialia.  Secundum  autem,  quod 
non  potest  esse  sine  primo,  non  sic  accipiendum  est  quasi 
quilibet  actus  caritatis  deleat  venialia:  quoniam  hoc  esse 
falsum  ex  eo  probatur  quod  sequeretur  peccata  venialia 
regulariter  deleri  sine  displicentia  tam  actuali  quam  vir- 
tuali;  multi  enim  sunt  actus  caritatis  neutram  displicen- 
tiam  annexam  habentes,  quales  sunt  actus  non  ferventes 
religionis,  etc,  ab  habente  caritatem  eliciti.  Intelligendum 
est  ergo  quod  ad  deletionem  venialium,  ultra  habitum 
gratiae,  requiritur  actus  caritatis  virtualiter  vel  formaliter 
inferens  displicentiam  venialium :  ut  ex  primo  articulo  quae- 
stionis  huius  habere  potes.  Et  propterea  quaecumque  re- 
missiva  dicuntur  peccatorum  venialium,  ad  dictam  displi- 
centiam  conducunt :  ut  patet  etiam  inducendo  per  illa  tria 
quae  in  tertio  articulo   numerantur  remissiva  venialium ; 


nam  in  tertio  subintelligitur  displicentia  virtualis;  in  se- 
cundo  dispHcentia  formalis ;  in  primo  autem  displicentia 
formalis  communiter  videtur  si  gratia  infunditur,  aut  vir- 
tualis  si  gratia  augetur. 

IV.  Ex  parte  autem  effectus  consideratur  primo  remis- 
sio  culpae;  et  secundario  remissio  poenae.  Et  culpa  qui- 
dem  remittitur,  secundum  Auctorem,  in  tertio,  ad  tertium, 
tum  virtute  alicuius  satisfactionis ;  tum  virtute  caritatis, 
cuius  actus  excitatur.  Quod  sic  intelligo.  Per  satisfactio- 
nem  enim  aliquam  intelligo  aliquem  illorum  actuum  quos 
poenitentiae  virtus  Deo  reddit  pro  recompensatione  pec- 
cati  quoad  culpam,  puta  displicentiam  seu  dolorem,  con- 
fessionem  interiorem,  vel  subiectionem,  vel  aliquid  huius- 
modi :  non  enim  tam  exacta  requiritur  poenitentia  in  re- 
missione  culpae  venialis  qualis  de  remissione  mortalium 
superius  *  descripta  est. 

Poenae  vero  remissio  iuxta  quantitatem  fervoris  in  lit- 
tera  eadem  *  quantificatur  ab  Auctore.  Et  bene.  Ita  tamen 
ut  per  fervorem  intelligas  non  solum  fervorem  actus  eliciti 
a  caritate,  sed  etiam  actus  imperati  ab  eadem :  puta  dis- 
plicentiae  seu  detestationis  peccati.  luxta  fervorem  siqui- 
dem  alterius  eorum,  quicumque  sit  ille,  plus  vel  minus 
remittitur  poena  venialium. 

V.  Ad  obiectionem  in  oppositum  *  dicitur  quod  ex 
littera  non  sequitur  id  quod  obiiciendo  infertur :  sed  so- 
lummodo  quod  detestatio  peccati  et  actus  caritatis  inter- 
venientes  in  infusione  gratiae,  delent  venialia.  Constat 
autem  quod  detestatio  quae  assequitur  infusionem  gratiae, 
non  est  qualiscumque  detestatio :  sed  talis  et  tanta  ut  di- 
vinae  mereatur  praesentiam  gratiae.  Et  similiter  actus  ca- 
ritatis,  seu  fidei  formatae  in  Deum,  non  est  quicumque 
caritatis  actus :  sed  ex  tali  ac  tanto  conatu  proveniens  ut 
divinae  adsit  infusio  gratiae.  In  huiusmodi  enim  detesta- 
tione  peccati  et  motu  in  Deum  intervenit,  saltem  virtua- 
liter,  detestatio  et  venialium  graviorum,  quae  disposuerunt 
ad  mortalia,  et  venialium  quae  impedierunt  accessum  ad 
hanc  mutationem  dexterae  Excelsi  *.  Et  communiter  in- 
tervenire  etiam  videtur  dolor  de  offensa  Dei  in  communi : 
in  quo  clauditur  detestatio  venialium  in  genere.  Raro  enim 
vel  nunquam  accidere  videtur  accedentibus  ad  sacramenta 
ut  doleant  praecise  de  mortali  peccato :  communiter  enim 
in  communi  peccatorum  dolor  occurrit. 


•  Art.   1. 
Comraent. 


-  Cf. 


Art.  3,  ad  3. 


Num.  II. 


*  Ps.  Lxxvi,  vers. 
11. 


QUAESTIO  LXXXVII,  ARTICULUS  III 


3i9 


ARTICULUS  TERTIUS 

UTRUM  PECCATA  VENIALIA  REMITTANTUR  PER  ASPERSIONEM  AQUAE  BENEDICTAE, 
ET  EPISCOPALEM  BENEDICTIONEM,  ET  ALIA  HUIUSMODI 

Supra,  qu.  lxv,  art.  i,  ad  6,  8;  qu.  Lxxxni,  art.  3,  ad  3 ; 
IV  Sent.,  dist.  xvi,  qu.  ii,  art.  2,  qu*4;  dist.  xvii,  qu.  iii,  art.  3,  qu*  3;  dist.  xxi,  qu.  ii,  art.  i,  2;  Qu.  Dispp.,  de  Malo,  qu.  ni,  art.  12. 


Art. 


»D  TERTiuM  sic  PROCEDiTUR.  Videtuf  quod 
peccata  venialia   non   remittantur   per 
'aspersionem  aquae  benedictae,  et  epi- 
jscopalem  benedictionem,  et  alia  huius- 
modi.    Peccata  enim  venialia    non   remittuntur 
sine  poenitentia,  ut  dictum  est  *.  Sed  poenitentia 
per  se  suf&cit  ad  remissionem  venialium  pecca- 
torum.   Ergo  ista  nihil  operantur  ad  huiusmodi 
remissionem. 
«  2.   Praeterea,  quodlibet  istorum  relationem  " 

habet  ad  unum  peccatum  veniale,  et  ad  omnia. 
P  Si  ergo  per  aliquod  istorum  remittitur  peccatum  P 

veniale,  sequetur  quod  pari  ratione  remittantur 
omnia.  Et  ita  per  unam  tunsionem  pectoris,  vel 
per  unam  aspersionem  aquae  benedictae,  redde- 
retur  homo  immunis  ab  omnibus  peccatis  venia- 
libus.  Quod  videtur  inconveniens. 

3.  Praeterea,  peccata  venialia  inducunt  reatum 

alicuius  poenae,   licet  temporalis:  dicitur  enim, 

'  vers.  12, 15.     I  Cq^  jii  *    de  eo  qui  superaedijicat  lignum,  fae- 

T  num  et  stipulam,  quod  salvus  erit,  sic  tamen  quasi'< 

per  ignem.  Sed  huiusmodi  per  quae  dicitur  pec- 

catum  veniale  remitti,  vel  nullam  vel  minimam 

poenam  in  se  habent.    Ergo   non   sufficiunt  ad 

plenam  remissionem  venialium  peccatorum. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  in  libro 

'SFm^^dsiim-  '^^  Poenitentia  *,  quod  pro  levibus  peccatis pectora 

cianam    n.  8;  nostra  tundimus,  et  dicimus,  Dimitte  nobis  debita 

Mag.   IV   Sent.,  .  '  .  ' 

dist.  XVI,  cap.  nostra.    Et  ita  videtur  quod  tunsio  pectons   et 

Praedtctis  vero.  .         _^  .     ,  ■*■  .      ,  ^ 

-  cf.  can.  Tres  oratio   Dommica  causent   remissionem   peccato- 

sunt,  de  Poemt.,  ,  ...  ^ 

rum  °.  ht^  eadem  ratio  videtur  esse  de  ahis. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  *, 
ad  remissionem  venialis  peccati  non  requiritur 
novae  gratiae  infusio,  sed  sufficit  aliquis  actus 
procedens  ex  gratia  quo  homo  detestetur  pecca- 
tum  ^  vel  explicite,  vel  saltem  implicite,  sicut 
cum  aliquis  ferventer  movetur  in  Deum.  Et  ideo 
triplici  ratione  aliqua  causant  remissionem  venia- 
lium  peccatorum.  Uno  modo,  inquantum  in  eis 
infunditur  gratia:    quia  per  infusionem   gratiae 


dist.  1. 


Art. 


tolluntur  peccata  venialia,  ut  supra  *  dictum  est.  *  ibid. 
Et  hoc  modo   per   Eucharistiam    et   extremam 
unctionem,  et  universaliter  per  omnia  sacramenta 
novae  legis,  in  quibus  confertur  gratia,  peccata 
venialia  remittuntur. 

Secundo,  inquantum  sunt  cum  aliquo  motu 
detestationis  peccatorum.  Et  hoc  modo  confessio 
generalis,  tunsio  pectoris,  et  oratio  Dominica  ope- 
rantur  ad  remissionem  venialium  peccatorum : 
nam  in  oratione  Dominica  petimus:  Dimitte  nobis 
debita  nostra. 

Tertio,  inquantum  sunt  cum  aliquo  motu  re- 
verentiae  in  Deum  et  ad  res  divinas.  Et  hoc 
modo  benedictio  episcopalis,  aspersio  aquae  be- 
nedictae ,  quaelibet  sacramentalis  unctio ,  oratio 
in  ecclesia  dedicata,  et  si  qua  alia  sunt  huius- 
modi ,  operantur  ad  remissionem  peccatorum  '^. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  omnia  ista  cau- 
sant  remissionem  peccatorum  venialium  inquan- 
tum  inclinant  animam  ad  motum  poenitentiae, 
qui  est  detestatio  peccatorum,  vel  implicite  vel 
explicite. 

Ad  secundum  dicendum  quod  omnia  ista,  quan- 
tum  est  de  se,  operantur  ad  remissionem  omnium 
venialium  peccatorum.  Potest  tamen  impediri 
remfesio  quantum  ad  aliqua  peccata  venialia, 
quibus  mens  actualiter  inhaeret:  sicut  etiam  per 
fictionem  irapeditur  aliquando  "^  effectus  ba- 
ptismi. 

Ad  tertium  dicendum  quod  per  praedicta  tol- 
luntur  quidem  peccata  venialia  quantum  ad  cul- 
pam,  tum  virtute  alicuius  sanctificationis  ®,  tum 
etiam  virtute  caritatis,  cuius  motus  per  praedicta 
excitatur.  Non  autem  per  quodlibet  praedictorum 
semper  tollitur  totus  reatus  poenae:  quia  sic  qui 
esset  omnino  immunis  a  peccato  mortali,  asper- 
sus  aqua  benedicta  statim  evolaret.  Sed  reatus 
poenae  remittitur  per  praedicta  secundum  mo- 
tum  '  fervoris  in  Deum,  qui  per  praedicta  exci- 
tatur  quandoque  magis,  quandoque  minus. 


«)  relationem.  —  eandem  relationem  F  et  tertia. 

P)  peccatum.  -  aliquod  peccatum  F  et  tertia. 

f)  sic  tamen  quasi.  -  FsD  et  tertia  (I  om.  per);  sic  tamen  ABCpD, 
si  tamen  E,  sed  tamen  ed.  a. 

3)  peccatorum.  —  peccatorum  venialium  Fa,  omnium  venialium 
GHbc,  venialium  peccatorum  PI. 


e)  peccatum.  -  veniale  addunt  F  et  tertia. 
^)  peccatorum.  —  venialium  addunt  Fa,  praemittit  P. 
T\)  impeditur  aliquando.  —  impeditur  interdum  F,  aliquando  impe- 
ditur  G,  interdum  impeditur  cetera  tertia. 
6)  sanctificationis.  -  satisfactionis  Pc. 
i)  motum.  -  modum  P. 


I 


320 


QUAESTIO  LXXXVII,  ARTICULUS  IV 


ARTICULUS  QUARTUS 


Vers.  7. 


*  Ex  Pseudo- 
Aug.  de  Vera  et 
Falsa  Poenit., 
cap.  XX. 


*  Art.  3,  ad  2. 


•  Ver».  25,  26. 


UTRUM  VENIALE  PECCATUM  POSSIT  REMITTI  SINE  MORTALI 

IV  Sent.,  dist.  xvi,  qu.  11,  art.  1,  qu*  3. 


iD  QUARTUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
veniale  peccatum  possit  remitti  sine 
*mortaIi.  Quia  super  illud  loan.  viii  *, 
^Qiii  sine  peccato  est  i'estnim ,  primus 
in  illam  lapidem  mittat,  digit  quaedam  glossa  * 
quod  omnes  illi  erant  in  peccato  mortali:  ve- 
nialia  enim  eis  dimittebantur  per  caeremonias. 
Ergo  veniale  peccatum  potest  remitti  sine  mortali. 

2.  Praeterea,  ad  remissionem  peccati  venialis 
non  requiritur  gratiae  infusio.  Requiritur  autem 
ad  remissionem  mortalis.  Ergo  veniale  peccatum 
potest  remitti  sine  mortali. 

3.  Praeterea,  plus  distat  veniale  peccatum  a 
mortali  quam  ab  alio  veniali.  Sed  unum  veniale 
potest  dimitti  sine  alio,  ut  dictum  est  *.  Ergo 
veniale  potest  dimitti  sine  mortali. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  Matth.  v  *:  Non 
exibis  "  inde,  scilicet  de  carcere,  in  quem  intro- 
ducitur  homo  pro  peccato  mortali,  donec  reddas 
nopissimum  quadrantem ,  per  quem  significatur 
veniale  peccatum.  Ergo  veniale  peccatum  non 
remittitur  sine  mortali. 


Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  *  dictum 
est,  remissio  culpae  cuiuscumque  nunquam  fit 
nisi  per  virtutem  gratiae :  quia,  ut  Apostolus  dicit, 
Rom.  IV  *,  ad  gratiam  Dei  pertinet  quod  Deus 
alicui  non  imputat  peccatiim ,  quod  Glossa  *  ibi 
exponit  de  veniali.  Ille  autem  qui  est  in  peccato 
mortali,  caret  gratia  Dei.  Unde  nullum  peccatum 
veniale  sibi  remittitur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  venialia  ibi  di- 
cuntur  irregularitates  sive  immunditiae  quas  con- 
trahebant  secundum  legem. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  licet  ad  remissio- 
nem  peccati  venialis  non  requiratur  nova  infusio 
habitualis  gratiae,  requiritur  tamen  aliquis  gratiae 
actus.  Qui  non  potest  esse  in  eo  qui  subiacet 
peccato  mortali. 

Ad  tertium  dicendum  quod  peccatum  veniale 
non  excludit  omnem  actum  gratiae,  per  quem 
possunt  omnia  peccata  venialia  dimitti.  Sed  pec- 
catum  mortale  excludit  totaliter  habitum  gratiae, 
sine  quo  nullum  peccatum  mortale  vel  veniale 
remittitur.  Et  ideo  non  est  similis  ratio. 


a)  Non  exibis.  -  Amen  dico  tibi  non  exibis  (exies  P)  tertia.  Pro  introducitur,  intruditur  PI. 

Commentaria  Cardinalis  Caietani 


•Qu.Lxxxvi,  art. 

3- 


*  Vers.  2  sqq.  - 
Cf.  Ps.xxxi,vers. 
I.  2. 
•Interl.etLomb, 


*  Al.   dist.  XVI, 
qu.  II. 


IN  articulo  quarto,  in  corpore,  adverte  rationem  moven- 
tem  Auctorem  non  se  tenere  e.x  parte  poenae,  sed  ex 
parte  culpae:  quia  scilicet  nulla  culpa  a  Deo  remittitur 
nisi  per  virtutem  gratiae.  Quod  si  Durandus  advertere  vo- 
luisset,  aut  solvisset  hanc  rationem,  aut  cessasset  ab  ob- 
iiciendo.  Ipse  enim,  in  IV  Sent.,  dist.  xvi,  qu.  i ,  art.  2  *, 
contra  hanc  doctrinam  obiicit  tripliciter. 

Primo,  quia  culpa  venialis  consistit  in  deordinatione 
voluntatis.  Quae  toUitur  per  debitam  displicentiam  eius 
quod  indebite  placuit. 

Secundo,  quia  puer  non  baptizatus,  in  originali  existens 
peccato,  quando  venit  ad  aetatem,  potest  primo  peccare 
venialiter,  et  statim  mori.  Et  tunc  proceditur:  An  punietur 
poena  aetema  pro  peccato  veniali ,  an  poena  tempo- 
rali?  etc. 

Tertio,  per  opera  bona  facta  extra  caritatem  potest  ali- 
quis,  secundum  omnes,  mereri  de  congruo  aliquod  bo- 
num  temporale.  Ergo  expiationem  poenae  temporalis  de- 
bitae  peccato  veniali. 

II.  Ad  haec  facile  dicitur  quod  culpa  peccati  venialis 
non  toUit  solummodo  rectitudinem  actus  voluntarii,  sed 
etiam  ordinem    ad   actualem   dilectionem   Dei:    est  enim 


impeditivum  fervoris  caritatis.  Et  ex  hac  parte  habet  ra- 
tionem  cuiusdam  offensae  Dei.  Et  propterea,  dato  quod 
sistens  in  peccato  mortali  possit  reparare  rectitudinem  ve- 
nialis  peccati,  puta  quia  ex  mendace  iocose  vel  of&ciose 
habituatus  est  ad  veritatem  dicendam  etiam  iocose  et  of- 
ficiose;  non  propterea  remissionem  consecutus  est  prae- 
teritae  culpae,  qua  aliquo  modo  Deum  offendit;  quoniam 
nulla  offensa  sine  gratia  a  Deo  dimittitur.  Nec  displicen- 
tia  illa  quae  in  hoc  ponitur,  suf&cit  ad  remissionem  cul- 
pae:  quia  non  est  Deo  accepta  sine  gratia,  ut  in  littera 
dicitur  ex  Psalmo  et  Apostolo  et  glossa  Beatus  vir  cui 
non  imputavit  Dominus  peccatum,  etc. 

Ad  secundum  dicitur  quod,  si  casus  accideret,  pec- 
catum  illud  veniale  aeternaliter  puniretur  per  accidens, 
hoc  est,  ratione  status.  Quia  esset  in  statu  in  quo  sem- 
per  maneret  culpa.  Manente  autem  culpa  in  aeternum, 
debct  etiam  poena  esse  aeterna :  ut  ipsemet  Durandus,  in 
eodem  libro  *,  approbat. 

Ad  tertium  dicitur  quod,  quidquid  sit  de  poena,  negan- 
dum  est  quod  per  bona  opera  facta  extra  caritatem  possit 
aliquis  mereri  de  congruo  remissionem  culpae.  Et  propte- 
rea  argumentum  non  militat  contra  praesentem  doctrinam. 


*Dist.  xxi,qu.  II. 


QUAESTIO  LXXXVIII,   ARTICULUS  I 


321 


QUAESTIO  OCTOGESIMAOCTAVA 

DE  REDITU  PECCATORUM  POST  POENITENTIAM  DIMISSORUM 


IN    QUATUOR   ARTICULOS    DIVISA 


[Cf.  qu.  Lxxxvi, 
lod. 


DEiNDE  considerandum  est  de  reditu  peccatc- 
rum  post  '  poenitentiam  dimissorum  *. 
Et  circa  hoc  quaeruntur  quatuor. 

Primo :  utrum  peccata  per  poenitentiam  di- 
missa  redeant  simpliciter  per  sequens  pec- 
catum. 


Secundo :  utrum  aliquo  modo  per  ingratitudi- 
nem  redeant  specialius  secundum  quaedam 
peccata. 

Tertio :  utrum  redeant  in  aequali  reatu. 

Quarto :  utrum  illa  ingratitudo  per  quam  red- 
eunt,  sit  speciale  peccatum. 


ARTICULUS  PRIMUS 

UTRUM  PECCATA  DIMISSA  REDEANT  PER  SEQUENS  PECCATUM 

IV  Sent.,  dist.  xxii,  qu.  i,  art.  1  ;  In  Matth.,  cap.  xviii,  in  fin. 


*  De  Bapt.  cont. 
Donalist.  lib.  I, 


D  PRi.Mu.M  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 

peccata   dimissa    redeant   per  sequens 

peccatum.    Dicit  enim  Augustinus,    in 

521fe*!^u^2^1ibro  I  de  Baptismo  * :    Redire   dimissa 

l     JiYg.  Yv  senl',  P^ccata  ubi  fratenia  ?  caritas  non  est,  apertissime 

cumqt"^'  '^*''-  Dominus  in  Ei>angelio  docet  in  illo  servo  a  quo 

?  dimissum  debitiim  domintis  petiit  eo  quod  ille  cotj- 

serpo  suo    debitum  nollet  dimittere.    Sed  fraterna 

caritas  tollitur   per  quodlibet  peccatum  mortale. 

Ergo   per   quodlibet  sequens  mortale   peccatum 

redeunt  peccata  prius  per  poenitentiam  dimissa. 

•  vers.  24.  2.  Praeterea,  super  illud  Luc.  xi  *,   Revertar 

'  ^ff,"*-!"  ^««^-  in  dotnum  meam    unde  exiin ,   dicit  Beda*:   Ti- 

lib.  IV.  -  ct.  can.  ^ 

/'"«"//'"dfsTiv"  "^^"""^  ^•^^  '^^^  versiculus,  non  ^  exponendus:  ne 

r  culpa  quam  in  nobis   extinctam  credebamus,  per 

incuriam  nos  vacantes  opprimat.  Hoc  autem  non 

esset  nisi  rediret.    Ergo  culpa   per  poenitentiam 

dimissa  redit. 

3.  Praeterea,  Ezech.  xviii  *  Dominus  dicit:  5/ 
averterit  se  iustus  a  iustitia  sua-  et  fecerit  ini- 
quitatem ,  omnes  iustitiae  eius  quas  fecerat ,  non 
recordabuntur  amplius  ^.  Sed  inter  alias  iustitias 
quas  fecit,  etiam  praecedens  poenitentia  concur- 
rit  ^:  cum  supra  *  dictum  sit  poenitentiam  esse 
partem  iustitiae.  Ergo,  postquam  poenitens  pec- 
cat,  non  imputatur  ei  praecedens  poenitentia, 
per  quam  consecutus  est  veniam  peccatorum. 
Redeunt  ergo  illa  peccata. 

4.  Praeterea  ,  peccata  praeterita  per  gratiam 
teguntur:  ut  patet  per  Apostolum,  Rom.  iv  *,  in- 
ducentem  illud  Psalmi  *,  Beati  quorum  remissae 
sunt  iniquitates  et  quorum  tecta  sunt  peccata.  Sed 
per  peccatum  mortale  sequens  gratia  tollitur.  Ergo 
peccata  quae  fuerant  prius  commissa,  remanent 
detecta.  Et  ita  videtur  quod  redeant. 


Vers.  24. 


*  Qu.  Lxxxv,  art. 
3- 


•  Vers.  2  sqq. 
•Ps.xxxr,vers,i. 


*  Ad  obiect.  2 
linterOpp.  Aug.l 
-  Cf.  can.  Qui  re- 
cedit,  de  Poenit., 
dist.  IV. 

X, 


Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit,  Rom.  xi*:  '  ^"^-  =9- 
Sine  poenitentia  sunt  dona  Dei  et  vocatio.  Sed 
peccata  poenitentis  sunt  remissa  per  donum  Dei. 
Ergo  per  peccatum  sequens  non  redeunt  di- 
missa  peccata,  quasi  Deus  de  dono  remissionis 
poeniteat. 

2.  Praeterea,  Augustinus  dicit,  in  libro  Re- 
sponsionum  Prosperi  * :  Qui  recedit  a  Christo  et 
alienatus  a  gratia  finit  '^  hanc  vitam,  quid  nisi  in 
perditionem  vadit?  Sed  non  in  id  quod  dimissum 
est  recidit,  nec  pro  originali  peccato  damnabitur. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra  *  dictum  'Q"ia."i^;''"J 
est,  in  peccato  mortali  sunt  duo  :  scilicet  aversio  '•''»^11,  ari.  4. 
a  Deo,  et  conversio  ad  bonum  creatum.  Quid- 
quid  autem   est  aversionis  ''^  in  peccato  mortali,  1 

secundum  se  consideratum,  est  commune  omni- 
bus  peccatis  mortalibus:  quia  per  quodlibet  pec- 
catum  mortale  homo  avertitur  a  Deo.  Unde  et 
per  consequens  macula,  quae  est  per  privationem 
gratiae,  et  reatus  poenae  aeternae,  communia  sunt 
omnibus  peccatis  mortalibus.  Et  secundum  hoc 
intelligitur  id  quod  dicitur  lac.  11  *:  Qui  offendit 
in  uno ,  factus  est  omnium  reus.  Sed  ex  parte 
conversionis ,  peccata  mortalia  sunt  diversa ,  et 
interdum  contraria. 

Unde  manifestum  est  quod  ex  parte  conver- 
sionis  peccatum  mortale  sequens  non  facit  redire 
peccata  mortalia  prius  abolita.  Alioquin  seque- 
retur  quod  homo  per  peccatum  prodigalitatis 
reduceretur  in  habitum  vel  dispositionem  ava- 
ritiae  prius  abolitae :  et  sic  contrarium  esset  causa 
sui  contrarii,  quod  est  impossibile.  -  Sed  con- 
siderando  in  peccatis  mortalibus  id  quod  est  ex 
parte  aversionis  absolute,  per  peccatum  mortale 
sequens  ^  homo  privatur  gratia  et  fit  reus  poenae 


Vcrs. 


a)  post.  -  per  PI. 

fl)  fraterna.  -  P ;  srHa  (idest  superna  )I,  summa  ceteri ;  ita  etiam 
altero  loco. 

f )  non.  -  nec  pE,  nec  non  ceteri.  -  opprimat  tertia  praeter  pG ; 
comprimat. 

S)  amplius.  -  Ante  non  ponunt  AB,  om.  PI. 

e)  concurrit.  -  continetur  F  et  tertia. 

StraMAE  Theol.  D.  Thomas  T.  IX. 


C)  finit.  -  P;  vivit.  -  quid  nisi  PI;  quod  EpGH  et  b,  quid  F,  quidem 
ceteri.  -  vadit  PFLsG;  venit  b,  vivit  ceteri.  -  pro  originali  P;  originali. 

>i)  aversionis.  —  ex  parte  aversionis  tertia. 

6)  per  peccatum  mortale  sequens.  -  peccatum  (per  peccatum  sG 
et  editiones)  mortale  scquens  reducit  (redit  sG  et  editiones)  illud  quod 
fuerat  in  prioribus  peccatis  ante  dimissionem  inquantum  per  peccatum 
mortale  sequens  tertia. 

41 


32: 


QUAESTIO  LXXXVIII,  ARTICULUS  I 


•Hug.  aS.Vict., 
de  Sacrament. , 
lib.II.p.  XIV,  cap. 
g :  Petr.  Pictav. 
1115en/.,  cap.  x[i. 


•  Vers.  3, 


•  Cf.  Gratian.,  rfe 
Poenit.,  dist.  IV, 
p.  II  sqq. 


s 


•  Vers.  s. 


*  Ibid.,  vers.  4. 


aeternae,  sicut  et  prius  erat.  -  Verum  ',  quia  aver- 
sio  in  peccato  mortali  ex  conversione  quodam- 
modo  diversitatem  induit  *  per  comparationem  ad 
diversas  conversiones  sicut  ad  diversas  causas, 
ita  quod  sit  alia  aversio  et  alia  ^  macula  et  alius 
reatus  prout  consurgit  ex  alio  actu  peccati  morta- 
lis:  hoc  ergo  "^  in  quaestionem  vertitur,  utrum  ma- 
cula  et  reatus  poenae  aeternae,  secundum  quod 
causabantur  ex  actibus  peccatorum  prius  dimis- 
sorum,  redeant  per  peccatum  mortale  sequens. 

Quibusdam  *  igitur  visum  est  quod  simpliciter 
hoc  modo  redeant.  -  Sed  hoc  non  potest  esse. 
Quia  opus  Dei  per  opus  hominis  irritari  non 
potest.  Remissio  autem  priorum  peccatorum  est " 
opus  divinae  misericordiae.  Unde  non  potest  ir- 
ritari  per  sequens  peccatum  hominis:  secundum 
illud  Rom.  iii  * :  Nunqnid  incredulitas  illorum  fi- 
dem  Dei  evacuavit? 

Et  ideo  alii  *,  ponentes  peccata  redire,  dixerunt 
quod  Deus  non  remittit  peccata  poenitenti  post- 
modum  peccaturo  ^  secundum  praescientiam,  sed 
solum  secundum  praesentem  iustitiam.  Praescit 
enim  eum  pro  his  peccatis  aeternaliter  punien- 
dum  ",  et  tamen  per  gratiam  facit  eum  praesen- 
tialiter  iustum.  -  Sed  nec  hoc  stare  potest.  Quia, 
si  causa  absolute  ponatur,  et  effectus  ponitur  ab- 
solute.  Si  ergo  absolute  non  "  fieret  peccatorum 
remissio,  sed  cum  quadam  conditione  in  futurum 
dependente,  per  gratiam  et  gratiae  sacramenta, 
sequeretur  quod  gratia  et  gratiae  sacramenta  non 
essent  sufficiens  causa  remissionis  peccatorum. 
Quod  est  erroneum,  utpote  derogans  gratiae  Dei. 

Et  ideo  nuUo  modo  potest  esse  quod  macula  et 
reatus  praecedentium  peccatorum  redeant  secun- 
dum  quod  ex  talibus  actibus  causabantur. 

Contingit  autem  quod  sequens  actus  peccati  vir- 
tualiter  continet  reatum  prioris  peccati:  inquan- 
tum  scilicet  aliquis  secundo  peccans  ex  hoc  ipso 
videtur  gravius  peccare  quam  prius  peccaverat; 
secundum  iWnd  Rom.\\*^Secundum  duritiam  tuam 
et  cor  impoenitens  thesauri\as  tibi  iram  in  die 
irae,  ex  hoc  solo  scilicet  quod  contemnitur  Dei 
bonitas,  quae  ad  poenitentiam  expectat  *;  multo 
autem   magis   contemnitur  Dei  bonitas  si,  post 


remissionem  prioris  peccati ,  secundo  peccatum 
iteretur;  quanto  maius  est  beneficium  peccatum 
remittere  quam  sustinere  peccatorem.  Sic  igitur 
per  peccatum  sequens  poenitentiam  redit  quo- 
dammodo  reatus  peccatorum  prius  dimissorum, 
non  inquantum  causabatur  ex  illis  peccatis  prius 
dimissis,  sed  inquantum  causatur  ex  peccato  ul- 
timo  perpetrato,  quod  aggravatur  ex  peccatis  prio- 
ribus.  Et  hoc  non  est  peccata  dimissa  redire 
simpliciter,  sed  secundum  quid:  inquantum  sci- 
licet  virtualiter  in  peccato  sequenti  continentur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  illud  verbum 
Augustini  videtur  esse  intelligendum  de  reditu 
peccatorum  quantum  ad  reatum  poenae  aeternae 
in  se  consideratum :  quia  scilicet  post  poeniten- 
tiam  peccans  incurrit  reatum  poenae  aeternae 
sicut  et  prius;  non  tamen  omnino  propter  ean- 
dem  rationem.  Unde  Augustinus,  in  libro  de  Re- 
sponsionibus  Pi-osperi  *,  cum  dixisset  quod  non  '  loc.  cit.  supra. 
in  id  quod  remissum  est  recidit,  nec  pro  originali 
peccato  damnabitur,  subdit  p  :  Qui  tamen  ea  morte  p 

afficitur  quae  ei  propter  peccata  dimissa  debeba- 
tur:   quia   scilicet   incurrit  "   mortem    aeternam,  ' 

quam  meruerat  per  peccata  praeterita. 

Ad  secundum  dicendum  quod  in  illis  verbis  non 
intendit  Beda  dicere  quod  culpa  prius  dimissa 
hominem  opprimat  per  reditum  praeteriti  reatus : 
sed  per  iterationem  actus. 

Ad  tertium  dicendum  quod  per  sequens  pec- 
catum  iustitiae  priores  oblivioni  traduntur  in- 
quantum  erant  meritoriae  vitae  aeternae :  non  ta- 
men  inquantum  erant  impeditivae  peccati.  Unde, 
si  aliquis  peccet  mortaliter  postquam  restituit  de- 
bitum,  non  ef&citur  reus  quasi  debitum  non  red- 
didisset.  Et  multo  minus  traditur  oblivioni  poe- 
nitentia  prius  acta  quantum  ad  remissionem  cul- 
pae:  cum  remissio  culpae  magis  sit  opus  Dei 
quam  hominis. 

Ad  quartum  dicendum  quod  gratia  simpliciter  , 
tollit  macuiam  et  reatum  poenae  aeternae:  tegit 
autem  actus  peccati  praeteritos,  ne  scilicet  pro- 
pter  eos  Deus  hominem  gratia  privet  et  reum 
habeat  poenae  aeternae.  Et  quod  gratia  semel 
facit  ■=^,  perpetuo  manet.  '^ 


t)   Verum.  -  Tertia;   Veruntamen  sE,  om.  a,  vita  ceteri. 

x)  diversitatem  induit.  -  causatur  (causam  b)  recipiunt  ea  quae 
sunt  ex  parte  aversionis  quodammodo  diversitatem  {inducit  addunt 
pG  et  b)  tertia,  diversitatem  inducit  ceteri. 

\)  aversio  et  alia.  -  Tertia  (excepto  l  qui  om.);  conversio  et  alia.  - 
Pro  ex  alio,  ex  alio  et  alio  tertia. 

[i)  hoc  ergo.  -  lioc  modo  H,  et  hoc  modo  editiones. 

v)  est.  -  fuit  PI. 


5)  peccaturo.  -  PFIa ;  pccor  ABC ,  peccandi  D ,  pccorum  EGpH, 
peccatori  sH  et  c,  poenituit  b. 

0)  eum...  puniendum.  -  se  pro  his  peccatis  eum  aeternaliter  pu- 
niturum  tertia. 

-)  absolute  non.  ~  non  absolute  tertia.  -  per  gratiam  et  gratiae 
sacramenta  post  fieret  ponit  P. 

p)  subdit.  -  Tertia;  subiungit  F,  om.  ceteri. 

o)  incurrit.  -  b^ditiones  et  a;  incurret  GH,  incurreret  ceteri. 

t)  facit.  -  fecit  PGI. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


*/lpoc.  cap.xxii, 
vers.  11. 


IN  articulo  primo  quaestionis  octogesimaeoctavae ,  circa 
illud,  Homo  secundo  peccans  ex  hoc  ipso  videtur  gra- 
vius  peccare  qiiatn  prius  peccaverat,  dubium  occurrit.  Nam 
falsum  videtur  secundum  peccatum  esse  gravius  primo  : 
immo  totum  oppositum.  Quoniam  primum  peccatum  est 
casus  ab  innocentia:  secundum  autem  addit  sordem  sordi, 
iuxta  illud  * ,  Qtii  sordidus  est,  sordescat  adhuc.  Constat 
autem  maioris  ingratitudinis  esse  peccare  contra  beneficium 
innocentiae,  ex  quo  aggravatur  primum  peccatum,  quam 


contra  beneficium  expectationis  ad  poenitentiam ,  ex  quo 
aggravatur  secundum  peccatum. 

II.  Ad  hoc  dicitur  quod  non  est  hic  sermo  compara- 
tivus  peccatorum  penes  gravitatem :  sed  continentiae  quasi 
virtualis  prioris  peccati  in  posteriori,  non  simpliciter,  sed 
secundum  quid;  hoc  est,  secundum  aliquam  ccrtam  spe- 
cialem  rationem,  puta  quia  posterius  peccatum  est  contra 
sustinentem  indignum  sustineri.  Et  ideo  cum  hac  doctrina 
stat  quod  primum  peccatum  fuerit  ex  propria  specie  gra- 


QUAESTIO  LXXXVIII,  ARTICULUS  II 


323 


vius,  puta  blasphemia  Dei,  secundo  existente  peccato  gulae ; 
et  secundum  rationem  ingratitudinis ,  puta  quia  primum 
fuit  contra  beneficium  innocentiae.  Secundum  autem,  etiam 
si  levissimum  ex  sua  specie  mortale  esset ,  semper  habet 
hanc  aggravantem  circumstantiam  ingratitudinis  ex  priore 
peccato  consurgentem ,  quod  est  contra  hoc  beneficium 
expectationis  indigni  ex  priore  commisso  peccato.  Secun- 
dum  hanc  enim  circumstantiam  gravius  est  secundum  pec- 
catum  quam  primum.    Et  hinc  Auctor  ad  similem  gravi- 


tatem  secundum  similem  circumstantiam  procedit  in  littera. 
Peccatum  enim  post  poenitentiam ,  ut  in  tertio  patet  ar- 
ticulo,  non  oportet  esse  gravius  absolute  peccato  dimisso  : 
sed  sempcr  est  gravius  secundum  quid,  hoc  est,  secundum 
hanc  circumstantiam  qua  est  contra  eum  qui  remisit  priora 
peccata.  Secundum  hanc  enim  circumstantiam  peccatum 
post  poenitentiam  continere  dicitur  virtualiter  peccata  prius 
dimissa:  quia  ex  illis  peccatis  consurgit  haec  circumstan- 
tia  aggravans  peccatum  post  poenitentiam. 


ARTICULUS  SECUNDUS 

UTRUM  PECCATA  DIMISSA  REDEANT  PER  INGRATITUDINEM 
QUAE  SPECIALITER  EST  SECUNDUM  QUATUOR  GENERA  PECCATORUM 

IV  Sent.,  dist.  xxii,  qu.  i,  art.  i,  3;  In  Matth.,  cap.  xviii,  in  fin. 


'  Opin.  Praepo- 
sitini,  Sutnm.,  de 
Reditu  Peccator. 
-  Cod.  Vat.  Lat, 

1174,  fol.4i,rect. 


•  Can.  Si  ludas, 
de  Poenit.,  dist. 
IV:  Magist.  IV 
Sent..  disl.  xxii, 
cap.  I. 


*Cf.  qu.LXXxvii. 
arl.  3,  arg.  Sed 
cont. 


•  Cap.  VII. 


iD  SECUNDUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
peccata  dimissa  non  redeant  per  ingra- 
'titudinem  quae  specialiter  est  secundum 
^quatuor  genera  peccatorum,  scilicet  se- 
cundum  odium  fraternum,  apostasiam  a  fide, 
contemptum  confessionis,  et  dolorem  de  poeni- 
tentia  habita  *:  secundum  quod  quidam  metrice 
dixerunt :  Fratres  odit,  apostata  fit,  spemiique  fa- 
teri:  Poenituisse  piget,  pristina  ciilpa  redit.  Tanto 
enim  est  maior  ingratitudo  quanto  gravius  est 
peccatum  quod  quis  contra  Deum  committit  post 
beneficium  remissionis  peccatorum.  Sed  quae- 
dam  alia  peccata  sunt  his  graviora:  sicut  bla- 
sphemia  contra  Deum,  et  peccatum  in  Spiri- 
tum  Sanctum.  Ergo  videtur  quod  peccata  di- 
missa  non  redeant  magis  secundum  ingratitudi- 
nem  commissam  "  secundum  haec  peccata,  quam 
secundum  alia. 

2.  Praeterea,  Rabanus  *  dicit:  Nequam  ser- 
vum  tradidit  Deus  tortoribus  quoadusque  redderef 
universum  debitum :  quia  non  solum  peccata  P  quae 
post  baptismum  homo  egit  reputabuntur  ei  ad  poe- 
nam,  sed  originalia,  quae  ei  sunt  dimissa  in  ba- 
ptismo.  Sed  etiam  inter  debita  peccata  venialia  "^ 
computantur,  pro  quibus  dicimus :  Dimitte  nobis 
debita  nostra  *.  Ergo  ipsa  etiam  redeunt  per  in- 
gratitudinem.  Et  pari  ratione  videtur  quod  per 
peccata  venialia  redeant '  peccata  prius  dimissa, 
et  non  solum  per  praedicta  peccata. 

3.  Praeterea  ,  tanto  est  maior  ingratitudo 
quanto  post  maius  ^  beneficium  acceptum  aliquis 
peccat.  Sed  beneficium  Dei  est  etiam  ipsa  in- 
nocentia,  qua  peccatum  vitamus:  dicit  enim  Au- 
gustinus ,  in  II  Confess.  * :  Gratiae  tuae  deputo 
quaecumque  peccata  non  feci.  Maius  autem  do- 
num  est  innocentia  quam  etiam  remissio  omnium 
peccatorum.  Ergo  non  minus  est  ingratus  Deo 
qui  primo  ^  peccat  post  innocentiam,  quam  qui 
peccat  post  poenitentiam.  Et  ita  videtur  quod  per 


ingratitudinem  quae  fit  secundum  peccata  prae- 
dicta,  non  maxime  redeant  peccata  dimissa. 

Sed  contra  est  quod  Gregorius  dicit,  XVIII 
Moral.*:  Ex  dictis  Evangelicis  constat  quia,  si  quod 
in  nos  delinquitur  ex  corde  non  dimittimus ,  et 
illud  rursus  exigetur  quod  nobis  iam  per  poeni- 
tentiam  dimissum  fuisse  gaudebamus.  Et  ita  pro- 
pter  odium  fraternum  specialiter  peccata  dimissa 
redeunt  per  ingratitudinem.  Et  eadem  ratio  vi- 
detur  de  aliis. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  supra*  dictum 
est,  peccata  dimissa  per  poenitentiam  redire  di- 
cuntur  inquantum  reatus  eorum,  ratione  ingra- 
titudinis,  virtualiter  continetur  in  peccato  sequenti. 
Ingratitudo  autem  potest  committi  dupliciter.  Uno 
modo,  ex  eo  quod  aliquid  fit  contra  beneficium. 
Et  hoc  modo  per  omne  peccatum  mortale  quo 
Deum  offendit,  redditur  homo  ingratus  Deo,  qui 
peccata  remisit.  Et  sic  per  quodlibet  peccatum 
mortale  sequens  redeunt  peccata  prius  dimissa, 
ratione  ingratitudinis. 

Alio  modo  committitur  ingratitudo  non  solum 
faciendo  contra  ipsum  beneficium,  sed  etiam  fa- 
ciendo  contra  formam  beneficii  praestiti.  Quae 
quidem  forma,  si  attendatur  ex  parte  benefacto- 
ris,  est  remissio  debitorum.  Unde  contra  hanc 
formam  facit  qui  fratri  petenti  veniam  non  re- 
mittit,  sed  odium  tenet.  -  Si  autem  attendatur 
ex  parte  poenitentis,  qui  recipit  hoc  beneficium, 
invenitur  ""'  duplex  motus  liberi  arbitrii.  Quorum 
primus  est  motus  liberi  arbitrii  in  Deum,  qui  est 
actus  fidei  formatae,  et  contra  hoc  facit  homo 
apostatando  a  fide :  secundus  autem ,  motus  li- 
beri  arbitrii  in  peccatum,  qui  est  actus  poeni- 
tentiae.  Ad  quam  ^  primo  pertinet ,  ut  supra  * 
dictum  est,  quod  homo  detestetur  peccata  prae- 
terita:  et  contra  hoc  facit  ille  qui  dolet  se  poe- 
nituisse.  Secundo  pertinet  ad  actum  poenitentiae 
ut  poenitens  proponat  se  subiicere  clavibus  Ec- 


*  WDialog,,  cap. 
Lx.  -  Cf.  can.  Ex 
diclis.dePoenil., 
dist.  IV;  Mag.  IV 
Sent.,  dist.  xxii, 
cap.  i. 


Art.  praeced. 


'  Qu.  Lxxxv,  art. 

!.   3 


a)  commissam,  -Fa  et  tertia;  commissa.  -  haec  peccata  editiones; 
hoc  peccatum. 

^)  peccata.  -  I  et  editiones ;  debita  peccata  GH ,  homo  (homini 
ed.  aj  peccata  omisso  mox  Aomo  ceteri. 

Y)  inter  debita  peccata  venialia.  -  peccata  venialia  inter  debita 
tertia. 

S)  per  peccata  venialia  redeant.  -  G  et  editiones;  per  peccata  ve- 


nialia  redeant  per  H,  peccata  venialia  redeant  I,  peccata  venialia  re- 
deant  per  ceteri. 

e)  maius.  -  Tertia;  om. 

X)  primo.  -  Om.  editiones. 

»))  invenitur.  -  ex  parte  eius  addit  P. 

fl)  quam.  -  quem  V  et  tertia  praeter  I. 


324 


QUAESTIO  LXXXVIII,  ARTICULUS  III 


■ps.xxM,vcrs.5.  clesiae  per  confessionem:  secundum  illud  Psalmi *: 

'  Dixi,  Conjitebor  adversum  me  iniiistitiam  meam  ' 

Domino:   et  tii  remisisti  impietatem   peccati  mei. 

Et  contra  hoc  facit  ille  qui  contemnit  confiteri, 

secundum  quod  proposuerat. 

Et  ideo  dicitur  quod  specialiter  ingratitudo 
horum  peccatorum  facit  redire  peccata  prius  di- 
missa. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  hoc  non  dicitur 
specialiter  de  istis  peccatis  quia  sint  ceteris  gra- 
viora:  sed  quia  directius  opponuntur  beneficio 
remissionis  peccatorum. 

Ad  secundum  dicendum  quod  etiam  peccata  ve- 

nialia  et  peccatum  originale  redeunt  modo  prae- 

*  I"  corpore.      dicto  *,  sicut  ct  pcccata  mortalia :  inquantum  con- 

temnitur  Dei  beneficium  quo  haec  peccata  sunt 


remissa.  Non  tamen  per  peccatum  veniale  ali- 
quis  incurrit  ingratitudinem :  quia  homo ,  pec- 
cando  venialiter,  non  facit  contra  Deum,  sed  prae- 
ter  ipsum.  Et  ideo  per  peccata  venialia  nullo 
modo  peccata  dimissa  redeunt. 

Ad  tertium  dicendum  quod  beneficium  aliquod 
habet  pensari  dupliciter.  Uno  modo,  ex  quanti- 
tate  ipsius  beneficii.  Et  secundum  hoc,  innocen- 
tia  est  maius  Dei  beneficiura  quam  poenitentia, 
quae  dicitur  secunda  tabula  post  naufragium  *.  -  "rJ^^g?"-  '-'""'"'• 
Alio  modo  potest  pensari  beneficium  ex  parte  re- 
cipientis,  qui  minus  est  dignus,  et  sic  magis  sibi 
fit  gratia.  Unde  et  ipse  magis  est  ingratus  si  con- 
temnat.  Et  hoc  modo  beneficium  remissionis  cul- 
pae  est  maius,  inquantum  praestatur  totailiter  in- 
digno.  Et  ideo  ex  hoc  sequitur  maior  ingratitudo. 


i)  iniustitiam  meam.  -  iniustitias  meas  GHbc,  iniustitias  I. 


ARTICULUS  TERTIUS 

UTRUM  PER  INGRATITUDINEM  PECCATI  SEQUENTIS  CONSURGAT  TANTUS  REATUS 
QUANTUS  FUERAT  PECCATORUM  PRIUS  DIMISSORUM 

IV  Sent.,  dist.  xxii,  qu.  i,  art.  2,  qu"  3. 


►d  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod 
per  ingratitudinem  peccati  sequentis  con- 
'surgat  tantus  reatus  quantus  fuerat  pec- 
^catorum  prius  dimissorum.  Quia  secun- 
dum  magnitudinem  peccati  est  magnitudo  bene- 
ficii  quo  peccatum  remittitur;  et  per  consequens 
magnitudo  ingratitudinis  qua  hoc  beneficium  con- 
temnitur.  Sed  secundum  quantitatem  ingratitu- 
dinis  est  quantitas  reatus  consequentis.  Ergo  tan- 
"  tus  reatus  "  surgit  ex  ingratitudine  sequentis  pec- 

cati  quantus  fuit  reatus  omnium  praecedentium 
peccatorum. 

2.  Praeterea,  magis  peccat  qui  offendit  Deum 
quam  qui  offendit  hominem.  Sed  servus  manu- 
missus  ab  aliquo  domino  reducitur  in  eandem 
servitutem  a  qua  prius  fuerat  liberatus,  vel  etiam 

•  inst.  I,  xTi,  de  Jn  graviorcm  *.  Ereo  multo  magis  ille  qui  contra 

Capitis  Minut. ;  "  '<.,  .  , 

Dig.  XXV,  III,  Deum  peccat  post  liberationem  a  peccato,  redu- 

ae  Agnoicendis  ,    ^  ^  ^  '        . 

«=•.  6-  citur  ni  tantum  reatum  poenae  quantum  primo 

habuerat. 

3.  Praeterea,  Matth.  xviii  *  dicitur  quod  iratus 
dominus  tradidit  eum,  cui  replicantur  peccata  di- 
missa  propter  ingratitudinem,  tortoribus,  quoad- 
usque  redderet  unipersum  debitum.  Sed  hoc  non 
esset  nisi  consurgeret  ex  ingratitudine  tantus  rea- 
tus  quantus  fuit  omnium  praeteritorum  pecca- 
torum.  Ergo  aequalis  reatus  per  ingratitudinem 
redit. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  Deuteron.  xxv*: 
Pro  mensura  peccati  erit  et  plagarum  modus.  Ex 
quo  patet  quod  ex  parvo  peccato  non  consurgit 
magnus  reatus.    Sed  quandoque  mortale  pecca- 


*  Vers.  34. 


*  Vcrs.  s. 


aS.Vict., 
'acram.  lib. 


tum  sequens  est  multo  minus  quolibet  peccato- 
rum  prius  dimissorum.  Non  ergo  ex  peccato 
sequenti  redit  tantus  reatus  quantus  fuit  pecca- 
torum  prius  dimissorum. 

Respondeo  dicendum  quod  quidam  *  dixerunt  ^|^^° 
quod  ex  peccato  sequenti,  propter  ingratitudinem,  Jj-XJfm'  "^''arfs' 
consurgit  tantus  reatus  quantus  fuit  reatus  omnium  'l^/°"'''-'  "p- 
peccatorum  prius  dimissorum,  supra  reatum  pro- 
prium  huius  peccati.  -  Sed  hoc  non  est  necesse. 
Quia  supra  *  dictum  est  quod  ^  reatus  praece-  *  Art.  i. 
dentium  peccatorum  non  redit  per  peccatum  se- 
quens  inquantum  sequebatur  ex  actibus  praece- 
dentium  peccatorum,  sed  inquantum  consequitur 
actum  sequentis  peccati.  Et  ita  oportet  quod 
quantitas  reatus  redeuntis  sit  secundum  gravita- 
tem  peccati  subsequentis.  Potest  autem  contingere 
quod  gravitas  peccati  subsequentis  adaequat  gra- 
vitatem  ^   omnium  praecedentium   peccatorum:  T 

sed  hoc  non  semper  est  necesse,  sive  loquamur 
de  gravitate  eius  quam  habet  ex  sua  specie,  cum 
quandoque  peccatum  sequens  sit  simplex  forni- 
catio,  peccata  vero  praeterita  fuerunt  homicidia 
vel  adulteria  seu  sacrilegia;  sive  etiam  loquamur 
de  gravitate  quam  habet  ex  ingratitudine  annexa. 
Non  enim  oportet  quod  quantitas  ingratitudinis 
sit  absolute  aequalis  quantitati  beneficii  suscepti, 
cuius  quantitas  attenditur  secundum  quantitatem 
peccatorum  prius  dimissorum.  Contingit  enim 
quod  contra  idem  beneficium  unus  est  multum 
ingratus,  vel  secundum  intensionem  contemptus 
beneficii,  vel  secundum  gravitatem  culpae  contra 
benefactorem   commissae;    alius   autem  parum, 


o)  tantus  reatus.-  tantus  est  (est  tantus  P)  reatus  qui  editiones. 
Pro  surgit,  consurgit  tertia. 

P)  supra  dictum  est  quod.  -  sicut  supra  dictum  est  tertia. 


f)  adaequat  gravitatem.  -  adaequatur  (adaequetur  P)  gravitati  Pc. 
Cf.  inferius  et  qu.  vii  art.  11  X. 


QUAESTIO  LXXXVIII,  ARTICULUS  IV 


325 


vel  quia  minus  contemnit,  vel  quia  minus  contra 
benefactorem  agit.  Sed  proportionaliter  quanti- 
tas  ingratitudinis  adaequatur  quantitati  beneficii : 
supposito  enim  aequali  contemptu  beneficii,  vel 
offensa  benefactoris,  tanto  erit  gravior  ingratitudo 
quanto  beneficium  fuit  maius. 

Unde  manifestum  est  quod  non  est  necesse 
quod  propter  ingratitudinem  semper  per  pecca- 
tum  sequens  redeat  tantus  reatus  quantus  fiiit 
praecedentium  peccatorum :  sed  necesse  est  quod 
proportionaiiter,  quanto  peccata  prius  dimissa 
fuerunt  plura  et  maiora,  tanto  redeat  maior  reatus 
per  qualecumque  sequens  peccatum  mortale. 

Ad  primum  ergo  DiCENDUM  quod  beneficium  re- 
missionis  culpae   recipit  quantitatem  absolutam 


secundum  quantitatem  peccatorum  dimissorum. 
Sed  peccatum  ingratitudinis  non  recipit  quanti- 
tatem  absolutam  secundum  quantitatem  bene- 
ficii,  sed  secundum  quantitatem  contemptus  vel 
offensae,  ut  dictum  est  *.  Et  ideo  ratio  non  se-  " '"  corpore. 
quitur. 

Ad  secundum  dicendum  quod  servus  manumis- 
sus  non  reducitur  in  pristinam  servitutem  pro 
qualicumque  ingratitudine,  sed  pro  aliqua  gravi. 

Ad  tertium  dicendum  quod  illi  cui  peccata  di- 
missa  replicantur  propter  subsequentem  ingrati- 
tudinem,  redit  *  universum  debitum,  inquantum  3 

quantitas  peccatorum  praecedentium  proportio- 
naliter  invenitur  in  ingratitudine  subsequenti,  non 
autem  absolute,  ut  dictum  est  *.  *  ib'<J- 


illi...  redit.  —  P;  ille...  reddit  Dla,  ille...  redit  in  F,  ille...  redit  ceteri. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


IN  articulo  tertio  eiusdem  quaestionis,  intellige,  Novitie, 
ingratitudinem  non  habere  quantitatem  ex  quantitate  be- 
neficii,  quamvis  habeat  ex  illo  speciem :  sicut  nec  odium 
habet  quantitatem  ex  obiecto  odio  habito.  Non  enim  opor- 
tet  tantum  esse  odium  quantum  est  odibile:  contingit  enim 
unum  et  idem  plus  et  minus  odio  haberi.  Et  similiter  non 
oportet  tantum  esse  amorem  quantum  est  amatum:  est 
cnim  aliquid  plus  amabile  quam  ametur.  Et  sic  de  aliis. 
Quantificatur  autem  ingratitudo  ex  beneficio,  ut  in  littera 
dicitur,  proportionaliter.  Et  hoc  est  dicere  quod,  si  com- 


parentur  duae  ingratitudines  ad  duo  beneficia,  verum  est 
quod,  ceteris  paribus,  quanto  beneficium  maius  est  bene- 
ficio  ,  tanto  ingratitudo  maior  est  ingratitudine.  Et  pro- 
pterea  tanto  peccatum  post  poenitentiam  est  secundum 
ingratitudinis  circumstantiam  gravius,  quanto  contra  maius 
est  beneficium  remissionis  peccatorum.  Et  quia  beneficium 
remissionis  quantificatur  secundum  peccata  dimissa,  ideo 
tanto  gravius  quis  post  poenitentiam  peccat,  quanto  maior 
peccator  prius  fuit ;  et,  ceteris  paribus,  quanto  pluries  di- 
missa  sibi  peccata  fuerunt. 


*  Cap.  V,  n.  6 
sqq.  -  S.  Th. 
lact.  VIII. 

'  De  Invent.  Rhe- 
tor.,  lib.  11,  cap. 

UII. 


•  Art.  2. 


ARTICULUS  QUARTUS 

UTRUM  INGRATITUDO  RATIONE  CUIUS  SEQUENS  PECCATUM  FACIT  REDIRE 
PECCATA  PRIUS  DIMISSA,  SIT  SPECIALE  PECCATUM 

II'  IP",  qu.  cvii,  art.  2,  ad  i ;  IV  Sent.,  dist.  xxii,  qu.  i,  art.  2,  qu''  1. 


iD  QUARTUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
ingratitudo  ratione  cuius  sequens  pec- 
'catum  facit  redire  peccata  prius  dimissa, 
,sit  speciale  peccatum.  Retributio  enim 
gratiaruin  pertinet  ad  contra-passum,  quod  requi- 
ritur  in  iustitia:  ut  patet  per  Philosophum,  in 
V  Ethic.  *  Sed  iustitia  est  specialis  virtus.  Ergo 
ingratitudo  est  speciale  peccatum. 

2.  Praeterea,  Tullius,  in  II  Rhetoric.  *,  ponit 
quod  gratia  est  specialis  virtus.  Sed  ingratitudo 
opponitur  gratiae.  Ergo  ingratitudo  est  speciale 
peccatum. 

3.  Praeterea,  specialis  effectus  a  speciali  causa 
procedit.  Sed  ingratitudo  habet  specialem  effe- 
ctum :  scilicet  quod  facit  aliqualiter  redire  peccata 
prius  dimissa.  Ergo  ingratitudo  est  speciale  pec- 
catum. 

Sed  contra  est.  Id  quod  sequitur  omnia  pec- 
cata,  non  est  speciale  peccatum.  Sed  per  quod- 
cumque  peccatum  mortale  aliquis  efficitur  Deo 
ingratus,  ut  ex  praemissis  *  patet.  Ergo  ingrati- 
tudo  non  est  speciale  peccatum. 


Respondeo  dicendum  quod  ingratitudo  peccantis 
quandoque  est  speciale  peccatum;  quandoque 
non,  sed  est  circumstantia  generaliter  consequens 
omne  peccatum  mortale  quod  contra  Deum  com- 
mittitur.  Peccatum  enim  speciem  recipit  ex  in- 
tentione  peccantis  *:  unde,  ut  Philosophus  dicit,  *  d.  785. 
in  V  Ethic.  *,.  ille  qui  moechatur  ut  furetur,  magis  s'TS'iect"'ni' 
est  fur  quam  moechus.  Si  igitur  aliquis  peccator 
in  contemptum  Dei  et  suscepti  beneficii  aliquod 
peccatum  committit,  illud  peccatum  trahitur  ad 
speciem  ingratitudinis :  et  haec  "  ingratitudo  pec-  « 

cantis  est  speciale  peccatum.  Si  vero  aliquis 
intendens  aliquod  peccatum  committere,  puta 
homicidium  aut  adulterium,  non  retrahatur  ab 
hoc  propter  hoc  quod  pertinet  ad  Dei  contem- 
ptum,  ingratitudo  non  erit  speciale  peccatum  *,  *  d-  992- 
sed  traheretur  ad  speciem  alterius  peccati  sicut 
circumstantia  quaedam.  Ut  autem  Augustinus 
dicit,  in  libro  de  Natura  et  Gratia  *,  non  omne  '  cap.  xxix. 
peccatum  est  ex  contemptu :  et  tamen  in  omni 
peccato  Deus  contemnitur  in  suis  praeceptis. 
Unde  manifestum  est  quod  ingratitudo  peccan- 


a)  et  haec.  -  et  quod  haec  pG  et  bc,  abrasa  pH,  et  secundum  hoc  IsG,  et  hoc  modo  P. 


i 


326 


QUAESTIO  LXXXVIII,  ARTICULUS  IV 


tis  quandoque  est   speciale   peccatum,  sed  non 
semper. 

Et  per  hoc  patet  responsio  ad  obiecta.   Nam 
primae  rationes  concludunt  quod  ingratitudo  se- 


cundum  se  sit  quaedam  species  peccati.  Ultima 
autem  ratio  concludit  quod  ingratitudo  secundum 
quod  invenitur  in  omni  peccato,  non  sit  speciale 
peccatum. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


IK  articulo  quarto  eiusdem  quaestionis,  adverte,  Novitie, 
ingratitudinem  de  qua  est  sermo,  non  esse  speciale  pec- 
catum  non  solum  ea  ratione  quia  ipsa  et  peccatum,  puta 
fornicatio  post  poenitentiam,  non  constituunt  duo  peccata, 
scilicet  ingratitudinis  et  fornicationis ;  sed  ea  potius  ratione 
quia  huiusmodi  ingratitudinis  circumstantia  non  apponit 
circa  peccatum  post  poenitentiam  deformitatem  alterius 
speciei  ab  ipso  peccato;  immo  ingratitudo  ista  trahitur  ad 
speciera  peccati  quod  circumstat,  puta  fornicationis  si  pec- 
catum  post  poenitentiam  est  fomicatio,  et  sic  de  aliis. 
Simile   est   enim    de  simiHbus   consequentibus   ad  omnia 


peccata  mortaHa,  puta  odio  Dei  et  contemptu  divini  prae- 
cepti.  Quilibet  enim  peccans  mortaliter  interpretative  et 
contemnit  divinum  praeceptum  quod  transgreditur,  et  in 
odium  inimicitiae  divinae  caritati  oppositum  incidit.  Hae 
tamen  circumstantiae  ad  eandem  pertinent  speciem  peccati 
in  qua  est  peccatum  cuius  sunt  circumstantiae ,  et  non 
trahunt  peccatum  in  speciem  odii  divini  et  speciem  in- 
obedientiae  prout  secundum  se  haec  sunt  specialia  peccata. 
Ad  quas  tamen  species  traherent  si  quis  ex  Dei  odio  et 
contemptu  praecepti  fornicaretur. 


QUAESTIO  LXXXIX,  ARTICULUS  I 


327 


QUAESTIO  OCTOGESIMANONA 

DE  RECUPERATIONE  VIRTUTUM  PER  POENITENTIAM 


IN    SEX    ARTICULOS    DIVISA 


•  Cf.  g».  Lxxxvi, 
Iniroa. 


Dv 


EiNDE    considerandum   est   de   recuperatione 

irtutum  per  poenitentiam  *. 
Et  circa  hoc  quaeruntur  sex. 

Primo :    utrum  per  poenitentiam  restituantur 

virtutes. 
Secundo :  utrum  restituantur  in  aequali  quan- 

titate. 


Tertio:    utrum   restituatur  poenitenti  aequalis 

dignitas. 
Quarto :  utrum  opera  virtutum  per  peccatum 

mortificentur. 
Quinto :  utrum  opera  mortificata  per  peccatum 

per  poenitentiam  reviviscant. 
Sexto :  utrum  opera  mortua,  idest  absque  ca- 

ritate  facta,  per  poenitentiam  vivificentur. 


*  Qu.  LJcxxT,  art. 
6. 


■"  Mag.  II  Sent., 
dist.  XXVII,  cap. 
Hic  videndum,  - 
Cf.  Au;;.  in  Ps. 
cxviii,  serm.  26. 


*Cap.vni,n.i2.- 
S.  Th.  lect.  xiiL 


*  Vers.  22. 


*  Expos.  in  Luc, 
lib.VII,ad  istum 
loc. 

*  Vers.  7. 


*Qu.Lxxxvi,art. 
I,  6. 


ARTICULUS  PRIMUS 

UTRUM  PER  POENITENTIAM  VIRTUTES  RESTITUANTUR 

,   II*  11*",  qu.  CLii,  art.  3,  ad  3 ;  IV  Sent.,  dist.  xiv,  qu.  11,  art.  2. 


iD  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
per  poenitentiam  virtutes  non  restituan- 
'tur.  Non  enim  possent  virtutes  amis- 
^sae  per  poenitentiam  restitui  nisi  poe- 
nitentia  virtutes  causaret.  Sed  poenitentia,  cum 
sit  virtus,  non  potest  esse  causa  omnium  virtu- 
tum :  praesertim  cum  quaedam  virtutes  sint  na- 
turaliter  priores  poenitentia  ",  ut  supra  *  dictum 
est.    Ergo   per  poenitentiam   non  restituuntur  P. 

2.  Praeterea,  poenitentia  in  quibusdam  acti- 
bus  poenitentis  consistit.  Sed  virtutes  gratuitae 
non  causantur  ex  actibus  nostris:  dicit  enim  Au- 
gustinus,  in  libro  de  Lib.  Arbit.  *,  quod  virtutes 
Deiis  in  nobis  sine  nobis  operatur.  Ergo  videtur 
quod  per  poenitentiam  non  restituantur  virtutes. 

3.  Praeterea,  habens  virtutem  sine  dif&cultate 
et  delectabiliter  actus  virtutum  operatur:  unde 
Philosophus  dicit,  in  I  Ethic.  *,  quod  non  est  iii- 
stus  qui  non  gaudet  iusta  operatione.  Sed  multi 
poenitentes  adhuc  difficultatem  patiuntur  in  ope- 
rando  actus  virtutum.  Non  ergo  per  poeniten- 
tiam  restituuntur  virtutes. 

Sed  contra  est  quod,  Luc.  xv  ^  *,  pater  man- 
davit  quod  filius  poenitens  indueretur  stola  pri- 
ma:  quae,  secundum  Ambrosium  *,  est  amictus 
sapientiae,  quam  simul  consequuntur  omnes  vir- 
tutes,  secundum  illud  ^df^.  viii  *:  Sobrietatem  et 
iustitiam  docet,  prudentiam  et  virtutem,  quibus  in 
vita  nihil  est  utilius  hominibus.  Ergo  per  poeni- 
tentiam  omnes  virtutes  restituuntur. 

Respondeo  dicendum  quod  per  poenitentiam, 
sicut  dictum  est  supra  *,  remittuntur  peccata. 
Remissio  autem  peccatorum  non  potest  esse 
nisi  per  infusionem  gratiae.  Unde  relinquitur 
quod  per  poenitentiam  gratia  homini  infundatur. 
Ex  gratia   autem   consequuntur   omnes  virtutes 


In  corpore. 


gratuitae,  sicut  ex  essentia  animae  fluunt  omnes 
potentiae*:  ut  in  Secunda  Parte  **  habitum  est.  '  d- e??- 
Unde  relinquitur  quod  per  poenitentiam  omnes  ""•  4- 
virtutes  restituantur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  eodem  modo 
poenitentia  restituit  virtutes  per  quem  modum 
est  causa  gratiae,  ut  iam  *  dictum  est.  Est  au- 
tem  causa  gratiae  inquantum  est  sacramentum: 
nam  inquantum  est  virtus,  est  magis  gratiae  ef- 
fectus.  Et  ideo  non  oportet  quod  poenitentia, 
secundum  quod  est  virtus ,  sit  causa  omnium 
aliarum  virtutum :  sed  quod  habitus  poenitentiae 
simul  cum  habitibus  aliarum  virtutum  per  sa- 
cramentum  *  causetur. 

Ad  secundum  dicendum  quod  in  sacramento  poe- 
nitentiae  actus  humani  se  habent  materialiter : 
sed  formalis  vis  huius  sacramenti  dependet  ex 
virtute  clavium.  Et  ideo  virtus  clavium  effective 
causat  gratiam  et  virtutes :  instrumentaliter  tamen. 
Sed  actus  primus  poenitentis  se  habet  ut  ultima 
dispositio  ad  gratiam  consequendam,  scilicet  con- 
tritio :  alii  vero  sequentes  actus  poenitentiae  pro- 
cedunt  iam  ex  gratia  et  virtutibus. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  supra  *  dictum 
est,  quandoque  post  primum  actum  poenitentiae, 
qui  est  contritio,  remanent  quaedam  reliquiae 
peccatorum,  scilicet  dispositiones  ex  prioribus 
actibus  peccatorum  causatae,  ex  quibus  praesta- 
tur  dif&cultas  quaedam  poenitenti  ad  operandum 
opera  virtutum:  sed  quantum  est  ex  ipsa  incli- 
natione  caritatis  et  aliarum  virtutum,  poenitens 
opera  virtutum  delectabiliter  et  sine  dif&cultate 
operatur;  sicut  si  virtuosus  per  accidens  diffi- 
cultatem  pateretur  in  executione  actus  virtutis 
propter  somnum  aut  aliquara  corporis  disposi- 
tionem  S 


*  Qu.  Lzxxvi,  art. 

5^ 


a)  poenitentia.  -  scilicet  Jides  spes  et  caritas  addit  tertia. 

p)  restituuntur.  -  virtutes  addunt  F  et  tertia. 

Tf)  Luc.  XV.  -  Addunt  dicit  F,  dicitur  sG,  legitur  P. 


o)  sacramentum.   - 
setur,  causentur  tertia. 

e)  dispositionem.  -  indispositionem  tertia 


poenitentiae  addunt  Fl  et  editiones.  Pro  cau- 


328 


QUAESTIO  LXXXIX,  ARTICULUS  II 


Commentaria  Cai'dinalis  Caietani 


IN  quaestione  octogesimanona  quatuor  notanda  occurrunt. 
Primum  in  articulo  primo,  ad  secundum,  ubi  dicitur 
quod  contritio  se  habet  ut  ultima  dispositio  ad  gratiam 
consequendam.  Sciendum  est  enim  dupliciter  sumi  con- 
tritionem :  vel  pro  ipso  actu  nudo ;  vel  pro  ipso  actu  in- 
formato  caritate.  Perfectus  siquidem  dolor  de  peccatis  com- 
missis,  cum  voluntate  satisfaciendi,  etc,  contritio  dicitur: 
formata  quidem,  si  caritate  vestita  consideretur ;  absolute 
vero,  si  nuda  sumatur.  Et  sic  nude  consideravit  eam  Au- 
ctor  cum  dixit  quod  est  ultima  dispositio  ad  gratiam.  For- 
mata  autem  caritate  consideratur  cum  describitur  quod  est 
dolor  caritate  informatus. 

II.  Secundum  notandum  est  in  secundo  articulo ,  in 
calce  corporis,  ubi  dicitur:  Et  eadem  ratio  est  de  virtu- 
tibus,  quae  ex  gratia  consequuntur.  Potest  siquidem  hoc 
dupliciter  intelligi :  vel  referendo  singulas  virtutes  ad  sin- 
gulas  pro  eis  dispositiones  in  resurgente ;  vel  referendo 
quantitatem  virtutum  ad  quantitatem  gratiae.  Et  primo 
quidem  intellectu  sensus  esset  quod  resurgens  a  peccato 
recuperat  aliquam  infusam  virtutem  maiorem  et  aliquam 
minorem,  si  ad  unam  magis  se  disposuit  quam  ad  aliam, 
sicut  recuperat  gratiam  maiorem  vel  minorem  prout  magis 
vel  minus  se  disponit  ad  illam.  -  luxta  secundum  vero 
intellectum,  sensus  esset  quod  recuperans  gratiam  mino- 
rem  recuperat  etiam  virtutes  minores ;  et  si  recuperat  gra- 
tiam  aequalem  deperditae,  recuperat  etiam  virtutes  aequa- 
les ;  et  si  maiorem,  maiores. 

Quidquid  autem  de  veritate  primi  dicti  secundum  se 
sit,  praesenti  tamen  litterae  secundus  solus  sensus  consonat. 
Quoniam  in  littera  redditur  ratio  quare  est  eadem  ratio 
de  gratia  et  virtutibus.  Et  ratio  quae  redditur  est  sequela 
virtutum  ex  gratia.  Ex  hoc  enim  quod  virtutes  conse- 
quuntur  ad  gratiam,  absque  scrupulo  ambiguitatis  cuiusque 
deducitur  quod  ad  maiorem  gratiam  sequuntur  maiores 
virtutes,  et  ad  minorem  minores. 

III.  Tertio  advertendum  est  in  tertio  articulo,  in  cor- 
pore,  ubi  de  irregularitate  homicidii  ex  defensione  com- 
missi  tangitur.  Distinguendum  siquidem  est  de  defensione. 


Nam  quaedam  est  necessitans  ad  homicidium:  cum  quis 
scilicet  non  potest  totaliter,  se  defendendo,  suum  evadere 
invasorem,  nisi  occidat  illum.  Et  haec  non  inducit  irregu- 
laritatem,  per  nova  iura,  condita  scilicet  post  transitum 
beati  Thomae  :  ut  patet  in  Sexto  * ,  de  Homicidio ,  cap. 
unico.  -  Defensio  autem  non  urgens  ad  homicidium  et 
olim  et  nunc  irregularem  constituit.  Et  de  hac  textus  iste 
intelligendus  est. 

IV.  Quarto  advertendum  est,  in  quinto  articulo,  in  cor- 
pore  iuncto  cum  responsionc  ad  tertium,  quod  aliud  est 
loqui  de  opere  meritorio :  et  aliud  est  loqui  de  quantitate 
operis  meritorii.  Cum  enim  mortificata  reviviscunt,  semper 
omnia  opera  meritoria  quae  mortificata  erant  reviviscunt : 
quoniam  isti  in  quo  reviviscunt  debita  est  vita  aeterna  ex 
vi  illorum  priorum  operum,  et  non  solum  ex  vi  praesen- 
tium  operum ;  ita  quod  hoc  operatur  reviviscere,  quod  ex 
pluribus  capitibus  debetur  huic  vita  aeterna,  scilicet  ex 
meritis  prioribus  et  ex  meritis  posterioribus.  Sed  quantitas 
operis  meritorii  non  semper  reviviscit  simpliciter,  quoniam 
non  semper  recuperat  propriam  efiicaciam,  quae  est  per- 
ducere  hunc  ad  tantum  gradum  beatitudinis  aeternae:  ut 
patet  in  eo  qui  resurgit  in  minori  gratia,  ita  quod  in  illa 
minore  decedit;  talis  enim  nunquam  perveniet  ad  illum 
beatitudinis  gradum  quem  quantitas  prioris  meriti  debitum 
sibi  fecerat.  Et  in  promptu  causa  huius  non-reviviscentiae 
est  ipsa  resurgentis  indispositio.  Sicut  enim,  si  non  resur- 
rexisset  a  peccato,  mortificata  merita  non  sibi  revixissent, 
quia  peccatum  proprium  impedivisset  meritorum  efficaciam; 
ita,  resurgendo  a  peccato,  cum  minore  tamen  gratia,  ex 
hoc  ipso  indispositus  est  ad  suscipiendum  fructum  maioris 
meriti :  ipse  enim  minor  conatus  resurgentis  et  ad  maiora 
non  progredientis  impedimentum  praestat  efficaciae  quan- 
titatis  magni  meriti  praecedentis,  et  facit  ut  quantitas  illa 
non  reviviscat  sibi  simpliciter  et  absolute.  Cum  quo  tamen 
stat  quod  reviviscit  illi  secundum  quid ,  hoc  est  quoad 
gaudium  accidentale:  quia,  ut  in  littcra  dicitur,  plus  gau- 
debit  de  maiore  merito  praecedente  quam  de  minore  quod 
subsecutum  est. 


•Clementin.jCap. 
5/  furiosus. 


ARTICULUS  SECUNDUS 

UTRUM  POST  POENITENTIAM  RESURGAT  HOMO  IN  AEQUALI  VIRTUTE 

III  Sent.,  dist.  XXXI,  qu.  i,  art.  4. 


*  Vid.  Comment. 
Caiet.  post  art.  1, 
num.  II. 


•  Vers.  28. 


*  Apud  Lomb. 


'   Pseudo-Aug. , 
"pogn(-    '-•- 
cap. 


Hypognost.   iTb. 
III,  cap.  IX. 


*  Vers.  5. 

'Cf.Xug.deGen. 
ad  litl.,  lib.  I, 
cap.  XVII. 


D  SECUNDUM  sic  PROCEDITUR*.  Vidctur  quod 
post  poenitentiam  resurgat  homo  in  ae- 
'quali  virtute.  Dicit  enim  Apostolus, 
^Rom.  VIII  *:  Diligentibus  Deum  otnrxia 
cooperantur  in  bonum:  ubi  dicit  Glossa  Augu- 
stini  *  quod  hoc  adeo  verum  est  ut,  si  qui  ho- 
rum  devient  et  exorbitent,  hoc  ipsum  Deus  faciat 
eis  in  bonum  proficere.  Sed  hoc  non  esset  si  homo 
resurgeret  in  minori  virtute  ". 

2.  Praeterea,  Ambrosius  *  dicit  quod  poeni- 
tentia  optima  res  est,  quae  omnes  defectus  revocat 
ad  perfectum.  Sed  hoc  non  esset  nisi  virtutes  in 
aequali  quantitate  recuperarentur.  Ergo  per  poe- 
nitentiam  semper  recuperatur  aequalis  virtus. 

3.  Praeterea,  super  illud  Genes.i*,  Factum 
est  vespere  et  mane  dies  unus,  dicit  Glossa  * :  Ve- 
spertina  lux  est   a  qua  quis  cecidit:   matutina  in 


qua  resurgit.  Sed  lux  matutina  est  maior  quam 
vespertina.  Ergo  aliquis  resurgit  in  maiori  gratia 
vel  caritate  quam  prius  habuerat.  -  Quod  etiam 
videtur  per  id  quod  Apostolus  dicit ,  Rom.  v  * : 
Ubi  abundavit  delictum,  superabundavit  et  gratia. 

Sed  contra,  caritas  proficiens  vel  perfecta  ma- 
ior  est  quam  caritas  incipiens.  Sed  quandoque 
aliquis  cadit  a  caritate  proficiente,  resurgit  autem 
in  caritate  incipiente.  Ergo  semper  resurgit  homo 
in  minori  etiam  P  virtute. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  *, 
motus  liberi  arbitrii  qui  est  in  iustificatione  impii, 
est  ultima  dispositio  ad  gratiam:  unde  in  eodem 
instanti  est  gratiae  infusio  cum  praedicto  motu 
liberi  arbitrii,  ut  in  Secunda  Parte  *  habitum  est. 
In  quo  quidem  motu  comprehenditur  actus  poe- 
nitentiae,  ut  supra  *  dictum  est.  Manifestum  est 


Vers.  20, 


Art.  praeced.. 


'    ad  2. 


•I>II'« 

art.  8. 


,qu.cxiii. 


•Qu.Lxxxvi,art. 
6,  ad  I. 


a)  virtute.  -  Ergo  videtur  quod  poenitens  nunquam  in  minori  vir- 
tute  resurgit  adJit  F,  Ergo  videtur  quod  nunquam  poenitens  resur- 
gat  in  minori  virtute  addunt  PI. 


fl)  etiam,  -  Om.  DFa  et  tertia. 


QUAESTIO  LXXXIX,  ARTIGULUS  III 


329 


autem  quod  formae  quae  possunt  recipere  magis 
et  minus,  intenduntur  et  remittuntur  secundum 
diversam  dispositionem  subiecti :   ut  in  Secunda 

•  1«  iP',  qu.  Lii,  Parte  *  habitum  est.  Et  inde  est  quod,  secundum 

quod  motus  liberi  arbitrii  in  poenitentia  est  in- 
tensior  vel  remissior,  secundum  hoc  poenitens 
consequitur  maiorem  vel  minorem  gratiam. 

Contingit  autem  intensionem  motus  poeni- 
tentis  quandoque  proportionatam  esse  maiori 
gratiae  quam  illa  a  qua  cecidit  per  peccatum; 
quandoque  vero  aequaU ;  quandoque  vero  minori. 
Et  ideo  poenitens  quandoque  resurgit  in  maiori 
gratia  quam  prius  habuerat;  quandoque  autem 
in  aequali;  quandoque  etiam  in  minori.  Et  eadem 

T'  ratio  Y  est  de  virtutibus,    quae  ex  gratia   conse- 

quuntur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  non  omnibus 
diligentibus   Deum    cooperatur    in    bonum    hoc 

*  ipsum  quod  per  peccatum  a  Dei  amore  *  cadunt, 

quod  patet  in  his  qui  cadunt  et  nunquam  resur- 

'  gunt,  vel  qui  resurgunt  iterum  casuri :  sed  in  his  * 

•  Ad  Rom.,  loc.  nui  sccundiim  propositum  vocati  sunt  sancti  *,  sci- 

;  hcet  praedestmatis,  qui,  quotiescumque  cadunt  % 

finahter  tamen  resurgunt.  Cedit  igitur  eis  in  bo- 
num  hoc  quod  cadunt,  non  quia  semper  in  ma- 
iori  gratia  resurgant ,  sed  quia  resurgunt  in  per- 
manentiori  gratia:  non  quidem  ex  parte  ipsius 
gratiae,  quia,  quanto  gratia  est  maior,  tanto  de 
se  est  permanentior;  sed  ex  parte  hominis,  qui 
tanto   stabilius    in    gratia  permanet   quanto    est 

•  cf.  arg.         cautior  et  humilior.  Unde  et  Glossa  ibidem  *  sub- 

dit  quod  ideo   proficit   eis   in  bonum    quod  ca- 
1  dunt,  quia  humiliores  redeunt,  et  quia  "^  doctiores 

Jiunt. 

Ad  secundum  dicendum  quod  poenitentia,  quan- 


tum  est  de  se,  habet  virtutem  reparandi  omnes 
defectus  ad  perfectum,  et  etiam  promovendi  in 
ulteriorem  statum :  sed  hoc  quandoque  impeditur 
ex  parte  hominis,  qui  remissius  movetur  in  Deum 
et  in  detestationem  peccati.  Sicut  etiam  in  ba- 
ptismo  aliqui  adulti  consequuntur  maiorem  vel 
minorem  gratiam,  secundum  quod  diversimode 
se  disponunt. 

Ad  tertium  dicendum  quod  illa  assimilatio  utrius- 
que  gratiae  ad  lucem  vespertinam  et  matutinam 
fit  propter  similitudinem  ordinis ,  quia  post  lu- 
cem  vespertinam  sequuntur  tenebrae  noctis,  post 
lucem  autem  matutinam  sequitur  lux  diei :  non 
autem  propter  maiorem  vel  minorem  similitudi- 
nem  ''  quantitatis. 

lllud  etiam  verbum  Apostoli  intelligitur  de 
gratia  ',  quae  exsuperat  omnem  abundantiam 
humanorum  peccatorum.  Non  autem  hoc  est 
verum  in  omnibus,  quod  quanto  abundantius 
peccavit,  tanto  abundantiorem  gratiam  consequa- 
tur,  pensata  quantitate  habitualis  gratiae.  Est  ta- 
men  *  superabundans  gratia  quantum  ad  ipsam 
gratiae  rationem :  quia  magis  gratis  beneficium  re- 
missionis  magis  ^  peccatori  confertur.  -  Quamvis 
quandoque  abundanter  peccantes  abundanter  do- 
lent :  et  sic  abundantiorem  habitum  gratiae  et  vir- 
tutum  consequuntur,  sicut  patet  in  Magdalena  *. 

Ad  id  vero  quod  in  contrarium  obiicitur,  di- 
cendum  quod  una  et  eadem  gratia  maior  est 
proficiens  quam  incipiens:  sed  in  diversis  hoc 
non  est  necesse.  Unus  enim  incipit  a  maiori 
gratia  quam  alius  habeat  in  statu  profectus:  sicut 
Gregorius  dicit,  in  II  Dialog.  * :  Pi-aesentes  et  secu- 
turi  ^  omnes  cognoscant,  Benedictus  puer  a  quanta 
perfectione  conversionis  gratiam  incoepisset. 


'  Luc.   cap.  VII, 
vers.  47. 


Cap.  I. 


Y)  ratio.  -  ratio  etiam  AB,  etiam  ratio  C. 
0)  amore.  -  Tertia;  timore. 
e)  in  his,  -  pro  his  tantum  I,  his  tanttim  P. 
Z)  cadunt.  -  cadant  DE  et  tertia. 

T|)  et  quia.  -  et  F,  quia  H,  atque  IsG  et  editiones.  -fiunt  om.  Pl. 
9)  maiorem  vel   minorem  similitudinem.  -  similitudinem   maioris 
vel  minoris  tertia. 

i)  gratia.  -  Christi  addit  tertia.  Pro  exsuperat,  superat  E  et  tertia. 
x)  Est  tamen.  -  PF;  £f  tamen  est  bc,  Et  tamen  ceteri. 


X)  magis.  -  Om.  bc.  -  Pro  abundanter  primo  loco,  abundavit  A 
BCpE  et  a,  abundantius  D.  -  peccantes  abundanter  ora.  HpG  et  bc; 
Alias  non  habetur  ly  abundanter  peccantes  margo  P. 

u.)  Praesentes  et  secuturi.  -  Quatenus  et  praesentes  et  secuturi  P, 
Praesentes  executuri  ceteri.  -  cognoscant  G  ;  agnoscant  I ,  agnosce- 
rent  P,  agnoscant  quod  Hbc,  cognoscant  quoniam  E,  cognoscant 
quod  ceteri.  -  Pro  a  quanta...  incoepisset,  a  quanta  conversionis  per- 
fectione  gratiam  incoepisset  F,  conversionis  gratiam  a  quanta  perfe- 
ctione  coepisset  tertia. 


ARTICULUS  TERTIUS 

UTRUM  PER  POENITENTIAM  RESTITUATUR  HOMO  IN  PRISTINAM  DIGNITATEM 

III  Sent.,  dist.  xxxi,  qu.  i,  art.  4,  qu*  i,  ad  2;  IV,  dist.  xiv,  qu.  i,  art.  5,  qu*  1,  ad  3; 
dist.  XIX,  qu.  i,  art.  3,  qu*  2,  ad  2 ;  dist.  xxxvii,  qu.  11,  art.  2,  ad  4. 


•  Vid.  Comment. 
Caiet.  postart.i, 
num.  III. 


D  tertium  sic  proceditur*.  Videtur  quod 

per  poenitentiam  non  restituatur  homo 

in   pristinam    dignitatem.    Quia   super 

vns.1,1.      i^^^\\\\ud   Amos  V  *,    Virgo   Israel  cecidit, 

ord.exHieron.  tjicit  Glossa  *:  Nou  ncgat  ut  resurgat,  sed  ut  re- 

'  surgere  virgo  possit  ":  quia  semel  oberrans  ovis, 

etsi  reportetur  in  humeris  Pastoris,  non  habet  tan- 

tam  gloriam  quantam  quae  nunquam  erravit.  Ergo 


per  poenitentiam  non  recuperat  homo  pristinam 
dignitatem. 

2.  Praeterea,  Hieronvmus  dicit  *:   Quicumque  '  t:an.  Quicum- 
dignttatem  dtvini  gradus  non  custodtunt,  contentt  ^sst.  u 
Jiant  animam  salvare:   reverti  enim  in  pristinum 
gradum  difficile  est.  -  Et  Innocentius  Papa  *  dicit  *vu'"^arrto'Vr 
quod  apud  Nicaeam  constituti  canones  poenitentes  "cMone/afuS' 
etiam  ab  infimis  clericorum  officiis  excludunt.  Non  "^'^*-  '-• 


a)  Non  negat...  possit.  -  Non  negat  posse  resurgere,  sed  non  resurget  virgo  Israel  P.   Pro  oberrans,   aberrans  Pl.   Pro  1«   humeris,  in 
braciiiis  F,  humeris  Pl. 


StnJMAE  Tbeol.  D.  Thomae  T.  IX. 


4» 


33o 


QUAESTIO  LXXXIX,  ARTICULUS  III 


*  Vers.  10,  13. 


•Gan.  Hi  qui  al- 
tario.  -  Cf.  Fried- 
berg,  ibid.,  not, 
782. 


*  Can  Tua  San- 
ctitas, 

••Regist.lib.IX, 
Ep.  Lii,  al.  lib. 
VII,  Ep.  Liv. 

*  Can.  2.  -  Cf. 
can.  Contuma- 
ces,  dist.  L. 


*  Sap.   cap.   V, 
vers.  5. 

*  Vers.  22. 

r 


Vers.  29. 


•Homil.XXXlV 
in  Evang. 


•  Epist.  IV. 


ergo  per  poenitentiam  homo  recuperat  pristinam 
dignitatem. 

3.  Praeterea,  ante  peccatum  potest  aliquis  ad 
maiorem  gradum  ascendere.  Non  autem  hoc  post 
peccatum  conceditur  poenitenti:  dicitur  enim 
Ezech.  XLiv  *:  Levitae  qui  recesserunt  a  me,  nu7i- 
quam  appropinquabunt  mihi ,  ut  sacerdotio  fun- 
gantur.  Et,  sicut  habetur  in  Decretis,  dist.  L  *,  in 
Hilerdensi  Concilio  legitur:  Hi  qui  sancto  altario 
deserviunt,  si  subito  flenda  debilitate  carnis  P  cor- 
ruerint,  et,  Domino  respiciefite,  poenituerint ,  of- 
ficiorum  suorum  loca  recipiant ,  nec  possint  ad 
altiora  officia  ulterius  promoveri.  Non  ergo  poe- 
nitentia  restituit  hominem  in  pristinam  digni- 
tatem. 

Sed  contra  est  quod,  sicut  in  eadem  distin- 
ctione  *  legitur,  Gregorius,  scribens  Secundino  **, 
dixit:  Post  dignam  satisfactionem ,  credimus  ho- 
minem  posse  redire  ad  suum  honorem.  Et  in 
Concilio  Agathensi  *  legitur:  Contumaces  clerici, 
prout  dignitatis  ordo  permiserit,  ab  episcopis  cor- 
rigantur:  ita  ut ,  cum  eos  poenitentia  correxerit, 
gradum   suum  dignitatemque  recipiant. 

Respondeo  dicendum  quod  homo  per  peccatum 
duplicem  dignitatem  amittit:  unam  quantum  ad 
Deum,  aliam  vero  quantum  ad  Ecclesiam.  Quan- 
tum  autem  ad  Deum,  amittit  duplicem  dignita- 
tem.  Unam  principalem,  qua  scilicet  computatus 
erat  inter  filios  Dei  *  per  gratiam.  Et  hanc  digni- 
tatem  recuperat  per  poenitentiam.  Quod  signifi- 
catur  Luc.  xv  *  de  ^  filio  prodigo,  cui  pater  poe- 
nitenti  iussit  restitui  stolam  primam  et  anulum 
et  calceamenta.  -  Aliam  vero  dignitatem  amittit 
secundariam,  sciiicet  innocentiam :  de  qua,  sicut 
ibidem  legitur  *,  gloriabatur  fiiius  senior,  dicens, 
Fxce,  tot  annis  servio  tibi,  et  nimquam  mandatum 
tuum  praeterivi.  Et  hanc  dignitatem  poenitens 
recuperare  non  potest.  -  Recuperat  tamen  quan- 
doque  aliquid  maius.  Quia,  ut  Gregorius  dicit, 
in  Homilia  de  Centum  Ovibus  *,  qui  errasse  a 
Deo  se  considerant ,  damna  praecedentia  lucris 
sequentibus  recompensant.  Maius  ergo  gaudium 
de  eis  fit  in  caelo :  quia  et  dux  in  praelio  plus 
eum  militem  diligit  qui  post  fugam  reversus  ho- 
stem  fortiter  premit,  quam  illum  qui  nunquam 
terga  praebuit  et  nunquam  aliquid  fortiter  fecit. 

Dignitatem  autem  ecclesiasticam  homo  ^  per 
peccatum  perdit,  qui  indignum  se  reddit  ad  ea 
quae  competunt  dignitati  ecclesiasticae  exercenda. 
Quam  quidem  recuperare  prohibentur,  uno  modo, 
quia  non  poenitent  ^.  Unde  Isidorus  ad  Misianum 
Episcopum  *  scribit,  sicut  in  eadem  distinctione 
legitur,  cap.  Domino:   Illos   ad  pristinos   gradus 


canones  redire  praecipiunt  quos  poenitentiae  prae- 
cessit  satisfactio,  vel  condigna  peccatorum  confes- 
sio.  At  contra  hi  qui  a  vitio  corruptionis  non  emen- 
dantur ,  nec  gradum  honoris,  nec  gratiam  reci- 
piunt  commutiiottis.  -  Secundo,  quia  poeniten- 
tiam  negligenter  agunt  "^.  Unde  in  eadem  distin- 
ctione,  cap.  Si  quis  diaconus ,  dicitur:  Cum  in 
aliquibus  nec  compunctio  humilitatis,  nec  instantia 
orandi  appareat,  nec  ieiuniis  vel  lectionibus  eos 
vacare  videamus,  possumus  agnoscere,  si  ad  pri- 
stinos  honares  redirent,  cum  quanta  negligentia  1 
permanerent.  -  Tertio,  si  commisit  aliquod  pec- 
catum  habens*  irreguiaritatem  aliquam  admixtam. 
Unde  in  eadem  distinctione  *,  ex  Concilio  Martini 
Papae  *,  dicitur:  Si  quis  viduam,  vel  ab  alio  re- 
lictam  duxerit,  non  admittatur  ad  clerum.  Quod 
si  irrepserit,  deiiciatur.  Similiter  si  homicidii  aut 
facto  aut  praecepto  aiit  consilio  aut  defensione , 
post  baptismum,  conscius  fuerit.  Sed  hoc  non  est 
ratione  peccati,  sed  ratione  irregularitatis.  -  Quar- 
to,  propter  scandalum.  Unde  in  eadem  distin- 
ctione  legitur,  cap.  De  his  vero:  Rabantis*  dicit: 
Hi  qui  deprehetisi  vel  capti  fuerint  publice  in 
periurio,  furto  aut  fortiicatione,  et  ceteris  crimitti- 
bus  ',  secundum  catiotiutn  sacrorum  itistituta  a 
proprio  gradu  decidatit:  quia  scandaltim  est  po- 
pulo  Dei  tales  persottas  superpositas  habere.  Qui 
autem  de  praedictis  peccatis  abscottse  a  se  com- 
missis  sacerdoti  *  cottfitetttur,  si  se  per  ieiunia  et 
eleemosyttas  vigiliasque  et  sacras  oratiottes  purga- 
veriitt,  his  etiam,  gradu  proprio  servato,  spes  ve- 
ttiae  de  misericordia  Dei  protnittettda  est.  Et  hoc 
etiam  dicitur  Extra,  de  Qualitate  Ordittand.  *,  cap. 
Quaesitum:  Si  crimitta  ordine  iudiciario  com- 
probata ,  vel  alias  ttotoria  tton  fuerittt ,  praeter 
reos  homicidii,  post  poenitetttiam  itt  susceptis  vel 
iam  suscipiettdis  ordittibus  impedire  ^  ttott  possunt. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  eadem  ratio 
est  de  recuperatione  virginitatis  et  de  recupera- 
tione  innocentiae  *,  quae  pertinet  ad  secundariam 
dignitatem  quoad  Deum. 

Ad  secundum  dicendum  quod  Hieronymus  in 
verbis  illis  non  dicit  esse  impossibile ,  sed  dicit 
esse  difficile  hominem  recuperare  post  peccatum 
pristinum  gradum :  quia  hoc  non  conceditur  nisi 
perfecte  poenitenti,  ut  dictum  est  *. 

Ad  statuta  autem  canonum  qui  ^  hoc  prohi- 
bere  videntur,  respondet  Augustinus,  Bonifacio 
scribens  *:  Ut  cotistitueretur  in  Ecclesia  tte  quis- 
quam  post  alicuius  crimittis  poenitentiam  clerica- 
tutn  accipiat,  vel  ad  clericatum  redeat,  vel  itt  cle- 
ricatu  matteat,  ttott  desperatiotte  indulgetttiae,  sed 
rigore  facttim  est  disciplinae.  Alioquitt  contra  cla- 


f )  jlenda  debiliiate  carnis.  -  (m  P)  jlenda  carnis  fragilitate  F  et 
tertia.  Ante  poenituerint  PI  addunt  digne.  Pro  loca  recipiant  nec,  sic 
loca  recipiant  ut  non  P. 

T)  de.  -  in  tertia.  -  Pro  cui  pater  poenitenti  iussit,  cui  poenitenti 
iussit  pater  (pater  iussit  editiones)  tertia. 

3)  ecclesiasticam  homo.-Fa  et  tertia;  homo  ecclesiasticam.  -  Pro 
qui,  quia  tertia. 

e)  prohibentur...  poenitent.  -  prohibetur...  poenitet  P.  -  Misianum 
Ea;  Missianum  tertia.  lulianum  ceteri;  Alias  Massanum  margo  P. 

X,)  agunt.  —  faciunt  bc,  facii  P. 

rj)  negligeniia.  -  Tertia  praeter  H;  diligentia. 


*  C&n.Siquis  vi- 
duam. 

'  Martini  Braca- 
rens.  interpret. 
can.  Apost.  17 
et  can.  21.  -  Cf. 
Friedberg.  loc. 
cit.,  not.  63. 


•  Ep.  ad  Heri- 

hald. 


'  Al.de  Tempo- 
rib.  Ordinat.  et 
Qualit.  Ordin. 


•  D.  1169. 


*  In  corpore. 


•  Ep.  CLXXXV, 
al.  L,  cap.  X,  n. 
45.  -  Cf.  can. 
tjt  constituere- 
tur,  dist.  L. 


6)  habens.  -  quod  habet  tertia.  -  Pro  aliquam  admixtam,  aliquam 
annexam  ed.  a,  adiunctam  F,  admixiam  GH,  annexam  I  et  editiones. 

t)  criminibus.- huiusmodi  criminibus  Pl.  —  a  proprio  PI;  proprio.— 
Pro  superpositas,  super  se  posiias  PI. 

x)  sacerdoii.  -  occulte  sacerdoti  F  et  tertia.  -  Pro  purgaverint, 
purgare  c'caverini  I,  purgare  curaverint  cetera  tertia.  -  eiiam  gradu 
I  et  editiones:  in  gradu.  -  de  misericordia  P;  ex  misericordia  I, 
misericordia  ceteri. 

X)  impedire.  -  Pac;  impediri. 

jj.)  qui.  -  quae  D¥a  et  tertia.  -  ne  la  et  editiones;  neque  F,  ut 
ne  GH,  ui  nec  ceteri. 


QUAESTIO  LXXXIX,  ARTICULUS  IV,  V 


33i 


ves  datas  Ecclesiae  dispiitabitur,  de  quibiis  dictum 
est:  «  Quaecutnque  solveritis  super  terram,  erunt 
solitta  et  in  caelo  ».  Et  postea  subdit:  Nam  et 
sanctus  David  de  criminibus  "  egit  poenitentiam : 
et  tamen  in  honore  suo  perstitit.  Et  beatum  Pe- 
trum,  quando  amarissimas  lacrimas  fudit,  utique 
Dominum  negasse  poenituit:  et  tamen  Apostolus 
permansit.  Sed  non  ideo  putanda  est  supervacua 
posteriorum  ^  diligentia ,  qui ,  ubi  saluti  nihil  de- 
trahebatur,  hutnilitati  aliquid  addiderunt:  experti, 
ut  credo ,  aliquorum  fictas  poenitentias  per  affe- 
ctatas  honorum  potentias  ". 

Ad  tertium  dicendum  quod  illud  statutum  in- 


telligitur  de  illis  qui  publicam  poenitentiam  agunt, 

qui  postmodum  non  possunt   ad  maiorem  pro- 

vehi  gradum.    Nam  et  Petrus   post  negationem 

pastor   ovium    Christi   constitutus   est,    ut  patet 

loan.   ult.   *    Ubi    dicit    Chrysostomus  **    quod  ',.]f^^ '{ ^'^^,;, 

Petrus  post   ixegationem  et  poenitentiam    ostendit  *o;,„"^'""''  '"' 

se  habere   maiorem  fiduciam  ad   Christum.    Qui 

enim  in  Cena  non  audebat  interrogare,  sed  loanni 

interrogationem  commisit,   huic  postea  et  praepo- 

situra  fratrum  credita  est,  et  non  solum  tton  com- 

mittit  alteri  interrogare  quae  ad  ipsum  pertinent, 

sed   de   reliquo   ipse  pro  loanne  Magistrum    in- 

terrogat. 


v)  criminibus.  —  mortiferis  addit  tertia. 

5)  posteriorum.  -  praeteritorum  DEFHI,  posteriorum  doctorum  P. 


o)  potentias.  -  personas  F,  pompas  bc  et  margo  P  per  alias. 


•  a.   ad  Heb., 
cap.  VI,  vers.  lo. 


•  Vcrs.  12. 


*  Vers.  24. 


ARTICULUS  QUARTUS 

UTRUM  OPERA  VIRTUTUM  IN  CARITATE  FACTA  MORTIFICARI  POSSINT 

III  Sent.,  dist.  xxxvi,  art.  5,  ad  1  ;  IV,  dist.  xiv,  qu.  11,  art.  3,  qu*  1 ; 
dist.  XXI,  qu.  i,  art.  1,  qu*  1,  ad  3;  dist.  xxii,  qu.  i,  art.  1,  ad  6;  Ad  Heb.,  cap.  vi,  lect.  i. 


D  QUARTUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
opera  virtutum  in  caritate  facta  morti- 
ficari  non  possunt.  Quod  enim  non  est, 
(immutari  nonpotest.  Sed  mortificatio  est 
quaedam  mutatio  de  vita  in  mortem.  Cum  ergo 
opera  virtutum,  postquam  facta  sunt,  iam  non  sint, 
videtur  quod  ulterius  mortificari  non  possunt. 

2.  Praeterea,  per  opera  virtutis  in  caritate 
facta  homo  meretur  vitam  aeternam.  Sed  sub- 
trahere  mercedem  merenti  est  iniustitia,  quae  non 
cadit  in  Deum  *.  Ergo  non  potest  esse  quod  opera 
virtutum  in  caritate  facta  per  peccatum  sequens 
mortificentur.  . 

3.  Praeterea,  fortius  non  corrumpitur  a  de- 
biliori.  Sed  opera  caritatis  sunt  fortiora  quibus- 
libet  peccatis:  quia,  ut  dicitur  Proverb.  x  *,  uni- 
versa  delicta  operit  caritas.  Ergo  videtur  quod 
opera^  in  caritate  facta  per  sequens  mortale  pec- 
catum  mortificari  non  possunt  '. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  Ezech.  xviii  *:  Si 
averterit  se  iustus  a  iustitia  sua ,  omnes  iustitiae 
eius  quas  fecerat,  non  recordabuntur. 

Respondeo  dicendum  quod  res  viva  per  mortem 
perdit    operationem   vitae:    unde   per   quandam 


similitudinem  dicuntur  res  mortificari  quando 
impediuntur  a  proprio  suo  effectu  vel  operatione. 
Effectus  autem  operum  virtuosorum  quae  in  ca- 
ritate  fiunt,  est  perducere  ad  vitam  aeternam. 
Quod  quidem  impeditur  per  peccatum  mortale 
sequens,  quod  gratiam  tollit.  Et  secundum  hoc, 
opera  in  caritate  facta  dicuntur  mortificari  per 
sequens  peccatum  mortale. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod ,  sicut  opera 
peccatorum  transeunt  actu  et  manent  reatu,  ita 
opera  in  caritate  facta,  postquam  transeunt  actu, 
manent  merito  in  Dei  acceptatione.  Et  secundum 
hoc  mortificantur :  inquantum  impeditur  homo 
ne  consequatur  suam  mercedem. 

Ad  secundum  dicendum  quod  sine  iniustitia 
potest  subtrahi  merces  merenti  quando  ipse  red- 
diderit  se  indignum  mercede  per  culpam  sequen- 
tem.  Nam  et  ea  quae  homo  iam  accepit,  quan- 
doque  iuste  propter  culpam  perdit. 

Ad  tertium  dicendum  quod  non  est  propter 
fortitudinem  operum  peccati  quod  mortificantur 
opera  prius  in  caritate  facta:  sed  est  propter 
libertatem  voluntatis,  quae  potest  a  bono  in  ma- 
lum  deflecti. 


(x)  videtur  quod...  possunt.  -  a  et  tertia;  videtur  quod...  posse  F,  videtur...  posse  ceteri. 


*  Vid.Comment. 
Caiet.  post  art.  t, 
num.  IV. 


ARTICULUS  Q.UINTUS 

UTRUM  OPERA  MORTIFICATA  PER  PECCATUM  PER  POENITENTIAM  REVIVISCANT 

IV  Sent.,  dist.  xiv,  qu.  11,  art.  3,  qu*  3;  dist.  xxii,  qu.  i,  art.  1,  ad  6;  Ad  Thess.,  cap.  iii,  lect.  i;  Ad  Heb.,  cap.  vi,  lect. 


iD  QuiNTUM  sic  PROCEDiTUR  *.  Videtur  quod 
opera  mortificata  per  peccatum  per  poe- 
'nitentiam  non  reviviscant.  Sicut  enim 
iper  poenitentiam  subsequentem  remit- 
tuntur  peccata  praeterita,  ita  etiam  per  peccatum 


sequens  mortificantur  opera  prius  in  caritate  facta. 

Sed  peccata  dimissa  per  poenitentiam  non  red- 

eunt,  ut  supra  *  dictum  est.  Ergo  videtur  quod  [  Q"-  ""'■■" 

etiam  opera  mortificata  per  caritatem  non  revi- 

viscant. 


332 


QUAESTIO  LXXXIX,  ARTICULUS  VI 


'  Interlin. 


2.  Praeterea,  opera  dicuntur  mortificari  ad 
similitudinem  animalium  quae  moriuntur,  ut  di- 

•  Art.  praeced.    ctum   est  *.    Sed  auimal   mortuum   non   potest 

iterum  vivificari.  Ergo  nec  opera  mortificata  pos- 
sunt  iterum  per  poenitentiam  reviviscere. 

3.  Praeterea,  opera  in  caritate  facta  merentur 
gloriam  secundum  quantitatem  gratiae  vel  cari- 
tatis.  Sed  quandoque  per  poenitentiam  homo 
resurgit  in  minori  gratia  vel  caritate.  Ergo  non 
consequetur  gloriam  secundum  merita  priorum 
operum.  Et  ita  videtur  quod  opera  mortificata 
per  peccatum  non  reviviscant. 

•  ver».  25-  Sed  contra  est  quod ,  super  illud  loel  ii  * , 
Reddam  vobis  annos  quos  comedit  locusta ,  dicit 
Glossa  * :  Non  patiar  perire  ubertatem  quam  cum 
perturbatioiie  animi  amisistis.  Sed  illa  ubertas  est 
meritum  bonorum  operum,  quod  fuit  perditum 
per  peccatum.  Ergo  per  poenitentiam  reviviscunt 
opera  meritoria  prius  facta. 

^  o^..^„.  ,.„  Respondeo  dicendum  quod  quidam  *  dixerunt 
ii.part.  xiv.cap.  quod  opera  meritoria  per  peccatum  sequens  mor- 
tificata  non  reviviscunt  per  poenitentiam  sequen- 
tem,  considerantes  quod  opera  iila  non  rema- 
nent,  ut  iterum  vivificari  possent. 

Sed  hoc  impedire  non  potest  quin  vivificen- 
tur.  Non  enim  habent  vim  perducendi  in  vitam 
aeternam,  quod  pertinet  ad  eorum  vitam,  solum 
secundum  quod  actu  existunt,  sed  etiam  post- 
quam  actu  esse  desinunt,  secundum  quod  rema- 
nent  in  acceptatione  divina.  Sic  autem  remanent, 
"  quantum  "  est  de  se,  etiam  postquam  per  pec- 

catum  mortificantur :  quia  semper  Deus  illa  opera, 
prout  facta  fuerunt,  acceptabit,  et  sancti  de  eis 
gaudebunt,  secundum  illud  Apoc.  iii  *:  Tene  quod 


♦HugoaS.Vict 
de  Sacram.  lib. 


•  Vers. 


habes,  ne  alius  accipiat  coronam  tuam.  Sed  quod 
isti  qui  ea  fecit  non  sint  ef&cacia  ad  ducendum 
ad  vitam  aeternam,  provenit  ex  impedimento 
peccati  supervenientis ,  per  quod  ipse  redditur 
indignus  vita  aeterna.  Hoc  autem  impedimentum 
toUitur  per  poenitentiam ,  inquantum  per  eam 
remittuntur  peccata.  Unde  restat  quod  opera 
prius  mortificata  per  poenitenfiam  recuperant 
efficaciam  perducendi  eum  qui  fecit  ea  in  vitam 
aeternam:  quod  est  ea  reviviscere.  Et  ita  patet 
quod  opera  mortificata  per  poenitentiam  revivi- 
scunt  *.  *  ^-  «'- 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  opera  peccati 
per  poenitentiam  abolentur  secundum  se :  ita  sci- 
licet  quod  ex  eis  ulterius,  Deo  indulgente,  nec  ma- 
cula  nec  reatus  inducitur.  Sed  opera  ex  P  caritate  P 

facta  non  abolentur  a  Deo,  in  cuius  acceptatione 
remanent:  sed  impedimentum  accipiunt  ex  parte 
hominis  operantis.  Et  ideo,  remoto  impedimento 
quod   est   ex   parte  hominis  ^,   Deus   implet  ex  T 

parte  sua  illud  quod  opera  merebantur. 

Ad  secundum  dicendum  quod  opera  in  caritate 
facta  non  mortificantur  secundum  se,  sicut  di- 
ctum  est  * ,  sed  solum  per  impedimentum  su-  •  i"  corpore. 
perveniens  ex  parte  operantis.  Animalia  autem 
moriuntur  secundum  se,  inquantum  privantur 
principio  vitae.  Et  ideo  non  est  simile. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ille  qui  per  poeni- 
tentiam  resurgit  in  minori  caritate,  consequetur 
quidem  praemium  essentiale  secundum  quanti- 
tatem  caritatis  in  qua  invenitur:  habebit  tamen 
gaudium  maius  de  operibus  in  prima  caritate 
factis  quam  de  operibus  *  quae  in  secunda  fecit.  3 

Quod  pertinet  ad  praemium  accidentale. 


a)  quantum.  -  Tertia;  inquantum. 

{i)  ex.  -  in  P. 

Y)  hominis.  -  operantis  addit  tertia. 


3)  in  prima...  operibus.  -  F  et  tertia;  om. 
secundo  fecit  FsG  et  b,  secundo  facit  ceteri. 


1«  secunda  fecit  P, 


Art.  praeced. 


ARTICULUS  SEXTUS 

UTRUM  PER  POENITENTIAM  SUBSEQUENTEM  ETIAM  OPERA  MORTUA  VIVIFICENTUR 

IV  Sent.,  dist.  xiv,  qu.  ii,  art.  3,  qu*  i  ;  dist.  xv,  qu.  i,  art.  3,  qu*  3,  4,  5. 


►D  sextum  sic  proceditur.  Videtur  quod 
per  poenitentiam  subsequentem  etiam 
'opera  mortua,  quae  scilicet  non  sunt 
^in  caritate  facta,  vivificentur.  Difficilius 
enim  videtur  quod  ad  vitam  perveniat  illud  quod 
fuit  mortificatum,  quod  nunquam  fit  secundum 
naturam,  quam  illud  quod  nunquam  fuit  vivum, 
vivificetur:  quia  ex  non  vivis  secundum  natu- 
ram  viya  aliqua  "  generantur.  Sed  opera  morti- 
ficata  per  poenitentiam  vivificantur,  ut  dictum 
est  *.  Ergo  multo  magis  opera  mortua  vivifi- 
cantur. 

2.  Praeterea,  remota  causa,  removetur  effe- 
ctus.  Sed  causa  quare  opera  de  genere  bonorum 
sine  caritate  facta  non  fiierunt  viva,  fuit  defectus 


caritatis  et  grafiae.  Sed  iste  defectus  tollitur  per 
poenitentiam.  Ergo  per  poenitentiam  opera  mor- 
tua  vivificantur. 

3.  Praeterea,  Hieronymus  dicit*:  Si  quando  ^  ^"'J^"'^  'J* 
videris  inter  multa  opera  peccatorum  facere  P  quem-  vers.  6.  ' 
quam  aliqua  quae  iusta  sunt,  non  est  tam  iniustus 
Deus  ut  propter  multa  mala  obliviscatur  paucorum 
bojtorum.  Sed  hoc  videtur  maxime  quando  mala 
praeterita  per  poenitentiam  tolluntur.  Ergo  vide- 
tur  quod  post  poenitentiam  Deus  remuneret 
priora  bona  "<  in  statu  peccati  facta :  quod  est  ea  y 

vivificari. 

Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit,  I  Cor.  xiii*:  *  V"»-  3- 
Si  distribuero  in  cibos  pauperum  omnes  facultates 
meas,  et  si  tradidero  corpus  meum  ita  ut  ardeam, 


a.)  viva  aliqua.  -  aliqua  viva  DEa  et  tertia. 

p)  opera  peccatorum  facere.  -  mala   opera  facere  peccatorem  P. 


Y)  bona.  -  opera  addit  P. 


QUAESTIO  LXXXIX,  ARTICULUS  VI 


333 


*  Vers.  14. 


•  Vers.  1. 


Vers.  20. 


D.  952. 


caritatem  autem  non  habuero,  nihil  mihi  prodest. 
Hoc  autem  non  esset  si  saltem  per  poenitentiam 
subsequentem  vivificarentur.  Non  ergo  poeniten- 
tia  vivificat  opera  prius  mortua. 

Respondeo  dicendum  quod  opus  aliquod  dicitur 
mortuum  dupliciter.  Uno  modo,  effective:  quia 
scilicet  est  causa  mortis.  Et  secundum  hoc,  opera 
peccati  dicuntur  opera  mortua:  secundum  illud 
Heb.  IX  *:  Sanguis  Christi  emundabit  conscientias 
nostras  ab  operibus  mortuis.  Haec  igitur  opera 
mortua  non  vivificantur  per  poenitentiam ,  sed 
magis  abolentur:  secundum  illud  Heb.  vi  *:  Non 
rursus  iacientes  fundamentum  poenitentiae  ab  ope- 
ribus  mortuis. 

Alio  modo  dicuntur  opera  mortua  privative : 
scilicet  quia  carent  vita  spirituali,  quae  est  ex 
caritate,  per  quam  anima  Deo  coniungitur,  ex 
quo  vivit  sicut  corpus  per  animam.  Et  per  hunc 
modum  etiam  fides  quae  est  sine  caritate,  dicitur 
mortua:  secundum  iilud  lac.  11  *:  Fides  sine  ope- 
ribus  mortua  est.  Et  per  hunc  etiam  modum 
omnia  opera  quae  sunt  bona  ex  genere,  si  sine 
caritate  fiant,  dicuntur  mortua:  inquantum  sci- 
licet  non  procedunt  ex  principio  vitae;  sicut  si 
dicamus  sonum  citharae  vocem  mortuam  dare  *. 
Sic ,  igitur  differentia  mortis  et  vitae  in  operibus 
est  secundum  comparationem  ad  principium  a 
quo  procedunt.  Opera  autem  non  possunt  ite- 
rum  a  principio  procedere:  quia  transeunt,  et 
iterum  eadem  numero  assumi  non  possunt.  Unde 
impossibile  est  quod  opera  mortua  iterum  fiant 
viva  per  poenitentiam  *. 


Ad  primum  ergo  dicendum  quod  in  rebus  natu- 
ralibus  tam  mortua  quam  mortificata  carent  prin- 
cipio  vitae.  Sed  opera  dicuntur  mortificata  non 
ex  parte  principii  a  quo  processerunt,  sed  ex  parte 
impedimenti  extrinseci.  Mortua  autem  dicuntur 
ex  parte  principii.  Et  ideo  non  est  similis  ratio. 

Ad  secundum  dicendum  quod  opera  de  genere 
bonorum  sine  caritate  facta  dicuntur  mortua 
propter  defectum  caritatis  et  gratiae  sicut  prin- 
cipii.  Hoc  autem  non  praestatur  eis  per  poeni- 
tentiam  subsequentem,  ut  ex  tali  principio  pro- 
cedant.  Unde  ratio  non  sequitur. 

Ad  tertium  dicendum  quod  Deus  recordatur 
bonorum  quae  quis  facit  in  statu  peccati,  non 
ut  remuneret  ea  in  vita  aeterna,  quod  debetur 
solis  operibus  vivis,  idest  ex  caritate  factis:  sed 
remunerat  temporali  remuneratione  *.  Sicut  Gre-  '  d.  95< 
gorius  dicit ,  in  Homilia  de  Divite  et  La{aro  * , 
quod,  nisi  dives  ille  aliquod  bonum  egisset  et  in 
praesenti  saeculo  remunerationem  accepisset ,  ne- 
quaquam  ei  Abraham  diceret,  Recepisti  bona  in 
vita  tua. 

Vel  hoc  etiam  potest  referri  ad  hoc  quod  pa- 
tietur  tolerabilius  iudicium  *.  Unde  dicit  Augu- 
stinus ,  in  libro  de  Patientia  ^  * :  Non  possumus 
dicere  schismatico  melius  fuisse  ei  ut  '•,  Christum 
negando ,  nihil  eorum  pateretur  quae  passus  est 
confitendo :  ut  illud  quod  ait  1  Apostolus,  «  52  tra- 
didero  corpus  meum  ita  ut  ardeam,  caritatem  autem 
non  habuero,  nihil  mihi  prodest  »,  intelligatur  ad 
regnum  caelorum  obtinendum,  non  ad  extremi 
iudicii  supplicium  *  tolerabilius  subeu7idum. 


•  Homil.  XL  m 
Evaitg. 


D.  426,  1142. 


Cap.  XXVI. 


3)  dare.  -  Om.  tertia. 

e)  Patientia.  -  P;  Poenitentia. 

'Q  melius  fuisse  ei  ut.  -  F ;  ut  melius  fuisse  ei  ut  G,  non  me/ius 
fuisse  ei  ut  Hbc,  melius  esse  fuisse  pl,  melius  ei  fuisse  sl,  non  melius 
fuisse  ei  ceteri.  -  Post  confitendo  F  et  tertia  addunt :  Sed  existi- 
mandum  est  tolerabilius  ei  futurum  iudicium  quam  si  Christum  ne- 
gando  nihil  eorum  pateretur. 

r,)  ut  illud  quod  ait.    -   Tertia   praeter  c;    Ad   illud   quod    ait 


ABCac,  quod  ait  D,  Ad  primum  ergo  dicendum  quod  ait  pE, 
Ad  primum  quod  ait  sE,  ut  ait  F.  -  ita  om.  tertia  praeter  P.  - 
intelligatur  tertia  praeter  l ;  nihil  prodesse  intelligaiur  FI,  intelligitur 
ceteri. 

6)  iudicii  supplicium.  -  iudicii  iudicium  B,  iudicium  supplicii  G, 
(extremum)  supplicium  iudicium  H,  supplicium  iudicii  bc,  supplicii 
iudicium  P. 


334 


QUAESTIO  XC,  ARTICULUS  I 


QUAESTIO  NONAGESIMA 

DE  PARTIBUS  POENITENTIAE  IN  GENERALI 


IN    QUATUOR   ARTICULOS   DIVISA 


*  Cf.  qu.  Lxxxiv, 

Introd. 

"  Cf.   Supplem., 

qu.  I. 


DEiNDE  considerandum  est  de  partibus  poeni- 
tentiae  *.  Et  primo,  in  generali ;  secundo,  in 
speciali  de  singulis  *. 
Circa  primum  quaeruntur  quatuor. 

Primo :  utrum  poenitentia  habeat  partes. 


Secundo :  de  numero  partium. 
Tertio :  quales  partes  sint. 
Quarto :    de   divisione   eius    in  partes   subie- 
ctivas. 


ARTICULUS  PRIMUS 

UTRUM  POENITENTIAE  DEBEANT  PARTES  ASSIGNARI 

IV  Sent.,  dist.  xvi,  qu.  i,  art.  i,  qu*  i,  4. 


*  Isidor.  Etymol. 
lib.  VI,  cap.  XIX. 


"  Cf.  I"""  II" 
qu.  Lv,  art.  4. 


D  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod 
poenitentiae  non  debent  partes  assignari. 
Sacramenta  enim  sunt  in  quibus  divina 
pirtus  secretius  operatur  salutem  *.  Sed 
virtus  divina  est  una  et  simplex.  Non  ergo  poe- 
nitentiae,  cum  sit  sacramentum,  debent  partes 
assignari. 

2.  Praeterea,  poenitentia  est  virtus,  et  est 
sacramentum.  Sed  ei  inquantum  est  virtus,  non 
assignantur  partes :    cum  virtus   sit  habitus  qui- 

•cf.Arist.aAic.  dam  *,  qui  est  simplex  qualitas  mentis  **.  Similiter 

lib.  II ,  cap.  VI,         .  '    i  .   ^      .       ^  . 

n.  15.  -  s.  Tii.  etiam  ei  "  poenitentiae  inquantum  est  sacramen- 

IcCt     VII. 

tum,  non  videtur  quod  partes  sint  assignandae: 
quia  baptismo  et  aliis  sacramentis  non  assignan- 
tur  partes.  Ergo  poenitentiae  nullae  ^  debent 
partes  assignari. 

3.  Praeterea,  poenitentiae  materia  est  pecca- 
tum ,  ut  supra  *  dictum  est.  Sed  peccato  non 
assignantur  partes.  Ergo  etiam  nec  poenitentiae 
sunt  partes  assignandae. 

Sed  contra  est  quod  partes  sunt  ex  quibus 
perfectio  alicuius  integratur.  Sed  poenitentiae 
perfectio  integratur  ex  pluribus,  scilicet  ex  con- 
tritione,  confessione  et  satisfactione.  Ergo  poeni- 
tentia  habet  partes. 

Respondeo  dicendum  quod  partes  rei  sunt  in 
quas  materialiter  totum  dividitur:  habent  enim 
se  partes  ad  totum  sicut  materia  ad  formam; 
unde  in  II  Physic.  *  partes  ponuntur  in  genere 
causae  materialis,  totum  autem  in  genere  causae 
formalis  *.  Ubicumque  igitur  ex  parte  materiae  in- 


•    Qu.    LXXXIV 

art.  2,  3. 


•  Cap.  III,  n.  5.  ■ 
S.  Th.  lect.  r. 


D.  852. 


Art.  seq. 


venitur  aliqua  pluralitas,  ibi  est  invenire  partium 
rationem.  Dictum  est  autem  supra  *  quod  in  sa-  '  Q»-  "»«'». 
cramento  poenitentiae  actus  humani  se  habent  »"•  ^- 
per  modum  materiae.  Et  ideo,  cum  plures  actus 
humani  requirantur  ad  perfectionem  poenitentiae, 
scilicet  contritio,  confessio  et  satisfactio,  ut  infra  * 
patebit,  consequens  est  quod  sacramentum  poe- 
nitentiae  habeat  partes. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  quodlibet  sacra- 
mentum  habet  simplicitatem  ratione  virtutis  di- 
vinae,  quae  in  eo  operatur.  Sed  virtus  divina, 
propter  sui  magnitudinem,  operari  potest  et  per 
unum  et  per  multa:  ratione  quorum  alicui  sa- 
cramento  possunt  partes  assignari. 

Ad  secundum  dicendum  quod  poenitentiae  se- 
cundum  quod  est  virtus,  non  assignantur  partes : 
actus  enim  humani,  qui  multiplicantur  in  poeni- 
tentia,  non  comparantur  ad  habitum  virtutis  sicut 
partes,  sed  sicut  effectus.  Unde  reUnquitur  quod 
partes  assignentur  poenitentiae  inquantum  est 
sacramentum,  ad  quod  actus  humani  comparan- 
tur  ut  materia.  In  aliis  autem  sacramentis  ma- 
teria  non  sunt  actus  humani,  sed  aliqua  res  ex- 
terior:  una  quidem  ^f  simplex,  ut  aqua  vel  oleum; 
sive  composita,  ut  chrisma.  Et  ideo  aliis  sacra- 
mentis  non  assignantur  partes. 

Ad  tertium  dicendum  quod  peccata  sunt  ma- 
teria  remota  poenitentiae :  inquantum  scilicet  sunt 
ut '  materia  vel  obiectum  humanorum  actuum, 
qui  sunt  propria  materia  poenitentiae  prout  est 
sacramentum. 


o)  ei.  -  et  editiones ;  poeniientiae  om.  F. 

p)  nullae.  -  nullo  modo  tertia;  Ergo...  assignantur  partes  om.  F. 


f)  quidem.  -  sive  PI. 

0)  ut.  —  Om.  tertia  praeter  H. 


Commentaria  Cardinalis  Caietani 


IN  quaestione  nonagesima,  in  qua  de  partibus  poeniten- 
tiae  agitur,  scilicet  contritione,  confessione  et  satisfactione, 
sciendum  est  varias  inveniri  de  hoc  opiniones.  Scotus 
namque,  in  IV  Sent.,  dist.  xvi,  qu.  i,  tenet  quod  ista  tria 
nullo  modo  sunt  partes  sacramenti  poenitentiae.  Et  fun- 


damentum  eius  est  quia,  apud  ipsum,  in  eodem  Quarto, 
dist.  XIV ,  qu.  iv ,  sacramentum  poenitentiae  est  absolutio 
sacramentalis :  cuius  nulla  pars  est  contritio,  quae  est  quod- 
dam  spirituale  in  anima ;  neque  confessio ,  quia  nihil  est 
ipsius   sententiae  sacerdotis ,    sed  est  actus  rei  accusantis 


QUAESTIO  XC,  ARTICULUS  II 


335 


Al.  qu.  III. 


*  Cf.  art.  seq. , 
Comment.  num. 


*Conc.  Florent., 
in    decreto    pro 


seipsum;  neque  satisfactio,  quae  sequitur  absolutionem 
sacramentalem. 

Durandus  vero,  in  IV  Sent.,  dist.  xiv,  qu.  ii,  art.  i  *,  tenet 
sacramentum  poenitentiae  integrari  ex  absolutione  ut  forma, 
et  confessione  ut  materia:  contritionem  vero  non  ponit 
eius  partem,  sed  dispositionem  praeviam;  satisfactionem 
autem  pro  consequente  *. 

II.  Auctor  autem,  ut  patet  in  littera,  tenet  haec  tria  esse 
partes  poenitentiae  sacramenti  ex  parte  materiae.  Et  quo- 
niam  Auctoris  via  canonizata  est  ab  universali  Synodo  sub 
Eugenio  IV  *,  ubi  sic  legimus :  Quartum  sacramentum  est 
poenitentia.  Cuius  quasi  materia  sunt  actus  poenitentis, 
qui  in  tres  distinguuntur  partes.  Quarum  prima  est  cordis 
contritio  :  ad  quam  pertinet  ut  doleat  de  peccato  commisso, 
cum  proposito  non  peccandi  de  cetero.  Secunda  est  oris 
confessio :   ad  quatn  pertinet  ut  peccator   omnia  peccata 


quorum  memoriam  habet,  suo  sacerdoti  confiteatur  inte- 
graliter.  Tertia  est  satisfactio  pro  peccatis  secundum  ar- 
bitrium  sacerdotis:  quae  quidem  praecipue  fit  per  oratio- 
nem,  ieiunium  et  eleemosynam.  Forma  huius  sacramenti 
sunt  verba  absolutionis  quae  sacerdos  profert  cum  dicit : 
Ego  te  absolvo  :  haec  ibi :  —  ideo  sanctae  matris  Ecclesiae 
doctrina  monstrat  tam  Scoti  quam  Durandi  opiniones  de- 
ficere.  Ex  hoc  enim  quod  poenitentiae  sacramentum  con- 
stare  dicitur  ex  actibus  poenitentis  ut  materia  et  abso- 
lutione  ut  forma,  sequitur  quod  sacramentum  pocnitentiae 
non  est  sola  absolutio  sacerdotis.  Ex  hoc  vero  quod  actus 
poenitentis,  qui  sunt  ut  materia  sacramenti,  distingui  di- 
cuntur  in  tres  partes,  scilicet  contritionem,  confessionem 
et  satisfactionem ,  sequitur  quod  non  sola  confessio  est 
ut  materia  in  sacramento  poenitentiae.  Stat  ergo  solida 
Auctoris  doctrina. 


ARTICULUS  SECUNDUS 

UTRUM  CONVENIENTER  ASSIGNENTUR  PARTES  POENITENTIAE  CONTRITIO, 

CONFESSIO  ET  SATISFACTIO 

IV  Sent.,  dist.  xvi,  qu.  i,  art.  i,  qu*  2,  4;  dist.  xvii,  qu.  m,  art.  3,  qu*  4;  dist.  xxii,  qu.  11,  art.  1,  qu*  2,  ad  3; 

IV   Cont.  Gent.,  cap.  lxxii;  Opusc.  de  Eccles.  Sacram. 


Non  ergo  convenienter  assignantur 


*Qu.  Lxii,  art.  1, 
-6. 


■•  Vers.  8. 


*  I*  IP"',  qu.LXxii, 
art.  7. 


*S.Th.  lect.  xxi; 
Did,  lib.  IV,  cap. 
XXV. -Cf.lib.Vl, 
cap.  X,  n.  3,  4; 
s.  Th.  lib.  Vn, 
lect.  IX. 


iD  SECUNDUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod 
inconvenienter  assignentur  partes  poe- 
nitentiae  contritio,  confessio  et  satisfa- 
(Ctio.  Contritio  enim  est  in  corde :  et 
sic  pertinet  ad  interiorem  poenitentiam.  Confes- 
sio  autem  est  in  ore,  et  satisfactio  in  opere:  et 
sic  duo  ultima  pertinent  ad  poenitentiam  exte- 
riorem.  Poenitentia  autem  interior  non  est  sacra- 
mentum,  sed  sola  poenitentia  exterior,  quae  sen- 
sui  subiacet 
hae  partes  sacramento  poenitentiae. 

2.  Praeterea,  in  sacramento  novae  legis  con- 
fertur  gratia,  ut  supra  *  habitum  est.  Sed  in  sa- 
tisfactione  non  confertur  aliqua  gratia.  Ergo  sa- 
tisfactio  non  est  pars  sacramenti. 

3.  Praeterea,  non  est  idem  fructus  rei  et  pars. 
Sed  satisfactio  est  fructus  poenitentiae  :  secundum 
illud  Luc.  III  *:  Facite  iwbis  dignos  friictus  poe- 
nitentia'e.  Ergo  non  est  pars  poenitentiae. 

4.  Praeterea,  poenitentia  ordinatur  contra 
peccatum.  Sed  peccatum  potest  perfici  solum  in 
corde  per  consensum :  ut  in  Secunda  Parte  * 
habitum  est.  Ergo  et  poenitentia.  Non  ergo  de- 
bent  poenitentiae  partes  poni  confessio  oris  et 
satisfactio  operis. 

Sed  contra,  videtur  quod  debeant  poni  plures 
partes  poenitentiae.  Pars  enim  hominis  ponitur 
non  solum  corpus ,  quasi  "  materia ,  sed  etiam 
anima,  quae  est  forma.  Sed  tria  praedicta,  cum 
sint  actus  poenitentis,  se  habent  sicut  materia: 
absolutio  autem  sacerdotis  se  habet  per  modum 
formae.  Ergo  absolutio  sacerdotis  debet  poni 
quarta  pars  poenitentiae. 

Respondeo  dicendum  quod  duplex  est  pars,  ut 
dicitur  in  V  Metaphys.  *:  scilicet  pars  essentiae. 


•  Art.  praeced., 
ad  3. 


*  Qu.  Lxxxv,  art. 
3,  ad  3. 


et  pars  quantitatis.  Partes  quidem  ^  essentiae  sunt,  P 

naturaliter  quidem,  forma  et  materia:  logice  au- 

tem,  genus  et  differentia.  Hoc  autem  modo  quod- 

libet   sacramentum   distinguitur   in  materiam   et 

formam  sicut  in  partes  essentiae:  unde  et  supra  *  '^"•".»"•4,6. 

dictum  est  quod  sacramenta  consistunt  in  rebiis 

et  verbis.  -  Sed  quia  quantitas  se  tenet  ex  parte 

materiae,  partes  quantitatis  sunt  partes  materiae. 

Et  hoc  modo  sacramento  poenitentiae  specialiter 

assignantur  partes,  ut  supra  *  dictum  est,  quan- 

tum  ad  actus  poenitentis,  qui  sunt  materia  huius 

sacramenti. 

Dictum  est  autem  supra  *  quod  alio  modo  fit 
recompensatio  offensae  in  poenitentia,  et  in  vin- 
dicativa  iustitia.  Nam  in  vindicativa  iustitia  fit 
recompensatio  secundum  arbitrium  iudicis,  non 
secundum  voluntatem  offendentis  vel  offensi :  sed 
in  poenitentia  fit  recompensatio  offensae  secun- 
dum  voluntatem  peccantis,  et  secundum  arbi- 
trium  Dei,  in  quem  peccatur;  quia  hic  non  quae- 
ritur  sola  reintegratio  aequalitatis  iustitiae,  sicut 
in  iustitia  vindicativa,  sed  magis  reconciliatio  ami- 
citiae,  quod  fit  dum  offendens  recompensat  se- 
cundum  voluntatem  eius  quem  offendit.  Sic  igitur 
requiritur  ex  parte  poenitentis ,  primo  quidem , 
voluntas  recompensandi,  quod  fit  per  contritio- 
nem;  secundo,  quod  se  subiiciat  arbitrio  sacer- 
dotis  loco  Dei ,  quod  fit  in  confessione ;  tertio , 
quod  recompenset  secundum  arbitrium  ministri 
Dei,  quod  fit  in  satisfactione.  Et  ideo  contritio, 
confessio  et  satisfactio  ponuntur  partes  poeni- 
tentiae. 

Ad  primum  ergo  DicENDUM  quod  contritio  se- 
cundum  essentiam  quidem  est  in  corde,  et  per- 
tinet  ad  interiorem  poenitentiam :  virtualiter  au- 


a)  quasi. 
addit  eius. 


quod  est  F  et  tertia.  Ante  materia  et  ante  forma  tertia 


^)  quidem.  —  Om.  editiones;  altero  loco  om.  ed.  a. 


*  Qu.  Lxviii,  art. 
3;qa.Lxix,art.  1, 
ad  2 ;  art.  4,  ad  2. 


336 

tem  pertinet  ad  poenitentiam  exteriorem,  inquan- 
tum  scilicet  implicat  propositum  confitendi  et 
satisfaciendi. 

Ad  secundum  dicendum  quod  satisfactio  confert 
gratiam  prout  est  in  proposito,  et  auget  eam 
prout  est  in  executione  :  sicut  baptismus  in  adul- 
tis,  ut  supra  *  dictum  est. 

Ad  tertium  dicendum  quod  satisfactio  est  pars 
poenitentiae  sacramenti ;  fructus  autem  poeniten- 
tiae  virtutis. 


QUAESTIO  XC,  ARTICULUS  III 


Ad  quartum  dicendum  quod  plura  requiruntur 
ad  bonum,  quod  procedit  ex  integra  caiisa,  quam 
ad  malum,  quod  procedit  ex  singularibus  defecti- 
bus,  secundum  Dionysium,  iv  cap.  de  Div.  Nom.*  •s.Th.ieet.xxn. 
Et  ideo,  licet  peccatum  perficiatur  in  consensu 
cordis,  ad  perfectionem  tamen  poenitentiae  re- 
quiritur  et  contritio  cordis,  et  confessio  oris,  et 
satisfactio  operis. 

Ad  contrarium  patet  solutio  per  ea  quae  dicta 

SUnt  *  *  '"  corpore. 


Commentaria  Oardinalis  Caietani 


IN  eiusdem  quaestionis  articulo  secundo,  in  responsione 
ad  primum,  dubium  occurrit  circa  ipsam  responsionem, 
pro  quanto  dicit  quod  contritio  secundum  essentiam  non 
est  pars  sacramenti,  virtualiter  autem  pertinet  ad  exterio- 
rem  poenitentiam ,  idest,  est  pars  sacramenti  inquantum 
implicat  propositum  conjitendi  et  satisfaciendi.  Secundum 
enim  responsionem  hanc  non  sunt  tres,  sed  duae  partes 
poenitentiae:  quoniam  contritio,  ut  distinguitur  a  confes- 
sione  et  satisfactione ,  non  est  pars  poenitentiae.  Et  sic 
Auctor  sibi  ipsi  contrarius  invenitur. 

II.  Ad  hoc  dicitur  quod  in  contritione  plura  inveniun- 
tur.  Inter  quae  unum  est  velle  recompensare  ad  arbitrium 
sacerdotis.  Et  ratione  huius  ponitur  prima  pars  poeniten- 
tiae  sacramenti,  tanquam  initium  eius:  ita  quod  actus  iste 
interior,  licet  secundum  se  non  spectet  ad  exteriorem  poe- 
nitentiam,  ut  est  tamen  ratio  et  initium  exterioris  poeni- 
tentiae,  ad  exteriorem  spectat  poenitentiam.  Sicut  in  aliis 
videmus,  tam  bonis  quam  malis,  quod  interiores  actus  et 
passiones,  ut  sunt  rationes  exteriorum,  ad  extrinseca  spe- 
ctant  iudicia :  aliter  enim  iudicatur  offendens  ex  odio,  aliter 
offendens  ex  ira,  etc. 

Et  praeter  communem  hanc  rationem,  specialis  in  pro- 
posito  intervenit  ratio,  quae  ex  differentia  inter  recompen- 
sationem  purae  iustitiae,  et  recompensationem  iustitiae  et 
amicitiae,  facile  patet.  Recompensatio  enim  iustitiae  atten- 
ditur  secundum  aequalitatem  exteriorem,  sive  spontc  sive 
invite  fiat  recompensatio :  ut  patet  tam  in  solutione  pe- 
cuniae,  quam  in  abscissione  membrorum  seu  vapulatio- 
ne,  etc. ;  satisfactum  est  enim  iustitiae  etiam  si  invitus 
reus  solverit  aut  passus  fuerit.  Recompensatio  autem  iu- 
stitiae  et  amicitiae,  nisi  sponte  fiat  a  reo,  nihil  valet :  quo- 
niam  non  est  reconciliativa.  Et  quoniam  ad  sacramentum 
poenitentiae  spectat  recompensatio  reconciliativa,  ideo,  ad 
hoc  denotandum,  initium  et  ratio  eius  ponitur  velle  re- 
compensare.  Quod  velle  quia  clauditur  in  contritione,  ideo 
contritio  ponitur  prima  pars  sacramenti  poenitentiae :  et 
dicitur  in  littera  de  ea  quod,  non  secundum  essentiam, 
sed  virtualiter,  hoc  est,  ut  est  initium  et  ratio  recompen- 
sationis,  est  pars  sacramenti  poenitentiae.  Auctor  enim  per 
illa  verba,  inquantum  scilicet  implicat  propositum  confi- 
tendi  et  satisfaciendi ,   circumloquitur  voluntatem  recom- 


pensandi,  quam  in  corpore  articuli  concluserat  esse  pri- 
mam  partem  poenitentiae.  Unde  patet  quod  contritio,  non 
solum  secundum  se ,  sed  ut  est  prima  pars  poenitentiae, 
distinguitur  a  confessione  et  satisfactione :  nam  voluntas 
recompensandi  distinguitur  a  subiectione  et  ab  executione. 
Et  per  haec  patet  responsio  ad  Scotum  *  et  Duran- 
dum  *  utentes  hoc  argumento. 

III.  In  eodem  articulo,  in  responsione  ad  secundum, 
nota  diligenter  et  praedica  doctrinam  hanc,  quod  satisfa- 
ctio  sacramentalis  auget  gratiam,  ex  hoc  quod  est  pars 
sacramenti.  Et  potes  hoc  intelligere  ex  differentia  quae 
est  inter  satisfactionem  sacramentalem  et  non  sacramen- 
talem.  Nam  satisfactio  sacramentalis  valet  non  solum  se- 
cundum  se,  sed  etiam  ex  virtute  clavium :  satisfactio  au- 
tem  non  sacramentalis  valet  solum  secundum  se,  quoniam 
a  clavibus  non  emanavit.  Quocirca  plus  prodest  unus  ie- 
iunii  dies  aut  unum  psalterium  ex  impositione  confesso- 
ris  quam  sine  tali  impositione. 

Et  hinc  sequuntur  duo.  Primum,  quod  poenitentes 
errant  parvam  satisfactionem  volentes  sibi  a  confessore 
imponi.  -  Secundum,  quod  confessores  minus  bene  pro- 
vident  poenitentibus  (paratis  tamen)  dando  eis  levem  poe- 
nitentiam.  Ipsa  enim  prorogatio  satisfactionis  sacramentalis 
virtute  clavium  et  augere  nata  est  gratiam ;  et  plus  valere 
ad  satisfaciendum  pro  peccatis. 

IV.  In  eadem  responsione  solvenda  occurrit  obiectio 
Durandi,  in  Quarto,  dist.  xvi,  qu.  i,  contra  satisfactionem  *. 
Quia  id  non  est  pars  sacramenti  sine  quo  sacramentum  est 
completum :  -  vel,  deficiente  una  parte  sacramenti,  sacra- 
mentum  nullum  est.  Sed  sine  subsecuta  satisfactione  sacra- 
mentum  poenitentiae  iam  fuit  verum  sacramentum.  Ergo. 

Ad  hoc  dicitur  quod  pars  est  duplex:  essentialis,  vel 
integralis.  Et  sine  parte  quidem  essentiali  sacramentum 
nullum  est :  sicut  nec  homo  est  si  desit  anima  aut  corpus. 
Sed  sine  una  parte  integrali  sacramentum  verum  quidem, 
sed  imperfectum,  esse  potest:  sicut  homo  sine  manu  est 
verus  homo,  sed  mancus.  Satisfactio  autem  non  ponitur 
pars  essentialis  sacramenti  poenitentiae,  sed  integralis  * :  est 
enim  pars  actuum  poenitentis ,  qui  sunt  ut  materia  seu 
pars  essentialis  sacramenti ;  sicut  manus  est  pars  corporis 
humani,  quod  est  materia  et  pars  essentialis  hominis. 


■  IV  Sent.,  dist. 
XVI,  qn.  I. 
•  Ibid.,  qu.  I. 


*  Cf.  art.  praec, 
Comment.  num. 
I,  DuranJus  ve- 
ro. 


Art.  seq. 


ARTICULUS  TERTIUS 

UTRUM  PRAEDICTA  TRIA  SINT  PARTES  INTEGRALES  POENITENTIAE 

IV  Sent.,  dist.  xvi,  qu.  i,  art.  1,  qu*  3. 


•Qu.Lxxxiv,  art. 


D.  994. 


D  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod 
praedicta  tria  non  sint  partes  integrales 
poenitentiae.  Poenitentia  enim,  ut  di- 
ctum  est  *,  contra  peccatum  ordinatur. 
Sed  peccatum  cordis,  oris  et  operis  sunt  partes 
subiectivae  peccati  *,    et  non   partes  integrales: 


quia  peccatum  de  quolibet  horum  praedicatur. 
Ergo  etiam  in  poenitentia  contritio  cordis  et  con- 
fessio  oris  et  satisfactio  operis  non  sunt  partes 
integrales. 

2.  Praeterea,  nulla  pars  integralis  in  se  con- 
tinet  aliam  sibi  condivisam.  Sed  contritio  continet 


QUAESTIO  XC,  ARTICULUS  IV 


337 


970. 


•  B. 
IV 

XVI, 


Albert 
Sent., 
art.  3. 

a 


,  M., 
dist. 


D.  945. 


in  se  confessionem  et  satisfactionem  in  proposito. 
Ergo  non  sunt  partes  integrales. 

3.  Praeterea,  ex  partibus  integralibus  simul 
et  aequaliter  constituitur  totum:  sicut  linea  ex 
suis  partibus.  Sed  hoc  non  contingit  hic.  Ergo 
praedicta  non  sunt  partes  integrales  poenitentiae. 

Sed  contra,  illae  dicuntur  partes  integrales  ex 
quibus  integratur  perfectio  totius.  Sed  ex  tribus 
praedictis  integratur  perfectio  poenitentiae.  Ergo 
sunt  partes  integrales  poenitentiae. 

Respondeo  dicendum  quod  quidam  dixerunt 
haec  tria  esse  partes  subiectivas  poenitentiae.  - 
Sed  hoc  non  potest  esse.  Quia  partibus  subie- 
ctivis  singulis  adest  tota  virtus  totius,  et  simul, 
et  aequaUter  *:  sicut  tota  virtus  animalis,  inquan- 
tum  est  animal,  salvatur  in  qualibet  specie  ani- 
malis,  quae  simul  et  aequaliter  dividunt  animal. 
Sed  hoc  non  est  in  proposito. 

Et  ideo  alii  *  dixerunt  quod  sunt  partes  poten- 
tiales.  -  Sed  nec  hoc  iterum  '  esse  potest.  Quia 
singulis  partibus  potentialibus  adest  totum  secun- 
dum  totam  essentiam :  sicut  tota  essentia  animae 
adest  cuilibet  eius  potentiae.  Sed  hoc  non  est  in 
proposito. 

Unde  relinquitur  quod  praedicta  tria  sint  partes 
integrales  poenitentiae :  ad  quarum  rationem  exi- 
gitur  ut  totum  non  adsit  singulis  partibus  neque 
secundum  totam  virtutem  eius,  neque  secundum 
totam  essentiam,  sed  omnibus  simul  *. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  peccatum,  quia 


rationem  mali  habet,  potest  in  uno  tantum  per- 

fici,  ut  dictum  est  *.  Et  ideo  peccatum  quod  in  *  a«.  j,  ad  4. 

solo  corde  perficitur,  est  una  species  peccati.  Alia 

vero  species  est  peccatum  quod  perficitur  in  corde 

et  ore.    Tertia  vero  species  est  peccatum  quod 

perficitur  in   corde   et  opere.    Et  huius  peccati 

partes  quasi  integrales  sunt  quod  est  in  corde, 

et  quod  est  in  ore,  et  quod  est  in  opere.  Et  ideo 

poenitentiae,  quae  in  his  tribus  perficitur,  haec 

tria  sunt  partes  integrales. 

Ad  secundum  dicendum  quod  una  pars  integralis 
potest  continere  totum,  licet  non  secundum  es- 
sentiam :  fundamentum  enim  quodammodo  vir- 
tute  continet  totum  aedificium.  Et  hoc  modo 
contritio  continet  virtute  totam  poenitentiam. 

Ad  tertium  dicendum  quod  omnes  partes  inte- 
grales  habent  ordinem  quendam  ad  invicem.  Sed 
quaedam  habent  ordinem  tantum  in  situ:  sive 
consequenter  se  habeant,  sicut  partes  exercitus; 
sive  se  tangant,  sicut  partes  acervi;  sive  etiam 
colligentur,  sicut  partes  domus ;  sive  etiam  con- 
tinuentur  P,  sicut  partes  lineae.  Quaedam  vero  ha-  ^ 

bent  insuper  ordinem  virtutis :  sicut  partes  ani- 
malis,  quarum  prima  virtute  est  cor,  et  aliae 
quodam  ordine  virtutis  dependent  ab  invicem. 
Tertio  modo  ordinantur  ordine  temporis :  sicut 
partes  temporis  et  motus.  Partes  igitur  poeni- 
tentiae  habent  ad  invicem  ordinem  virtutis  et 
temporis,  quia  sunt  actus;  non  autem  ordinem 
situs,  quia  non  habent  positionem. 


a)  iterum.  —  verum  FI  et  editiones. 


p)  continuentur.  -  PFlac  (continuantur  c)\  continentur  DE,  conti- 
neantur  ceteri. 


Oommentaria  Cardinalis  Caietani 


IN  articulo  tertio  eiusdem  quaestionis,  in  responsione  ad 
primum ,  scito  quod  peccata  cordis ,  oris  et  operis  du- 
pliciter  distinguuntur  inter  se :  primo,  speciiice ;  secundo, 
gradualiter.  Nam  si  sumatur  peccatum  secundum  suam 
rationem  consummatum ,  et  distinguatur  in  peccatum  cor- 
dis,  vel  oris  vel  operis :  sic  est  distinctio  non  solum  spe- 
cifica,  seti  generica.  Nam  peccatum  cordis  est  illud  quod 
in  solo  actu  interiori  consummatur :  ut  est  infidelitas,  odium 
Dei,  et  huiusmodi.  Peccatum  vero  oris  est  quod  in  ipso 
ore  consummatur:  ut  contumelia,  blasphemia,  detractio, 
et  huiusmodi.  Peccatum  autem  operis  est  quod  in  exte- 
riori  opere  consummatur:  ut  adulterium,  homicidium,  fur- 
tum,  et  huiusmodi. 


Si  vero  peccatum  aliquod  quod  in  opere  consumma- 
tur,  distinguatur  in  cogitationem,  locutionem  et  opus,  puta 
quia  primo  deliberavit  hominem  occidere,  deinde  dicit  se 
occisurum,  et  demum  occidit  illum:  sic  distinctio  non  est 
specifica,  quoniam  omnia  ista  peccata  sunt  unius  speciei ; 
sed  est  gradualis ,  quoniam  gradatim  peccatum  consum- 
matur  e.x  eo  quod  est  in  corde,  et  quod  est«  in  ore,  etc. 

Et  si  bene  perspexeris  litteram ,  utramque  in  eadem 
invenies  *. 

Et  haec  tam  de  hac  quaestione,  quam  de  toto  hoc  opere 
AB  AucTORE  KDiTo  DicTA  suFFiciANT.  Hic  cnim,  felici  transitu 
ad  caelestem  patriam  praeventus,  divus  Thomas  scribendi 
finem  fecit.  Unde  residua  alio  modo  tractanda  sunt  *. 


*Cf.I»"lI",qu. 
Lxxii,  art.  7. 


•  Vide  infra  Caie- 
tani  Quacstiones 
de  Sacramenlis. 


ARTICULUS  QUARTUS 

UTRUM  CONVENIENTER  DIVIDATUR  POENITENTIA  IN  POENITENTIAM  ANTE  BAPTISMUM, 
ET  POENITENTIAM  MORTALIUM,  ET  POENITENTIAM  VENIALIUM 

IV  Sent.,  dist.  xvi,  qu.  i,  art.  2,  qu'  i,  5. 


»d  quartum  sic  proceditur.  Videtur  quod 

inconvenienter  dividatur  poenitentia  in 

'poenitentiam  ante  baptismum,  et  poe- 

i^nitentiam  mortalium,   et  poenitentiam 

venialium.    Poenitentia  enim  est  seciinda  tabula 

6^"' """'*"■  j?05/  naufragium,   ut  supra  *  dictum  est:   bapti- 

SuMMAK  Theol.  D.  Thomae  T.  IX. 


smus  autem  prima.  IUud  ergo  quod  est  ante 
baptismum,  non  debet  poni  species  poenitentiae. 
2.  Praeterea,  quod  potest  destruere  maius, 
potest  etiam  destruere  minus.  Sed  mortale  est 
maius  peccatum  quam  veniale.  Illa  vero  poeni- 
tentia  quae  est  de  mortalibus,  eadem  etiam  est 

43 


338 


QUAESTIO  XC,  ARTICULUS  IV 


cap. 


de  venialibus.    Non  ergo  debent  poni  diversae 
species  poenitentiae. 

3.  Praeterea,  sicut  post  baptismum  peccatur 
venialiter  et  mortaliter,  ita  etiam  ante  baptismum. 
Si  ergo  post  baptismum  distinguitur  poenitentia 
venialium  et  mortalium,  pari  ratione  debet  dis- 
tingui  ante  baptismum.  Non  ergo  convenienter 
distinguitur  poenitentia  per  has  species. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus,  in  libro  de 

■  serm.  cccu  Poenitentia  *,  ponit  praedictas  tres  species  poeni- 

Homii.'  cap.ii;  teutiae. 

«1.  XXVII  inter  Respondeo  digendum  quod  haec  divisio  est  poe- 
nitentiae  secundum  quod  est  virtus.  Est  autem 
considerandum  quod  quaelibet  virtus  operatur 
secundum  congruentiam  temporis,  sicut  et  secun- 
dum  alias  debitas  circumstantias.  Unde  et  virtus 
poenitentiae  actum  suum  habet  in  hoc  tempore 
secundum  quod  convenit  novae  legi.  Pertinet 
autem  ad  poenitentiam  ut  detestetur  peccata  prae- 
terita,  cum  proposito  immutandi  vitam  in  me- 
lius,  quod  est  quasi  poenitentiae  finis.  Et  quia 
moralia  recipiunt  speciem  secundum  finem,  ut 
in  Secunda  Parte  *  habitum  est;  consequens  est 
quod  diversae  species  poenitentiae  accipiantur 
secundum  diversas  immutationes  quas  poenitens 


L  Homil 
I,  II,  III, 


•I*  II",  qu.  I, 
art.  3;  qa.  xviii, 
art.  6. 


intendit.  Est  autem  triplex  immutatio  a  poeni- 
tente  intenta.  Prima  quidem  per  regenerationem 
in  novam  vitam.  Et  haec  pertinet  ad  poeniten- 
tiam  quae  est  ante  baptismum.  -  Secunda  autem 
immutatio  est  per  reformationem  vitae  praeteritae 
iam  corruptae.  Et  haec  pertinet  ad  poenitentiam 
mortalium  post  baptismum.  -  Tertia  autem  im- 
mutatio  est  in  perfectiorem  operationem  vitae. 
Et  haec  pertinet  ad  poenitentiam  venialium :  quae 
remittuntur  per  aliquem  ferventem  actum  cari- 
tatis,  ut  supra  *  dictum  est. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  poenitentia  quae 
est  ante  baptismum,  non  est  sacramentum,  sed 
est  actus  virtutis  disponens  ad  sacramentum  ba- 
ptismi. 

Ad  secundum  dicendum  quod  poenitentia  quae 
delet  peccata  mortalia,  delet  etiam  venialia:  sed 
non  convertitur.  Et  ideo  hae  duae  poenitentiae 
se  habent  sicut  perfectum  et  imperfectum. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ante  baptismum 
non  sunt  peccata  venialia  sine  mortalibus.  Et 
quia  veniale   sine    mortali    dimitti   non   potest, 

'  ante   baptismum 

mortalium   et   ve- 

nialium  ^. 


ut  supra  *  dictum   est;   ideo 
non   distinguitur   poenitentia 


*     Qu.     LXXHVII, 

art.  2,  3. 


Ibid. 


art.  4. 
a 


a)  Et  quia...  ideo.  -  Tertia;  quia...  et  ideo. 

P)  venialium.  -  Deinde   considerandum    est   de   singulis  partibus 
paenitentiae  et  primo  de  contritione.  Secundo  de  confessione.  Tertio 


de  satisfactione  addit  I ;   item  Ambrosianus ,  Brixiensis   ( qui  omittunt 
singulis)  et  Matritensis  Bibl.  Nation.  B.  5i. 


THOMAE  DE  VIO  CAIETANI 

ORDINIS    PRAEDICATORUM 

S.  R.  E.  CARDINALIS 

QUAESTIONES  DE  SACRAMENTIS 

COMMENTARIOS  EIUS  IN  TERTIAM  PARTEM 

SUMMAE  THEOLOGIAE  SANCTI  THOMAE  AQUINATIS 

COMPLENTES 


QUAESTIONES  DE  CONTRITIONE 

QUAESTIONES  DE  CONFESSIONE 

QUAESTIONES.  DE  SATISFACTIONE 

QUAESTIO  DE  MINISTRO  SACRAMENTI  POENITENTIAE 

QUAESTIONES  DE  THESAURO  INDULGENTIARUM 

QUAESTIONES  DE  CAUSA  INDULGENTIARUM 

QUAESTIONES  DE  SUSCIPIENTIBUS  INDULGENTIAS 

DE  MODO  TRADENDI  AUT  RECIPIENDI  ORDINES  ARTICULUS  UNICUS 

DE  SACRAMENTO  MATRIMONII  TRIPLEX  QUAESITUM 

QUAESTIONES  DE  USU  MATRIMONII 

DE  MOROSA  DELECTATIONE  TRIPLEX  DUBIUM 


THOMAE  DE  VIO  CAIETANI 

ORDINIS    PRAEDICATORUM 

S.  R.  E.  CARDINALIS 


QUAESTIONES  DE  SACRAMENTIS 

COMMENTARIOS  EIUS  IN  TERTIAM  PARTEM 

SUMMAE  THEOLOGIAE  SANCTI  THOMAE  AQUINATIS 

COMPLENTES 


PROLOGUS 


NTENTio  mea  in  subsequentibus,  quae  ab  Auctore 
tractanda  erant  ad  perfectionem  operis,  est,  non 
aggredi  ordinem  per  quaestiones  et  articulos 
singillatim  decidendo,  quasi  complere  vellem 
Tertiam  Partem,  imparem  enim  me  tanto  ne- 


gotio  et  cognosco  et  fateor :  sed  dubia  aliqua  utilia,  nec- 
non  discussione  digna,  tractare,  et,  iuxta  ingenii  vires,  di- 
vina  adspirante  gratia,  determinare.  Servaboque  ordinem 
sacramentorum  supra  *  positum. 


•  Part.  m,  qu. 
Lxr,  art.  2;  qu. 
LXTi,  Introd. 


QUAESTIONES  DE  CONTRITIONE 

QUAESITUM  PRIMUM 

AN   ATTRITIO   POSSIT   FIERI   CONTRITIO 


•  Cf.   Part.   III, 
qu.  xc,  Introd. 


Cf.  num.  VI. 


*  Num.  III. 

*  Num.  IV. 


DE  partibus  igitur  poenitentiae  in  speciali  *  tractando , 
primum  occurrit,  de  prima  parte  poenitentiae,  dubium 
circa  quidditatem  eius :  quae  ex  dififerentia  inter  attritionem 
et  contritionem  facilius  cognoscetur.  Et  propterea  quae- 
ritur  primo  :  An  attritio  possit  fieri  contritio. 

Videtur  enim  quod  non  *.  Tum  quia  contritio  et  attritio 
differunt  penes  principia.  Quoniam  contritio  est  a  caritate: 
attritio  autem  est  a  voluntate  sine  caritate. 

Tum  quia  imperfectio  attritionis  est  de  ratione  eius.  Ac 
per  hoc,  remota  imperfectione,  non  remanet  attritionis 
actus,  qui  possit  perfici  per  caritatem. 

II.  Ad  evidentiam  huius,  tria  facienda  sunt:  primo, 
dicetur  quid  nominis ;  secundo,  manifestabitur  quotuplex 
est  tam  attritio  quam  contritio  *;  tertio,  respondebitur 
quaesito  *. 

Quoad  primum,  attritio  sonat  imperfectam  displicentiam 
peccati :  contritio  autem  sonat  displicentiam  perfectam 
peccati.  Et  est  sermo  de  peccato  mortali.  Notanter  autem 
dico  displicentiam ,  et  non  dico  dolorem  seu  tristitiam. 
Quoniam  contritio  proprie  significat  displicentiam,  quae 
est  causa  tristitiae  seu  doloris:  quamvis  frequenti  usu  di- 
catur  quod  contritio  est  dolor,  significando  causam  ab 
effectu.  Quanta  autem  differentia  sit  inter  displicentiam  et 
tristitiam  quae  est  in  voluntate,  manifestat  status  caelestis 
patriae,  in  qua  sanctis  displicebunt  peccata  olim  ab  eis 
commissa,  nullam  tamen  tristitiam  de  eis  habebunt:  ex 
hoc  enim  quod  in  patria  erit  displicentia  et  non  erit  tri- 


stitia,  manifeste  patet  quod  tristitia  ipsa  quae  est  in  vo- 
luntate,  non  est  essentialiter  displicentia.  Sed  ad  displicen- 
tiam  sequitur  tristitia  in  his  qui  sunt  tristitiae  capaces.  Et 
hanc  doctrinam  habes  superius  ab  Auctore,  in  qu.  lxxxv, 
art.  4.  -  Haec  de  primo. 

III.  Quoad  secundum  *,  quia  imperfectum  dicit  negatio- 
nem  perfecti,  et  negatio  per  affirmationem  oppositam  co- 
gnoscitur,  ideo  inchoandum  est  a  contritione,  quae  est 
displicentia  perfecta.  Ex  tribus  siquidem  constat  huiusmodi 
perfecta  displicentia  :  primum  est  ipsa  displicentia  peccati ; 
secundum  est  propositum  de  cetero  non  peccandi  morta- 
liter ;  tertium  est  quod  sit  caritate  informata.  Et  si  quidem 
primum  defecerit  totaliter,  nec  attritio  nec  contritio  est: 
quoniam  displicentia  communis  est  utrique.  Si  vero  defe- 
cerit  secundum  quid,  puta  quia  adest  peccati  displicentia 
modica  seu  levis,  tunc  attritio  esse  potest.  Verum  usque 
ad  quem  terminum  quantitas  displicentiae  limites  habeat, 
ita  quod  ibi  sint  confines  attritio  et  contritio,  in  tertia 
conditione  declarabitur  *. 

Si  vero  secunda  defecerit  conditio,  scilicet  propositum 
de  cetero  non  peccandi  mortaliter,  tripliciter  hoc  contin- 
gere  potest.  Vel  per  positionem  contrarii  propositi  in  actu : 
puta  quia  actualiter  intendit  peccare  mortaliter.  Et  tunc 
non  habet  locum  attritio.  -  Vel  per  positionem  contrarii 
habitualiter  tantum :  puta  quia  non  intendit  actualiter  com- 
mittere  peccatum  mortale,  nec  intendit  mutare  statum  suum, 
quo  detinetur  in  peccato  mortali;   ut  patet  in  usurariis, 


•Cf.num.praec, 
init. 


•  Infira  in  hoc 
num. ,  Et  hittc 
habere. 


i 


342 


CARDINALIS  CAIETANI 


*  Ad  Rom., 

T,  vers.  5. 


cap. 


*  I  Sent.,  dist. 

xvm,  qu.  I,  art. 

4;  Qq.  Dispp.  de 

Verit.,qa.x,iTt. 

1,  ad  I. 

'  l  ad  Cor.,  cap. 

XIII,  vers.  3. 


*  Cf.  priores  pa. 
rag.  huius  nutn. 


concubinariis ,  et  aliis  similibus,  qui  confitentur  peccata 
sua,  displicetque  eis  peccasse,  habentque  velleitatem  relin- 
quendi  peccatum,  non  tamen  deserunt  concubinatum,  aut 
restituunt  usuras,  etc.  Et  haec  displicentia  cum  huiusmodi 
velleitate  attritio  dici  potest.  -  Vel  per  negationem  pro- 
positi  expliciti :  puta  quia  poenitens  est  sic  dispositus  quod 
displicent  ei  peccata  praeterita,  et  non  intendit  peccatum 
mortale  aliquod  committere,  et  intendit  tanquam  in  quo- 
dam  confuso  cavere  a  peccatis;  ita  quod  duo  prima,  sci- 
licet  affirmatio  displicentiae  et  negatio  intentionis  peccandi, 
habentur  explicite ;  tertium  autem,  scilicet  affirmatio  pro- 
positi  de  cetero  non  peccandi  mortaliter,  non  nisi  in  con- 
fuso  habetur,  pro  quanto  in  voluntate  non  peccandi  con- 
funditur  et  tempus  proxime  futurum  et  totum  tempus  vitae 
suae,  ad  quod  non  explicite  extendit  se  hoc  debile  pro- 
positum  de  quo  est  sermo.  Et  taHs  displicentia  forte  est 
valde  communis,  et  illa  quae  communiter  vocatur  attritio. 

Circa  defectum  vero  tertiae  conditionis  advertendum 
est  quod  in  conditione  illa  clauduntur  duo :  quorum  unum 
est  in  potestate  nostra,  et  de  eo  certi  esse  possumus ;  al- 
terum  est  ex  divina  gratia,  et  nobis  incertum.  Horum  pri- 
mum  est  diligere  Deum  super  omnia :  secundum  est  quod 
huiusmodi  diligere  sit  informatum  caritate  diffusa  a  Spiritu 
Sancto  in  cordibu.^  Jiliorum  Dei  *.  Et  si  quidem  defecerit 
primum ,  scilicet  dilectio  Dei  super  omnia ,  attritio ,  non 
contritio  est:  si  vero  primum  affuerit,  contritio  vocatur.  - 
Esse  autem  hanc  dilectionem  in  potestate  nostra  ex  eo 
patet  quod,  sicut  in  potestate  nostra  est  constituere  nobis 
pro  ultimo  fine  delectationem  veneream  aut  lucra  aut  re- 
gnum,  ita  in  potestate  nostra  est  habere  Deum,  etiam  ut 
beatitudo  est  sanctorum,  pro  ultimo  fine,  ita  quod  inten- 
damus  et  dehberemus  praeferre  ipsum  in  voluntate  nostra 
omnibus  quae  desiderari  haberive  possint.  -  Quod  etiam 
huiusmodi  dilectio  exigatur  ad  contritionem,  et  distinguatur 
ab  attritione,  ex  eo  patet  quod  sine  huiusmodi  dilectione 
non  potest  esse  informatio  caritatis.  Substernitur  enim  hu- 
iusmodi  dilectio  acquisita  caritatis  formationi :  et  tunc  tam 
sapientes  quam  boni  fideles  tam  seipsos  quam  alios  habent 
pro  contritis  cum  haec  dilectio  testimonium  perhibet.  - 
Quod  demum  huiusmodi  tam  dilectio  quam  contritio  possit 
esse  sine  caritate,  ex  eo  patet  quod  multi  sciunt  se  habere 
hanc  dilectionem,  et  nesciunt  se  esse  in  caritate.  Si  enim 
huiusmodi  tam  contritio  quam  dilectio  non  posset  esse 
informis,  manifeste  sequeretur  quod  scire  possemus  evi- 
denter  nos  esse  in  Dei  gratia :  quia  evidenter  certi  sumus 
de  nobis  ipsis  quod  habemus  hanc  voluntatem  dehberatam 
praeferendi  omnibus  Deum,  etc.  Et  haec  est  dilectio  simiHs 
caritati  infusae :  in  tantum  quod ,  propter  similitudinem 
actuum,  censet  divus  Thomas  *  non  discerni  a  nobis  an 
dilectio  nostra  qua  Deum  diligimus  et  proximum,  sit  ex 
infusa  gratia  vel  non.  Et  ab  hoc  amore  provenire  potest 
quod  Apostolus  ait  *:  Si  distribuero  facultates  meas  in 
cibum  pauperum,  et  si  tradidero  corpus  meum  ita  ut  ar- 
deam,  caritatem  autem  non  habuero,  etc. 

Et  hinc  habere  potes  terminos  quantitatis  tam  displicen- 
tiae  peccati  quam  propositi  non  peccandi  *.  Quantificatur 
enim  utrumque  horum  ex  quantitate  amoris  Dei:  ita  quod, 
sicut  amor  Dei  est  super  omnia  amabilia,  ita  propositum 
vitandi  peccati  debet  esse  super  omnia  evitabilia,  et  simi- 
Hter  dispHcentia  peccati  super  omnia  odibiHa.  Ac  per  hoc, 
dispHcentia  peccati  modica,  quae  non  pervenit  ad  dispH- 
centiam  contritionis ,  est  iUa  qua  minus  odio  habemus 
peccatum  quam  aHquod  aHud  damnum:  et  simiHter  pro- 
positum  iUud  est  debile  ac  deficiens  a  proposito  contri- 
tionis,  quo  plus  proponimus  cavere  ab  aHquo  aHo  malo 
quam  a  peccato  mortaH. 

Si  postremo  deficiat  caritas,  stantibus  reHquis  conditio- 
nibus,  contritio,  ut  dictum  est,  vocatur :  quamvis  appeHetur 
attritio  ab  iOis  qui  sine  caritate  contritionem  non  noverunt. 

Ex  quibus  omnibus  coUigere  possumus  duplicem  esse 
attritionem ,  et  dupHcem  contritionem.  Prima  attrilio  est 
dispHcentia  peccati,  cum  velleitate  non  peccandi,  in  statu 
tamen  peccati.  Et  haec  est  attritio  meretricum,  usurario- 
rum,  et  aHorum  huiusmodi.  Et  haec  vocatur  attritio  im- 
poenitentium.  -  Secunda  attritio   est   dispHcentia  peccati 


cum  non-voluntate  peccandi,  et  cum  voluntate  non  pec- 
candi  in  confuso.  Et  haec  est  attritio  poenitentium ,  qui 
sic  in  confuso  tam  totum  tempus  futurum,  quam  compa- 
rationem  peccati  ad  aHa  odibiHa ,  quam  etiam  compa- 
rationem  Dei  ad  aHa  amabiHa,  in  voluntate  sua  habent. 
Et  haec  vocatur  attritio  imperfectorum. 

Prima  vero  contritio  est  acquisita  dispHcentia  peccati 
supra  omne  odibile,  cum  proposito  vitandi  peccatum  supra 
omne  vitabile,  ex  amore  Dei  supra  omne  amabile.  Et  haec 
vocatur  contritio  informis.  -  Secunda  autem  contritio  est 
haec  eadem  dispHcentia,  cum  dicto  tam  proposito  quam 
amore,  caritate  informata.  Et  haec  vocatur  contritio  for- 
mata.  -  Haec  de  secundo. 

IV.  Quoad  tertium  *,  praenotandum  est  quod  aHud 
est  quaerere  an  de  attrito  fiat  contritus :  et,  an  attritio  fiat 
contritio.  Prima  enim  quaestio  clara  est:  quoniam  constat 
multos  peccatores  paulatim  ad  poenitentiam  converti,  et 
ex  imperfecta  dispHcentia  ac  ex  imperfecto  proposito  im- 
perfectoque  Dei  amore  ad  perfectionem  contritionis  de- 
duci ,  ita  ut  vere  contritionem  caritate  informatam  asse- 
quantur. 

Secunda  autem  quaestio ,  de  qua  est  sermo ,  non  est 
usquequaque  clara:  quoniam  permanentia  actuum  interio- 
rum  in  identitate  numeraH  satis  occulta  videtur.  Verunta- 
men  dicendum  est  quod  attritio  impoenitentium  *  non  pot- 
est  fieri  contritio.  Quod  probatur  non  solum  ex  eo  quod 
veHeitas  non  est  idem  actus  cum  voluntate  deliberata,  et 
simiHter  dispHcentia  proportionaHs  veHeitati  non  est  idem 
actus  cum  dispHcentia  proportionaH  voluntati  deHberatae: 
sed  praecipue  ex  eo  quod  actus  unius  speciei  non  transit  in 
actum  alterius  speciei.  Displicentia  autem  summi  odibiHs, 
quae  est  contritio,  et  dispHcentia  odibiHs  non  summi,  quae 
est  attritio ,  differunt  specie :  quia  summum  odibile  ex 
suo  genere  specie  differt  ab  odibiH  non  summo,  et  hoc 
tam  in  genere  maH  quam  in  genere  odibilis.  Et  haec  in- 
tellige  formaliter:  idest,  quia  attritio  est  displicentia  pec- 
cati  sub  ratioae  non  summe  odibilis,  contritio  autem  sub 
ratione  summe  odibilis;  cui  enim  offensa  Dei  est  summe 
odibilis,  illi  Deus  est  summe  amabilis,  et  a  quo  Deus  non 
summe  amatur,    ilH  offensa  Dei  non  est  summe  odibilis. 

Attritio  quoque  imperfectorum  *  non  fit  contritio :  eadem 
ratione  qua  cognitio  confusa  non  fit  cognitio  distincta.  Sed, 
sicut  cognitio  confusa  approximat  intellectum  ad  cognitio- 
nem  distinctam,  ita  dispHcentia  confusa,  quae  attritio  di- 
citur,  ducit  et  appropinquat  voluntatem  ad  displicentiam 
distinctam,  quae  est  contritio. 

De  acquisita  autem  contritione,  quae  contritio  informis  * 
dicitur,  dicendum  est  quod  potest  fieri  contritio  formata: 
quoniam  potest  continuari  idem  numero  actus  acquisitae 
contritionis  usque  ad  caritatis  infusionem  inclusive,  et  sic 
caritate  informari.  Et  quia  huiusmodi  contritio,  antequam 
informetur  caritate,  vocatur  etiam  quandoque  attritio;  ideo 
hoc  tertio  modo  sumpta  attritio  potest  fieri  contritio.  Et 
hoc  iam  habere  potes  a  divo  Thoma  superius,  in  qu.  lxxxix  *, 
ubi  dixit  quod  contritio  est  ultima  dispositio  ad  caritatem. 

V.  Sed  occurrit  hic  non  dissimulandum  dubium,  per 
quid,  seu  quomodo  huiusmodi  attritio ,  seu  contritio  ac- 
quisita,  sit  ultima  dispositio  ad  gratiam.  Est  enim  quan- 
doque  non  ultima  dispositio:  ut  patet  ex  eo  quod  potest 
esse  informis.  Si  enim  semper  esset  ultima  dispositio,  cum 
Deus  tam  in  naturalibus  quam  in  gratuitis  det  semper  ul- 
timo  dispositis  formam  pro  qua  sunt  ultimo  disposita, 
sequeretur  quod  homo  habens  huiusmodi  contritionem 
acquisitam  certus  esset  se  esse  in  gratia  Dei.  Quandoque 
autem  est  ultima  dispositio :  ut  divus  Thomas  dixit ,  et 
ratio  approbat ;  quia  gratia  perficit  naturam,  ac  per  hoc, 
rationabile  est  ut  a  nobis  acquisita  dispHcentia  peccati  su- 
prema  perficiatur  quandoque  gratuita  caritate. 

Si  dicatur  quod  huiusmodi  transitus  fit  per  motum  in- 
tensionis:  ita  quod  acquisita  huiusmodi  perfecta  displicentia 
peccati,  si  est  remissa,  est  attritio,  et  non  habet  rationem 
ultimae  dispositionis  ad  caritatem;  si  autem  intenditur  et 
crescit,  est  contritio  et  ultima  dispositio  ad  caritatem;  ut 
sic  verificetur,  quasi  commune  dictum,  quod  contritio  et 
attritio  differunt  secundum  magis  et  minus :  -  contra.  Nam, 


•   Cf.   num. 
princip. 


•Cf.num.praec, 
Ex  quibus. 


Cf.  ibid. 


•  Cf.  ibid. 
ma  vero. 


Pri- 


Art.  I,  ad  3. 


QUAESTIONES  DE  CONTRITIONE 


343 


Cf.  ibid. 


loquendo  de  attritione  tam  impoenitentium  quam  imper- 
•Cf.  num.praec.  fectorum  *,  constat  quod  differt  a  contritione  non  penes 
obiectum  materiale,  quia  utriusque  materia  est  peccatum 
mortale ,  sed  penes  obiectum  formale :  quia  contritio  at- 
tingit  mortale  peccatum  sub  ratione  summi  odibilis;  at- 
tritio  autem  tam  impoenitentium  quam  imperfectorum 
attingit  mortale  peccatum  non  sub  ratione  formali  summi 
odibilis.  Et  propterea  neutra  differt  a  contritione  penes 
magis  et  minus :  tum  quia  differentia  secundum  magis  et 
minus  non  est  differentia  formalis ;  tum  quia ,  quantum- 
cumque  cresceret  displicentia  mortalis  peccati  extra  for- 
malem  rationem  summi  odibilis,  nunquam  essct  contri- 
tio.  —  Tertio  vero  modo  sumpta  attritio  *  nec  penes  mate- 
riam  nec  penes  rationem  formalem  obiecti  differt  a  con- 
tritione  acquisita:  quia  sunt  respectu  eiusdem  mortalis 
peccati,  et  sub  ratione  summi  odibilis.  Et  quod  nec  dif- 
ferant  penes  magis  et  minus,  ex  eo  patet  quod  minimus 
gradus  huiusmodi  displicentiae  sufficit  ad  caritatem  ope- 
rientem  ynultitudinem  peccatorum  *.  Quod  Ecclesiae  te- 
stimonio  comprobatur:  credimus  enim  omnes,  tam  nos- 
metipsos  quam  alios,  esse  in  caritate  cum  ad  huiusmodi 
displicentiam  quantumcumque  remissam  pervenimus. 

Unde  nec  est  verum  contritionem  et  attritionem  differre 
secundum  magis  et  minus  in  eadem  specie :  licet  sit  verum 
secundum  magis  et  minus  in  diversis  speciebus,  sicut  al- 
bura  habet  magis  de  luce  quam  viride.  Nec  allata  responsio 
satisfacit  quaesito. 

Aliter  ergo  dicendum  mihi  videtur:  quod  gratuita  Dei 
motio  est  quae  huiusmodi  acquisitam  contritionem  ef&cit 
ultimam  dispositionem  ad  gratiam  seu  caritatem.  Ita  quod 
ex  hoc  ipso  quod  Deus,  non  per  aliquod  superadditum 
donum  habituale,  sed  per  gratuitam  dilectionem  qua  di- 
gnatur  uti  nostra  acquisita  contritione  ut  dispositione  ul- 
tima  ad  suum  proprium  opus,  quod  est  caritas  quae  in- 


*  Prov.  cap.  X, 
vers.  12;  I  Pet, 
cap.  IV,  vers.  8, 


funditur,  -  transfertur  nostra  contritio  in  fore  ultimam 
dispositionem  pro  gratia  habituali;  iuxta  illud  leremiae 
ad  Deum  * :  Postquam  convertisti  me,  poenitentiam  egi.  — 
Haec  de  tertio. 

VI.  Ad  argumenta  in  oppositum  *,  pro  quanto  contra  at- 
tritionem  tertio  modo  dictam  militant,  respondendo  dicitur 
quod,  quidquid  sit  de  diversitate  penes  principia  in  esse 
naturae,  diversitas  tamen  principiorum  in  genere  moris  seu 
meriti  non  infert  unum  eundemque  actum  non  posse  esse 
et  sine  tali  principio,  et  cum  tali  principio :  unus  namque 
et  idem  actus  exterior  qui  a  principio  non  fuit  bonus 
moraliter,  potest  esse  bonus  moraliter  in  prosecutione.  Et 
similiter  in  proposito  contritio  acquisita,  quae  a  principio 
non  est  meritoria,  potest  in  sui  prosecutione  fieri  merito- 
ria,  superveniente  caritate;  nec  oportet  re-inchoare  actum 
quoad  substantiam  actus,  sed  sufficit  quod  inchoetur  actus 
quoad  esse  meritorium.  Cum  enim  dicitur  actum  merito- 
rium  inchoari  a  caritate,  est  sermo  formalis,  hoc  est,  non 
de  actu  simpliciter,  sed  inquantum  est  meritorius.  Et 
propterea  stat  actum  esse  simpliciter  inchoatum  sine  merito 
et  caritate ;  et  eundem  continuari  cum  merito,  et  inchoari 
a  caritate  secundum  esse  meritorium. 

Ad  secundum  dicitur  quod,  licet  imperfectio  attritionis 
tam  impoenitentium  quam  imperfectorum  *  sit  de  illius  ra- 
tione ,  quia  penes  defectum  obiecti  formalis  attenditur ; 
imperfectio  tamen  contritionis  acquisitae ,  quae  attritio 
tertio  modo  vocatur,  non  est  de  ratione  illius,  quoniam 
penes  solam  negationem  potentis  supervenire  divini  doni 
attenditur ;  non  enim  informitas  huiusmodi  contritionis  seu 
attritionis  est  magis  de  ratione  ipsius  quam  informitas  fidei 
sit  de  ratione  fidei.  Et  propterea,  sicut  actus  fidei  informis 
potest  in  sui  prosecutione  formari  caritate,  ita  actus  acqui- 
sitae  contritionis  potest,  superveniente  caritate,  imperfectio- 
nem   suae   informitatis    deserere,  et  formatus  continuari. 


*  Cap.  xxzi,  vers. 
19. 

'  Num.  I. 


Cf.  num.   IV. 


QUAESITUM  SECUNDUM 

AN  EXIGATUR  AD  CONTRITIONEM  QUOD  SIT  SINGULORUM  PECCATORUM  MORTALIUM 


•  Cf. 

VIII. 


•  De  Poenit. 
Remiss. 


SEcuNDo  quaeritur,  de  materia  contritionis :  An  exigatur 
ad  contritionem  quod  sit  singulorum  peccatorum  mor- 
talium. 
nura.  VII,  Videtur  enim  quod  sic  *.  Tum  quia  contritio  debet  adae- 
quare  confessionem.  Confessio  autem  comprehendit  omnia 
mortalia :  ut  patet  in  cap.  Omnis  utriusque  se.vus  *.  Ergo. 
Tum  quia  haec  est  differentia  inter  poenitentiam  mor- 
talium  et  poenitentiam  venialium,  quod  ad  remissionem 
venialium  sufficit  virtualis  displicentia :  ad  remissionem 
autem  mQrtalium  exigitur  ut  homo  actualiter  peccatum 
mortale  commissum  detestetur.  -  Et  confirmatur  hoc  au- 
ctoritate  divi  Thomae  superius ,  in  calce  corporis  primi 
articuli  quaestionis  octogesimaeseptimae ,  dicentis  quod 
displicentia  virtualis  non  sufficit  ad  remissionem  peccati 
mortalis,  nisi  quantum  ad  peccata  oblita  post  diligentem 
inquisitionem. 

II.  Ad  huius  evidentiam,  sciendum  est  quaestionem  hanc 
Cf.  num.  III,  VI.  posse  intelligi  tripliciter  *.  Primo,  an  exigatur  quod  singulis 
secundum  numerum  peccatis  mortalibus  respondeant  to- 
tidem  contritiones.  Et  sic  intellecta  quaestio  facile  solvitur 
negative.  Quoniam  nec  quoad  actum  dispHcentiae ,  nec 
quoad  actum  confessionis,  nec  quoad  actum  satisfactionis, 
oportet  multiplicari  actus  poenitentiae  iuxta  multitudinem 
actuum  peccatorum:  unicus  siquidem  satisfactionis  actus 
potest  satisfacere  pro  multis  mortalibus  commissis ;  et  si- 
militer  unica  enunciatione  potest  quis  simul  confiteri  mille 
mortalia,  dicendo,  Percussi  millies;  et  similiter  unica  dis- 
plicentia  potest  respondere  mille  peccatis,  non  minus  quam 
confessio  et  satisfactio. 

Tum  quia  ridiculum  est  ita  velle  adaequare  numerum 
contritionum  numero  peccatorum,  tanquam  in  multitudine 
actuum,  et  non  in  perfectione  potius  actus  consistat  virtus : 
quasi  non  possit  una  perfecta  displicentia  aequivalere  de- 
cem  millibus  imperfectis;'  cum  tamen  etiam  in  sensibilibus 


videamus  quod  unum  numisma  aureum   aequivalet  mille 
aereis. 

III.  Secundo  vero  modo  potest  quaestio  intelligi,  an 
singula  peccata  mortalia  in  seipsis,  seu  formaliter,  attingi 
debeant  a  contritione :  ita  quod  non  sufficiat  homini  dis- 
plicere  sibi  in  generali  quaecumque  commisit  contra  Deum, 
sed  exigatur  ut  displiceant  sibi  in  speciali  peccata  a  se  pa- 
trata,  puta  decem  adulteria,  centum  furta,  mille  blasphe- 
miae,  etc. ;  et  hoc  quoad  peccata  quorum  memoria  subest. 
Et  sic  intellecta  quaestio  dupliciter  examinanda  est:  primo, 
de  contritione  relata  ad  sacramentum  poenitentiae  * ;  deinde 
de  contritione  absolute  *.  Multum  enim  refert  sic  vel  sic 
loqui :  quoniam  contritio  relata  ad  sacramentum  poeniten- 
tiae  sub  Evangelica  lege  incoepit;  contritio  autem  abso- 
lute,  post  Adae  peccatum,  et  ante  scriptam  legem,  et  sub 
lege  Moysi,  omnibus  peccatoribus  necessaria  fuit. 

IV.  Si  igitur  contritio,  relata  ad  sacramentum  poeniten- 
tiae,  exigat  quod  terminetur  ad  singula  mortalia  formali- 
ter,  seu  in  seipsis,  oportet  quod  hoc  habeat  vel  ex  satis- 
factione,  vel  ex  confessione,  vel  ex  seipsa,  vel  ex  abso- 
lutione  sacerdotali :  plura  enim  in  sacramento  poenitentiae 
non  inveniuntur.  Sed  non  convenire  sibi  ex  satisfactione, 
patet  ex  hoc  quod  una  satisfactio  virtualiter  potest  adae- 
quare  multa  mortalia.  -  Quod  nec  etiam  ex  confessione, 
ex  eo  patet  quod  ratio  quare  confessio  exigit  singula  mor- 
talia  pro  materia  est  quia  confessio  fit  humano  iudici,  qui 
non  potest  iudicare  nisi  de  cognitis :  incognita  autem  sibi 
ut  iudici  remanerent  quaecumque  non  essent  a  poenitente 
in  seipsis  explicata.  Quae  ratio  non  habet  locum  in  con- 
tritione,  quae  Deo  offert  cor,  qui  non  pensat  quantum 
aut  quot,  sed  ex  quanto  offertur.  Unde  de  Magdalena  le- 
gitur  *,  Dimissa  sunt  ei  peccata  multa  quoniam  dilexit 
multum :  et  non  dixit,  quoniam  displicuerunt  ei  multa.  - 
Quod  etiam  hoc  non  proveniat  ex  absolutione,  manifestat 


Num.  seq. 
Num.  V. 


'  Luc.  cap. 
vers.  47. 


344 


CARDINALIS  CAIETANI 


*DeVeraetFaUa 
Poenit.,  cap.  ix. 
linterOpp.Aug.) 
-  Cf.  can.  Sunt 
plures,  de  Poe- 
nit.  dist.  III. 


"  Ezech.  cap. 
xxxiii,  vers.  12, 
14, 15.  -  Cf.  Ap- 
pcna.  ad  can. 
Facilius ,  de 
Poenit.,  dist.  I. 


*  Num.  IV. 


unica  absolutio,  quae  simul  iit  absque  explicatione  singu- 
lorum.  -  Quod  demum  contritio  non  habeat  hoc  ex  se- 
ipsa,  ex  eo  patet  quod  communis  doctrina  tenet  sufficere, 
post  singulorum  peccatorum  mortalium  attritiones,  unam 
contritionem  in  generali.  Ex  hoc  enim  dicto  manifeste 
habetur  quod,  Hcet  aggregatum  ex  contritione  et  attri- 
tione,  seu  attritionibus,  terminetur  ad  singula  mortaha  in 
seipsis;  ipsa  tamen  contritio  non  tcrminatur  ad  singula 
mortalia  in  seipsis,  seu  formaliter,  sed  tantum  virtualiter. 
Et  si  dicatur  quod  contritio  sequens  tot  attritiones  ope- 
ratur  in  vi  illarum,  ac  per  hoc  terminatur  ad  obiecta  il- 
larum  formahter:  manifeste  patet  nihil  valere  illationem 
hanc,  sed  destruere  commune  dictum.  Quoniam  hinc  non 
sequitur  contritionem  terminari  formahter  ad  obiecta  at- 
tritionum,  sed  virtualiter  tantum :  sicut  non  formahter,  sed 
virtuaUter  claudit  in  se  attritiones.  Et  falsum  esset  quod 
contritio  sequens  esset  una  contritio  generalis. 

Ex  quibus  omnibus  apparet  quod ,  proprie  loquendo , 
contritio,  relata  ad  sacramentum  poenitentiae,  non  exigit 
quod  terminetur  formaliter  ad  singula  mortalia,  sed  sufficit 
quod  terminetur  ad  ea  virtualiter. 

V.  Si  autem  spectemus  ad  contritionem  simpliciter  et 
absolute,  dicendum  est  quod  non  exigit  terminari  for- 
maliter  ad  singula  mortalia  peccata,  sed  exigit  virtuahter 
attingere  singula  mortalia,  etiam  oblita  et  incognita.  Dico 
autem,  virtualiter  attingere  singula :  quia  per  hoc  simpli- 
citer  et  absolute  differt  contritio  remittens  peccata  veniaHa 
a  contritione  remittente  peccata  mortalia.  Ad  remissionem 
siquidem  peccatorum  mortalium  exigitur  quod  contritionis 
displicentia  sit  adeo  perfecta  extensive  quod  formaliter  aut 
virtualiter  attingat  omnia  et  singula  mortalia  quorum  poe- 
nitens  est  reus:  et  hoc  manifestatur  ex  eo  quod  hnpium 
est  dimidiam  a  Deo  sperare  veniam  *  mortalium  pecca- 
torum.  Ad  remissionem  autem  venialium  non  exigitur  haec 
extensiva  perfectio :  potest  siquidem  unum  peccatum  ve- 
niale  dimitti  sine  alio ;  et  illa  tantum  venialia  remittuntur 
ad  quae  dispHcentia  virtualis  se  extendit. 

Probatur  ergo  declarata  conclusio  ex  eo  quod  contritio 
generalis,  virtualiter  se  extendens  ad  omnia  mortalia,  suf- 
ficit  ad  remissionem  eorum,  concurrente  caritate,  etc.  Pro- 
batur  hoc.  Quia  in  instanti  fit  iustificatio  impii  et  converti 
potest  peccator  ad  Deum :  scriptum  est  enim  * :  In  qua- 
cumque  hora  ingemuerit  peccator,  etc. 

Et  si  forte  obiiciatur  contra  hoc  dicendo  quod  huius- 
modi  momentanea  ac  generalis  contritio  fert  secum  pro- 
positum  specialis  contritionis  de  singulis  mortalibus  in  se- 
ipsis,  sicut  baptismus  flaminis  fert  secum  propositum  ba- 
ptismi  fluminis ;  et  ideo  contritio  illa  generalis,  utpote  im- 
perfecta,  concurrit  ad  remissionem  peccati  ut  tendens  ad 
contritionem  specialem,  quae  est  perfecta:  -  advertat  haec 
obiicicns  quod  voluntarie  apponitur  iste  ordo  contritionis 
perfectae  virtualiter  ad  contritionem  perfectam  formaliter.  - 
Tum  quia,  nec  ex  sacra  Scriptura  nec  ex  sacris  Doctoribus 
traditus,  communi  sententiae  superius  *  recitatae  adversa- 
tur.  Nam,  si  contritio  perfecta  virtualiter  remittit  peccata 
ut  tendens  in  contritionem  perfectam  formahter,  sequeretur 
quod,  post  omnes  attritiones  in  speciali,  subsecuta  una 
contritio  generalis  perfecta  virtualiter  non  sufficeret  ad 
salutem:  quoniam  exigeretur  quod,  post  generalem  con- 
tritionem  perfectam  virtualiter,  sequeretur  contritio  spe- 
cialis  perfecta  formaliter;  si  enim  perfecta  virtualiter  fert 
secum  propositum  perfectae  formaliter ,  oporteret  post 
illam  hanc  exequi.  Cuius  contrarium  pro  certo  habemus. 

Et  bene  nota  quod  aHud  est  dicere  contritionem  gene- 
ralem  perfectam  virtualiter  coexigere,  ante  vel  post,  dete- 


stationes  speciales  peccatorum  mortalium  in  seipsis:  et 
aliud  est  dicere  contritionem  generalem  perfectam  virtua- 
liter  coexigere ,  ante  vel  post,  contritiones  speciales  pec- 
catorum  in  seipsis.  Nos  enim  hoc  secundum  dicimus  esse 
falsum,  tam  nunc  quam  omnibus  praeteritis  temporibus. 
Primum  autem  sacri  doctores  tradunt.  Et  verum  procul 
dubio  est  tempore  Evangelicae  legis,  in  quo  contritio  fert 
secum  propositum  confessionis  sacramentalis,  ratione  cuius 
exiguntur  specialcs  detestationes  peccatorum:  sive  ut  prae- 
cedentes  contritionem  generalem  virtualiter  perfectam,  ut 
contingit  illis  qui  suscipiendo  actualiter  sacramentum  poe- 
nitentiae  fiunt  de  attritis  contriti;  sive  ut  consequentes 
saepe  dictam  contritionem ,  ut  contingit  ilHs  qui  ex  toto 
corde  statim  convertuntur  ad  Deum,  habentes,  virtualiter 
saltem,.  propositum  confitendi  suo  tempore  peccata  sua.  — 
Utrum  autem  hoc  sacrorum  doctorum  dictum  verum  etiam 
sit  de  contritione  simpliciter  et  absolute :  —  ex  dictis  ap- 
parere  potest  quod  non.  NuIIa  siquidem  apparet  ratio  co- 
gens  ad  huiusmodi  detestationes  speciales,  secluso  sacra- 
mento  poenitentiae :  nam  et  voluntas  potest  perfecte  mu- 
tari  et  exercitari  in  necessariis  virtutum  actibus,  et  pro 
peccatis  potest  perfecte  satisfieri,  absque  huiusmodi  spe- 
cialibus  detestationibus ;  ut  patet  ponendo  peccatorem  poe- 
nitentem  qui  totum  se  divinae  dilectioni,  eleemosynis  ie- 
iuniisque  daret;  hic  enim  prisco  tempore  perfecte  satisfe- 
cisset  pro  peccatis,  absque  tot  detestationibus. 

VI.  Et  hinc  patet  quid  dicendum  sit  ad  quaestionem 
tertio  modo  intellectam  *,  scilicet:  An  contritio  exigat  quod 
terminetur  ad  omnia  et  singula  peccata  mortalia,  non  cu- 
rando  de  modo  terminandi.  Ex  dictis  siquidem  patet  re- 
spondendum  esse  affirmative.  Quoniam,  non  curando  de 
modo ,  hoc  est  an  formaliter  vel  virtualiter ,  certum  est 
oportere  sub  contritione  comprehendi  omnia  mortalia  pec- 
cata  commissa,  sive  sint  sibi  cognita  sive  incognita:  quo- 
niam ,  ut  dictum  est  *,  impium  est  a  Deo  dimidiam  spe- 
rare  veniam. 

VII.  Ad  primum  ergo  in  oppositum  *  dicitur  quod,  pro- 
priissime  loquendo,  contritio  respondet  absolutioni,  et  de- 
testationes  respondent  confessioni:  et  propterea  detestatio- 
nes  sunt  aequales  numero  actibus  confessionis.  Et  saepe 
sunt  simul  tempore:  quando  scilicet  poenitens  simul  re- 
cordatur  peccati  et  confitetur  iUud.  Unde  contritio  secun- 
dum  annexas  detestationes  adaequat  confessionem  quoad 
modum  attingendi  peccata,  sciUcet  in  speciali:  et  non  con- 
venit  hoc  contritioni  secundum  se. 

VIII.  Ad  secundum  *  dicitur  quod  assumptum  verum  est 
de  poenitentia,  seu  contritione,  relata  ad  sacramentum  poe- 
nitentiae.  -  Et  simUiter  intelligenda  sunt  verba  divi  Thomae. 

Potest  quoque  aliter  dici,  iuxta  differentiam  ultimo  * 
explicatam  inter  perfectionem  dispHcentiae  requisitam  ad 
remissionem  mortalium  et  requisitam  ad  remissionem  ve- 
nialium,  quod  remissio  mortalium  exigit  generalem  con- 
tritionem  perfectam  virtualiter  sic  quod  actualiter  homo 
huiusmodi  displicentiam  perfectam  extensive  ad  omnia  et 
singula  mortalia  habeat:  remissio  autem  venialium  non 
requirit  huiusmodi  extensive  perfectam  dispHcentiam,  sed 
cum  hoc  quod  aliquis  in  solis  venialibus  constitutus  non 
habuerit  generalem  displicentiam  de  omnibus  suis  venia- 
libus,  stat  quod  ex  aliquo  fervore  caritatis,  in  quo,  si  oc- 
currerent,  displicerent  contrariantia  venialia ,  consequatur 
remissionem  venialium  illorum  quae  dispHcerent.  Quod 
non  sufficere  dicitur  ad  remissionem  peccati  mortalis,  nisi 
obHti :  quia,  ut  dictum  est,  oportet  actualiter  habere  Ulam 
contritionem  generalem  perfectam  virtualiter  ad  remissio- 
nem  mortalium. 


"  Cf.   num. 
princip. 


Hr 


Num.  V. 


Num.  I. 


"   Ibid. 
quia. 


'  Num. 
cip. 


Tum 


V,  prin- 


QUAESITUM  TERTIUM 

AN  PECCATOR  TENEATUR  AD  CONTRITIONEM  QUANDO  RECORDATUR  PECCATORUM  SUORUM 


TERTio  quaeritur,  circa  tempus  contritionis :  An  peccator 
teneatur   ad  contritionem  quando   recordatur  peccato- 
rum  suorum.    Et  quia  quaestionem  hanc   discussimus   in 


Quolibetis  nostris  *,  ideo  quaere  ibi.  Sat  sic  hic  scire  par- 
tem  negativam  esse  veram. 


"  Opusc.  Caiet. 
tom.  I,  tr.  XVII 
(Edit.  Lufidum. 
1563I.  -  Vide  in- 
fra  in  fine  Qioje- 
stionumCaiet.de 
Sacramentis. 


QUAESTIONES  DE  CONTRITIONE 


345 


QUAESITUM  QUARTUM 

AN  CONTRITIO  REMITTAT  NON  SOLUM  CULPAM,  SED  POENAM  DEBITAM  PECCATO 


Cf.  num.  VII. 


I 


r 


*  Num.  IV. 


*  Num.  IV,  vn. 


QuARTO  quaeritur,  circa  eftectum  contritionis :  An  con- 
tritio  remittat  non  solum  culpam,  sed  poenam  debi- 
tam  peccato. 

Videtur  enim  quod  non  *.  Tum  quia  ad  remissionem 
poenae  ordinatur  tertia  pars  poenitentiae ,  scilicet  satisfa- 
ctio.  Non  ergo  ad  illam  ordinatur  contritio:  nisi  quatenus 
forte  habet  satisfactionem  annexam. 

Tum  quia  contritio  sufficiens  ordinatur  per  se  ad  re- 
missionem  culpae :  nec  apparet  unde  habeat  quod  poenam 
sensus  remittat. 

II.  Ad  huius  evidentiam,  sciendum  est  duplicem  esse 
modum  dicendi  de  hac  re :  quamvis  omnium  sententia  in 
idem  tandem  concurrat.  Primus  est  quod  alia  est  poena" 
quae  debetur  incontrito,  et  alia  est  quae  debetur  contrito : 
nam  incontrito  debetur  poena  inferni,  contrito  autem  poena 
temporalis.  Et  propterea,  cum  contritio  tollat  poenam 
inferni,  nunquam  enim  contritus  perseverans  ad  poenam 
infernalem  ibit;  dici  potest  quod  contritio  tollit  totam 
poenam  peccato  mortali  prius  debitam. 

Alter  vero  dicendi  modus  est  quod  contritio  non  tollit 
totam  poenam,  sed  commutat  poenam  aeternam  in  tem- 
poralem :  nam  incontritus  reus  erat  aeternae  poenae,  con- 
tritus  autem  reus  est  poenae  temporalis. 

III.  Sed  uterque  dicendi  modus  deficit.  Primus  quidem 
tripliciter.  Scilicet  et  dicendo  poenam  deberi  contrito.  Nam 
non  nisi  per  accidens  hoc  verificatur :  contritio  enim,  ut 
sic,  non  ponit  reatum  poenae ;  alioquin  cuilibet  contrito 
deberetur  poena.  -  Et  dicendo  aHetatem  poenae  debitae 
contrito  et  incontrito.  Nam,  ut  patebit  *,  non  alia  poena 
est  quae  utrique,  si  qua  contrito  alicui  debetur.  -  Et  in- 
ferendo  quod  dici  potest  totam  poenam  incontrito  prius 
debitam  per  contritionem  remitti.  Nam,  ut  patebit  *,  pars 
quaedam  poenae  sibi  prius  debitae  communiter  remanet, 
scilicet  poena  sensus :  absque  aeternitate  tamen. 

Secundus  autem  modus  deficit  ponendo  commutatio- 
nem.  Nam  idem  est  quod  Deus  interius  operatur  in  poe- 
nitente,  et  quod  Dei  minister  sacramentum  adhibendo  si- 
gnificat :  exterior  enim  sacramentalis  actus  significat  inte- 
riorem  Dei  operationem.  Sed  sacramentalis  actio  in  sacra- 
mento  poenitentiae  non  significat  commutationem,  sed  ab- 
solutionem.  Ergo  interior  Dei  operatio  quae  in  contritione 
intervenit,  non  est  commutatio,  sed  absolutio. 

IV.  Ad  cuius  pleniorem  intelligentiam ,  advertendum 
est  in  poena  inferni  inveniri  tria  :  poenam  damni,  poenam 
sensus,  et  aeternitatem  poenae,  iuxta  tria  quae  sunt  in 
peccato  mortali.  Per  peccatum  siquidem  mortale  fit  aver- 
sio  ab  incommutabili  bono,  cui  respondet  poena  damni 
separans  animam  a  Deo ;  et  fit  conversio  ad  commutabile 
bonum,  cui  respondet  poena  sensus ;  et  constituitur  ini- 
micus  Dei,  cui  respondet  aeternitas  poenae ;  inimicus  enim, 
quia  est  hostiliter  exterminandus,  est  aeternaliter  punien- 
dus.  Cum  autem  peccator  conteritur,  quia  caritate  Deo 
coniungitur,  tollit  contritio  poenam  damni,  quae  separa- 
tionem  a  Deo  ponebat.  Et  quia  per  eandem  caritatem 
amicus  Dei  constituitur,  tollit  contritio  aeternitatem  poe- 
nae :  amicus  enim  non  est  aeternaliter  puniendus.  Et,  si 
nihil  aliud  ef&cit  contritio,  remanet  contritus  obligatus  ad 
poenam  sensus,  ad  quam  prius  tenebatur:  sed  non  aeter- 
naliter  sustinendam,  sicut  prius  tenebatur.  Et  sic,  licet  con- 
tritus  perseverans  nunquam  ad  infernum  iret  passurus  to- 
tam  poenam  inferni,  nihil  tamen  prohibet  obligatum  eum 
remanere  ad  partem  illius  poenae  quae  in  inferno  susti- 
nenda  ab  ipso  erat,  scihcet  ad  poenam  sensus. 

Ubi  vides  quod  non  est  alia  poena  quae  debetur  alicui 
contrito  ab  illa  quae  sibimet  incontrito  debebatur,  sed  est 
illamet  poena  sensus  relicta.  Et  hoc  contra  primum  mo- 
dum  dicendi.  -  Nec  intervenit  commutatio  poenae  aeternae 

SuHHAE  Theoi..  D.  Thomae  T.  IX. 


in  temporalem:  sed  exspoliatio  poenae  ab  aetemitate.  Et 
hoc  contra  secundum  modum  dicendi. 

V.  Ut  autem  restans  dubitatio,  an  scilicet  contritio  re- 
mittat  poenam  sensus ,  solvatur ,  sciendum  est  quod  hic 
certa  sunt  duo.  Primum  est  quod ,  quanto  contritio  est 
maior,  tanto  plus  tollit  de  poena  sensus  peccato  debita. 
Secundum  est  quod  tanta  potest  esse  contritio  quod  tol- 
leret  totam  poenam  sensus. 

Ambiguum  vero  est  an  quantulacumque  contritio  ca- 
ritate  informata  (de  tali  enim  est  sermo)  tollat  aliquid  de 
illa  poena  sensus.    Multi  enim  videntur  de  hoc  dubitare. 

Mihi  autem  apparet  quod  pars  afiirmativa  est  vera ;  pro- 
pter  duas  rationes,  quarum  quaelibet,  verificata,  sufficiens 
est.  Potest  enim  contritio  ex  duplici  capite  tollere,  in  toto 
vel  in  parte,  poenam  sensus.  Primo,  ex  poenalitate  sibi 
annexa.  Displicentia  enim  commissi  criminis  non  fert  se- 
cum  necessario  poenalitatem,  cum  sit  in  patria,  ubi  nulla 
est  poenalitas  :  sed  in  subiecto  susceptivo  doloris,  seu  poe- 
nae,  fert  secum  naturaliter  displicentia  poenalitatem  quan- 
dam ;  dolemus  enim  communiter  de  nostris  quae  nobis 
displicent.  Et  quoniam  huiusmodi  poenam  parere  contri- 
tioni  conveniret  seclusa  relatione  ad  sacramentum  poeni- 
tentiae,  ideo ,  secundum  hoc  caput,  dicendum  est  quod 
contritio  quaelibet  simpHciter  et  absolute,  ex  annexa  poe- 
nalitate,  tollit  aliquid  poenae  sensus:  habet  enim  sa- 
tisfactoriam  vim  poena  voluntarie  assumpta  secundum 
Deum  *. 

Secundo,  ex  merito  passionis  Christi.  Est  enim  passio- 
nis  Christi  meritum  remissivum  suis  membris  poenae  pro 
peccatis  debitae,  plus  et  minus  prout  ilHs  coniungitur.  Quod 
primo  apparet  in  baptismo,  ubi,  quia  passio  Christi  tota- 
liter  communicatur  baptizato,  quasi  ipse  baptizatus  passus 
esset,  tota  poena  tolHtur.  Apparet  deinde  et  in  sacramento 
poenitentiae  actuaHter  suscepto ,  dum  ex  vi  sacramenti 
communicatur  meritum  passionis  Christi  ad  remissionem 
aliquantae  saltem  poenae  sensus.  Et  quia  coniunctio  ad 
meritum  passionis  Christi  convenit  contritioni ,  non  sim- 
pliciter  et  absolute,  sed  relate  ad  sacramentum  poeniten- 
tiae,  ex  hoc  quod  contritio  fert  secum  votum  sacramenti 
poenitentiae,  coniungit  merito  passionis  Christi  per  sacra- 
menta  nobis  communicato.  Et  secundum  hoc  caput,  di- 
cendum  est  quod  quaecumque  nostra  contritio  tollit  ali- 
quid  poenae  sensus  ex  merito  passionis  Christi.  Nam  ra- 
tionabile  est  quod  plus  poenae  tollat  caritas  extensa  ad 
sacramentum,  quam  non  extensa  ad  illud.  Sed  caritas  non 
extensa  ad  sacramentum,  qualis  erat  antiquorum  poeniten- 
tium  caritas ,  toHebat  ex  vi  quidem  caritatis  et  poenam 
damni  et  aeternitatem  poenae,  ex  annexa  autem  poenali- 
tate  tollebat  in  toto  vel  in  parte  poenam  sensus.  Ergo 
caritas  poenitentium  in  nova  lege,  quae  est  caritas  extensa 
ad  sacramentum  poenitentiae,  plus  poenae  tollit. 

Minor  huius  rationis  propositio  clara  est.  -  Maior  au- 
tem  facile  suadetur  ex  eo  quod  poenitentiae  sacramentum 
actualiter  exhibitum  est  procul  dubio  remissivum  poenae 
sensus  in  toto  vel  in  parte.  Ex  hoc  enim  consequens  est 
ut  idem  ipsum  sacramentum  in  voto  caritatis  e.xistens  apud 
contritum,  aHquid  huiusmodi  poenae  remittat.  Simile  enim 
quid  perspicimus  in  baptismo :  quod  scilicet  id  quod  ope- 
ratur  baptismus  exhibitus,  operatur  etiam  in  voto  caritatis 
habitus  non  ita  copiose.  -  Nec  excluditur  maioris  huius 
veritas  si  dicatur  quod  caritas  extensa  ad  sacramentum 
habet  ex  extensione  ad  sacramentum  quod  toHat  illamet 
quae  tollebat  caritas  antiquorum  poenitentium  absolute. 
Nam  hoc  non  est  caritatem  extensam  ad  sacramentum 
efficere  plus :  sed  est  efficere  pluribus  rationibus  unum  et 
idem.  Extensa  siquidem  caritas  ad  sacramentum  duplici 
ratione  toUit  poenam  damni  et  aeternitatem  poenae:  sci- 

44 


•  Cf.  II  ad  Cor., 
cap.  VII,  vers.  9 
sqq. 


346 


CARDINALIS  CAIETANI 


Circa  med. 


licet  ex  vi  caritatis ;  et  ex  vi  sacramenti  in  voto.  Sed  haec 
veritas  non  excludit  quin  verum  quoque  esse  debeat  quod 
huiusmodi  extensa  caritas  plus  ef&ciat,  plus  poenae  tollat: 
quia  hoc  ad  vim  sacramenti  spectat. 

VI.  Ex  quibus  omnibus  patet  dicendum  esse  ad  quae- 
situm  quod  contritio,  ratione  caritatis  qua  formatur,  non 
solum  tollit  culpam,  sed  et  poenam  damni  et  aeternitatem 
poenae ;  ratione  vero  annexae  poenalitatis ,  tollit  aliquid 
poenae  sensus ;  et  ratione  sacramenti  in  voto ,  tollit  rur- 
sus  aliquid  poenae  sensus.  Et  tam  vehemens,  inquit  divus 
Thomas,  in  Lxxn  cap.  IV  Contra  Gentes  *,  potest  esse  hu- 
iusmodi  coniunctio  contriti  ad  meritum  passionis  Christi, 
quod  tolleret  totam  poenam  sensus. 


VII.  Ad  primum  ergo  argumentum  in  oppositum  *  dici- 
tur  quod  satisfactio  distincta  est  a  contritione  secundum  ea 
quae  communiter  in  humano  genere  inveniuntur:  com- 
muniter  enim  contriti  non  tam  vehementer  iunguntur  pas- 
sioni  Christi  ut  non  sit  opus  satisfactione  ad  arbitrium 
sacerdotis.  Traditur  enim  tam  doctrina  quam  lex  moralis 
secundum  ea  quae  ut  in  pluribus  contingunt  *. 

Ad  secundum  dicitur  quod  iam  ex  dictis  *  apparent  duo 
capita  unde  quantulacumque  contritio  tollat  aliquid  poenae 
sensus.  Inter  quae  capita  coniunctio  ad  meritum  Christi 
praecipue  perspici  debet:  quoniam  illud  est  de  ratione 
contritionis ;  annexus  autem  dolor  quasi  vicem  satisfactio- 
nis  tenere  videtur. 


Num. 


'  l)ig.  I,  m,  de 
Leg.  et  Senatus- 
cons,,  5,  4.  -  Cf. 
s.  Th.  1'"»  11"«, 
qu.  xcvi,  art.  1. 
'  Num.  V. 


/*\ 


QUAESTIONES  DE  CONFESSIONE 


347 


QUAESTIONES  DE  CONFESSIONE 

QUAESITUM  PRIMUM 

AN  OMNES  TENEANTUR  AD  CONFESSIONEM 


*  Cf.  num.  IV. 

*  Cap.     Omnis 
utriusque  sexus. 


DE  confessione,  quae  secunda  est  pars  poenitentiae , 
quaeritur  primo,  circa  eius  necessitatem :  An  omnes 
teneantur  ad  confessionem.  Et  est  ratio  dubitandi  quia 
nonnulli  sunt  viventes  absque  peccato  mortali.  Et  pro- 
ptei"ea   in  dubium  vertitur  an  omnes   teneantur  confiteri. 

Videtur  enim  quod  sic  *.  Quia  Extra,  de  Poenit.  et  Re- 
miss.  *,  expresse  dicitur:  Omnis  utriusque  sexus,  cum  ad 
annos  discretionis  pervenerit,  etc. 

Et  confirmatur.  Quia,  cum  nuUus  excipiatur,  sequeretur 
quod  Ecclesia  in  hoc  statuto  praesupponeret  omnes  fideles 
singulis  annis  peccare  mortaliter.  Et  patet  sequela,  si  sola 
peccata  mortalia  praecipiuntur  confitenda. 

Et  rursus  confirmatur,  ex  hoc  quod  absque  distinctione 
aliqua  omnis  utriusque  sexus  ibidem  obligatus  est  semel 
in  anno  ad  confessionem,  et  ad  communionem  in  Pascha. 
Sed  constat  quod  omnis  utriusque  sexus,  etc,  sive  pecca- 
verit  mortaliter  sive  non ,  comprehenditur  sub  illo  prae- 
cepto  quoad  communionem.  Ergo  omnis  etiam  utriusque 
sexus,  etc,  sive  peccaverit  mortaliter  sive  non,  comprehen- 
ditur  sub  eodem  praecepto  quoad  confessionem. 

In  oppositum  est  quod  nullus  tenetur  confiteri  venialia. 

II.  Ad  hanc  quaestionem  respondetur  distinguendo,  et 
bene,  de  necessitate  vel  sacramenti,  vel  praecepti  ecclesia- 
stici.  Et  dicitur  quod ,  de  necessitate  sacramenti ,  nuUus 
tenetur  confiteri  nisi  peccatum  mortale  certum  vel  dubium  : 
quia  post  baptismum  non  potest  aliter  remitti  mortale 
peccatum  nisi  per  sacramentum  poenitentiae  in  re  vel  in 
voto. 

De  necessitate  autem  praecepti  Ecclesiae  duplex  est 
opinio.  Una  est  quod  carens  peccato  mortali  tenetur  con- 
fiteri  semel  in  anno  aliquod  veniale,  ut  sic  impleat  Eccle- 
siae  praeceptum.  -  Altera  est  quod  carens  peccato  mor- 
tali  non  tenetur  confiteri  aliquod  veniale :  quia  non  com- 
prehenditur  sub  Ecclesiae  praecepto. 

III.  Et  licet  prima  opinio  sit  tutior,  secunda  tamen  est 
verior :  immo  sola  vera.  Quod  probatur  multipliciter.  Pri- 
mo,  ex  ratione  praecepti.  Ratio  enim  ecclesiastici  praece- 
pti  non*est  praecipere  confessionem,  sed  praeceptam  di- 
vino  iure  confessionem  determinare  quoad  tempus  execu- 
tionis.  Et  propterea  sub  Ecclesiae  praecepto  no'n  alia  com- 
prehenditur  confessio  quam  illa  quae  a  Christo  est  prae- 
cepta.  Sed  a  Christo  non  est  praecepta  nisi  confessio  mor- 
talium.  Ergo  ab  Ecclesia  sola  peccatorum  mortalium  con- 
fessio  praecepta  est. 

Secundo ,  et  est  confirmatio  praecedentis ,  patet  idem 
ex  verbis  ipsius  statuti,  dum  dicit,  omnia  sua  peccata.  Non 
enim  hoc  potest  intelligi  de  peccatis  venialibus :  cum  con- 
stet  neminem  quocumque  praecepto  teneri  ad  omnium 
venialium  confessionem.  Oportet  ergo  intelligi  de  morta- 
libus.  Et  propterea  ex  explicata  materia  confessionis,  sci- 
licet  quod  sint   omnia  sua  peccata ,  clare    patet  quod  de 


sola  confessione  praecepta  ex  divino  iure  ecclesiasticum 
statutum  loquitur.  Est  enim  materia  confessionis  a  Christo 
praeceptae  omnia  poenitentis  peccata  comprehendens :  ma- 
teria  autem  confessionis  vcnialium  non  comprehendit  omnia 
poenitentis  peccata. 

Tertio,  patet  idem  ex  poena  subiuncta,  scilicet  quod 
vivus  arceatur  ab  ingressu  Ecclesiae ,  et  moriens  Chri- 
stiana  careat  sepultura.  Huiusmodi  enim  poenae  non  sunt 
a  pia  matre  Ecclesia  perfectioribus  viris,  quales  sunt  vi- 
ventes  sine  peccato  mortali,  pro  omissione  confessionis 
venialium,  ad  quam  alii  non  tenentur,  infligendae.  Quin- 
immo  ex  hoc  sequeretur  quod  meliores  essent  deterioris 
conditionis. 

Quarto,  patet  idem  ex  subiuncta  causa  frequentis  pu- 
blicationis  dicti  statuti,  scilicet:  ne  quisquam  ignorantiae 
caecitate  velamen  excusationis  assumat.  Hoc  enim  in  hu- 
iusmodi  confessione  venialium  locum  habere  non  videtur. 

Et  confirmantur  haec  omnia  ex  Clementina  Ne  in  agro 
Dominico,  de  Statu  Monach.,  ubi  menstrua  confessio  ni- 
gris  monachis  imponitur  absque  explicatione  materiae.  Non 
enim  dicitur  quod  confiteantur  omnia  sua  peccata :  ut  ex 
hoc  intelligatur  adstringi  illos ,  etiam  si  mortali  peccato 
careant,  ad  confessionem  semel  in  mense.  Unde  non  supra 
dicta,  sed  poena  regularis  disciplinae  subiungitur  impo- 
nenda  temerario  violatori :  sicut  enim  religiosi  ex  suis  sta- 
tutis  obligantur  ad  alia  quae  absolute  sunt  bona  super- 
erogationis,  ita  obligantur  ad  confessiones  statutas,  etiam 
si  mortali  careant  peccato.  In  cuius  signum,  puniuntur  in 
religionibus  qui  statutis  diebus  non  confitentur,  quantum- 
cumque  nullum  habeant  mortale. 

IV.  Ad  obiectionem  ergo  primam  *  dicitur  quod  materia 
confessionis  explicata  per  ly  omnia  sua  peccata,  restringit 
ly  omnis  utriusque  sexus  ad  indigentes  confessione,  ac 
per  hoc  excipit  omnes  carentes  mortali  peccato :  ita  quod 
sensus  est,  Omnis  utriusque  sexus  indigens  confessione,  etc. 

Et  ad  primam  confirmationem  dicitur  quod  falsum  as- 
sumit,  seu  supponit :  scilicet ,  nullum  excipi  ab  illa  uni- 
versali,  omnis  utriusque  sexus  etc.  Immo  ideo  Ecclesia 
apposuit  ly  omnia  sua  peccata  ut  exciperet  multos  quos 
credit  sine  peccato  mortali  vitam  ducere. 

Ad  secundam  autem  confirmationem  dicitur  quod,  cum 
duo  praedicata  exigant  duo  subiecta,  enunciatio  illa  qua 
omnis  utriusque  sexus  conjiteri  et  communicare  praeci- 
pitur,  est  enunciatio  non  una,  sed  plures:  licet  secundum 
vocem  sit  una.  Unde  sensus  primae  est :  Omnis  utriusque 
sexus  indigens  confessione  omnia  sua  peccata  conftea- 
tur,  etc.  Sensus  vero  secundae  est :  Omnis  utriusque  sexus 
communicet  in  Pascha,  etc.  Et  ratio  diversitatis  iam  dicta 
est :  quia  ibi  explicatur  materia  restringens  ly  omnis  utrius- 
que  sexus  respectu  confessionis,  et  non  restringens  respectu 
communionis. 


'  Num.  : 


QUAESITUM  SECUNDUM 

AN  PECCATA  MORTALIA  TOTALITER  OCCULTA,  UT  SUNT  PECCATA  IN  SOLO  CORDE, 

SINT  NECESSARIO  CONFITENDA 


CiRCA   materiam   confessionis ,  quaeritur   secundo :    An 
peccata    mortalia  totaliter  occulta ,  ut  sunt  peccata  in 
solo  corde,  sint  necessario  confitenda. 


Videtur  enim  quod  non  *.  Tum  quia  non  sunt  de  neces-  •  Cf.  num.  vi. 
sitate  ecclesiastici  praecepti:  non  potest  enim  Ecclesia  de  ,„  <,.„,„.•. 
huiusmodi  occultis  secundum  se  praecipere  aut  ludicare  *.  de  Simonia. 


348 


CARDINALIS  CAIETANI 


'l  ad  Cor.,  cap. 
IV,  vers.  5. 


Et  si  dicatur  quod  occultoruin  confessio  cadit  sub  prae- 
cepto  Ecclesiae  indirecte,  scilicet  ratione  integritatis,  pro 
quanto  is  qui  tenetur  singulis  annis  alia  peccata  confi- 
teri,  tenetur  quoque  ex  consequenti  peccata  cordis  singu- 
lis  annis  confiteri,  ut  confessio  omni  anno  sit  integra:  - 
haec  instantia  nihil  valet.  Quoniam,  posito  homine  qui 
sola  peccata  cordis  mortaHa  haberet  aUquo  anno,  seque- 
retur  quod  illo  anno  non  teneretur  confiteri:  quoniam 
tunc  non  haberet  locum  ratio  integritatis. 

II.  Tum  quia  huiusmodi  occultorum  confessio  non  est 
*  Cf.  num.  VII.   de  necessitate  sacramenti  *.  Quoniam  sola  illa  peccata  sunt 

de  necessitate  sacramenti  quae  sub  iudicio  homini  com- 
misso  a  Christo  comprehenduntur.  Sed  nullum  iudicium 
commissum  homini  a  Christo  extendit  se  ad  huiusmodi 
occulta.  Ergo  occuha  haec  non  sunt  de  necessitate  con- 
fitenda.  -  Maior  patet:  quoniam  iudicium  fori  poeniten- 
tiahs  homini  commissum  est  a  Christo,  et  non  angehs  aut 
quibuscumque  aUis.  -  Minor  vero  probatur  auctoritate 
Apostoli  *:  Nolite  ante  tempus  iudicare,  etc. 

Si  dicatur  quod  duplex  iudicium  commissum  est  ho- 
mini  a  Christo  :  alterum  secundum  potestatem  iurisdictio- 
nis,  et  hoc  non  se  extendit  ad  huiusmodi  occulta,  et  de 
hoc  loquitur  Apostolus;  alterum  secundum  potestatem 
ordinis,  et  hoc  extendit  se  ad  occulta,  et  est  iudicium 
quod  exercet  Ecclesia  per  suos  ministros  in  foro  poeni- 
tentiali :  -  contra  dupliciter.  Primo,  quia  iudicium  poeni- 
tentiale,  licet  exigat  potestatem  ordinis,  exigit  quoque  po- 
testatem  iurisdictionis :  quoniam  solus  sacerdos  ordinariam 
vel  delegatam  iurisdictionem  habens  est  minister  huius 
sacramenti,  ut  patet  in  cap.  Omnis  utriusque  sexus  *,  et 
alibi  *.  -  Secundo,  quia  unumquodque  recipitur  in  alio  se- 
cundum  modum  recipientis:  ac  per  hoc,  iudicium  secun- 
dum  potestatem  ordinis  a  Christo  commissum  homini,  ex 
hoc  ipso  quod  homini  commissum  est,  modificari  oportet 
secundum  conditionem  ipsius  hominis ,  quae  est  non  se 
extendere  ad  occulta  cordium ;  haec  enim  soli  Deo  sunt 
reservata,  non  minus  in  iudicando  quam  in  cognoscendo  *. 

Et  confirmatur  haec  ratio  ex  hoc  quod,  cum  apud  ipsum 
Dominum  lesum  Christum  resideat  utraque  potestas,  sci- 
licet  ordinis  et  iurisdictionis,  non  diminute,  sed  plenissi- 
me ;  et  utramque  inveniatur  Ecclesiae  suae  commisisse  non 
imperfecte ,  sed  latissime ,  ut  de  potestate  iurisdictionis 
patet  Matth.  xvni  *,  et  de  potestate  ordinis  loan.  xx  ** :  sicut 
potestas  iurisdictionis,  ex  hoc  ipso  quod  commissa  est  ho- 
mini,  non  extendit  se  ad  occulta  omnino,  ita  potestas  or- 
dinis,  ex  hoc  ipso  quod  commissa  est  homini,  non  debet 
se  extendere  ad  totaliter  occulta. 

III.  Ad  veritatem  dubii  huius  plenius  percipiendam , 
sciendum  est  quod,  licet  quidam,  ex  huiusmodi  forte  ra- 
tionibus  aut  melioribus  moti ,  opinari  videantur  peccata 
omnino  occulta  non  esse  necessario  confitenda  sacerdoti, 
sed  soli  Deo,  eorum  tamen  error  ex  tribus  patet. 

Primo,  ex  formali   ratione  materiae  confessionis  :   seu, 
quod  in  idem  redit,  iudicii  poenitentiaHs.  Cum  enim  Do- 
minus  poenitentiale  iudicium  instituerit  ac  commiserit  post 
Vers.  23.  resurrectionem  suam,  dicens,  loan.  xx  *,  Apostolis  iam  sa- 

cerdotibus,  Quorum  remiseritis  peccata,  remittuntur  eis,  et 
quorum  retinueritis,  retenta  sunt;  et  materiam  iudicii  expli- 
caverit  quoad  substantiam  tantum,  dum  remittendo  vel  reti- 
nendo  explicavit  peccata ;  et  non  possit  intelligi  ita  nude  ut 
sonat  littera,  quoniam  certum  est  quod  per  huiusmodi  com- 
missionem  non  possunt  nec  potuerunt  ministri  novi  Testa- 
menti  remittere  peccata  eis  totaliter  incognita,  inconfessa, 
obstinata :  oportet  aliquas  subintelligere  conditiones  pec- 
catorum  remittendorum.  Et  quia  iudicium  praesupponit 
cognitionem ;  et  modus  iudicii  modum  cognitionis :  ideo 
communi  Catholicae  Ecclesiae  sensu  subintelligitur,  spon- 
tanea  confessione  ad  vos  delata,  ita  quod  sensus  est :  Quo- 
rum  remiseritis  peccata  spontanea  confessione  reorum  ad 
vos  delata,  remittuntur  eis,  etc.  Ubi  clare  patet  materiam 
iudicii  poenitentialis  esse  peccata  spontanea  reorum  con- 
fessione  delata :  haec  est  enim  formalis  ratio  materiae  huius 
iudicii,  ad  quam  totam  se  extendit,  et  extra  quam  non 
se  extendit  poenitentiale  iudicium;  quoniam  haec  omnia 
et  sola  remittere  vel  retinere  potest.  Ex  hac  autem  formali 


*  De  Poenit.  et 
Remiss. 

*  Cf.  Conc.  Flo- 
rent. .Decret.pro 
Armenis. 


'  I  Reg.,  cap.  XVI, 
vers.  7;  adRom., 
cap.  II,  vers.  16. 


*  Vers.  17,  18. 
"•  Vers.  21  sqq. 


ratione  materiae  huius  iudicii,  habetur  facile  quod  peccata 
quantumcunque  occulta  sunt  materia  huius  iudicii :  nam 
quantumcunque  occulta  peccata  comprehenduntur  sub  his 
quae  sunt  spontanea  confessione  detegenda;  nullum  enim 
est  ita  latens  quod  non  possit  eius  qui  commisit  confes- 
sione  spontanea  aperiri. 

Et  confirmatur  ratio  haec  ex  parte  formalis  materiae, 
ex  ipsis  verbis  Domini.  Differenter  siquidem  significavit 
Dominus  materiam  iudicii  poenitentialis ,  seu  potestatis 
ordinis,  et  materiam  iudicii  secundum  potestatem  iurisdi- 
ctionis.  Quoniam  respectu  potestatis  ordinis,  explicavit  pro 
materia  peccata,  dicens,  Quorum  remiseritis  peccata :  re- 
spectu  vero  potestatis  iurisdictionis,  expUcavit  pro  materia 
peccatum  in  alium,  dicens  *,  Si  peccaverit  in  te  frater 
tuus,  etc.  Ex  qua  differentia  docuit  nos  divina  Sapientia 
a  materia  iudicii  poenitentialis  nullum  peccatum  excipi , 
ac  per  hoc,  comprehendi  praecipue  peccatum  in  sua  pri- 
maria  sede  residens,  hoc  est  peccatum  cordis :  sub  materia 
vero  potestatis  iurisdictionis  non  comprehendi  peccatum 
omne,  sed  exterius  tantum,  quod  solum  potest  alium  offen- 
dere ;  et  propterea  ab  illa  excipi  peccatum  cordis,  nisi  pro 
quanto  esset  ratio  exterioris  commissionis  vel  omissionis. 

IV.  Secundo,  ex  ratione  proprii  finis  ipsius  confessio- 
nis,  ex  quo  fine  sumitur  formalis  ratio  eiusdem  confessio- 
nis  quatenus  est  actus  poenitentiae.  Ordinatur  enim  con- 
fessio  ad  subiiciendum  voluntarie  reum  ministro  Dei  of- 
fensi ,  ut  ad  arbitrium  ipsius  recompenset.  Et  hinc  con- 
fessio  ipsa,  quae  est  actus  veritatis,  fit  actus  poenitentiae, 
dum  reus,  veraciter  proponendo  in  quo  offendit,  seipsum 
accusat  ac  subiicit  ad  recompensandum ,  non  de  quibus- 
dam  sic  et  de  quibusdam  non,  sed  omnes  accusando  of- 
fensas,  ut  de  omnibus  arbitrari  possit  minister  offensi.  Hoc 
autem  constat  quod  non  fieret  si  omnino  occulta  peccata 
cordis  non  accusarentur.  Ut  igitur  de  peccatis  cordis  possit 
ad  arbitrium  offensi  recompensare,  oportet  peccatorem  of- 
fensas  cordis  subiicere  ipsius  Dei  offensi  iudicio  in  persona 
sui  ministri. 

V.  Tertio ,  ex  usu  Ecclesiae.  Nam  communis  animi 
conceptio  Christianorum  est  peccata  omnia,  sive  occulta 
sive  manifesta,  oportere  in  sacramento  poenitentiae  con- 
fiteri.  Et  ad  hoc  est  determinatio  generalis  Concilii,  primo, 
Lateranensis  sub  Innocentio  III,  ubi  dicitur  *  quod  omnis 
utriusque  sexus  confteatur  peccata  sua  omnia,  —  nuUum 
ergo  excipitur  peccatum ;  et  deinde  in  Concilio  Floren- 
tino,  sub  Eugenio  IV,  ubi  dicitur  *,  Omnia  sua  peccata 
quorum  memoriam  habet,  confiteatur,  ubi  patet  etiam  pec- 
catum  cordis  non  excipi. 

VI.  Ad  primam  autem  obiectionem  in  oppositum  *  di- 
citur  quod  Ecclesia  potest  praecipere,  et  praecepit  *,  singulis 
annis  confiteri  omnia  sua  peccata  mortalia,  etiam  si  solum 
peccatum  cordis  occultissimum  haberet :  non  quia  ipsa  ha- 
beat  iudicare  de  occultis,  sed  quia  ipsius  est  determinare 
praecepta  Christi  ad  certum  tempus.  Hinc  enim  fit  ut,  prae- 
cipiente  Christo  confessionem  cuiuscumque  mortalis  pec- 
cati  post  baptismum,  sive  peccatum  sit  solum  in  corde 
sive  ad  extra  prodierit,  Ecclesia,  determinans  tempus  con- 
fessionis  ad  singulos  annos ,  obligat  ad  confitendum  sin- 
gulis  annis  omnem  qui  pro  tunc  habet  aliquod  peccatum 
mortale,  sive  occultum  sive  non.  Nam  determinatio  Ec- 
clesiae  non  minuit  aut  restringit  materiam  confessionis 
praeceptae  a  Christo :  sed  tempus  tantum  confessionis  de- 
terminat,  relinquens  materiam  in  suis  limitibus. 

VII.  Ad  secundam  *  vero  dicitur  quod  responsio  ibi  data 
vera  est.  Et  ad  primam  illius  impugnationem  dicitur  quod 
concursus  potestatis  ordinis  et  potestatis  iurisdictionis  non 
tollit  aliquid  a  potestate  ordinis.  Et  ideo  cum  hoc  quod 
potestas  ordinis  extendit  se  ad  occulta  cordium  peccata, 
stat  quod  cum  ea  concurrat  potestas  iurisdictionis ,  quae 
secundum  se  ad  huiusmodi  occulta  non  se  extendit.  Et, 
si  perspicacius  fueris  intuitus,  videbis  quod,  quoad  forum 
poenitentiale,  potestas  ordinis  concurrit  directe  respiciens 
ipsa  peccata;  potestas  autem  iurisdictionis  concurrit  dire- 
cte  respiciens  personam  peccatoris,  ut  scilicet  peccator  sit 
subditus  sacerdoti,  ut  habeat  potestas  ordinis  in  quem  exer- 
ceat  actum  suum  remissionis  vel  retentionis  peccatorum. 


•Matth.cap.xviii, 
vers.  15. 


*  Cap.  XXI  (cap. 
Omnis  utriusque 
sexus,  de  Poenit. 
et  Remiss.) . 

'    Decret.    pro 
Armenis, 


'  Num.  I. 

•  Cit.  cap.  Omnis 
utriusque  sexus. 


'  Num.  II. 


QUAESTIONES  DE  CONFESSIONE 


349 


Vers.  16. 


Num.  III. 


Ad  secundam  vero  dicitur  quod,  quia  omne  iudicium 
homini  commissum  intelligitur  de  cognitis ;  et  diversus  est 
institutus  a  Deo  modus  cognoscendi  in  utroque  iudicio : 
ideo  ex  huiusmodi  instituta  diversitate  modi  cognoscendi 
provenit  diversitas  ista ,  scilicet  quod  iudicium  poeniten- 
tiale  extendit  se  ad  omnino  occuha  peccata,  iudicium  vero 
iurisdictionis  purae  extendit  se  ad  externa  tantum.  Ideo 
non  est  miranda  disparitas  utriusque  potestatis  in  homine.  - 
Quod  enim  iudicium  omne  commissum  homini  a  Christo 
intelHgatur  cum  cognitione  causae,  probatione  non  eget : 
cum  non  sit  delegatum  purum  ministerium,  sed  commissa 
sit  auctoritas  iudicandi  remittendo  vel  retinendo ,  absol- 
vendo  vel  ligando.  -  Quod  etiam  diversus  modus  cogno- 
scendi  sit  utrobique  a  Christo  institutus,  patet.  Nam  mo- 
dus  cognoscendi  in  potestate  iurisdictionis  est  cognitio  per 
testes :  ut  patet  Matth.  xvni  *.  Modus  autem  cognoscendi 
in  iudicio  potestatis  ordinis  est  spontanea  confessio  se- 
creta,  etc. :  ut  universalis  Ecclesia  testatur.  —  Quod  de- 
mum  ex  hac  diversitate  modi  cognoscendi  proveniat  dif- 
ferentia  dicta  inter  materiam  et  materiam,  ex  supra  dictis 
clare  patet.  Quoniam  ex  hoc  quod  peccatum  spontanea  rei 
confessione  accusandum  est  materia  iudicii  poenitentialis, 
conclusum  est  *  sub  hac  materia  comprehendi  peccatum 
cordis  quantumcumque  occultissimum.  Et  per  oppositum, 
quia  solum  peccatum  testificabile  est  materia  iudicii  exte- 
rioris,  ideo  peccata  in  solo  corde  manentia  exempta  rema- 
nent  a  materia  ecclesiasticae  iurisdictionis. 


Cum  ergo  obiicitur  unumquodque  recipi  in  alio  per 
modum  recipientis :  admittatur.  Et  cum  infertur,  Ergo  iu- 
dicium  secundum  potestatem  ordinis  commissum  homini 
modijicatur  secundum  conditionem  hominis :  conceditur, 
formaliter  loquendo  ;  quoniam  nullum  actum  commisit 
Christus  ministro  sacramenti  poenitentiae  qui  non  exercea- 
tur  ab  eodem  secundum  conditionem  hominis;  nam  et 
audire  peccata,  et  discernere  inter  ea,  et  interrogare  cir- 
cumstantias  peccati  et  peccatoris,  et  retinere  scu  remittere, 
facit  humano  more,  utendo  divina  potestate.  Et  ideo,  cum 
ulterius  infertur,  Ergo  non  se  extendit  ad  occulta,  negatur 
illatio :  quoniam  aliunde  provenit  quod  iudicium  hoc  se 
extendat  ad  occulta.  Provenit  enim  ex  modo  accusandi  quo 
reus  tenetur  se  accusare,  scilicet  spontanea  confessione,  etc: 
et  hoc  quia  Christus  sic  instituit.  Cognoscere  autem  et  iudi- 
care  de  occultissimis  spontanea  confessione  accusatis,  non 
excedit  modum  conditionis  humanae  utentis  potestate 
divina. 

Unde  ad  confirmationem  ex  simili  ratione  in  potestate 
iurisdictionis,  dupliciter  dici  potest,  ut  patet  ex  dictis  *,  quod 
non  est  similis  ratio  de  utriusque  potestatis  iudicio.  Primo, 
quia  modus  cognoscendi  in  utroque  iudicio  est  ex  divina 
institutione  diversus.  -  Secundo ,  quia  ipse  Dominus  ex- 
pressit  diversimode  utriusque  materiam:  dum  unius  ma- 
teriam  dixit  peccata,  absque  limitatione  aliqua;  alterius 
vero  dixit  peccatum  in  alium,  limitando  peccatum  ad  pec- 
catum  in  alium. 


•  In   hoc  nuiti., 
et  num.  iii. 


\ 


QUAESITUM  TERTIUM 


Cf.  num.  IX. 


Cf.  num.  X. 


■*  Cf.  num.  XI. 


Cf.  num.  VIII. 


UTRUM  OPORTEAT  CONFITERI  IN  SPECIALI 
SINGULAS  SPECIES  ET  NUMERUM  CERTUM  PECCATORUM 


CiRCA  materiam  rursus  confessionis ,  quaeritur  tertio: 
Utrum  oporteat  confiteri  in  speciali  singulas  species 
et  numerum  certum  peccatorum.  Et  est  ratio  dubii  *,  quo- 
niam  pars  affirmativa  communi  auctoritate  doctorum  fir- 
mata  videtur. 

Et  ratione  comprobatur  *.  Tum  quia  circumstantia  va- 
rians  speciem  peccati  mortalis  est  necessario  confitenda. 
Ergo  a  fortiori  quaelibet  species  mortalis  peccati  est  ej- 
primenda.  —  Et  similiter  numerus  peccatorum,  cum  non 
sit  circumstantia  peccati,  sed  multiplicatio  eiusdem,  neces- 
sario  est  exprimendus,  prout  memoriae  occurrit :  cum  non 
magis  teneatur  poenitens  accusare  se  de  decimo  quam  de 
vicesimosecundo  peccato,  vel  e  converso. 

Et  confirmatur.  Quia  si  non  omnes  species  et  omnia  sin- 
gularia  opbrtet  exprimere,  consequens  est  quod  aut  nullas 
species  nullaque  singularia,  aut  quasdam  species  et  quae- 
dam  singularia  sic,  et  quasdam  ac  quaedam  non,  necesse 
est  explicari.  Et,  cum  non  possit  affirmari  primum,  opor- 
tet  reddere  rationem  quare  quaedam  sic  et  quaedam  non. 

Tum  quia  poenitens  tenetur  explicare  omnia  quae  opor- 
tet  cognosci  a  confessore  ad  hoc  ut  possit  suo  arbitrio 
adaequare  poenam  culpae  *:  quoniam  confitendo  nihil  aliud 
facit  poenitens  quam  quod  submittit  se  sacerdoti  in  per- 
sona  Christi  ad  recompensandum  secundum  illius  arbitrium. 
Sed  confessor  non  posset  arbitrari  de  aequalitate  recom- 
pensationis  nisi  cognosceret  diversitatem  oifensarum,  quae 
in  diversitate  specifica  consistit;  et  numerum  peccatorum, 
quoniam  recompensa  adaequans  centum  offensas  non  ad- 
aequat  mille,  et  sic  de  aliis.  Ergo. 

II.  Pro  parte  autem  negativa  *  videtur  esse  usus  maioris 
forte  partis  confessorum  ac  poenitentium,  non  curantium 
de  huiusmodi  subtili  discussione. 

Et  confirmatur  ratione.  Quia  huiusmodi  discussio  est 
molesta,  inutilis,  atque  melioris  boni  impeditiva.  Et  mo- 
lestia  quidem  satis  patet  expertis.  -  Quod  vero  sit  inutilis, 
ex  eo  patet  quod  tam  cum  huiusmodi  discussione,  quam 
sine  ea,  poenitentibus  providetur  eodem  modo.  —  Quod 
autem  sit  impeditiva  maioris  boni,  testatur  experientia. 
Quoniam  et  confessores  circa  huiusmodi  discussionem  sol- 


hciti  impediuntur  a  multorum  confitentium  audientia,  dum 
forte  totum  tempus  consumunt  circa  unum.  Et  poeniten- 
tes  minus  devote  confitentur  implicati  huiusmodi  discus- 
sionibus. 

III.  Ad  huius  quaestionis  evidentiam,  sciendum  est  du- 
plex  esse  iudicium :  quoddam  est  cuius  actus  est  propter 
seipsum  intentus;  quoddam  vero  cuius  actus  est  propter 
aliud.  Ad  primum  iudicium,  quia  spectat  facere  iustum 
absolute,  pertinet  quoque  cognoscere  singula  peccata,  ut 
singula  possit  adaequare  puniendo.  Ad  alterum  vero  iu- 
dicium,  quia  non  tendit  ad  punitionem  secundum  se,  sed 
in  ordine  ad  alium  finem,  puta  bonum  commune;  sicut 
sufficit  punire  prout  expedit  illi  fini,  ita  sufficit  cognoscere 
quantum  opus  est  ad  illum  finem.  Inter  praesentis  autem 
vitae  tempus  et  futurae  hoc  interest,  quantum  ad  iudi- 
cium,  quod  nullum  praesentis  vitae  iudicium  tendit  ad 
punitionem  secundum  se,  sed  ut  medicinalem :  eo  quod 
praesentis  vitae  tempus  non  est  tempus  punitionis,  sed  in 
quo  poenae  sunt  medicinae,  vel  ipsius  qui  punitur  vel 
aliorum.  ludicium  autem  futurae  vitae  est  id  quod  ad  pu- 
nitionem  secundum  seipsam  tendet :  quoniam  ad  adaequan- 
dum  poenam  culpae  ordinatur,  non  ad  bonum  puniti 
nec  ad  cautelam  aliorum,  sed  ut  reus  patiatur  quod  me- 
retur. 

IV.  Nec  putet  aliquis  iudicium  quod  in  foro  poeniten- 
tiali  exercetur,  locari  debere  sub  iudicio  primo  modo, 
propterea  quia  iudicium  hoc  est  magis  divinum  quam 
humanum,  et  confessor  in  tantum  personam  Dei  in  actu 
illo  tenet  ut  nesciat  ipse  quod  scit  ut  Deus.  Falsa  est  ima- 
ginatio  ista.  Tum  quia  iudicium  poenitentiale  ad  praesentis 
vitae  tempus  spectat:  ac  per  hoc,  non  est  exemptum  a 
communissima  ratione  iudicii  praesentis  vitae.  -  Tum  quia 
Salvator  noster  hoc  attestatur,  dicens,  loan.  iii*:  Non  enim 
misit  Deus  Filium  suum  in  mundum  ut  iudicet  mundum : 
sed  ut  salvetur  mundus  per  ipsum.  Hinc  enim  apparet 
quod  Christus  non  venit  in  primo  adventu  ad  iudicandum 
mundum  per  ministros  suos,  hoc  est,  ad  iudicium  secun- 
dum  se  exercendum:  sed  ad  salvandum,  hoc  est,  quantum 
ad  poenitentiae  sacramentum  spectat,  ad  iudicium  salutare 


Vers.  17. 


ik 


35o 


CARDINALIS  CAIETANI 


per  suos  iudices  exercendum.  Idem  est  autem  iudicium 
salutare,  et  iudicium  medicinale.  Et  poenitentiale  iudicium 
ad  primum  Domini  adventum  spectat  procul  dubio ,  ad 
quem  spectat  sacramentum  poenitentiae.  -  Est  igitur  poe- 
nitentiale  iudicium  non  iudicium  absolute,  sed  iudicium 
salutare  seu  medicinale.  Ac  per  hoc,  non  tendit  ad  puni- 
tionem  secundum  se,  sed  in  ordine  ad  salutem,  non  alio- 
rum,  sed  ipsius  rei  solius. 

V.  Et  quia  hoc  proprie  est  officium  confessoris,  ideo 
hinc  perspicere  oportet  quanta  debet  esse  cognitio  pecca- 
torum.  Oportet  enim  tantum  manifestari  peccata,  quantum 
exigit  huiusmodi  salutare  iudicium.  Si  enim  ad  hoc  salu- 
tare  iudicium  exigitur  manifestatio  omnium  et  singularum 
specierum ,  et  certi  numeri  singularium ,  consequens  est 
quod  oportet  poenitentem  haec  explicare,  iuxta  possibili- 
tatem  suam.  Si  vero  huiusmodi  discussio  non  exigitur, 
consequens  est  quod  non  oporteat  poenitentem  haec  ex- 
plicare.  Et  si  haec  negativa  admittitur,  consequens  est  ut 
declaretur  quae  et  quanta  discussio  exigitur  ad  hoc  salu- 
tare  iudicium. 

Dicamus  igitur  quod  iudicium  huiusmodi  claudit  in  se 
duo  :  scilicet  esse  iudicium,  et  esse  salutare ;  ita  quod  se- 
cundum  est  finis  primi.  Et  propterea  ex  secundo  mani- 
festandum  est  primum :  tantum  enim  debet  concurrere  de 
eo  quod  est  iudicii,  quantum  expedit,  vel  saltem  opus  est, 
ad  hoc  ut  iudicium  sit  salutare  poenitenti.  Et  quia  salu- 
tare  poenitenti  iudicium  a  iudicio  absolute  differt,  ut  di- 
Num.  111,  IV.  ctum  est  *,  quantum  ad  punitionem,  in  hoc  quod  in  iu- 
dicio  absolute  intenditur  ad  punitionem  secundum  se,  in 
iudicio  vero  salutari  intenditur  punitio  salutaris  poenitenti ; 
consequens  est  ut  differentia  quoque  sit  quoad  cognitio- 
nem.  Nam  quia  punitio  secundum  se  consistit  in  adae- 
quatione  poenae  ad  culpam ,  oportet  in  iudicio  absolute 
cognoscere  exacte  culpas  omnes  et  singulas ,  ut  aequari 
illis  possit  poena.  Et  quia  punitio  medicinalis  consistit  in 
commensuratione  poenae  ad  poenitentem  et  illius  salutem, 
sicut  medicina  consistit  in  commensuratione  tam  ad  in- 
firmum  quam  ad  sanitatem  acquirendam;  et  commensu- 
rata  poena  tam  poenitenti  quam  ipsius  saluti  absque  ex- 
acta  cognitione  omnium  et  singularium  culparum  recte 
iudicatur  atque  imponitur ;  ut  patet ,  quantum  ad  pecca- 
torum  species ,  de  superstitionis  seu  divinationis  et  simi- 
lium  speciebus :  absque  discussione  harum  commensurata 
tam  poenitenti  quam  eius  saluti  punitio  atque  provisio 
fit.  Quantum  vero  ad  peccatorum  numerum,  ex  eo  quod 
medicinalis  tam  punitio  quam  provisio  idem  habet  iudi- 
cium  si  certificatus  fuerit  numerus  vicenarius,  et  si  incer- 
tus  relictus  sit  an  duobus  demptis  vel  adiunctis ;  et  simi- 
liter  si  certificatus  fuerit  centenarius,  an  dubium  inter  no- 
nagenarium  et  decem  supra  centum;  et  sic  de  aliis.  Haec 
enim,  et  similia,  manifestant  quod  salutare  iudicium  non 
exigit  exactam  omnium  et  singularum  culparum  cognitio- 
nem :  sed  ex  sua  formali  ratione  exigit  omnes  et  singulas 
mortales  culpas  cognosci  usque  ad  hoc  quod  notum  fiat 
confessori  quae,  qualis,  quanta,  etc,  poena  commensurari 
debeat  huic  poenitenti  recte  disposito  et  illius  saluti. 

Dico  autem,  recte  disposito :  quia,  licet  aliquis  poenitens 
sit  minus  devote  dispositus,  ac  per  hoc  commensurata  sic 
indisposito  poenitentia  erit  forte  oratio  Dominica  semel; 
manifestatio  tamen  peccatorum  in  iudicio  salutari  debet 
perducere  confessorem  ad  cognoscendum  quanta,  qualis,  etc, 
poena  deberet  sibi  commensurari  si  esset  recte  dispositus ; 
huiusmodi  enim  indispositio  poenitentis,  quia  est  per  ac- 
cidens ,  non  variat  id  quod  per  se  exigit  salutaris  iudicii 
ratio.  -  TSIotanter  quoque  dixi  iudicium  salutare  non  reqiii- 
rere  cognitionem  exactam  omnium  et  singulorum  pecca- 
torum  mortalium,  et  non  dixi  quod  requirit  imperfectam 
eorum  cognitionem:  quoniam  nec  exigit  nec  excludit  pje- 
nam  eorum  cognitionem ;  sub  formali  namque  ratione  iu- 
dicii  medicinalis  potest  materialiter  quandoque  contineri 
exacta  notitia  peccatorum. 

VI.  Et  quoniam  practica  nimis  est  et  valde  communis 
notitia  de  confessione,  idcirco,  ad  particularia  descendendo, 
dicimus  quod  species  peccatorum  mortalium  sunt  in  du- 
plici    differcntia.    Nam    quaedam    sunt    quarum    diversitas 


diversitatem  iudicii  salutaris  inducit :  aliter  enim  iudicandus 
est  pro  salute  blasphemus,  aliter  adulter,  aliter  homicida,  etc 
Et  tales  sunt  species  peccatorum  quae  in  communi  ha- 
bentur  notitia :  ut  adulterium,  fornicatio,  furtum ,  rapina, 
contumelia,  detractio,  etc  Quaedam  vero  species  sunt  quae 
nullam  videntur  facere  in  salutari  iudicio  differentiam,  ut 
sunt  species  divinationis :  idem  est  enim  iudicium  poeni- 
tentiale  si  quis  aqua  vel  terra  abusus  fuerit,  et  sic  de 
aliis.  Et  huiusmodi  videntur  esse  species  gulae,  et  univer- 
saliter  omnes  latentes:  quas  forte  vix  doctores  discernunt. 
Et  propterea  explicare  primas  peccatorum  species  in  con- 
fessione  oportet:  secundas  vero  sufficit  explicare  in  ge- 
neribus  subalternis,  puta,  Peccavi  in  nigromantia,  et  sic 
de  aliis. 

VII.  Circa  numerum  vero  peccatorum,  sciendum  est 
quod  dupliciter  accusandus  occurrit :  primo,  secundum  se ; 
secundo,  ut  circumstantia  peccatoris.  Et  secundum  quod 
est  circumstantia  peccatoris,  differentiam  quodam  modo 
inducit  in  iudicio  salutari,  et  quodam  modo  non  inducit. 
Nam  aliter  iudicandus  est,  et  medendus,  qui  semel  tantum 
aut  bis  offendit :  et  aliter  qui  centies  offendit.  Sed  qui 
toties  quoties  potuit  offendit,  eodem  modo  iudicatur  ac 
medetur  si  millies,  et  si  centies  millies  offendit.  Nec  hoc 
eget  probatione :  quoniam  experientia  testatur. 

Secundum  se  autem  numerus  peccatorum  accusandus 
venit,  non  ut  facit  differentiam  in  iudicio  absolute,  sed  ut 
facit  differentiam  in  iudicio  salutari.  Et  propterea,  si  nesci- 
tur,  sufficit  explicare  illum  crassa  quadam  aestimatione : 
nam  salutaris  iudicii  ratio  non  variatur  ex  hoc.  Verbi  gra- 
tia,  commisit  quis  furtum  multoties,  videtur  sibi  quod  pa- 
rum  plus  aut  minus  fuerit  quam  vigesies :  non  est  opus 
sollicitari ,  Forte  fuerunt  vigintiduo ,  forte  undeviginti ; 
sed  sat  est  ita  confuse  numerum  explicare  ut  occurrit. 
Quocirca  numerus  peccatorum,  tam  ut  circumstantia  pec- 
catoris  quam  secundum  se,  si  certus  non  est  (nam  ad 
certum  numerum  occultandum  nulla  conducit  ratio),  vel 
explicandus  est  sub  quodam  verisimili  numero ;  vel,  cum 
consuetudo  peccandi  praecessit,  explicato  tempore,  puta 
quod  per  decennium  fuit  in  hac  mala  consuetudine ,  et 
frequentia  delinquendi,  puta  quod  quotidie  aut  fere,  seu 
quovis  alio  modo  multitudine  maxima  seu  frequentia  ma- 
nifestata,  aperiendus  est. 

Nec  oportet  in  huiusmodi  numeris  poenitentem  aut 
confessorem  multum  sollicitari :  quoniam  par  est  salu- 
taris  iudicii  ratio;  et  quandoque  utrique  nocet  sollici- 
tudo  circa  hoc  Magis  enim  debet  manifestari  frequentia 
cum  pronitate ,  quam  indagari  verisimilis  certus  nume- 
rus,  puta  ter  centum,  seu  mille,  etc  Unde,  si  meretrix 
audienda  est  ad  poenitentiam  conversa,  facillime  potest 
quoad  haec  expediri,  narrando  discursum  vitae  suae  in 
annis  meretriciis:  nec  oportet  sollicitari  quoties  cum  con- 
iugatis,  quoties  cum  clericis  potuit  peccare,  sed  ex  dis- 
cursu  vitae  suae  discrete  manifestato  arbitretur  et  me- 
deatur  prudens  confessor. 

VIII.  Haec  sunt  quae  ex  parte  salutaris  iudicii  exprimen- 
da  videntur  in  confessione.  Quibus  si  adiunxeris  quod,  ex 
parte  poenitentis,  tenetur  reus  ipse  accusare  se  de  omnibus, 
ut  reconciliatio  amicitiae  fiat,  dicendum  est  quod  poeni- 
tens  debet  habere  intentionem  explicandi  omnia  mortalia; 
ac  per  hoc,  sub  quocumque  modo  dicendi  debet  intendere 
comprehendere  omnia.  Ita  quod  explicare  species  vel  in- 
dividua  tali  vel  tali  modo,  non  eligitur  a  poenitente  aut 
confessore  ad  occultandum  aliquid,  sed  ad  faciliorem  mo- 
dum  explicandi  omnia. 

Et  sic  dicendo  evitatur  crror  putantium  quod  sufficit 
explicare  numerum  in  communi,  puta  dicendo  quod  pluries 
furatus  sum.  Hoc  enim  non  sufficere  manifeste  patet  ex  eo 
quod  aliter  iudicandus  est  et  medendus  qui  bis  tantum,  et 
qui  centies  furatus  est.  Et  vitatur  molestia  ac  sollicitudo  re- 
ducendi  incertum  numerum  ad  certum.  Media  siquidem  via 
incedendum  est :  ut  salutaris  iudicii  ratio  habeatur,  quod 
medium  est  inter  purum  iudicium  et  caecum  iudicium. 

Et  utraque  pars  quacsiti  aliqualiter  est  vera;  et  aucto- 
ritati  doctorum  et  usui  confessorum  ac  poenitentium  simul 
defertur  *. 


Cf.  nura.  II. 


QUAESTIONES  DE  CONFESSIONE 


35i 


Num. 


IX.  Ad  obiectiones  tamen  primo  allatas  *,  pro  quanto 
contra  conclusa  militant,  respondendum  est.  Et  ad  aucto- 
ritatem  quidcm  doctorum  dicitur  quod  intelligitur  quando 
certus  est  numerus  peccatorum :  ex  quo  enim  poenitens 
intendit  omnia  dicere,  et  certus  est  de  numero  peccato- 
rum,  nuUa  apparet  ratio  quare  non  debeat  numerum  il- 
lum  explicare.  De  incerto  autem  numero  in  solis  forte 
verbis  ab  aliquo  doctore  discordare  credimus. 

De  speciebus  vero,  dicitur  quod  de  communiter  notis  spe- 
ciebus  verificatur  eorum  dictum.  Alioquin  non  relinqueretur 
in  Ecclesia  Dei  millesimus  quisque  confessor  non  errans: 
cum  huiusmodi  latentes  species  rarissimis  sint  manifestae. 

X-  Et  per  hoc  patet  solutio  sequentis  obiectionis  et 
tionef''  ^'  ""  *^''°  confirmationis  *.  Nam  non  dicimus  quaedam  singularia 
esse  confitenda  et  quaedam  non;  nec  dicimus  quasdam 
species  peccatorum  esse  manifestandas  et  quasdam  occul- 
tandas ;  sed  dicimus  alio  modo  aperiri  quasdam  species , 
scilicet  communiter  notas,  et  alio  modo  aperiri  quasdam 
alias  species,  scilicet  quarum  diversitas  est  latens,  illas  in 
speciali,  istas  in  una  earum  seu  aliquo  huiusmodi.  Et  si- 
militer  dicimus  omnia  singularia  confitenda,  sed  non  eodem 
modo:  nam  certa  in  numero  certo,  incerta  autem,  non 
excessivae  tamen  multitudinis,  in  numero  verisimili  (etiam 
si  aliqualiter  crassa  affuerit  aestimatio)  seu  frequentia  idem 
insinuante;  incerta  autem  excessivae  multitudinis  suf&cit 
in  confuso  significare,  ut  prudens  confessor  intelligat.  Et 
ratio  diversitatis  est  diversa  habitudo  ad  salutare  iudicium  : 
hinc  enim  omnia  pendent. 

Et  quia  non  omnes  confessores  sunt  aequalis  perspi- 
cacitatis  ac  prudentiae,  ideo  aliquis  explicandi  modus  suf- 
ficit  apud  aliquem  confessorem,  perpendentem  inde  totum 
quantum  sufficit  ad  iudicium  salutare,  qui  alteri  non  suf- 


ficeret.  Similis  quoque  accidit  quandoque  disparitas  ex 
parte  poenitentium :  quibusdam  scientibus  ante  confessoris 
oculos  brevissime  et  clare  omnia  sua  peccata,  ut  ipsimet 
sciunt,  proponere;  quibusdam  autem  involventibus  aut 
laborantibus  in  singulorum  explicatione. 

XI.  Ad  rationem  autem  magis  urgentem  *,  dicitur  quod,  *  ^'""-  '..  Tum 
ut  iam  *  dictum  est,  adaequare  poenam  culpae  contingit  '"sum!'"!!'^'.' 
dupliciter:  vel  simpliciter,  propter  se;  vel  quodammodo, 
in  ordine  ad  aliud.  Et  quod  primo  modo  exigit  exactam 
cognitionem  cuiusque  tam  culpae  quam  poenae:  quia  in 
aequalitate  poenae  ad  culpam  consistit.  Secundo  autem 
modo  non  exigit  exactam  cognitionem  culpae  et  poenae, 
quia  non  consistit  in  utriusque  aequalitate:  sed  exigit 
cognitionem  commensurationis  poenae  ad  finem.  Et  quo- 
niam  primo  modo  non  est  actus  iudicii  praesentis  vitae, 
ideo  ad  confessorem  non  spectat  actus  iste.  Et.  cum  po- 
tentia  sit  propter  actum,  non  est  opus  ut  confessori  sic 
exacte  nota  fiant  peccata  ut  possit  poenam  culpae  adae- 
quare  simpliciter  et  absolute.  Sed  quia  ad  confessorem 
spectat  commensurare  poenam  poenitenti  in  ordine  ad 
suam  salutem,  quoniam  hic  est  actus  iudicii  salutaris  sibi 
commissi ;  et  huiusmodi  commensuratio  in  quadam  pro- 
portione  media  inter  poenitentem  et  illius  salutem  con- 
sistit ,  sicut  medicinam  oportet  esse  proportionatam  et 
sanitati  recuperandae  et  infirmo,  sunt  enim  medicinales 
poenae  praesentis  temporis:  ideo  et  vera  est  doctorum 
sententia  dicentium  quod  confessor  debet  posse  adaequa- 
tam  poenitentiam  arbitrari,  salvatur  enim  commensura- 
tionis  adaequatio,  licet  non  inter\'eniat  aequalitas  inter 
culpam  et  poenam ;  et  verum  est  quod  peccatorum  notitia 
non  exacta  sufficit  ad  adaequatam  poenitentiam  arbitran- 
dam  a  confessore. 


QUAESITUM  QUARTUM 

AN  PECCATA  SEMEL  RITE  CONFESSA,  SUBSECUTA  ABSOLUTIONE  ET  SATISFACTIONE, 
POSSINT  ITERUM  FRUCTUOSE  CONFITERI,  ETC. 


q; 


'  Cf.  num. 


Cf. 


*  Cf.  num.  VI. 


.UAERiTUR    quarto,  adhuc  circa  materiam  confessionis, 

'an  peccata  semel  rite  confessa,  subsecuta  absolutione 
et^satisfactione,  possint  iterum  fructuose  confiteri,  etc. 

Videtur  enim  quod  non.  Primo  *,  quia  nuUa  forma  sa- 
cramenti  est  iterabilis  super  eadem  numero  materia.  Pec- 
cata  autem  sunt  materia  in  hoc  sacramento.  Ergo. 

Secundo  *,  quia  oportet  salvari  veritatem  efficacem  in 
formis  sacramentorum.  Quae  in  hoc  casu  non  salvaretur: 
falsum  namque  diceret  sacerdos  dicendo ,  Absolvo  te  a 
peccatis  tuh,  etc. ;  quoniam  non  absolvitur  nisi  ligatus,  hic 
autem  praesupponitur  absolutus. 

Tertio  *,  quia  hoc  sacramentum,  cum  ministretur  per 
modum  iudicii,  exigit  cognitionem  vinculi.  Quae  in  pro- 
posito  non  haberetur,  si  confitens  denuo  peccata  alias  con- 
fessa  solummodo  exprimeret :  lateret  enim  confessorem 
istum  csse  alias  ab  his  absolutum,  ac  per  hoc  lateret  ipsum 
poenitentem  hunc  vinculis  horum  peccatorum  adstringi  vel 
non  adstringi.  Quod  est  inconveniens. 
'  cf.  num.  VII.  Quarto  *  quia,  si  replicatio  confessionis  eorundem  esset 

fructuosa,  sequeretur  quod  aliquis  eidem  confessori  repli- 
cando  solummodo  in  communi  confessionem,  puta,  Dico 
meam  culpam  de  his  quae  alias  dixi,  etc,  fructum  sacra- 
menti  perciperet.  Et  sic  in  uno  die  centies  repHcando , 
centies  fructum  sacramenti  perciperet.  Quod  est  ponere 
sacramenta  in  ridiculum. 

Quinto  *,  quia  iudicium  semel  latum  sine  errore  a  con- 
fessore  Deus  sic  ratificat  quod  est  irrevocabile.    Ergo  ra- 
f*  IV  Sent.  post   tionabile  est,  inquit  Scotus  *,  quod  etiam  sic  ratificet  quod 

Idist.  XIX.  ad  arg.       ......     ^  ,    ^  ^  ^ 

fi"'    quaestionis   sit  irreitcrabile  quoad  fructum. 

Et  confirmatur  ex  his  quae  videmus  in  foro  litigioso. 
Nam  sententia  definitiva  absolutoria  accusati  innocentis  non 
replicatur:  nec,  si  replicaretur,  absolveret,  quia  non  est 
amplius  obHgatus,  ut  absolvi  possit. 

In  oppositum  videtur  esse  communis  opinio. 


Cf.,num.  vui. 


i-inotae    in    dist. 


II.  Ad  evidentiam  huius ,  sciendum  est  contineri  hic 
duo  quaesita,  scilicet:  an  iterare  eorundem  confessionem 
sit  licitum;  et  an  sit  fructuosum.  Et  est  sermo  de  con- 
fessione  non  mixta,  quae  scilicet  continet  quaedam  pec- 
cata  alias  confessa  et  quaedam  nunquam  confessa,  sed  de 
confessione  continente  solummodo  alias  confessa.  Et  si- 
militer  est  sermo  de  fructu  ex  parte  sacramenti,  seu  cla- 
vium :  et  non  de  fructu  ex  parte  poenitentis,  scilicet  eru- 
bescentia  et  ampliori  satisfactione  et  huiusmodi.  Nullus 
enim  dubitat  huiusmodi  erubescentiam  ac  satisfactionem 
esse  fructuosam.  Et  similiter  nuUus  dubitat  confessionem 
mixtam  esse  licitam  et  fructuosam  :  saltem  ea  ratione  quia 
utile  per  inutile  adiunctum  non  vitiatur  *.  '  Oe  Reg.  lur., 

.  De  primo  igitur  quaesito,  non  memini  legisse  me  Sexto. 
aliquem  tenentem  esse  illicitum  iterare  eorundem  puram 
confessionem.    Et  quae  circa  hoc  ingerere  possent  ambi- 
guitatem,  in  primis  argumentis  *  tanguntur,  ex  quorum  so-  *  Num.  i. 
lutione  *  manifestum  erit  licitum  esse  eadem  peccata  plu-  •  Num.  iv  sqq. 
ries  confiteri  pure. 

Et  quia  ratio  quam  in  secundo  quaesito  adducemus , 
hoc  idem  concludit,  ideo  transeo  ad  secundum  quaesitum. 
In  quo  invenio  Scotum,  in  IV  Sent.,  dist.  xvin  *,  respon-  *  Cf.  num.  i, 
dendo  ad  primum ,  tenere  partem  negativam  esse  proba-  '<"'"'°- 
biliorem:  ita  quod  sentit  iteratam  confessionem  non  esse 
fructuosam  ex  parte  clavium,  hoc  est,  nec  remittere  cul- 
pam,  quae  iam  dimissa  supponitur,  nec  remittere  partem 
aliquam  poenae.  Movetur  autem  ex  argumento  quinto  loco 
allato,  cum  sua  confirmatione. 

Sed  revera  non  solum  minus  probabilis.  sed  falsa  est 
eius  opinio.  Quod  sic  patet.  Quicumque  suscipit  quod- 
cumque  Ecclesiae  sacramentum  rite  ac  digne,  concurren- 
tibus  omnibus  requisitis  ad  sacramentum,  puta  forma,  ma- 
teria,  partibus  omnibus,  ministro  idoneo,  etc,  non  solum 
licite  recipit  sacramentum ,  sed  etianf  recipit  fructum  sa- 


352 


CARDINALIS  CAIETANI 


cramenti.  Sed  in  casu  prdposito  poenitens  rite  ac  digne 
suscipit  sacramentum,  etc.  Ergo  est  illi  fructuosum  sacra- 
mentum.  Quod  est  intentum.  -  Maior  est  per  se  nota : 
positis  enim  omnibus  tam  ex  parte  agentis,  quam  ipsius 
sacramenti,  quam  suscipientis,  non  est  intelligibile,  regu- 
lariter  loquendo,  non  esse  fructuosum  sacramentum.  Et 
patet  inductive  in  singulis  sacramentis.  -  Minor  autem 
facile  patet  discurrenti  per  singula  requisita  ad  sacramen- 
tum  poenitentiae,  tam  ex  parte  ministri,  quam  suscipientis, 
quam  ipsius  sacramenti. 

Unde  dicendum  est  quod  fructus  iteratae  confessionis, 
praesupposito  fructu  primae ,  est  augmentum  gratiae ,  et 
remissio  aliquantae  poenae,  si  tota  prius  non  est  remissa. 
Similem  enim  fructum  habet  prima  confessio,  ad  quam, 
heri  contritus,  hodie  accessit:  augmentavit  enim  gratiam, 
et  remisit  aliquantam  partem  temporahs  poenae,  si  poe- 
nitens  adhuc  debitor  illius  erat. 
«  Num.  I.  IV.  Ad  prima  ergo  argumenta  *,  quae  contra  primum 

*  ci.  nnm.  ii.      militant  quaesitum  *,  respondendo  dicitur  quod,  materia  sa- 

cramenti  poenitentiae  existente  duplici,  scilicet  remota  et 
propinqua,  nam  remota  est  peccatum,  propinqua  vero  est 
ipse  actus  poenitentis,  scihcet  confessio;  non  inconvenit 
super  eadem  materia  remota,  diversa  tamen  existente  ma- 
teria  propinqua,  iterari  formam  sacramenti.  Et  propterea, 
quia  confessio  non  est  eadem,  licet  sit  eorundem  pecca- 
torum,  potest  Hcite  replicari  forma:  immo,  recte  loquendo, 
sicut  materia  propinqua  est  aha  numero  et  non  est  repli- 
catio  eiusdem,  ita  forma  est  alia  numero  et  non  est  re- 
plicatio  eiusdem. 

V.  Ad  secundum  dicitur  quod  hoc  argumentum  patitur 
dif&cultatem  communem  huic  quaesito  et  alteri  quaesito  : 
quid  scihcet  solvit  quando  totaliter  contritus,  et  solutus 
a  culpa  et  poena,  accedit  prima  confessione  ad  sacramen- 
tum  poenitentiae.  Eadem  est  enim  utrobique  dif&cultas. 
Et  eadem  responsione  satisfit  utrique :  dicendo  quod,  quia 
sacramentum  est  exterius  sensibile  signum,  secundum  ea 
quae  exterius  geruntur  ab  Ecclesia  iudicatur  et  ministra- 
tur.  Ac  per  hoc,  quia  poenitens  proponit  peccata  sua  ut 
expiabiha,  ac  ut  ea  quibus  seipsum  alligavit,  ideo  Eccle- 
siae  minister  absolvit,  idest,  sacramentum  absolutionis  im- 
III  Part.  qu.  pendit  *  licite  profitenti  aUigationem.  Et  quia  in  sacramento 
IV,  ar.  j,  gjjj^^jj^j.  jjjtus  quod  significatur  extra,  ideo  intus  commu- 
niter  fit  absolutio  peccati,  saltem  quoad  aliquam  partem 
poenae. 

Et  licet  hoc  sufficere  videatur,  quia  ad  id  quod  com- 

•  Cf.  loc.  cit.su-  muniter  invenitur  leges  respiciunt  *  :  subiungendum  tamen 

pra,  Qq.  de  Con-  •  ^-i  j    •  ^-  i 

trit.,  quaesito  iv,  cst  strmgentibus  casum  ad  immunes  etiam  a  poena,  quod 
niim.  VII.  ipg^  gratia  augmentata ,   quae  per  sacramentalem  absolu- 

tionem  confertur,  habet  rationem  magis  absolutorii.  Quia 
enim  sacramentum  poenitentiae  ex  propria  ratione  habet 
quod  sit  medicinale  et  curativum  infirmitatis  peccati  actua- 
lis;  et  peccati  actualis  infirmitas  consistit  non  solum  in 
culpa  et  vocata  poena,  sive  aetema  sive  temporali,  sed 
in  multis  aliis  malis,  ut  clare  patet  in  augmento  vulnerum 
originalium :  ideo  absolutio  sacramentalis  non  solum  ex- 
tendit  se  ad  culpam  et  poenam,   sed  ad  alia   ex  peccato 


*Cf, 

LXXXI 

ad  ^ 


actuali  incursa  mala.    Ita  quod  gratia   per  sacramentalem 

absolutionem  significata  et  collata,  quatenus  est  sacramen- 

talis  huius  sacramenti,  eo  ipso  quod  extenditur  ad  amplius 

sanandum  a  morbo  peccati  actuatis,  habet  rationem  magis 

absolutorii  a  peccato :  sicut  gratia  baptismalis,  si  baptiza- 

retur  quis  plene  prius  consecutus  baptismalem  gratiam  ex 

baptismo  flaminis,  esset  magis  ablutiva  a  peccato,  dum  a 

peccati  rehquiis  magis  mundaret.  Cuilibet  siquidem  Chri- 

stiano,  sicut  convenit  orare,  Amplius  lava  me ,  Domine , 

ab  iniquitate  mea  *,  ita  convenit  orare,  Amplius  sana,  Do-  '  Psaim.  l,  ver». 

mine,  et,  Amplius  absolve,  Domine,  etc.  "^' 

Nec  putes  novam  me  introducere  de  effectu  sacramenti 
poenitentiae  doctrinam.  Vide  superius  divum  Thomam,  in 
art.  I,  qu.  i.xv,  dicentem  :  Extrema  unctio  ordinatur  contra 
reliquias  peccatorum,  quae  scilicet  non  sunt  sufficienter 
per  poenitentiam  sublatae,  aut  ex  negligentia  aut  e.v  igno- 
rantia.  Et  percipe  ex  his  sacramentum  poenitentiae  ad 
tollendas  etiam  reliquias  peccatorum  se  extendere,  si  igno- 
rantia  aut  negligentia  ex  parte  nostra  non  impediat  suffi- 
cientem  illarum  ablationem. 

VI.  Ad  tertium  dicitur  quod,  quia  confessio  fit  de  acti- 
bus  peccatorum ,  et  non  de  esse  sub  peccato ,  debemus 
enim  confiteri  quod  fecimus  tale  et  tale  peccatum,  an 
autem  adhuc  detineamur  ilhus  peccati  vinculo,  vel  sub 
peccato  non  simus,  sub  confessione  non  cadit:  ideo  satis 
est  confessori  cognoscere  poenitentem  confitentem  se  per- 
petrasse  tale  peccatum,  et  paratum  ad  poenitentiam,  etc. ; 
sufiicit  enim  quod  subiiciat  se  iudicio ,  accusando  se- 
ipsum,  etc. 

Et  confirmatur.  Quia  poenitentiam  egisse  de  talibus 
peccatis  pertinet  ad  circumstantias  alleviantes  sententiam 
iudicis.  Quas  constat  non  esse  opus  confiteri. 

VII.  Ad  quartum  dicitur  quod,  quia  praecipuus  sacra- 
menti  effectus  est  gratia  prima  vel  eius  augmentum,  ideo 
frequentia  sacramenti  illis  solis  convenit  qui  seipsos  pa- 
ratos  reddunt  ad  gratiae  augmentum.  Et  propterea  non 
sequitur  quod  fructus  sacramentorum  exponat  ea  ridiculo. 
Non  sunt  enim  frequentanda ,  quantumcunque  fructuosa 
sint,  nisi  a  dispositis  ad  praecipuum  eorum  effectum :  com- 
muniter  autem  huiusmodi  dispositio  non  tam  frequenter 
invenitur  in  hominibus  ut  toties  expediat  confiteri. 

VIII.  Ad  quintum  dicitur  quod  sequela  nihil  valet.  Quo- 
niam  irrevocabilitas  sententiae  pertinet  ad  firmitatem  iu- 
dicis  et  iudicii:  infructuositas  autem,  supposita  iterabilitate, 
prae  se  fert  aut  infirmitatem  aut  minorem  largitatem  iu- 
dicis  vel  iudicii ;  iudicis  quidem,  si  non  vult  aut  non  potest 
virtutem  dare  similem  iterato  iudicio ;  iudicii  autem ,  si 
iudicium  ipsum  secundum  se  non  est  virtuosum ,  quale 
est  humanum  iudicium  in  foro  litigioso.  -  Et  per  hoc 
patet  responsio  ad  confirmationem. 

Notanter  autem  dixi,  supposita  iterabilitate.  Quoniam 
ex  hoc  ipso  quod  Deus  iterabile  instituit  sacramentum 
poenitentiae  super  eisdem  peccatis,  consequens  est  ut  fru- 
ctuosum  replicet.  Secus  autem  est  in  non  iterabihbus  sa- 
cramentis :  huiusmodi  enim,  eo  ipso  quod  sunt  non  ite- 
rabilia,  vana  sunt  si  iterantur. 


QUAESITUM  Q.UINTUM 


AN  CONFESSIO  INFORMIS  SIT  ITERANDA 


CiRCA    qualitatem  confessionis ,  quaeritur:  An  confessio 
informis  sit  iteranda. 
Cf.  num.  V.  Videtur   enim    quod  sic  *.    Primo,   quia  instrumentum 

oportet  moveri  a  principali  agente:  alioquin  instrumenti 
ratio  non  salvatur.  Ergo  iudicium  poenitentiale  oportet  a 
ministro  exerceri  prout  movetur  a  Deo.  Sed,  confessione 
existente  informi,  non  exercetur  iudicium  poenitentiale  se- 
cundum  motionem  divinam.  Ergo  oportet  denuo  confitcri, 
ut  exerceatur  pocnitentiale  iudicium  ut  instrumentum  mo- 
tum  a  Deo  principaliter  absolvente. 


Secundu  *.  Confessione  existente  informi,  deest  una  pars  '  ^^f-  ni"»-  '"- 
sacraraenti,  quae  est  contritio.  Ergo  sacramentum  non  valet, 
sed  est  iterandum :    ut  patet   in  aliis  sacramentis   quando 
deficit  aliqua  pars. 

Tertio  *  quia,  confessione  existente  informi,  necesse  est  '  Cf.  num.  vn. 
peccatum  aliquod  mortale  subtrahi  a  materia  absolutionis. 
Ac  per  hoc,  necesse  est  confessionem  non  esse  integram: 
et  consequenter  esse  reiterandam.  -  Assumptum  probatur. 
Tum  quia  communiter  confessio  informis  accidit  propter 
aliquid  non  explicatum  in  confessione.  -  Tum  quia  pec- 


QUAESTIONES  DE  CONFESSIONE 


353 


'  Qu.  III, 
qu*  1. 


qu' 


catum  illud  quod  dum  absolutio  fit  a  poenitente  commit- 
titur  irreverenter  suscipiendo  sacramentum,  non  est  materia 
absolutionis :  quoniam  non  potest  simul  poenitens  peccare 
et  absolvi  ab  illo  peccato. 
Cf.  num.  viii.  Quarto  *,  quia  fructus  sacramenti  poenitentiac  est  re- 
missio  peccati  ex  coniunctione  passionis  Christi  per  sa- 
cramentum  ad  poenitentem.  Sed,  confessione  existente  in- 
formi,  non  fit  huiusmodi  coniunctio,  nec  habetur  hic  fru- 
ctus.  Ergo  vanum  fuit  huiusmodi  sacramentum:  et  con- 
sequenter  iterandum  est. 

In  oppositum  est  auctoritas  divi  Thomae,  in  IV  Sent., 

arl.  4,    dist.  XVII  *. 

II.  Circa  hanc  difficultatem,  quae  propter  diversas  opi- 
niones  adhuc  sub  iudice  videtur  esse,  sciendum  est  quod 
vitandi  sunt  duo  extremi  errores.  Alter  est  quod  omnis 
confessio  informis  est  valida,  ita  ut  non  sit  iteranda.  Clare 
siquidem  patet  confessionem  illius  qui  propter  verecun- 
diam  peccatum  aliquod  mortale  tacuit,  esse  informem  et 
reiterandam.  -  Alter  est  quod  nulla  confessio  informis  est 
valida  ita  quod  non  sit  iteranda.  Nam  clare  constat  ne- 
scire  nos  an  aliqua  nostra  confessio  fuerit  formata,  quia 
nescimus  nos  esse  in  gratia ;  et,  cum  hoc  dubio,  non  cu- 
rare  nos  amplius  de  memoria  peccatorum  ut  denuo  con- 
fitendorum ;  cum  tamen  oporteret  nos  esse  sollicitos  ad 
pluries  confitendum,  ut  quandoque  fieret  confessio  formata. 
Et  sic  nunquam  finis  imponendus  esset  confessioni,  ut 
tutior  pars  eligeretur.  Quod  constat  universalis  Ecclesiae 
aures  offendere. 

Ex  utroque  autem  errore  perspiciendum  est  quod  non 
ad  ipsam  informitatem,  sed  ad  informitatis  causam  resol- 
vere  oportet  validitatem  vel  non  validitatem  informis  con- 
fessionis :  ex  eo  enim  quod  aliqua  informis  confessio  est 
valida,  et  aliqua  non  est  valida,  non  ex  ipsa  informitate, 
sed  aliunde,  puta  ipsius  informitatis  causa,  provenire  debet 
quod  aliqua  sit  valida  et  aliqua  non.  Et  quoniam  causa 
haec  se  tenet  ex  parte  poenitentis,  cuius  duo  sunt  actus 
usque  ad  absolutionem,  scilicet  contritio  et  confessio,  ideo 
hinc  scrutandum  est  quid  veri  appareat. 

Ex  parte  igitur  confessionis ,  certum  est  confessionem 
ex  proposito  non  integram  propter  verecundiam  aut  ali- 
quid  huiusmodi,  esse  invalidam  ac  reiterandam.  Et  in  hoc 
nulla  est  quaestio.  -  Ex  defectu  autem  contritionis  tota 
oritur  difflcultas. 

III.  Quae  ut  clarius  elucescat,  distinguendus  est  con- 
tritionis  defectus:  habet  enim  multos  gradus.  Minimus 
autem  contritionis  defectus  est  ipsa  absentia  caritatis.  Qui 
enim  sunt  ita  attriti  quod  dolent  de  peccatis  omnibus 
ut  de  summo  odibili,  et  proponunt  vitare  mortale  pecca- 
tum  ut  summum  vitabile,  si  confessionem  subeunt  infor- 
mem,  norf  tenentur  iterare  confessionem ,  sed  est  eorum 
confessio  valida.  Nec  alia  hoc  eget  probatione  quam  su- 

*  Num.  praeced.  perius  *  adducta  ex  universalis  Ecclesiae  testimonio :  omnes 
enim  sapientes  et  timorati  viri  sic  dispositis  mandant  im- 
ponendum  esse  confessioni  finem. 

In  inferiori  autem  gradu  contritionis  sunt  sic  attriti  ut 
doleant  quidem  de  omnibus  peccatis ,  non  tamen  ascen- 
dunt  usque  ad  hoc  ut  doleant  de  eis  tanquam  summo 
odibili:  et  similiter  proponunt  cavere  de  futuro,  non  ta- 
men  tanquam  a  summo  vitabiH.  Et  hoc  bifariam  contingit. 
Primo  ,  sine  discussione  talis  defectus :  quia  scilicet  non 
discutit  poenitens  dolorem  suum  de  commisso  mortali,  an 
sit  tanquam  de  summo  vitabili ,  et  similiter  propositum 
suum  vitandi  mortale ,  an  intendat  vitare  tanquam  sum- 
mum  vitabile ;  sed  occurrit  tantum  eis  dolere  de  peccato 
et  cavere  de  futuro,  sicut  si  offendissent  unum  hominem 
et  dolerent  de  oftensa  praeterita  et  intenderent  amplius  il- 
lum  non  oftendere,  in  eorum  tamen  animo  non  ita  domi- 
natur  affectus  tam  vitandi  offensam  in  futuro  quam  dete- 
standi  commissam  in  praeterito,  ut  pro  summis  malis  haec 
haheant.  De  horum  numero  utinam  non  maxima  pars  Chri- 
stianorum  poenitentium  sit!  Quos  non,  sicut  primos,  puto 
virtute  clavium  de  attritis  regulariter  fieri  contritos:  sed 
in  sua  attritione  absolvi  et  communicare.  Cuius  signum 
est  quod  caritas,  sicut  positive  praefert  Deum  omni  ama- 
bili,  ita  facit  apud  habentem  ipsam  offensam  Dei  odibilio- 

SuMjiAK  Theoi..  D.  Thojiak  T.  IX. 


rem  omni  odibili,  et  magis  vitandam  omni  alio  vitabili: 
operatur  enini  haec  magna  amor  Dei  si  est  *,  et  si  haec 
non  operatur,  non  est  caritas  Dei.  De  istorum  confessione 
intelligo  doctrinam  divi  Thomae  *  quod  confessio  informis 
per  defectum  contritionis  est  valida,  ita  ut  non  sit  iteranda. 
Et  erit  eis  fructuosa  quando  ascendent  ad  cor  altum  * , 
ut  habeant  peccatum  pro  summo  odibili  et  summo  vita- 
bili,  et  confitebuntur  fictionem  suam  hanc,  qua  ut  con- 
triti  sacramentum  susceperunt,  cum  in  veritate  contriti  non 
essent.  Quare  autem  huiusmodi  confessio  sit  valida,  infe- 
rius  *  declarabitur. 

Si  vero  huiusmodi  attriti  animadverterint  se  non  esse 
contritos,  simile  est  de  eorum  confessione  iudicium  et  de 
confessione  illorum  qui  sunt  in  tertio  gradu ,  de  quibus 
modo  subiungimus  quod  in  infimo  loco  attritorum  sunt: 
qui  ambas  contritionis  partes  aut  parum  attingunt,  aut  sal- 
tem  altera  carent.  Ad  contritionem  enim  cum  duo  spe- 
ctent,  dolor  de  peccato  et  propositum  cavendi  de  cetero, 
infimi  procul  dubio  sunt  qui  de  praetcritis  quidem  ali- 
qualiter  dolent,  et  de  futuro  velleitatem  habent  cavendi. 
Inter  quos  est  etiam  latitudo :  non  solum  secundum  gra- 
dus  doloris  et  velleitatis;  sed  etiam  secundum  differentiam 
percipientis  vel  non  percipientis  statum  proprium;  et  si- 
militer  secundum  differentiam  explicantis  vel  non  expli- 
cantis  in  confessione  plene  seipsum.  Nam  qui  huiusmodi 
statum  suum  non  percipit,  ac  per  hoc,  non  explicat  con- 
fitendo,  integre  quidem  confitetur  quantum  est  ex  inten- 
tione;  qui  autem  percipit  et  confitetur,  etiam  integre  ex 
intentione  confitetur ;  qui  vero  percipit  et  non  confitetur, 
quia  non  occurrit  sibi  hoc  quasi  peccatum  confitendum, 
adhuc  integre  ex  intentione  confitetur;  secus  autem  si 
nollet  hoc  confiteri,  tunc  enim  ex  proposito  dimidiaretur 
confessio.  Et  similes  distinctiones  fieri  possunt  de  attritis 
in  secundo  gradu  positis.  Quocirca  de  omnihus  dicitur 
quod ,  cum  ex  proposito  tacetur  peccatum  sacrilegii  ex 
tali  statu  poenitentis  consurgens,  confessio  non  est  valida, 
sed  iteranda :  deest  siquidem  confessioni  non  sola  contri- 
tio,  sed  integritas  ex  proposito.  Quando  vero  confessio 
ex  proposito  est  integra,  omnium  confessio  videtur  valida, 
ita  quod  non  est  necessario  iteranda.  -  Quamvis  differen- 
tia  inter  eos  sit  quoad  vitandum  sacrilegii  peccatum.  Quo- 
niam  percipientes  statum  suum  malum,  et  confitentes  eun- 
dem,  putantesque  se  non  sacrilegio  sed  bono  operam  dare, 
rogando  confessorem  ut  eos  absolvat,  excusantur,  si  bona 
fide  cum  sacerdote  docto  id  tractent,  a  sacrilegii  peccato. 
Nec  obstat  si  dicatur  quod  ista  est  ignorantia  iuris  divini : 
quoniam  in  huiusmodi  quae  sunt  iuris  divini  positivi,  ex- 
cusantur  indocti  quando  a  doctoribus  iudicibus  sic  eru- 
diuntur ;  statuit  enim  Deus  leges  suas  ad  injimos  per  me- 
dios  *  pervenire ;  unde  et  Apostolus  mulierem  a  viro  «uo 
interrogare  iubet  *,  si  quid  voluerit  scire.  Illos  autem  qui 
non  explicant  confitendo  huiusmodi  malum  statum  suum, 
nescio  excusare  a  novo  sacrilegii  peccato.  Deberent  enim 
saltem  sacerdotis  arbitrio  iudicandos  offerre  seipsos  in  his 
quae  communiter  poenitentes  nosse  et  confiteri  consue- 
verunt:  communissimum  autem  est  poenitentibus  omnibus 
confiteri  voluntatem  suam  de  non  cavendo  de  cetero ;  hoc 
enim  etiam  mulierculae  et  sciunt  et  servant. 

IV.  Communis  autem  ratio  quare  attritorum  omnium 
integra  quidem  sed  informis  confessio  est  valida,  ita  quod 
non  est  iteranda,  assignatur  a  divo  Thoma  *,  quia  sacra- 
mentum  poenitentiae  verum  invenitur  et  fructuosum,  non 
tunc,  sed  quando  aderit  contritio.  Et  quidem  quod  verum 
inveniatur  sacramentum,  non  solum  secundum  illorum  opi- 
nionem  qui  negant  contritionem  esse  partem  sacramenti 
poenitentiae,  apparet,  quia  nihil  deest  huic  sacramento  nisi 
contritio :  sed  etiam  tenendo  contritionem  esse  partem  sa- 
cramenti  poenitentiae  manifestatur,  ex  eo  quod  contritio, 
non  secundum  se,  sed  relata  ad  confessionem,  hoc  est  ut 
est  spontanea  voluntas  recompensandi  ad  arbitrium  sacer- 
dotis,  pars  sacramenti  est  posita  superius  *  a  divo  Thoma. 
Haec  autem  in  proposita  confessione  invenitur,  dum  qui- 
libet  sponte  eligit  submittere  se  iudicandum  sacerdoti,  etc. 
Quia  concurrunt  igitur  ad  sacramentum  huiusmodi  omnes 
partes  eius ,    quae    se  tenent  loco  materiae ,   et  forma  et 

43 


•  Greg.  M.  Ho- 
mil.  lib.  11,  hom, 

XXX. 

■  Cf.  num.  1,  fin. 


'Ps.  Lxni,vers.7. 


'  Num.  IV. 


*Cf.  Dionysium. 
Cael.  Hier.  cap, 

IV. 

*  I  <2d  Cor.,  cap . 
XIV,  vers.  35. 


Cf.  num.  I,  fin. 


'Part.IlI.qu.xc, 
art.  2. 


354 


CARDINALIS  CAIETANI 


minister  debitus,  consequens  est  ut  sit  verum  ecclesiasti- 
cum  sacramentum.  Quod  autem,  existente  vero  sacramento, 
informitas  non  pariat  reiterationem ,  sed  fructum  futuro 
tempore,  a  divo  Thoma  probatur  quia  sic  est  in  aliis  sa- 
cramentis.  Et  vere  sic  est  de  baptismo,  confirmatione,  or- 
dine,  etc.  Nec  obstat  dicere  quod  hoc  verificatur  in  istis 
sacramentis  quia  non  sunt  iterabilia,  aut  quia  imprimunt 
characterem:  utrumque  enim  per  accidens  se  habet  ad 
fructum  pro  futuro  tempore.  Ex  quo  inferri  potest  quod 
non  oportet  iterari,  etiam  si  esset  iterabile :  ex  eo  namque 
quod  sacramentum  est  propter  fructum  eius ;  et  fructus 
eius  potest  in  futurum  haberi  sine  ipsius  iteratione ;  optime 
sequitur  quod  non  oportet  sacramentum  ipsum  iterari. 
Amplius,  extrema  unctio  est  sacramentum  iterabile:  et 
tamen ,  si  incontritus  suscipit  quis  extremam  unctionem  et 
post  horam  conteratur,  non  reiterabitur  extrema  unctio, 
nec  carebit  infirmus  moriens  ilHus  fructu;  quoniam,  si 
careret  illius  fructu,  petenti  infirmo  iterari  extremam  un- 
ctionem  ob  suam  incontritionem ,  Ecclesia  non  negaret; 
quam  tamen  negat,  dum  super  eundem  morbum,  etc,  or- 
dinat  non  repetendam.  Ex  hoc  ergo  quod  informiter  su- 
scipiens  sacramenta,  sive  iterabilia  sive  non,  ex  ipsa  infor- 
mitate,  licet  perdat  fructum  pro  tunc,  immo  quandoque 
addat  novum  peccatum  mortale  pro  tunc,  non  tamen  perdit 
fructum  sacramenti  pro  quando  erit  contritus,  habetur  quod 
non  oportet  iterari  sacramentura.  Nec  oportet  aham  huius 
rationem  quaerere  quam  ipsam  sacramenti  vim  ritumque 
Ecclesiae.  Augustinus  enim  primus  hoc  docuisse  videtur 
•  De  Baptismo  de  baptismi  fructu  *;  divus  Thomas  ad  alia  sacramenta 
lib?  I,  capfli" "  hoc  extendit ;  et  Ecciesiae  ritus  hoc  videtur  semper  ser- 
vasse,  fructu  quoque  extremae  unctionis  attestante.  Et  pro- 
pterea  concludendum  videtur  hoc  loco  non  plus  sapere 
quam  oportet  *. 

V.  Ad  primum  in  oppositum  *  dicitur  quod,  sacerdote 
praesumente  absolvere  impoenitentem,  sacramentale  iudi- 
cium  exercetur  ut  Dei  instrumentum  quodammodo  non, 
et  quodammodo  sic.  Nam  quoad  modum  exercendi  non 
procedit  a  Deo:  quoniam  sacrilege  exercetur.  Quoad  sub- 
stantiam  vero  sacramenti  a  Deo  procedit  simpliciter  et 
absolute.  Et  quia  sacramentum  secundum  se  est  fructuo- 
sum ,  ideo  a  Deo  procedit  ut  sacramentum  fructuosum 
sortiturum  effectum  quando  suscipiens  est  dispositus.  Et 
licet  tempus  dispositionis  ex  parte  recipientis  arctetur  ad 
tunc,  tamen  ex  divina  largitate  extensum  intelligimus  ad 


*  Ad  Rom.  cap, 
XII.  vers.  3. 

*  Num.  I. 


tunc  vel  postea ,  quando  erit  dispositus ,  ut  in  baptismo 
contingit.  Ideo  non  oportet  sacramentum  repetere  ut  Deo 
actore  exerceatur. 

VI.  Ad  secundum  dicitur  quod  in  contritione  duo  sunt: 
scilicet  velle  recompensare,  et  caritas  informans  illud  velle. 
Et  respectu  quidem  sacramenti  poenitentiae  absolute,  suf- 
ficit  contritio  quoad  primum :  respectu  autem  eiusdem 
fructuosi  in  ipsius  praesentia,  concurrit  contritio  etiam 
quoad  secundum.  Et  hoc  solum  deest  in  proposito.  Unde 
nulla  pars  sacramenti,  ut  necessaria  est  ad  sacramentum, 
deficit:  quamvis  deficiat  ut  necessaria  ad  sacramenti  effe- 
ctum  nunc. 

VII.  Ad  tertium  dicitur  quod,  quia  actus  morales  ex 
per  se  obiecto  iudicantur,  ille  solus  dimidiat  confessionem 
qui  ex  intentione  integritatem  violat.  Et  propterea,  cum 
in  proposito  supponatur  confessionem  esse  ex  intentione 
integram,  licet  materialiter  non  sit  integra,  non  sequitur 
confessionem  esse  iterandam. 

Adverte  tamen  hic  quod,  sicut  in  aliis  vitiis  tam  enor- 
miter  contingit  errare  materialiter  ut  actus  redeat  ad  na- 
turam  formalem  sui  generis,  ut  patet  in  detractione,  con- 
tumelia  et  huiusmodi  (contingit  enim  tam  graviter,  absque 
intentione  detrahendi,  detrahere  famae  proximi  ut  ipsa 
magna  laesio  incursa,  minus  aestimata,  detrahendi  actum 
in  detractionis  naturam  reducat) :  ita  potest  contingere 
quod  ex  nulla  aut  tam  crassa  et  supina  conscientiae  dis- 
cussione  aliquorum  peccatorum  mortalium  confessio  omit- 
titur,  ut  materialis  violatio  integritatis  in  formalem  redu- 
catur,  tanquam  dimidiationis  incursus  ille  qui  pro  nihilo 
aestimatus  est,  intentus  fuerit.  Unde  tales  ad  reiterandum 
confessionem  inducendi  sunt.  In  quorum  numero  videntur 
esse  illi  qui  cum  sola  velleitate  abstinendi  a  peccato  con- 
fitentur  et  absolvuntur,  tacentes  huiusmodi  peccatum  et 
impedimentum,  quod  etiam  mulierculae  noverunt  et  con- 
sueverunt  explicare. 

VIII.  Ad  quartum  dicitur  proportionaliter  sicut  ad  pri- 
mum,  quod,  licet  sacrilege,  sacramentum  tamen  coniun- 
ctionis  fructuosae  secundum  se  passionis  Christi  ad  poe- 
nitentem  exercetur,  cuius  fructus,  etsi  non  tunc,  quando 
tamen  erit  dispositus  poenitens,  percipietur.  Unde  non  fuit 
sacramentum  vanum,  quod  Deus  adeo  acceptat  ut,  non 
exacta  repetitione,  sacramentalem  gratiam  conferat  quam 
primum  poenitens  fuerit  dispositus,  quam  per  sacramentum 
praesens  erat  daturus  si  tunc  poenitens  fuisset  dispositus. 


QUAESTIONES  DE  SATISFACTIONE 


355 


QUAESTIONES  DE  SATISFACTIONE 

QUAESITUM  PRIMUM 

AN   SATISFACTIO   POENITENTIALIS   POSSIT   ESSE   DE   ALIAS   DEBITO 


Cr.  num.  III. 


Cf.  num,  IV. 


Cf.  num.  V. 
I.ib.  I,  cap.  XI. 


CiRCA  satisfactionem  poenitentialem  quaeritur  primo : 
An  possit  esse  de  alias  debito. 

Et  videtur  quod  non  *.  Primo,  ex  ipsa  ratione  satisfa- 
ctionis.  Nam  satisfacere  est  facere  aequale  debito.  Non 
fieret  autem  aequalitas  si  alias  id  quod  fit  esset  debitum : 
minus  enim  fieret  quam  deberetur.  -  Et  confirmatur  hoc 
ex  simili  in  reliquis  satisfactionibus. 

Secundo  *,  quia  ritus  Ecclesiae  hoc  habet  ut  poenitentias 
iniungat  non  de  ieiuniis  et  orationibus  quae  sunt  in  prae- 
cepto. 

Tertio  *,  quia  secundum  Anselmum,  in  libro  Cur  Deus 
homo  *,  per  illa  fit  satisfactio  quae  non  possent  ab  ho- 
mine  exigi  nisi  peccasset.  Sed  praecepta  possent  ab  homine 
exigi  etiam  si  non  peccasset.  Ergo  de  praeceptis  non  pot- 
est  fieri  satisfactio  poenitentialis. 

In  oppositum  est  quod  in  casu  quo  martyrium  est  in 
praecepto,  satisfactio  per  illud  fit.  Non  derogat  ergo  sa- 
tisfactioni  poenitentiaU  esse  alias  debitum. 

II.  Ad  huius  evidentiam,  sciendum  est  plures  tenuisse 
doctores  partem  negativam  quaestionis,  propter  argumenta 
inducta.  Et  quoniam  pars  affirmativa  mihi  videtur  vera, 
ideo  eius  veritas  monstranda  est:  assumendo  pro  funda- 
mento  quod  unum  et  idem  opus,  a  diversis  directum  seu 
assumptum  principiis,  muhiplicis  est  ef&caciae  in  his  quae 
sunt  iustitiae  mixtae,  quaHs  est  inter  hominem  et  Deum ; 
sub  qua  constat  comprehendi  satisfactionem  poenitentia- 
lem,  quoniam  nuUa  nostra  satisfactio  est  sufficiens  secun- 
dum  aequivalentiam  exactam  a  pura  iustitia,  sed  secundum 
divinam  acceptationem. 

Probatur  ergo  primo  intentum  sic.  Eadem  poena,  si  a 
minori  caritate  procedit,  est  minus  satisfactoria ;  et  a  ma- 
iori  caritate  procedens  est  magis  satisfactoria.  Ergo  poena 
alias  debita,  si  procedat  a  maiore  caritate  vel  a  virtute 
clavium ,  erit  plus  satisfactoria  quam  ipsa  secundum  sd , 
ut  erat  alias  debita.  Ergo  poena  alias  debita  potest  assumi 
in  satisfactionem  poenitentialem.  -  Assumptum  est  notum 
et  approbatum  de  excellentia  satisfactionis  in  passione  Chri- 
sti  propter  excellentissimam  ilHus  caritatem,  a  qua  pro- 
cedebat.  -  Consequentia  autem  est  per  se  evidens:  et 
tanto  evid«ntior  quanto  in  satisfactione  poenitentiali  plus 
pensatur  quantitas  ex  divina  acceptatione  quam  secundum 
substantiam  operis  seu  poenae,  quam  pura  iustitia  consi- 
deraret. 

Praeterea,  unum  et  idem  opus,  cum  hoc  quod  est  alias 
debitum  Deo,  est  meritorium  de  condigno  aeternae  vitae. 
Ergo  potest  esse  etiam  satisfactorium  poenae  pro  peccatis 
debitae.  -  Assumptum  patet:  quia  honorando  parentes, 
quod  est  opus  praeceptum ,  mereor ,  si  ex  caritate  illos 
honoro,  vitam  aeternam  de  condigno.  -  Consequentia 
probatur,  ex  eo  quod  ratio  alias  debiti  non  minus  officit 
ad  constituendum  ius  futurae  mercedis  quam  ad  consti- 
tuendum  ius  recompensandi  peccatum  debitum:  opus  si- 
quidem  alias  debitum,  si  potest,  cum  hoc,  efficere  ut,  exi- 
gente  iustitia ,  merces  sibi  debeatur  tam  excellens  qualis 
est  aeterna  felicitas,  multo  magis  sufficiens  est  ut  consti- 
tuat  ius  soluti  pretii  debiti  tam  minimi  quale  est  tempo- 
ralis  poena. 

Et  confirmatur.  Quia,  tribus  existentibus  virtutibus,  sci- 
licet  caritate,  gratitudine  et  poenitentia;  et  actus  alias 
debitus  potest  ex  caritate  efficaciam  meritoriam,  ex  grati- 
tudine  cfficaciam  gratiarum  actionis  sortiri;  cur  non  as- 
sumptus  a  poenitentia  vim  satisfactoriam  sortietur  ?  Nun- 
quid    divina   acceptatio ,    tam    larga   in  merito    et  gratitu- 


dine,  manca  est  in  satisfactione  ?  An  forte  plus  iustitiae 
locum  habet  in  amico  circa  solutionem  poenae  quam  circa 
gratiarum  actionem  aut  meritum? 

Praeterea,  ad  particularia  descendendo,  et  discurrendo 
per  consilia  quando  sunt  in  praecepto,  idem  apparet.  In 
casu  enim  quo  tenetur  quis  eleemosynam  facere,  cur  non 
potest  poenitens  ordinare  illam  pro  satisfactione  poeniten- 
tiali  ?  Et  similiter  in  casu  quo  praebere  alteram  maxillam, 
vel  angariari,  vel  esurire  aut  sitire,  penuriam  pati,  aut  hu- 
iusmodi  aliquid,  esset  in  praecepto,  quis  sapiens  prohibeat 
poenitentem  offerre  haec  Deo  in  satisfactionem,  aut  neget 
solvi  per  haec  poenam  debitam  pro  peccatis?  An  forte 
huiusmodi  opera  debita  ex  praecepto  possunt  ab  ipso  qui- 
dem  poenitenti  assumi  in  satisfactionem  poenitentialem , 
sed  per  confessoris  ministerium  non  possunt  haec  in  poe- 
nitentiam  dari  ?  Hoc  enim  Ecclesiae  clavibus  est  derogare, 
maioremque  virtutem  humanae  intentioni  quam  Christi 
clavibus  tribuere :  tanquam  humana  intentio  quaedam  pos- 
sit  pro  satisfactione  assumere  ad  quae  claves  non  se  ex- 
tendunt.  Quod  a  fidelium  aestimatione  longe  sit.  In  cuius 
signum,  laudabiHs  multorum  confessorum  consuetudo  an- 
tiqua,  absolvendo  poenitentem,  dicit:  Quidquid  boni  fe- 
ceris  et  facere  intendis,  et  mala  quae  sustines  et  sustine- 
bis,  sint  tibi  in  remissionem  peccatorum,  etc.  Et  non  dicit : 
Quidquid  supererogationis  boni  feceris  aut  mali  susti- 
nebis. 

III.  Ad  primum  ergo  in  oppositum  *  dicitur  quod  aliud 
est  loqui  de  satisfactione  infra  limites  purae  iustitiae :  et 
aliud  est  loqui  de  satisfactione  sapiente  magis  naturam  ami- 
citiae  quam  iustitiae.  Argumentum  enim  procedit  de  satisfa- 
ctione  infra  limites  iustitiae  conclusa:  de  qua  non  est  hic 
sermo.  Unde  et  poenitentia  posita  est  a  divo  Thoma  *  dif- 
fcrens  a  iustitia  vindicativa,  quia  iOa  ius  attendit,  haec  au- 
tem  voluntatem  oftensi  et  oftendentis,  quod  amicitiae  ma- 
gis  est  quam  iustitiae. 

IV.  Ad  secundum  dicitur  quod,  quia  ecclesiasticus  mi- 
nister  homo  est,  qui  non  intuetur  cor  *,  quem  latet  poe- 
nitentis  caritas;  ideo  provide  ad  tutiorem  partem  iudicium 
suum  declinat,  et,  id  quod  est  amicitiae  praeteriens,  ad  id 
quod  est  iustitiae  se  convertit.  Et  quoniam  ex  parte  iusti- 
tiae  satisfactio  habet  quod  sit  de  non  aHas  debito,  ideo 
confessores  non  imponunt  ieiunia  alias  debita,  sed  opera 
ad  quae  alias  poenitens  non  tenetur.  Cum  quo  stat  quod, 
si  opera  ad  quae  alias  poenitens  tenetur,  imponeret  in  sa- 
tisfactionem  peccatorum,  prodesset,  saltem  virtute  clavium, 
poenitenti  satisfactio  huiusmodi  ex  caritate  adimpleta. 

V.  Ad  tertium  dicitur  quod  auctoritas  non  videtur  ad- 
duci  ad  propositum.  Quoniam  ex  illa  nihil  aliud  habetur 
nisi  quod  satisfactio  fit  per  poenalia :  haec  enim  sunt  quae, 
si  homo  non  peccasset,  ab  eo  non  exigerentur.  De  hoc 
enim  nulla  est  quaestio :  sed  an  huiusmodi  poenalia  sint 
satisfactoria  si  sint  alias  debita.  De  quo  nihil  dicit  aucto- 
ritas  allata. 

Veruntamen  scito  quod  opus  hoc  quod  est  honorare 
parentes,  quod,  etiam  si  homo  non  peccasset,  praeceptum 
fuisset,  si  in  praesenti  statu  exercendum  cum  poenalitate 
aliqua  occurrat,  illud  unum  opus,  praeceptum  quantum 
est  pietatis,  esset  meritorium  ut  est  a  caritate;  et  gratia- 
rum  actio  Deo  ut  est  a  superexcellenti  gratitudine  quae 
vocatur  religio  ;  et  esset  satisfactorium  quatenus  esset  a  poe- 
nitentia.  Et  simile  est  in  aliis.  Unde  habes  quod  etiam 
per  ea  quae,  si  homo  non  peccasset,  essent  exacta,  alio 
tamen  modo,  post  peccatum  exercita  satisfactio  fit. 


Num.  I. 


•  Part.  III,  qu. 
Lxxxv,  art.  3,  ad 
3;  qu.  xc,  art.  2. 


•  I  Reg.  cap.  XVI, 
vers.  7. 


356 


CARDINALIS  CAIETANI 


QUAESITUM  SECUNDUM 

AN  PRO  CONTRITO  ET  CONFESSO  PECCATO  IMPOSITA  SATISFACTIO, 
SI  EXSOLVATUR  IN  PECCATO  MORTALI,  SIT  ITERANDA 


*  Cf.  num.  V, 


CI.  num.  VI. 


•  IV  Sent.,  dist. 
XV,  qu.  I,  de  2" 
principali ,  De 
quarto  dicitur. 


Cf.  num.  vii. 


*  Loc.  cit. 

*  IV  Sent.,  dist. 
XV,  qu.  I,  art.  3, 
qu*  2 ;  dist.  xxu, 
qu.i.an.  i,  ad  5. 
•*  IV  Sent.,  dist. 
XV,  qu.  2. 

*  Ax\?'\ol.  de  Ani- 
ma,  lib.l.cap.  v, 
n.  16.   -    S.  Tli. 

lCCt.  XII. 


SECUNDO   circa    satisfactionem   poenitentialem    quaeritur: 
An    pro  contrito  et   confesso    peccato   imposita  satisfa- 
ctio,  si  exsolvatur  in  peccato  mortali,  sit  iteranda. 

Videtur  enim  quod  non  *.  Primo,  ex  ipsa  ratione  iusti- 
tiae.  Ex  quo  enim  secundum  plenam  iustitiam  punitivam 
semel  imposita  est  poena  temporalis  pro  peccato  de  quo 
vere  poenituit,  nunquam  pro  illo  debebitur  nisi  poena  tem- 
poralis;  et,  illa  soluta,  nulla. 

Et  confirmatur  hoc  in  actibus  humanis.  Si  enim  alicui 
culpae  praecise  correspondeat  secundum  legem  abscissio 
manus,  non  debet  secundum  iustitiam,  manu  abscissa,  exigi 
maior  punitio.  Ergo,  a  simili,  si  quis  remanet  debitor 
praecise  temporalis  poenae ,  puta  quatuor  dierum ,  non 
debet  secundum  divinam  iustitiam,  illa  soluta,  plus  exigi. 
Praeterea  *,  si  huiusmodi  satisfactio  extra  caritatem  di- 
catur  non  suf&cere,  sententia  nimis  dura,  et  occasio  pec- 
candi  videtur.  Quoniam  poenitens,  cum  hoc  audierit,  post 
lapsum  in  peccatum  mortale  non  prosequetur  executio- 
nem  poenitentiae,  utpote  inutiliter.  Et  sic  incidet  in  novum 
peccatum  mortale,  transgrediendo  praeceptum  Ecclesiae  et 
vicarii  Dei  in  illo  actu.  Et  hinc  formatur,  inquit  Scotus  *, 
talis  ratio :  Si  post  lapsum  non  exequatur  quis  satisfactio- 
nem  pristinam  sibi  impositam,  peccat  mortaliter.  Ergo, 
si  exequatur,  bene  facit:  quia  actum  obedientiae  facit. 
Sed  non  facit  actum  obedientiae  nisi  inquantum  illud  est 
sibi  impositum  tanquam  pars  satisfactionis.  Ergo,  etc. 

Praeterea  *,  sequitvir  aliud  inconveniens:  scilicet  quod 
huiusmodi  peccator,  si  damnaretur,  aeternaliter  puniretur 
pro  peccatis  semel  dimissis.  Ac  per  hoc,  dimissa  peccata 
redirent  simpliciter:  quia  redirent  quoad  poenam  aeter- 
nam.  -  Et  ulterius  sequitur  quod  ita  aeternaliter  punitur 
quis  pro  peccatis  dimissis  sicut  pro  non  dimissis. 

In  oppositum  est  quod  satisfactio  mortua  non  est  satis- 
factio :  sicut  nec  homo  mortuus  est  homo. 

II.  Haec  quaestio  sub  iudice  ab  omnibus  communiter 
videtur  derelicta :  cum  ipse  Scotus,  qui  partem  negativam 
tenet,  cuius  sunt  argumenta  inducta,  non  audeat  eam  as- 
serere ,  sed  dicat  se  absque  praeiudicio  loqui ,  in  i  qu. 
dist.  XV  Quarti  Sent.  * ;  et  divus  Thomas  varia  videatur  sen- 
tire  * ;  Durandus  solvat  ad  utramque  partem  **,  etc.  Quo- 
circa,  ut  radicales  rationes  examinentur,  et  rationabilior  pars 
eligatur,  hanc  movimus. 

Et  quoniam  rectum  est  iudex  sui  et  obliqui  *,  hinc  in- 
cipiendum  reor,  quod,  secundum  omnes,  nulla  nostra  poe- 
nitentialis  satisfactio  apud  Deum  est  sufficiens  sine  caritate : 
quia  nulla  est  sufficiens  secundum  aequivalentiam  simpli- 
citer,  sed  quaecumque  est  sufficiens,  ex  divina  acceptatione 
est  sufficiens;  acceptabilem  autem  caritas  reddit.  Ex  hoc 
communi  principio  oportet  doctrinam  procedere  per  se, 
absque  diversione  ad  ea  quae  sunt  per  accidens  aut  ex- 
tranea:  alioquin  doctrina  magis  erit  voluntarium  dogma 
quam  vera  doctrina.  Ex  hoc  autem  principio  manifeste 
deducitur  nullam  satisfactionem  sufficere  nisi  caritas  red- 
dat  eam  acceptabilem.  Nec  oportet  in  hac  deductione  la- 
borare,  sed  tantummodo  subsumere:  Sed  haec  satisfactio, 
Ergo. 

Unde,  cum  reliqua  ista  de  qua  quaeritur  satisfactio,  sit 
vere  satisfactio  pro  peccati  poena,  et  nullam  habeat  con- 
ditionem  diminuentem  rationem  satisfactionis ;  mirum,  ut 
non  dicam  voluntarium,  videtur  eximere  huiusmodi  satis- 
factionem  a  communi  regula  satisfaciendi.  Aut  enim  opor- 
tet  negare  illud  universale  ac  commune  principium:  aut, 
illo  concesso,  oportet  universaliter  dicere  nullam  satisfa- 
ctionem  poenitentialem  sufficere  nisi  secundum  accepta- 
tionem,  quae  extra  caritatem  non  invenitur. 

Et  confirmatur  ex  casu  simili,  ponendo  hominem  post 
contritionem    suorum   peccatorum    et  ahquot  dies  poeni- 


tentiae,  citra  tamen  confessionem,  relapsum,  et  nihilominus 
prosequi  actus  poenitentiales  pro  peccatis  pristinis.  Hoc 
enim  stante,  quaeratur  an  huiusmodi  actus  poenitentiales 
post  relapsum  sint  satisfactorii  an  non.  Si  dicitur  quod 
sunt  satisfactorii,  sequitur  quod  non  oportet  recurrere  ad 
determinationem  poenae  factam  per  punitivam  iustitiam 
clave  non  errante ,  etc. ,  cum  in  hoc  casu  huiusmodi  de- 
terminatio  per  claves  non  intervenerit :  et  ultra  hoc,  vi- 
detur  negari  communis  doctorum  sententia.  Si  vero  non 
sunt  satisfactorii,  cum  sola  temporalis  poena  pro  pristinis 
peccatis  in  utroque  casu  remanserit  solvenda,  nulla  est 
ratio  quare  solutio  unius  extra  caritatem  valeat,  et  alterius 
non.  Si  enim  iniustum  est  plus  exigere  in  primo  casu, 
iniustum  quoque  est  plus  exigere  in  secundo :  quoniam 
secundum  divinam  iustitiam  utrobique  debitum  solius  poe- 
nae  temporalis  remanet.  Et  si  illa  solvitur  extra  caritatem, 
nullius  restat  poenae  debitum :  si  autem  caritas  exigitur 
ad  hoc  ut  solutio  sit  sufficiens ,  neutrius  solutio  aliquid 
valet.  Concludendum  igitur  ex  communi  hoc  principio 
videtur  quod  nulla  satisfactio  poenitentialis  est  sufficiens 
nisi  secundum  divinam  acceptationem ,  quam  constat,  ut 
saepe  dictum  est,  extra  caritatem  non  inveniri. 

Et  confirmatur  hoc  ex  ipso  modo  remissionis  pecca- 
torum.  Fit  enim  remissio  mortalis  peccati  per  modum 
amicabilis  reconciliationis :  ex  hoc  enim  modo  fit  ut  pec- 
cator,  ex  proprio  demerito  hostiliter  puniendus,  amicabi- 
liter  corripiendus  restet ;  hoc  est  enim  auferri  reatum  poe- 
nae  aeternae  et  transire  in  reatum  poenae  temporalis.  Ex 
hoc  autem  quod  peccator  de  hostiliter  puniendo  transit 
in  amicabiliter  puniendum ,  hic  vel  in  purgatorio,  sequi- 
tur  quod,  nisi  amicabiliter  poena  exsolvatur,  nunquam 
solvetur:  quia  quod  amice  debeo  nunquam  exsolvo  nisi 
amice  tribuam. 

III.  Ex  eodem  quoque  principio  deducitur  exceptionem 
aliam  de  satisfactionibus  relinquentibus  post  se  elfectum, 
non  esse  usquequaque  veram :  sed  ex  famosa  apparentia 
humanaque  compassione  processisse  videtur  distinctio  inter 
satisfactiones  relinquentes  post  se  effectum,  et  satisfactio- 
nes  non  relinquentes  post  se  effectum,  ita  ut,  licet  utrae- 
que  extra  caritatem  factae  sint  mortuae ,  effectus  tamen 
primarum  remanens  potest  vivificari  per  subsequentem 
caritatem;  et  ideo  primae  non  sunt  reiterandae,  secundae 
autem,  quia  totaliter  transierunt,  sunt  reiterandae.  Favo- 
rabihs  siquidem  magis  quam  vera  videtur  interpretatio  haec. 
Nam  opus  satisfactorium  relinquens  post  se  effectum,  puta 
ieiunium  vel  eleemosyna  extra  caritatem ,  si  est  sic  per 
sequentem  caritatem  vivificabile,  vel  hoc  habet  ex  sacra- 
mentalitate  sola.  Et  hoc  non;  quia  sic  etiam  conveniret 
satisfactionibus  non  relinquentibus  effectum,  quoniam  ipsae 
etiam  sunt  sacramentales. 

Vel  hoc  habet  ex  relicto  effectu  solo.  Et  hoc  non :  quia 
hoc  conveniret  similibus  satisfactionibus  factis  ante  contri- 
tionem  et  confessionem ;  quod  omnes  negamus,  dicentes 
cum  Augustino  quod  peccator  non  est  dignus  etiam  pane 
quo  vescitur,  et  cum  Apostolo  *,  Si  distribuero  in  cibos 
pauperum  omnes  facultates  meas,  etc. 

Vel  hoc  habet  ex  utroque  simul,  scilicet  sacramentalitate 
et  effectu  relicto.  Et  hoc  non.  Tum  quia  ad  hoc  quod 
opus  sacramentale  sortiatur  effectum  per  sequentem  cari- 
tatem,  non  requiritur  relictus  effectus:  ut  de  confessione 
informi  patet  *.   -  Tum   quia  huiusmodi  relictus    effectus  . 

non  est  sacramentalis :  quoniam  non  est  effectus  operis  vf  num.  ".''  "^" 
satisfactorii  ut  est  sacramentale  aut  morale,  sed  secundum 
naturam  operis ;  afflictio  enim  carnis  non  est  etfectus  ie- 
iunii  ut  est  actus  moralis  aut  sacramentalis,  sed  ut  est  sub- 
tractio  cibi;  et  similiter  diminutio  boni  exterioris  non  est 
effectus  eleemosynae  nisi  secundum  naturam  operis,  puta 


•  lad  Cor..  cap. 
XIII,  vers.  3. 


Cf.  supra.  Qq. 


QUAESTIONES  DE  SATISFACTIONE 


357 


•  Cf.  supra  Qq. 
de  Confess.,  qu. 
V,  num.  IV. 


*    Cf.    Ps.    XIII, 

vers.  5, 


•  Num.  II. 


*  Isai.  cap.  xlvi, 
vers.  8. 


*  Supra,  Qq.  de 
Confess.,  qu.  v, 
num.  IV. 


Num.  I. 

*  Cf.  Deuteron. 
cap.  XXII,  vers. 


*  Num.  II. 


quia  subtrahit  illud  a  se ;  unde  effectus  iste  est  valde  remotus 
a  sacramentalitate.  -  Tum  quia  vacillans,  aut  claudicans  in- 
veniretur  hoc  verum.  Xam  non  esset  verum  universaliter, 
sed  in  solo  illo  casu  quo  relictus  effectus  duraret  usque  ad 
adventum  novae  caritatis,  ut  sic  inventus  possit  a  caritate 
vivificari.  Nam,  si  non  perduraret,  non  posset  per  illam  vi- 
vificari,  plus  quam  transitoria  quae  praeteriit  oratio.  Et  sic, 
si  quis  extra  caritatem  ieiuniorum  iniunctam  poenitentiam 
peregisset,  et  debihtatis  seu  afflictionis  derelictus  effectus 
non  duraret  post  duos  menses,  quia  interim  poenitens  hene 
se  confortavit,  et  nova  caritas  non  fuisset  recuperata  usque 
ad  quartum  mensem,  iteranda  essent  praedicta  ieiunia. 

IV.  Quia  igitur  neutra  via  soHde  fundata  videtur,  oc- 
currit  media  via  incedendum,  dicendo  tria.  Primum  est 
quod  omnis  poenitentiahs  satisfactio  a  confessore  impo- 
sita,  etiam  si  cxtra  caritatem  fiat,  sufficiens  est  quoad  fo- 
rum  miiitantis  Ecclesiae.  Probatur  hoc :  quia  satisfactio 
huiusmodi  est  sacramentaUs ,  est  enim  tertia  pars  sacra- 
menti ;  ac  per  hoc,  satisfacit  Ecclesiae  si  est  informis,  sicut 
confessio  informis  *.  Et  hinc  oritur  ut  non  solum  ieiunia 
et  eleemosynas,  verum  etiam  orationes  non  sit  soUta  Ec- 
clesia  iterum  imponere  poenitentibus  qui  eas  semel  sol- 
verunt:  quamvis  iuniores  nonnulli,  trepidantes  timore  ubi 
non  est  timor  *,  adinvenerint  quandam  momentaneam  sa- 
tisfactiunculam  pro  poenitentia  sacramentaH,  et  deinde  ar- 
bitrantur  quasi  condignam  poenitentiam  quae  aut  non  est 
poenitentia  sacramentaHs,  aut,  si  est,  vanum  monstrat  eo- 
rum  timorem.  Nec  hoc  facere  sunt  edocti  a  sancta  Ca- 
tholica  Ecclesia.  Et  propterea  reprehensione  magis  dignum 
est  quam  usu. 

Secundum  est  quod  quaecumque  sacramentaHs  satisfa- 
ctio,  si  extra  caritatem  fit,  nihil  tunc  valet  ad  expiationem 
poenae  pro  peccato  debitae  apud  Deum.  Hoc  ex  supra  * 
dictis  satis  probatum  est;  et  a  Magistro  Sententiarum  multis 
auctoritatibus,  in  xv  distinctione  Quarti,  firmatur. 

Tertium  est  quod  omnis  satisfactio  sacramentaHs,  si  extra 
caritatem  fit,  valere  incipiet  quando ,  recuperata  caritate , 
poenitens  ad  cor  redibit  *,  etc.  Probatur  hoc  ex  eo  quod 
regulariter  opus  sacramentale,  utpote  opus  Dei,  recedente 
fictione,  sortitur  eftectum:  ut  de  baptismo,  confessione  et 
extrema  unctione  dictum  est  *.  Satisfactio  autem  sacra- 
mentahs  pars  sacramenti  est ,  vimque  habet  ex  clavibus. 
Ergo,  si  est  informis,  sortietur  postea,  recedente  fiction^, 
effectum. 

An  autem  totum  effectum  sortiatur  postea  quem  sor- 
tita  fuisset  si  in  caritate  peracta  esset,  non  facile  dixerim. 
Videtur  tamen  mihi  quod  non  totum  satisfactionis  effectum 
sortiatur  postea.  Quia  sacramentalis  satisfactio  plus  se  tenet 
ex  parte  humani  operis  quam  ex  parte  divini,  hoc  est 
sacramentiT  Cuius  oppositum  accidit  in  aliis:  ut  patet  in 
baptismo,  in  quo  totum  opus  est  Dei,  et  hominis  est  so- 
lum  ministerium.  In  satisfactione  vero  sacramentali  opus 
est  praecipue  poenitentis :  et  tam  parum  hahet  sacramenti 
ut  multi  doctores  negent  ipsam  esse  partem  sacramenti. 
Et  propterea  rationabile  videtur  quod  satisfactio  sacra- 
mentaUs  informis  aliquem  effectum  postea  sortiatur,  ex 
illa  parte  qua  sacramentalis  est :  non  totum  autem,  ex  illa 
praecipua  sui  parte  qua  humanum  opus  mortuum  habuit. 

V.  Ad  primum  ergo  in  oppositum  *  dicitur  quod  obiectio 
confecta  est  ex  lana  et  lino  *:  quoniam  orsa  est  ex  ami- 
citia,  et  contexta  est  ex  mera  iustitia.  Supponit  enim  poe- 
nitentem  secundum  meram  iustitiam  debere  poenam  so- 
lummodo  temporalem ;  et  cum  hoc,  reconcihatum  esse  ex 
gratia ;  quasi  post  reconciliationem  satisfactio  sit  sufficiens 
secundum  aequivalentiam  simpHciter ,  et  non  secundum 
acceptationem.  Et  quoniam  satisfactio  secundum  aequiva- 
lentiam  simpliciter  non  consonat  satisfactioni  amicabili  et 
possibili  inter  hominem  et  Deum ,  ideo  ut  praedictum 
est  *  repetitur  dicendo  satisfactionem  impositam  tempo- 
ralem  pro  poena  peccati,  sive  imposita  sit  a  sacerdote  sive 
non,  esse  amicabiliter  solvendam;  et  si  amicabiliter  non 
solvitur,  nunquam  solvitur,  Et  propterea  quae  de  mera 
iustitia  et  humanis  punitionibus  adducuntur,  extra  propo- 
situm  sunt :  quoniam  de  vindicativa  loquuntur  iustitia,  in 
qua  attenditur  aequalitas  rei  ad  rem ;  nos  autem  de  satis- 


factione  poenitentiali  loquimur,  in  qua  attenditur  aequa- 
litas  secundum  acceptationerr^  Dei  offensi. 

VI.  Ad  secundum  *  dicitur  quod  sententia  haec  non  est 
dura,  sed  dulcedine  amicitiae  divinae  plena:  nec  est  oc- 
casio  peccandi,  nisi  forte  accepta.  Et  ad  formam  rationis 
dicitur  primo ,  ipsam  valde  errare :  ut  patet  applicando 
eam  ad  peccatorem  communicaturum  in  Paschate,  dicendo : 
Si  non  communicat,  peccat  novo  peccato :  Ergo,  si  com- 
municat,  bene  facit  obediendo.  Quod  patet  esse  ridiculum. 

Et  quia  multiplicare  inconvenientia  non  est  solvere,  di- 
citur  secundo,  quod  huiusmodi  rationi,  in  quacumque  ma- 
teria  fiat,  respondendum  est  sic  :  Si  non  exequitur,  peccat : 
admittitur.  Ergo,  si  exequitur  condigne,  bene  facit.  Alio- 
quin  :  negetur  sequela,  quoniam  et  communicando  et  non 
communicando  in  Paschate  peccat  novo  peccato  indignus. 

Dicitur  tertio,  quantum  ad  materiam  quae  tangitur,  de 
novo  peccato  mortali  omittentis  poenitentiam  iniunctam 
a  confessore  pro  mortalibus,  quod  nulla  ratione  apparet 
omissionem  huiusmodi  esse  peccatum  mortale:  ut  patet 
discurrendo  per  omnia  concurrentia  ad  huiusmodi  actum. 
Iniuncta  siquidem  a  confessore  pro  mortalibus  satisfactio 
quatuor  habet  capita.  Primum  est  quod  est  iudicata  et 
praecepta  a  Christi  vicario :  et  hinc  satisfactio  fit  actus 
iustitiae  cuiusdam  et  obedientiae.  Et  hinc  satisfactionis 
omissio  non  habet  peccati  mortalis  rationem :  si  desit  con- 
temptus,  qui  contrariatur  praecepto ,  et  abiiceret  gratiam 
iudicii  facti.  —  Secundum  est  ex  parte  poenitentis,  quod 
est  actus  poenitentiae  et  caritatis.  Et  hinc  nulla  est  in 
omissione  ratio  peccati  mortalis ,  nisi  actus  iste  iustitiae , 
poenitentiae  et  caritatis  sit  necessarius  ad  salutem.  Quod 
constat  esse  falsum:  quia  actus  iste  non  est  necessarius 
ad  dilectionem  Dei  aut  sui  ipsius  aut  proximi;  quoniam 
versatur  circa  ea  quae  sunt  ad  finem,  scilicet  solutionem 
poenae  temporalis;  quam  potest  poenitens  reservare  sibi 
in  purgatorio  absque  mortali  offensa  Dei.  -  Tertium  est 
ex  parte  finis,  quod  est  expiativa  poenae  pro  peccato  debi- 
tae.  Et  hinc ,  ut  nunc  nunc  monstratum  est ,  non  habet 
omissio  quod  sit  mortale  peccatum,  sed  quod  sit  reservatio 
luendae  poenae.  -  Quartum  est  quod  est  pars  sacramenti. 
Et  hinc  quod  omissio  non  constituat  sacrilegium,  ex  eo 
apparet  quod  Ecclesia  utitur  poenitentiae  sacramento  quan- 
doque  absque  hac  tertia  parte,  ut  patet  de  poenitentibus 
in  fine,  quibus  non  imponitur,  secundum  canones  *,  sa- 
tisfactio;  et  ex  eo  quod,  si  quis  sua  sponte  ante  confes- 
sionem  satisfecisset,  non  esset  imponenda  satisfactio  aliqua 
a  confessore.  Nec  desunt  dicentes  posse  poenitentem  male 
paratum  ad  suscipiendam  satisfactionem  in  hac  vita,  absolvi, 
reservata  satisfactione  in  purgatorio. 

Ex  his  enim  omnibus  habetur  quod  omissio  huius  partis 
sacramenti  non  est  peccatum  mortale  ex  suo  genere.  Unde, 
cum  satisfactio  a  confessore  non  imponatur  nisi  ut  descri- 
pta  est;  et,  ut  sic,  illius  omissio  non  habeat  ex  suo  ge- 
nere  rationem  peccati  mortalis :  concludendum  est  peccare 
quidem  omittentem  iniunctam  satisfactionem ,  cum  agat 
praeter  obedientiam  et  alias  virtutes ;  non  tamen  mortaliter, 
deficiente  contemptu,  cum  nec  contra  obedientiam  carita- 
temve  omittat. 

VII.  Ad  tertium  *  dicitur  quod  distinctio  inter  per  se  et 
per  accidens  evitat  haec  inconvenientia.  Poenam  siquidem 
temporalem  fieri  per  se  aeternam  est  inconveniens :  per 
accidens  autem  aeternari  non  inconvenit.  Sic  autem  est  in 
proposito :  quoniam  temporalis  poena  amice  solvenda  pro- 
pterea  ordinatur  in  inferno,  quia  nunquam  amice  solvitur. 
Unde  nec  propterea  redeunt  simpliciter  dimissa  peccata, 
nec  aeque  punitur  pro  peccato  dimisso  et  pro  non  di- 
misso.  Si  enim  redirent  simpHciter,  deberetur  per  se  poena 
aeterna,  et  similiter  peccato  non  dimisso  deberetur  per  se 
poena  aeterna :  in  proposito  autem  aeternitas  poenae  in- 
venitur  per  accidens.  Non  tamen  sicut  in  poena  venia- 
lium.  Ratio  enim  proxima  aeternitatis  poenae  perseveran- 
tium  venialium  in  inferno  est  aeternitas  culpae:  perseve- 
rante  enim  culpa,  semper  debet  perseverare  pocna.  Ratio 
autem  aeternitatis  poenae  in  proposito  est  defectus  acce- 
ptabilitatis :  quia  scilicet  solutio  poenae  nunquam  est  ac- 
ceptabilis,  quia  nunquam  solvitur  amice. 


*  Num.  I, 
terea  si. 


Prae- 


'  Can.  Ab  injir- 
mis,  caus.  Xa  VI, 
qu.  VII. 


•  Num.  I,  Prae- 
terea  sequitur. 


358 


QUAESTIO  DE  MINISTRO  SACRAMENTI  POENITENTIAE 


QUAESTIO 
DE  MINISTRO  SACRAMENTI  POENITENTIAE 

QUAESITUM  UNICUM 

AN  MINISTER  SACRAMENTI  POENITENTIAE  POSSIT  ESSE  SACERDOS  ABSQUE  lURISDICTIONE 


Cf.  num.  IV. 


Cf.  num.  V. 


Cf.  num.  VI. 


•   De  Poenit. 
Remiss, 


*  Decret. 
Armenis. 


pro 


•Cf.Part.III.qu. 
Lxvii,  art.  3  sqq. 


CiRCA  ministrum  sacramenti  poenitentiae ,  quaeritur  an 
possit  esse  sacerdos  absque  iurisdictione. 

Et  est  ratio  dubii  *,  tum  quia  confessor  summi  Pontificis 
ministrat  ei  secramentum  poenitentiae  sola  potestate  or- 
dinis  :  cum  potestatem  iurisdictionis  super  eum  habere  ne- 
queat. 

Tum  quia  videtur  communiter  dici  quod  sola  pote- 
stas  ordinis  suf&cit  ad  absolvendum  a  peccatis  venialibus  *. 

Tum  quia  videtur  etiam  communiter  dici  quod  potestas 
ordinis  ex  se  se  extenderet  ad  omnes  absolvendos,  nisi  per 
Ecclesiam  essent  limitatae  iurisdictiones  *. 

In  oppositum    est  decretum   Omnis  utriusque  sexus  *. 

II.  Ad  evidentiam  huius,  sciendum  est  quod,  licet  multa 
doctorum  verba  sonare  videantur  solam  ordinis  potestatem 
quandoque  sufficere  ad  hoc  sacramentum,  secundum  tamen 
rei  veritatem  nunquam  sufficit,  sed  semper  exigitur,  ultra 
potestatem  ordinis,  auctoritas  iurisdictionis  aliquo  modo. 
Et  hoc  quidem  non  solum  per  Ecclesiam  determinatum 
est,  sed  ex  ipsa  sacramenti  natura  habetur.  Legimus  enim 
in  Concilio  Florentino  *  sub  Eugenio  IV,  quod  minister 
huius  sacramenti  est  sacerdos  habens  auctoritatem  ordi- 
nariam  vel  delegatam.  Ex  quo  patet  quod  sacerdos  sola 
ordinis  potestate  fultus  non  est  minister  huius  sacramenti. 
Et  cum  in  proposito  non  habeat  locum  distinctio  illa  de 
ministro  ex  officio  vel  in  articulo  necessitatis ,  sicut  in 
baptismo  *;  oportet  dicere  quod,  si  sacerdos  sola  ordinis 
potestate  absolvat,  sacramentum  nullum  est,  quia  deficit 
minister. 

Est  quoque  sacramentum  hoc  ex  sua  natura  iudiciale : 
quoniam  forma  eius  consistit  in  actu  iudicis  ut  sic.  Actus 
autem  iudicialis,  etiam  si  fingendi  detur  licentia,  non  potest 
intelligi  exerceri  nisi  in  subditum.  Igitur  non  ex  Ecclesiae 
constitutione ,  sed  ex  ipsius  sacramenti  iudicialis  natura 
exigitur  potestas  iurisdictionis  in  hoc  sacramento. 

III.  Dupliciter  autem  contingit  haberi  potestatem  iuris- 
dictionis.  Primo ,  ex  parte  principii  iudicandi ,  ita  quod 
potestas  ipsa  iurisdictionis  sit  principium  iudicii :  sicut  in 
naturalibus  calor  est  principium  calefaciendi,  et  in  politicis 
potestas  principis  est  principium  puniendi,  et  in  ecclesia- 
sticis  potestas  pontificia  est  principium  excommunicandi,  et 
huiusmodi.  -  Alio  modo  invenitur  iurisdictio  ex  parte  eius 
qui  iudicandus  est:  sicut  contingit  in  iudicio  arbitrorum 
a  partibus  tantum  potestatem  habentium  ex  hoc  ipso  quod 
illis  se  submittunt  in  illa  causa. 

In  ministro  vero  sacramenti  poenitentiae,  cum  ordinaria 
vel  delegata  a  superiori  potestate  est  minister,  Hcet  invenia- 
tur  potestas  iurisdictionis  primo  modo,  ad  ministrandum  ta- 
men  sacramentum  poenitentiae  sufficit  potestas  iurisdictio- 
nis  secundo  modo.  Et  ratio  est,  quia  sacramentalis  absolu- 
tionis  principium  non  est  potestas  iurisdictionis,  sed  pote- 
stas  ordinis:  potestas  autem  iurisdictionis  concurrit  quoad 
hoc  solum  quod  facit  de  peccatore  subditum,  vel  simpli- 


citer  vel  quoad  talia  peccata.  Et  hinc  fit  ut  quicumque 
potest  se  subiicere  in  foro  poenitentiali  cui  vult,  non  egeat 
aliunde  iurisdictione  in  ministrante  sibi  hoc  sacramentum. 

IV.  Et  per  hoc  patet  responsio  ad  primum  *.  Ex  hoc 
enim  quod  Summus  Pontifex  nulli  in  terris  subditus  est, 
potest  seipsum  subdere  in  foro  poenitentiali  cuihbet  sa- 
cerdoti.  Nec  confessor  ille  habet,  proprie  loquendo,  po- 
testatem  iurisdictionis  super  Papa  poenitente  a  Christo,  vel 
Ecclesia,  vel  ab  ipso  Papa  tanquam  a  superiore :  sed  ex 
hoc  ipso  quod  Papa  se  subdit  illi.  Et  hic  modus  iurisdi- 
ctionis  reductive  spectat  ad  iurisdictionem  delegatam:  quam- 
vis  proprie  non  sit  delegata. 

V.  Ad  secundum  dicitur  quod,  quia  quoad  peccata  ve- 
nialia  quihbet  est  liber  respectu  sacramenti  poenitentiae , 
eo  quod  nullus  tenetur  confiteri  venialia;  ideo  satis  ratio- 
nabile  est  quod  quilibet  potest  se  subdere  cui  vult  sacer- 
doti  pro  sacramento  poenitentiae  veniaHum.  Et  sic  inve- 
nitur  hic  non  sola  potestas  ordinis,  sed  potestas  iurisdi- 
ctionis  reductive.  Quae  quia  non  est  proprie  delegata,  ta- 
cita  videtur  a  dicentibus  quod  sola  potestas  ordinis  mini- 
strat  sacramentum  venialibus:  cum  tamen,  secundum  ve- 
ritatem,  si  nullo  modo  iurisdictio  interveniret,  nullum  esset 
sacramentum,  ut  dictum  est  *. 

Cave  tamen  ne  huiusmodi  iurisdictionem  extendas  ad 
absolutionem  ab  excommunicatione  minori,  etiam  per  pec- 
catum  veniale  incursa.  Nam,  quia  excommunicatio  minor 
vinculum  est  introductum  a  potestate  iurisdictionis,  quae 
est  principium  iudicii ,  impossibile  est  quod  sine  huius- 
modi  potestate  iurisdictionis,  quae  est  principium  actuum 
iudicialium,  absolvat  quis  ab  excommunicatione  minori. 
Unde,  quamvis  habens  veniaHa  tantum  possit  a  quocum- 
que  sacerdote  poenitentiae  sacramentum  suscipere  ex  hoc 
ipso  quod  se  subdit  illi,  non  potest  tamen  a  quocumque  sa- 
cerdote  absolvi  ab  excommunicatione  minori :  sed,  si  illam 
habet,  oportet  prius  a  proprio  sacerdote  *  ab  illa  absolvi. 

VI.  Ad  tertium  dicitur  quod  illud  dictum  potest  du- 
pliciter  intelHgi:  vel  ut  omnes  sacerdotes  a  principio,  ex 
hoc  ipso  quod  erant  sacerdotes,  poterant  omnes  absolvere ; 
vel  quod  omnes  sacerdotes  instituebantur  non  solum  sa- 
cerdotes  communes,  sed  iudices  communes  in  foro  poe- 
nitentiali.  Primus  sensus  est  falsus :  quia  de  necessitate 
sacramenti  iudiciaHs  est  iurisdictio.  Secundus  sensus  est 
verus,  supposita  veritate  dicti :  quoniam  ante  distinctiones 
parochiarum,  etc,  saccrdotes  utramque  potestatem  accipie- 
bant,  ita  quod  tunc  erant  et  sacerdotes  communes  et  iu- 
dices  communes.  Postea  autem  ordinantur  quidam  sacer- 
dotes  communes,  fiunt  autem  iudices  proprii  assignando 
eis  plebes  proprias.  Et  multi  reHnquuntur  sacerdotes  com- 
munes  qui  nunquam  fiunt  iudices  nec  communes  nec 
proprii :  ut  patct  de  his  qui  non  sunt  expositi  ad  audien- 
tiam  confessionum ,  nec  aliquis  se  subdit  eis  quoad  ve- 
nialia,  etc. 


Num. 


Nura.  II. 


*  Cf.  can.  Omnii 
utriusque  sexus, 
de  Poenit.  et  Re- 
miss. 


QUAESTIONES  DE  THESAURO  INDULGENTIARUM 


359 


9UAESTIONES  DE  THESAURO  INDULGENTIARUM 

QUAESITUM  PRIMUM 

AN  THESAURUS  ALIQUIS  SIT  NECESSARIUS  AD  EFFICACIAM  INDULGENTIARUM 


*  De  indulgeut. 
Opuscul.  Caiet. 
tom.  IjTract.  XV, 
-Ed.  Lugd.  1562. 
••  Ibid. ,  Tract. 

XVI. 

*  Vide  Quaestio- 
nes  proxime  se- 
quentes. 

*  Quaesitum   11, 

*  Quaesitum  111, 
"  Quaesitum  iv. 


CiRCA  indulgentias,  post  tractatum  quendam  alias  edi- 
tum  *,  et  plures  quaestiones  in  secundo  Quolibeto  ** 
positas,  iam  tertio  scribendum  occurrit  tripartita  considera- 
tione  *:  primo,  de  thesauro;  secundo,  de  causa;  tertio,  de 
suscipientibus. 

Circa  thesaurum  occurrunt  quatuor  quaerenda :  primum, 
an  aliquis  thesaurus  sit  necessarius  ad  efficaciam  indulgen- 
tiarum;  secundo,  ex  quibus  constat  dictus  thesaurus  *;  tertio 
quorum  sunt  vel  fuerunt  reposita  in  dicto  thesauro  *;  quarto, 
an  dictus  thesaurus  subsit  dispensationi  Summi  Pontificis  *. 


*  Cf.  num.  IV, 


•  Qu.  II. 

*  Matth.  cap. 
vers,  tg. 


CiRCA  primum,  an  thesaurus  aliquis  sit  necessarius  ad 
efficaciam  indulgentiarum,  sciendum  est  quod  ex  du- 
plici  capite  dubitatio  haec  oritur.  Vel  ex  eo  quod  creditur 
Papam  posse  facere  effectum  indulgentiae  auctoritative, 
sicut  potest  absolvere  ab  excommunicatione :  sic  quod  ita 
potest  absolvere  a  debito  poenarum  temporalium  quas 
poenitentes  pro  suis  debent  peccatis,  sicut  potest  absolvere 
*  Cf-  ""^-  ^"i-   a  vinculis  suspensionis ,  interdicti ,  et  huiusmodi  *, 

Vel  ex  eo  quod  creditur  effi;ctum  indulgentiarura  non 
esse  aliud  quam  solutionem  ecclesiastici  vinculi,  quo  poe- 
nitens  alligatus  est  ad  iniunctas  poenitentias  *. 

Ex  utraque  siquidem  opinione  sequitur  nullo  opus  esse 
thesauro  ad  efficaciam  indulgentiarum,  ut  manifeste  patet. 

II.  Prima  autem  opinio  est  Francisci  Maironis,  in 
Quarto,  dist.  xix  *.  Et  fundatur  super  verbo  Christi,  Quod- 
cumque  solveris  super  terram  *,  etc.  Hinc  enim  vuh  Papam 
veluti  principem  Ghristianae  Reipublicae  constitutum,  et 
postea,  ex  regulari  potestate  principum  qua  quilibet  prin- 
ceps  habens  plenariam  potestatem  potest  remittere  debita 
peccatoribus  in  sua  politia,  infert  Papam  posse  remittere 
dehita  poenarum  temporalium  quas  poenitens  tenetur  Ln 
hac  vita  vel  in  purgatorio  exsolvere. 

Firmaturque  hoc,  inducendo  quod  sacerdos  absolvendo 
transfert  poenam  aeternam  in  temporalem :  ac  per  hoc,  de 
foro  inferni  in  forum  temporale,  etc. 

III,  Sed  hic  dicendi  modus  tripHciter  errat,  Primo,  in 
hoc  quod  non  distinguit  inter  forum  poenitentiale,  et  fo- 
rum  extrinsecae  iurisdictionis  ecclesiasticae.  Papa  enim, 
licet  sit  quasi  princeps  in  foro  ecclesiasticae  iurisdictionis 
exterioris  (cuius  signum  est  quod  est  solutus  ecclesiasticis 
poenis  et  legibus  ut  princeps),  in  foro  tamen  poenitentiaH 
est  subditus :  unde  et  potest  et  solvi  et  ligari  a  sacerdote  in 
foro  poenitentiali,  et  potest  et  debet  sibi  negari  absolutio, 
sicut  et  reUquis  ficte  accedentibus  ad  sacramentum  poe- 
nitentiae.  Poena  autem  temporaHs  pro  peccatis  actualibus 
post  contritionem  et  confessionem  debita  non  spectat  ad 
extrinsecum  forum,  sed  ad  forum  poenitentiale.  Quod 
etiam  ex  eo  patet  quod  est  eiusdem  rationis  cum  suis  aHis 
partibus ,  quae  remissae  sunt  ex  virtute  clavium  vel  per 
satisfactionem  poenitentialem,  Unde  quoad  hoc  non  habet 
Papa  a  Ghristo  potestatem  tanquam  princeps,  sed  tanquam 
minister, 

Secundo  errat  in  hoc  quod  non  discernit  inter  causas 
debitorum.  Nam  si  princeps  non  posset  remittere  causam 
debiti,  nec  ipsum  debitum  remittere  posset.  Unde,  cum 
Papa  non  possit  remittere  causam  debiti,  quoniam  causa 
debiti  est  peccatum,  Papa  autem  non  potest  etiam  veniale 
remittere  peccatum;  non  igitur  ad  potestatem  principatus 
eius  spectat  remittere  poenam  ex  peccato  debitam. 

Tertio  errat  non  discernens  modum  potentiae.  AHud 
est  enim  Papam  posse  remittere  huiusmodi  poenas :  aliud 
est  Papam   posse  tali  modo  remittere  huiusmodi  poenas. 


Dato  enim  quod  Papa  possit,  sicut  rei  veritas  est  quod 
potest,  ex  illo  Christi  verbo ,  Quodcumque  solveris  etc. ; 
non  tamen  sequitur,  Potest  hoc  tali  niodo,  puta  solo  iussu ; 
stat  enim  quod  potest  hoc  aHo  modo,  puta  per  ecclesia- 
stici  thesauri  dispensationem.  Et  hoc  patet  in  simili.  Nam, 
sicut  Ghristus  dixit  Petro ,  Quodcumque  solveris  etc,  ita 
dixit  discipulis  *,  Quorum  remiseritis  peccata  etc.  Et  sicut 
non  valet,  Discipuli  seu  sacerdotes  possunt  remittere  pec- 
cata,  Ergo  possunt  solo  iussu  seu  auctoritate ,  sed  stat 
quod  possunt  alio  modo,  scilicet  ministrando  sacramentum 
poenitentiae ;  ita  non  valet,  Papa  potest  quodcumque  sol- 
vere  super  terram,  Ergo  solo  iussu  seu  auctoritate  hoc 
potest :  stat  enim  quod  hoc  possit  diversimode ;  quoad 
exteriora  quidem,  solo  iussu ;  quoad  intima  vero,  peccata 
sciHcet  et  eorum  poenas  apud  Deum,  mediante  sacramento 
quoad  peccata,  mediante  vero  dispensatione  thesauri  quoad 
dictas  poenas.  -  Nec  sacerdos  aliter  quam  per  sacramentum 
transfert  poenam  aeternam  in  temporalem. 

IV.  Secunda  autem  opinio  *,  verborum  sonum  habens 
pro  se,  pro  quanto  indulgentiae  sonant  pro  iniunctis  poe- 
nitentiis,  fundatur  super  hoc,  quod  poena  debita  a  poeni- 
tente  apud  divinam  iustitiam  est  reservata  superiori  tribu- 
nali,  scilicet  ipsius  divinae  iustitiae:  ac  per  hoc,  non  potest 
ab  inferiori,  quaHs  est  Papa,  remitti,  nisi  Papa  posset  supra 
ius  divinum;  quod  constat  esse  falsum. 

V.  Et  haec  opinio  tripliciter  errat.  Primo,  diminutissime 
exponendo  remissionem  iniunctarum  poenitentiarum,  dum 
exponit  pro  remissione  solius  vinculi:  cum  etiam  ipsa  verba 
sonent  remissionem  ipsarum  iniunctarum  poenitentiarum, 
et  non  solius  vincuH  iniunctionis.  Non  enim  dicitur  quod 
relaxamus  iniunctionem,  sed  quod  relaxamus  iniunctas  poe- 
nitentias. 

Secundo,  quod  impietatera  tribuit  Ecclesiae.  Nam,  si 
indulgentia  liberaret  a  sola  iniunctione  poenitentiae,  impie 
ageret  Ecclesia  dando  indulgentias :  quoniam,  absolvendo 
a  vinculo  iniunctionis,  transmitteret  poenitentes  ad  poenas 
purgatorii,  a  quibus  liberati  fuissent  exequendo  iniunctas 
poenitentias.  Unde  magna  impietas  esset  dicere  se  facere 
gratiam  dando   indulgentiam. 

Tertio  errat  in  hoc  quod  non  discemit  inter  posse  re- 
mittere  ministerialiter ,  et  posse  remittere  auctoritative. 
Licet  enim  Deo  debita  solus  Deus  auctoritative  remittere 
possit,  horao  taraen  minister  Dei,  divina  auctoritate  sibi 
concessa,  potest  Deo  debita  remittere  rainisterialiter :  nec 
solura  debita  poenarura ,  sed  etiam  debita  culparum ,  ut 
patet  in  sacraraento  poenitentiae.  Nec  hoc  est  posse  su- 
pra  ius  divinura:  sed  est  ministerialiter  fungi  auctoritate 
divina. 

VI.  His  igitur  exclusis  opinionibus,  quia  ex  fine  ne- 
cessitas  medii  sumitur,  finis  autem  et  effectus  in  huius- 
modi  coincidunt,  sanitas  enim  est  finis  et  effectus  medi- 
cinae ;  ideo  stabiliendus  est  effectus  indulgentiarum  ex  his 
quae  certa  sunt,  Et  quoniam  certum  est,  omni  hoc  atte- 
stante  ecclesia,  indulgentias  succedere  loco  iniunctarura 
poenitentiarura,  consequens  est  quod  idem  est  effectus  in- 
dulgentiae  qui  erat  futurus  effectus  iniunctae  satisfactionis 
poenitentiaHs,  Gonstat  autem  quod  per  iniunctam  satisfa- 
ctionera  poenitentialera  digne  executara  solvitur  poena 
teraporalis  pro  actuaH  peccato  debita  apud  divinara  iusti- 
tiam :  hoc  enim  universalis  credit  Ecclesia,  Igitur  per  in- 
dulgentiam  loco  satisfactionis  succedentem,  si  veraciter  ac 
digne  acquisita  fuerit,  solvetur  quoque  tantum  de  poena 
temporali  pro  actuali  peccato  debita  apud  divinara  iusti- 


*  loan.  cap.  xx, 
vers,  23. 


Num.  I. 


36o 


CARDINALIS  CAIETANI 


•LeoX.inBuIla, 
Exsurge  Domi- 
ne^  an.  1520 ;  et 
in  decretiili  ad 
Card.  Caietan.  in 
Germania  lega- 
tum  (vidc  Part. 
111,  qu.  XLViii , 
art.  5,  Comment. 
nuni.  iir|. 


*    Psalm.    XXIV , 
vers.  10. 


tiam,  quantum  apud  eandem  aequivalet  indulgentia  acqui- 
sita.  Et  haec  ratio  non  eget  ampliori  confirmatione,  cum 
iam  determinatum  sit  per  Ecclesiam  Romanam  *  id  quod 
communis  doctorum  opinio  sentiebat,  scilicet  eftectum  in- 
dulgentiarum  esse  remissionem  poenae  temporalis  pro  pec- 
cato  actuali  debitae  apud  divinam  iustitiam.  Sed  hinc  su- 
menda  est  necessitas  quaesiti  thesauri. 

Unde  considerandum  est  quod  remissio  peccatorum,  ut 
tota  clamat  Scriptura,  eftectus  est  passionis  Christi:  ita 
quod  cuicumque  remittitur  peccatum,  sive  quoad  culpam 
sive  quoad  poenam,  ex  virtute  passionis  Christi  remittitur. 
Credimus  autem  in  huiusmodi  remissione,  sicut  et  in  uni- 
versis  viis  Domini,  non  solum  misericordiam,  sed  etiam 
iustitiam  inveniri  * :  misericordiam  quidem  in  hoc  quod 
miseriam  peccatoris  computat  Christus  quasi  suam;  iusti- 
tiam  vero  in  hoc  quod  meritum  ac  passio  Christi  com- 
municatur  peccatori  quasi  peccator  ipse  pateretur,  ut  sic 
peccator  debitum  Deo  solvat  de  suo ,  non  per  seipsum , 
sed  per  Christi  communionem  acquisito ;  ut  patet  in  ba- 
ptismo,  in  quo  propterea  fit  plenaria  peccatorum  remissio 


quia  plenissime  commoritur  et  consepelitur  Christo  bapti- 
zatus  *. 

Ex  quibus  formatur  talis  ratio.  Ad  remissionem  pecca- 
torum,  sive  quoad  culpam  sive  quoad  poenam,  per  sacra- 
menta  habendam,  exigitur  thesaurus  aliquis,  puta  meritorum 
passionis  Christi  remanentium  in  divina  acceptatione.  Ergo 
a  fortiori  ad  remissionem  peccatorum  quoad  poenam  tan- 
tum  per  indulgentiam,  exigitur  aliquis  similis  thesaurus.  - 
Antecedens  patet  discurrendo  per  sacramenta  et  Ecclesiae 
doctrinam ,  quam  diximus.  -  Consequens  vero  ex  se  est 
satis  evidens:  quoniam  omnis  ratio  exposcit  quod  divina 
providentia,  si  subiicientibus  se  sacramentis  ordinavit  non 
remitti  poenam  peccatorum  nisi  computando  poenam  Christi 
pro  his  quibus  remittitur,  multo  magis  ordinavit  non  re- 
mitti  poenas  peccatorum  per  indulgentias  nisi  computando 
alienas  poenas  pro  acquirentibus  indulgentias;  quandoqui- 
dem  submittere  se  indulgentiis  multo  minus  est  quam  sub- 
mittere  se  sacramentis.  Est  igitur  ad  ef&caciam  indulgen- 
tiarum  thesaurus  aUquis  necessarius,  non  minus  quam  ad 
efficaciam  sacramentorum. 


*  Ad  Rom.  cap. 
VI,  vers.  3  sqq. ; 
ad  Coloss.  cap. 
II,  vers.  12. 


QUAESITUM  SECUNDUM 

EX  QUIBUS  CONSTET  THESAURUS  UNDE  FIUNT  INDULGENTIAE 


•  Cf.    quaesitum 
I,  inlrod. 


•  Quaesit.  prae- 
ced.,  num.  vi. 


CiRCA  secundum  quaesitum  *,  ex  quibus  constet  thesaurus 
unde  fiunt  indulgentiae,  ratio  dubitandi  est,  quoniam 
interdum  merita,  interdum  passiones,  interdum  satisfactio- 
nes  dicuntur  esse  ea  quae  sunt  in  hoc  thesauro  reposita. 

Veritas  autem,  ut  patebit,  formahter  explicatur  per  sa- 
tisfactiones  superfluas. 

II.  Ad  cuius  evidentiam,  non  aliunde  quam  ex  funda- 
mento  prius  posito  procedendum  est,  ex  hoc  scilicet  quod 
indulgentiae  succedunt  loco  poenitentialium  satisfactio- 
num  *.  Hoc  enim  dictum  oportet  cum  grano  salis  sumere. 
In  poenitentiali  siquidem  satisfactione  digne  executa.  puta 
ieiunio,  considerandum  est  quadruplex  officium:  habet 
enim  huiusmodi  opus  quatuor  officia,  scilicet  bonificandi, 
medendi,  merendi  et  satisfaciendi.  Nam  ex  eo  quod  est 
opus  bonum ,  bonificat  operantem ,  et  disponit  illum  ad 
alia  bona  opera;  ex  eo  vero  quod  est  tale  opus,  puta  ieiu- 
nium,  medicinam  praebet  contra  carnis  concupiscentiam, 
sicut  eleemosyna  contra  avaritiam,  etc. ;  ex  eo  autem  quod 
a  caritate  procedit,  meritorium  est  vitae  aeternae;  et  ex 
eo  demum  quod  poenale  est,  satisfactorium  est  pro  poena 
temporali  pro  peccato  debita;  solvitur  enim  poena,  absque 
omni  contradictione,  per  opus  poenale  ut  sic.  Indulgentia 
autem  non  succedit  loco  satisfactionis  poenitentialis  nisi 
quoad  ultimum  officium,  quod  est  satisfacere :  nam  ex  vi 
indulgentiae  non  fit  homo  bonus,  nec  medicatur,  nec  me- 
retur,  sed  solummodo  solvit  poenam  quam  per  poeniten- 
tiam  solvisset.  Et  propterea  doctores  consulunt  assequen- 
tibus  indulgentias  adimplere  nihilominus  suas  poenitentias : 
et  meritum  longe  melius  esse  praedicant  quam  indulgen- 
tiam.  Nec  propter  hoc  tamen  vilipendendae  sunt  indul- 
gentiae:  quoniam  salutares  sunt  tollendo  poenam  quae 
impediret  ingressum  coelestis  patriae. 

Notanter  autem  dixi,  ex  vi  indulgentiae.  Quoniam,  si 
indulgentiae  mixtum  cointelligatur  opus  sanctum  quo  ac- 
quiritur  indulgentia,  puta  eleemosyna  aut  aliquid  huius- 
modi ,  sic  mixta  intellecta  indulgentia  melior  esse  potest 
quam  satisfactio  poenitentialis :  nam  nullum  officiorum 
inventorum  in  satisfactione  poenitentiali  sibi  deficit.  Est 
enim  digne   data  eleemosyna   pro  acquirenda  indulgentia 


reddens  bonum ,  et  disponens  ad  bona  opera  dantem  il- 
lam;  et  praebet  medicinam  contra  cupiditatem  pecuniae; 
et  est  meritoria  vitae  aetemae ;  et  est  satisfactoria  ex  pro- 
pria  poenalitate.  Et  ultra  haec,  supervenit  sibi  solutio  poe- 
nae,  seu  satisfactio,  per  indulgentiam. 

III.  Ex  hoc  igitur  quod  indulgentia  pura  succedit  satis- 
factioni  poenitentiali  solummodo  quoad  vim  satisfactivam, 
manifeste  sequitur  quod  thesaurus  indulgentiarum  thesau- 
rus  est  satisfactionum.  Quae  quia  per  opera  poenalia  et 
meritoria  fiunt,  ideo  idem  dicitur  thesaurus  passionum  et 
meritorum   quatenus  satisfactoria  sunt. 

Rationabile  autem,  ultra  dicta  in  praecedenti  articulo  *, 
monstratur  esse  debere  esse  thesaurum  hunc  thesaurum 
satisfactionum ,  seu  meritorum  quatenus  satisfactoria ,  ex 
eo  quod  unus  pro  alio  et  in  temporalibus  et  in  spiritua- 
libus  satisfacere  potest ;  non  medicatur  autem,  nec  fit  bo- 
nus,  nec  meretur  unus  pro  alio.  Sunt  igitur  ea  quae  sunt 
reposita  in  hoc  thesauro  satisfactiones. 

IV.  Quod  autem  non  quaecumque  satisfactiones ,  sed 
solae  superfluae  in  eodem  reconditae  sint,  ex  eo  patet 
quod  satisfactiones  illae  quibus  satisfacientes  indiguerunt 
pro  seipsis,  iam  cesserunt  in  solutionem  poenarum  debi- 
tarum  pro  propriis  peccatis  :  et  propterea  non  possunt  pro 
aliis  solvere.  Et  simile  est  iudicium  de  satisfactionibus  quae 
pro  quibusdam  determinate  oblatae  sunt:  sunt  enim  et 
ipsae  sortitae  suum  effectum.  Quia  igitur  oportet  satisfa- 
ctiones  in  thesauro  repositas  pro  alienis  poenis  solvendis 
offerri  posse,  oportet  huiusmodi  satisfactiones  esse  super- 
fluas,  ita  quod  nec  pro  his  qui  illas  egerunt,  nec  pro  aliis, 
hactenus  satisfecerint :  hoc  enim  est  merita  seu  opera  esse 
superflua  quoad  officium  satisfaciendi. 

V.  Obiectiones  autem  quae  ingerere  videntur  plus  re- 
quiri  ad  recondita  in  hoc  thesauro,  puta  quod  non  solum 
sint  satisfactiones  superfluae  sed  etiam  non  plene  remu- 
neratae,  in  sequenti  articulo  monstrabuntur  vanae.  Et  ideo 
concludendum  est  thesaurum  indulgentiarum  esse  thesau- 
rum  superfluarum  satisfactionum,  seu  meritorum  quatenus 
supereifluunt  quoad  officium  satisfaciendi  pro  poena  actua- 
libus  peccatis  debita. 


•Quaesit.praec, 
num.  VI. 


QUAESTIONES  DE  THESAURO  INDULGENTIARUM 


36 1 


QUAESITUM  TERTIUM 

QUORUM  SINT  SATISFACTIONES  EX  QUIBUS  CONSTAT  THESAURUS  UNDE  FIUNT  INDULGENTIAE 


*Cf.  quiesitumi, 
inlrod. 


•  Qu.  II. 


'AdPhilipp.csip. 
II,  vers.  7  sqq. 


*  Qu-  3- 


*  Ad  Rom.  c«p. 
VIII,  vcrs.  i8. 


*  Ad  Cotoss.  cap. 
I,  vers.  34. 


•  Part.   III ,  qu. 

XLIX. 


•  Num.  seq. 


Ct".  quaesitum 


Ntim,  V. 


CiRCA  tertium  de  thesauro  quaesitum  *,  scilicet,  quorum 
sint  huiusmodi  superfluae  satisfactiones,  dubitandi  ratio 
est,  quia  dicitur  quod  sunt  Ghristi  et  sanctorum :  multis  ta- 
men  doctoribus  adversantibus,  dum  quidam  nec  in  Ghristo 
nec  in  sanctis  superfluas  concedunt  satisfactiones ;  quidam 
autem,  etsi  in  Christo  concedunt,  de  sanctis  tamen  dubitant. 

Franciscus  igitur  Maironis,  in  Quarto,  dist.  xix  *,  negans 
omni  ex  parte  hunc  thesaurum,  dicit  nulla  esse  Ghristi 
superflua  merita :  quoniam  omnia  sunt  plene  sibi  remu- 
nerata,  iuxta  illud  *:  Exinanivit  semetipsum ,  factus  obe- 
diens  iisque  ad  tnortem :  propter  quod  et  Deus  exaltavit 
illum,  et  dedit  ei  nomen,  etc. 

Durandus  vero ,  in  Quarto,  dist.  xx  *,  Ghristi  quidem 
superflua  merita  in  thesauro  hoc  affirmat :  de  sanctorum 
vero  superfluis  meritis  dubitat,  duplici  ratione.  Prima,  com- 
muni  sibi  et  Francisco :  quia  merita  sanctorum  sunt  ple- 
nissime  remunerata ;  immo  ultra  condignum,  quoniam  non 
sunt  condignae  passiones  huius  temporis  ad  futuram  glo- 
riam  *.  -  Secundo,  quia  ad  hoc  quod  satisfactio  unius  va- 
leat  pro  alio,  exigitur  intentio  dirigens  et  applicans  satisfa- 
ctionem  illam  ad  alium.  De  nullo  autem  sanctorum  au- 
thentice  constat  quod  habuerit  intentionem  satisfaciendi 
pro  nobis.  Non  igitur  sanctorum  sunt  merita  satisfactoria, 
ex  quorum  thesauro  fiunt  indulgentiae. 

II.  Sed  horum  opinio,  tam  in  rationibus  quam  in  con- 
clusione,  falsa  et  irrationabilis  invenitur.  Et  a  Christo  in- 
choando,  falsissimum  est  Christi  merita  esse  remunerata : 
cum  Christus  meruerit  nobis,  et  continue  remuneretur  in 
membris  suis;  ut  patet  in  baptizatis,  qui  non  proprio,  sed 
Ghristi  merito  ad  caelestem  perveniunt  patriam. 

A  ratione  quoque  hoc  alienum  est.  Quoniam  Ghristus 
est  caput  mystici  corporis,  quod  est  Ecclesia  *.  Ac  per 
hoc,  gratia  eius  est  gratia  capitalis.  Et  proinde  meritum 
eius  ita  se  habet  ad  membra  eius  sicut  meritum  privati 
hominis  se  habet  ad  corpus  suum.  Et  propterea,  sicut 
quilibet  homo  meretur  non  solum  animae,  sed  etiam  cor- 
pori  suo  ;  ita  Christus  non  solum  sibi ,  sed  aliis  meruit. 
Immo  maius  quid  meruit  nobis  quam  sibi:  quia  nobis 
meruit  beatitudinem,  quam  sibi  ipsi  non  meruit,  sed  sine 
merito  a  principio  conceptionis  suae  habuit. 

Auctoritas  autem  ApostoH  non  dicit  merita  Ghristi  fuisse 
plene  remunerata  in  seipso,  sed  duo  illius  praemia  narrat, 
scilicet  exaltationem  ipsius  et  excellentiam  sui  nominis : 
meruit  enim  praeter  haec  multa  alia  Christus,  ut  patet  ex 
supra  *  didtis  a  divo  Thoma. 

III.  De  sanctorum  autem  remuneratione  duo  dicenda 
sunt:  primum,  non  curando  de  proprietate  vocabuli,  sed 
communicando  in  vocabulis  cum  arguentibus ;  deinde  pro- 
prie  loquendo  de  remuneratione  *.  Loquendo  siquidem  de 
remuneratione  communiter,  sive  sit  proprie  remuneratio 
sive  non,  distinguendum  est  quod  merita  sanctorum  quoad 
aliquid  sunt  totaliter  remunerabilia  in  ipsis  sanctis :  quoad 
aliquid  vero  non  sunt  totaliter  remunerabilia  in  ipsis  san- 
ctis,  et  quoad  hoc  superfluunt  ipsis  sanctis,  et  ponuntur 
in  thesauro ,  remanentia  in  divina  acceptatione,  remune- 
randa  in  aliis.  Merita  siquidem  sanctorum,  licet  secundum 
reliqua  of&cia  sua  *  possint  remunerari  in  ipsis  sanctis,  se- 
cundum  tamen  hoc  officium  quod  est  satisfacere  pro 
poena  temporali  peccatis  actualibus  debita,  remunerari  non 
possunt  in  ipso  sancto  si  non  est  debitor  alicuius  tempo- 
ralis  poenae  pro  suo  peccato  actuali :  ex  hoc  enim  ipso 
quod  sanctus  ponitur  non  debitor  talis  poenae,  necessario 
sequitur  quod  non  sit  capax  talis  remunerationis,  scilicet 
quod  satisfactio  sua  valeat  sibi  ad  solutionem  poenae  pro 
se.  Si  supponamus  ergo,  quod  postea  *  probabitur,  sanctos 
plus  satisfecisse  quam  pro  propriis  peccatis  erant  debito- 
res,  oportet  consequenter  dicere  quod  satisfactiones  suae, 
inquantum  excedunt  sua  debita,  non  sunt  remuneratae  in 

SuMMAE  Thkoi,.  D.  Thomak  T.  IX. 


ipsis  sanctis,  quia  ipsi  non  indigebant  solutione  poenarum, 
quae  est,  seu  dicitur,  remuneratio  satisfactionis,  abusive, 
ut  dictum  est,  de  remuneratione  loquendo. 

IV.  At  si  proprie  loquendum  est  de  remuneratione,  di- 
cendum  est  quod  merita  sanctorum  omnia  sunt  plenissime 
remunerata  sibi,  ita  quod  etiam  ipsae  eis  superfluae  satis- 
factiones  sunt  plenissime  remuneratae,  vel  remunerandae, 
in  ipsis  sanctis :  quoniam  quidquid  inde  meruerunt,  totum 
eorum  erit,  sive  sit  praemium  essentiale  sive  accidentale. 
Sed  plenissima  remuneratio  non  minuit  vim  satisfactivam 
pro  aliis :  quoniam  solvere  pro  se  vel  alio  non  est  meri- 
tum  aut  merces  aut  remuneratio  quaecumque.  Actus  enim 
satisfaciendi  qui  a  sanctis  processit,  pro  quanto  fuit  me- 
reri,  remuneratus  est  vita  aeterna,  etc.  Et  rursus  pro  quan- 
to  fuit  tale  opus  poenale  sibi ,  remuneratus  est  gaudio 
accidentali:  gaudebit  enim  de  hoc  quod  plus  passus  est 
quam  peccata  sua  demeruerint;  unde  et  aureola  datur 
quibusdam  generibus  operum  ex  ipsa  executione.  Sed  pro- 
pter  huiusmodi,  et  quascumque  alias  remunerationes,  non 
perdit  actus  ille  officium  suum  quod  est  solvere  pro  poena 
temporali  actuaHs  peccati  proprii  vel  alieni:  immo,  cum 
continget  superfluam  satisfactionem  Laurentii  solvere  pro 
poena  debita  loanni  poenitenti ,  gaudium  quoddam  acci- 
dentale  Laurentius  in  coelo  habebit  de  hoc  quod  satisfa- 
ctio  sua  solvit  pro  loanne. 

Intervenit  igitur  in  huiusmodi  ratione  super  plena  re- 
muneratione  meritorum  fundata,  error  in  hoc  quod  satis- 
facere,  seu  solvere  poenam  temporalem  pro  actuali  pec- 
cato  debitam,  inter  remunerationes  seu  remunerabiHa  com- 
putatur :  cum  longe  sit  a  genere  tam  meriti  quam  mer- 
cedis.  Ut  etiam  attestantur  doctores  tenentes  huiusmodi 
residuas  poenas,  si  contingat  inveniri  in  damnatis ,  posse 
solvi  in  inferno:  ubi  constat  non  inveniri  meritum  aut 
mercedem.  Attestatur  etiam  et  communis  doctrina  tenens 
in  purgatorio  solvi  huiusmodi  poenas :  et  tamen  in  huius- 
modi  solutione  non  mereri  neque  remunerari. 

Quia  ergo  plenissima  remuneratio ,  quantumcumque 
ultra  condignum,  non  tolHt  a  meritis  sanctorum  superfluens 
officium  satisfaciendi  pro  poena  temporali  actuaHum  pec- 
catorum,  si  constat  sanctorum  merita  plus  esse  satisfacto- 
ria  quam  ipsi  essent  debitores,  nihil  obstabit  ratio  de  plena 
remuneratione. 

V.  Quod  autem  sancti  plus  satisfecerint  quam  demerue- 
rint,  testatur  lob,  vi  cap.  *,  dicens :  Utinam  appenderentur 
peccata  mea,  quibus  iram  merui,  et  calamitas  quam  patior, 
in  statera  :  quasi  arena  maris  haec  gravior  appareret. 
Ubi  clare  liquet  lob  plus  passum  fuisse  quam  pro  pec- 
catis  suis  debuerit  pati.  In  superabundantia  autem  passio- 
num  consistit  superabundantia  satisfactionum :  ut  patet  ex 
ante  *  dictis.  Simile  autem  esse  de  multis  aliis  iudicium, 
nemo  dubitat. 

De  intentione  vero  sanctorum,  quod  scilicet  fuerit  pati 
pro  nobis,  testatur  Apostolus,  ad  Coloss.  i  *,  dicens :  Ad- 
impleo  ea  quae  desunt  passionum  Christi  in  carne  mea 
pro  corpore  eius,  quod  est  Ecclesia.  Ubi  manifeste  patet 
divinam  providentiam  disposuisse  passiones  aliquas  in  carne 
sanctorum  spectare  ad  complementum  passionum  Christi 
pro  corpore  eius,  quod  est  Ecclesia;  et  hanc  divinam  or- 
dinationem  sanctos  adimplere  suis  passionibus  superabun- 
dantibus. 

VI.  Ex  quibus  omnibus  patet  argumenta  supra  dicto- 
rum  doctorum  falsa  esse  *. 

De  conclusione  autem  non  est  amplius  dubitandum : 
quoniam  iam  per  Romanam  Ecclesiam  determinatum  est 
indulgentias  fieri  ex  thesauro  superabundantium  meritorum 
seu  passionum  Christi  et  sanctorum  *. 

Quae  etiam  conclusio,  quoad  superabundantiam  passio-  ad  Card.  Caict. 
num  Ghristi  pro  nobis,  fundamentum  habet  in  Scriptura   ced.,  nu 

46 


Vers.  2,  3. 


Num.  IV. 


Vers,  cit. 


Cf,  num. 


•  Leo  X,  in  Bulla 
Exsurge  Domi- 
n<?,  etin  decretali 


prae- 


362 


CARDINALIS  CAIETANI 


•  Vers.  2.  j  Joan.  n  * :  Ipse  est  propitiatio  pro  peccatis  nostris  :  non 

pro  nostris  autem  tantutn,  sed  totius  mundi.  Ex  qua  au- 
ctoritate  patet  passionem  Christi  sufficienter  satisfacere  pro 
toto  mundo :  ac  per  hoc,  cum  executive  pro  paucis  tan- 
tum  satisfaciat,  infinitum  thesaurum  satisfactionum  Christi 
superesse  in  sacramentis,  quibus  eadem  Christi  passio  sa- 
tisfacit.  Dp  sanctorum  autem  superabundantibus  meritis 
quoad  ofhcium  satisfaciendi  pro  nobis,  fundamentum  est  in 

*  Num.  praeced.  Scriptura  in  locis  allegatis  *  ex  lob  et  Apostolo.  Unde  appa- 

ret  quam  rationabihter  Ecclesia  Romana  determinaverit. 
VII.  Et  si  quaeratur  :  Ad  quid  utilis  erit  tanta  superabun- 
dantia  satisfactionum  Christi  et  sanctorum  quanta  secun- 
dum  praedicta  supererit  post  universale  iudicium,  quando 
nuUi  amplius  proderit,  dum  pro  nullo  amplius  solvere 
poterit  poenam  pro  peccato  debitam?  -  dicendum  est 
quod  hoc  ipsum  quod  est  merita  Christi  et  sanctorum,  ut 
satisfactoria,  tam  excellenter  superare  omnes  quae  solven- 
dae  fuerant  poenas,  non  est  vanum,  sed  ad  gloriam  Christi 
et  sanctorum,  et  ad  commendandam  libertatem  salvationis 


electorum.  Haec  enim  superabundantia  meritorum  attesta- 
tur  quod  non  ex  insufficientia  satisfactionum  Christi  et 
sanctorum  damnati  sunt  reprobi,  quasi  solis  electis  illa 
suffecissent:  sed  ex  propria  iniquitate  damnati  sunt  reprobi, 
pro  quibus  suf&ciens  remanet  satisfactio,  si  divina  miseri- 
cordia  ad  illos  eam  applicare  vellet. 

VIII.  Si  autem  quaeritur :  Ad  quid  superabundans  satis- 
factio  sanctorum  ponitur,  cum  Christi  satisfactio  sufficien- 
tissima  sit  pro  toto  mundo?  -  respondendum  est  hoc  pro- 
pterea  esse  ut  Chisti  membra  simillima  essent  capiti.  Vi- 
demus  enim  divinam  providentiam  disposuisse  quod  Christi 
membra ,  praesertim  praecipua ,  sibi  assimilarentur  quan- 
tum  fas  est.  Unde,  sicut  sunt  sancti  quidam  aliorum  cu- 
ratores,  quidam  aliorum  doctores,  quidam  qui  pro  aliis 
merentur  (de  congruo  tamen),  quidam  qui  pro  aliis  im- 
petrant;  ita  quidam  sunt  alienarum  poenarum  satisfacto- 
res,  ita  ut  assimilentur  Christo  etiam  in  hoc  quod  pro 
aliis  passus  est,  dum  et  ipsi,  qui  patiuntur  plus  quam 
demerentur,  pro  aliis  satisfaciunt. 


QUAESITUM  QUARTUM 

AN  THESAURUS  HIC  SUBDITUS   SIT  DISPENSATIONI  PAPAE  ALITER 
QUAM  PER  SACRAMENTORUM  COLLATIONEM 


'Cf.auaesitumi,    >^iRCA  quartum  de  thesauro  quaesitum  *,  an  scilicet  the- 

introd.  V_>saurus  hic  subditus  sit  dispensationi  Papae  aliter  quam 

per    sacramentorum    collationem,    ambiguitas    magna    est. 

Quoniam    conferre    effectum   sacramenti    sine   sacramento 

spectat  ad  claves  excellentiae,  quas  constat  non  esse  com- 

*  Part.  III,  qu.  municatas  Papae,  sed  reservatas  soli  Christo  *.    Remissio 
Cfl^num'.' Iii.'*' '   autem    poenae    temporalis    pro    actuali    peccato    debitae 

est  effectus  sacramenti:  quoniam  hoc  fit  per  baptismum, 
et  per  tertiam  partem  sacramenti  poenitentiae ,  quae  est 
satisfactio. 

II.  In  hac  quaestione  sciendum  est  totam  dif&cultatem 
consistere,  non  in  hoc,  an  thesaurus  iste  sit  dispensabilis 
per  Papam,  sed  in  hoc :  An  aliter  quam  per  sacramentorum 
collationem  possit  Papa  thesaurum  istum  communicare. 

Quoniam  nulla  auctoritate    Scripturae,  nullave  ratione 

*  Cf.  num.  V.      haberi  videtur  quod  dispensatio    talis  sit  credita    Petro  *. 

Auctoritates  siquidem  illae ,  Quodcumque  solveris  super 
•Matth.cap.  XVI,  terram  * ,  et,  Quorum  remiseritis  peccata**,  intelligun- 
"7oai?'cap.  XX,  tur  procul  dubio  secundum  subiectam  materiam :  ut  sci- 
vers.  23.  jjj,gj  g^  quae  spectant  ad  remissionem  peccatorum,  com- 

missa  sint  solvenda  et  remittenda  mediantibus  sacramentis. 
Ratio  quoque   communiter  allata ,    scilicet   quod   com- 

munia  bona  Ecclesiae  sunt  dispensabilia  per  praesidentem 

*  Cf.  nura.  VI.     Ecclesiae,  eandem  patitur  difi&cultatem  *.  Declaratur  enim 

quod  communia  Ecclesiae  bona  spectantia  ad  remissionem 
peccatorum ,  sunt  quidem  dispensabilia  per  praesidentem 
Ecclesiae,  sed  non  quomodolibet,  sed  certo  modo,  hoc  est 
per  collationem  sacramentorum. 

Ratio  demum  ducens  ad  inconveniens,  puta  quod  su- 
perfluae  satisfactiones  sanctorum  frustra  repositae  essent 
in  thesauro,  quia  illae  non  communicantur  per  sacramenta, 
sicut  satisfactiones  Christi,  nec  possunt  dispensari  sine  sa- 
cramentis,  ergo  vane  sunt  in  thesauro  Ecclesiae :  -  haec,  in- 
quam,  ratio  facile  solvitur,  dicendo  quod  sunt  in  thesauro 
Ecclesiac  ut  a  Christo  dispensentur  membris  Ecclesiae  mi- 
litantis;  et  quod  hoc  fit  quotidie,  dum  meritis  sanctorum 
petimus  remissionem  peccatorum,  et  exaudimur. 

Ita  quod,  secundum  has  difficultates,  huius  thesauri  dis- 
pensatio  aliter  quam  per  sacramentum,  reservata  videtur 
Summo  Sacerdoti  Christo,  qui  solus  novit  merita  causarum 
circa  remissionem  peccatorum. 

III.  Licet  autem  diflicilis  sit  notitia  quaestionis  huius, 
quia  tamen  universalis  Ecclesia  facto  declaravit  Ecclesiae 
praelatos  posse  huiusmodi  thesaurum  sine  sacramentis  dis- 
pensare,  dum  Episcopi  omnes  indulgentias  dant,  non  cru- 
deliter  loco  solius  vinculi  iniunctionis  transmittendo  ad 
poenas    purgatorii ,  sed  gratiose  loco  ipsarum    satisfactio- 


num  iniunctarum :  ex  hoc  enim,  ut  in  superioribus  *  ma-  *  QuaesUum  i, 

nifestatum  est,  oportet  dicti  thesauri  dispensationem  inter-  """""  "'  ^''' 

venire,  cum  non  possint  aliter  fructuose  huiusmodi  indul- 

gentiae    succedere    poenitentiis    iniunctis:  -  ideo,  absque 

haesitatione  aliqua,  etiam  si  nulla  adesset  ratio,  fatendum 

est  dicti  thesauri  dispensationem  non  solum  per  sacramenta 

quoad  merita  Christi,  sed  aliter  quam  per  sacramenta  quoad 

merita  Christi  et  sanctorum,  commissam  esse  praelatis  Ec- 

clesiae,  et  praecipue  Papae.  Et  hoc  tanto  magis  fatendum 

est,  quanto  per  Leonem  X  determinatum  est  *.  *  Locis  cit.  in 

IV.  Sufifragatur  autem  huic  veritati  ratio  tanto  accepta-   num.''vK"''^'  '' 
bilior  quanto  magis  solvit   omnes  dif&cultates   accidentes 

in  hac  re.  Est  autem  ratio  haec.  Communia  praesentis 
Ecclesiae  bona  communicabilia  aliter  quam  per  sacramenta, 
sunt  a  praesidente  Ecclesiae  dispensabilia  aliter  quam  per 
sacramenta.  Sed  merita  Christi  et  sanctorum,  ut  supera- 
bundanter  satisfactoria ,  sunt  communia  bona  praesentis 
Ecclesiae  communicabilia  aliter  quam  per  sacramenta.  Ergo 
sunt  a  praesidente  Ecclesiae  dispensabilia  aliter  quam  per 
sacramenta. 

Maior  propositio  nullam  videtur  habere  instantiam.  - 
Minor  autem  ex  supra  *  dictis  clara  est,  excepta  ultima  '  Quaesit.  prae- 
particula,  scilicet  quod  haec  bona  sint  communicabilia  ali-  " 
ter  quam  per  sacramenta.  Quae  particula  manifestatur  ex 
eo  quod  haec  eadem  bona  potuissent,  si  voluissent,  san- 
cti  communicare,  non  per  viam  sacramenti,  aliis  membris 
Ecclesiae  in  particulari :  ex  hoc  enim  quod  ipsi  potuissent 
hoc  ef&cere  aliter  quam  per  sacramenta,  sequitur  quod 
satisfactiones  istae  suapte  natura  sunt  communicabiles  aliis 
aliter  quam  per  sacramenta. 

V.  Hinc  quoque  monstratur  validam  esse  ad  proposi- 

tum  auctoritatem  illam,  Quodcumque  solveris  *.  Nam  verus  *  cf.  num.  u. 
illius  intellectus  est,  Quodcumque  solveris  eo  modo  quo 
illud  est  solubile.  Et  sic  in  omni  materia  currit,  et  ad 
propositum  efiicax  invenitur.  Est  enim  sic  practicanda: 
Quodcumque  per  sacramentum  solubile  solveris  per  sacra- 
mentum;  et  similiter,  Quodcumque  aliter  quam  per  sacra- 
mentum  solubile  solveris  etiam  aliter  quam  per  sacramen- 
tum,  etc.  Et  sic,  subsumendo  quod  poena  temporalis  pro 
actuali  peccato  debita  est  solubilis  et  per  sacramentum  et 
per  alienam  satisfactionem  sine  sacramento  applicatam,  in- 
fertur  quod  huiusmodi  poena  potest  a  Petro  solvi  non 
solum  per  sacramentum,  sed  etiam  per  alienam  satisfactio- 
nem  sine  sacramento  applicatam. 

VI.  Per  hoc  etiam  salvatur  ratio  communis  de  potestate 
praesidentis  Ecclesiae  *.  Quoniam  vera  est  respective  intel-  'Num.  ii,Ratio 
lecta :  hoc  est,  quod  bona  communicabilia  per  sacramenta  '"''*'"■ 


QUAESTIONES  DE  THESAURO  INDULGENTIARUM 


363 


Num,  I. 


solum  potest  per  sacramenta  communicare ;  bona  autem 
communicabilia  etiam  aliter  quam  per  sacramenta,  potest 
sine  sacramento  communicare. 

Illud  vero  quod  glossando  seu  respondendo  dicitur,  ea 
quae  spectant  ad  remissionem  peccatorum  commissa  csse 
praelatis  Ecclesiae  mediantibus  solummodo  sacramentis : 
verum  est  de  spectantibus  ad  remissionem  peccatorum 
simpliciter ;  non  autem  de  his  quae  spectant  ad  remissio- 
nem  peccatorum  secundum  quid.  De  quorum  numero 
est  remissio  poenae  temporalis  pro  actuali  peccato  debi- 
tae :  praesupponit  enim  peccatum  simpliciter  remissum,  et 
secundum  minimum  quid  tantum,  puta  temporalem  poe- 
nam,  remittendum. 

VII.  Et  per  hoc  patet  solutio  principalis  argumenti  *. 


Nam  sine  sacramento  conferre  sacramenti  eiTectum  sim- 
pliciter,  seu  totalem,  spectat  ad  claves  excellentiae:  con- 
ferre  autem  sine  sacramento  id  quod  partialiter  potest  esse 
effectus  sacramenti ,  potest  pertinere  ad  claves  ministerii. 
Sic  autem  est  in  proposito.  Quoniam  remissio  poenae  tem- 
poralis  pro  actuali  peccato  debitae  nullius  sacramenti  est 
simpliciter,  seu  totalis  effectus :  licet  sit  partialis  baptismi 
effectus ,  et  possit  esse  partialis  aliorum  sacramentorum 
effectus ;  et  possit  etiam  sine  sacramento  effici,  et  sine  actu 
clavium.  Quia  constat  quod  potest  vel  per  proprios  actus 
poenitentis,  vel  per  amicorum  satisfacientium  pro  eo  actus 
iieri:  ut  patet  cum  aliquis  mortificat  seipsum  ieiunando, 
peregrinando ,  etc. ,  pro  peccatis  suis,  vel  amicus  similia 
facit  ut  pro  amico  satisfaciat. 


— «o^ 


364 


CARDINALIS  CAIETANI 


QUAESTIONES  DE  CAUSA  INDULGENTIARUM 


QUAESITUM  PRIMUM 

UTRUM  NECESSARIO  REQUIRATUR  CAUSA  RATIONABILIS  INDULGENTIARUM 


CiRCA  causam  indulgentiarum  dubium  duplex  occurrit: 
primum,    an  necessario    requiratur    causa  rationabilis ; 
secundo,  an  causa  expressa  in  bulla,  ex  hoc  ipso  quod  est 

•  Quaesitum  ii.    expressa,  sit  rationabilis  *. 

•  Cf.  num.  VII.  Circa  primum,  videtur  pars  negativa  vera  *.  Quoniam  in- 

dulgentiae  indiscretae,  licet  peccet  concedens,  sunt  effica- 
ces.  Dicuntur  autem  indulgentiae  indiscretae  quae  ex  causa 
non  rationabili  procedunt. 

Praeterea,  dispensatio  ministeriorum  Dei  in  Ecclesia 
praesenti  est  valida  etiam  sine  causa  rationabili  facta.  Ergo 
dispensatio  indulgentiarum ,  etiam  sine  causa  rationabili 
facta,  debet  esse  valida.  -  Antecedens  patet  in  promotione 
indignorum.  Si  enim  indigni  aliqui  promoveantur  ad  epi- 
scopatum ,  prioratum ,  abbatiam,  etc. ,  quamvis  promotor 
pessime  dispenset  huiusmodi  ministeria,  facta  tamen  te- 
nent.  -  Consequentia  vero  probatur.  Quia,  sicut  credita 
est  Papae  dispensatio  indulgentiarum ,  ita  et  dispensatio 
'  i  ad  Cor.,  ap.  ministeriorum  Dci :  iuxta  illud  *,  Sic  nos  existimet  homo 
IV,  vers.  1.  ^^   ministros  Christi  et  dispensatores  ministeriorum  Dei. 

In  oppositum  autem  est  quod  indiscretae  indulgentiae 
enervant  satisfactionem  poenitentialem,  ut  dicitur  Extra,  de 
Poenit.  et  Remiss.,  cap.  Cum  ex  eo.  Non  enervarent  autem 
si  essent  vaUdae,  sed  supplerent,  adimplentes  in  veritate 
quod  per  satisfactionem  poenitentialem  agendum  erat. 

II.  In  hac  quaestione  aliquid  supponitur ,  et  aliquid 
quaeritur.  Supponitur  enim,  cum  doctrina  communi,  quod 
unum  requisitorum  necessario  ad  efficaciam  indulgentiae 
est  causa  rationabilis.  -  Quod  etiam  manifestatur  ex  eo 
quod,  si  daretur  indulgentia  ob  causam  profanam,  puta  pro 
eundo  ad  theatrum,  constat  quod  indulgentia  csset  nulla. 

Hoc  autem  supposito,  in  quaestionem  vertitur  an,  quem- 
admodum  ad  collationem  indulgentiae  requiritur  rationa- 
bilis  causa  ita  necessario  quod  sine  illa  indulgentia  non 
est  valida,  ita  ad  efficaciam  tantae  indulgentiae,  puta  cen- 
tum  vel  mille  annorum,  etc. ,  exigatur  simili  necessitate 
rationabilis  causa  tantae  quantitatis  indulgentiae,  ita  quod 
sine  huiusmodi  rationabili  causa  tanta  quantitas  indulgen- 
tiae  est  invalida. 

III.  Ex  communibus  autem  applicatis  ad  hoc,  non  est 
difficile  concludere  partem  affirmativam  veram,  scilicet: 
Ad  cfficaciam  tantae  indulgentiae  exigitur  rationabilis  causa 
quantitatis  indulgentiae ,  ita  quod  sine  illa  non  est  va- 
lida.  Nam  si,  ut  supponitur  et  communiter  confitemur, 
rationabilis  causa  est  sic  necessaria  ad  indulgentiam,  neces- 
sario  sequitur  quod  ad  tantam  indulgentiam  est  etiam  sic 
necessaria  rationabilis  causa  illius  quantitatis.  Et  probatur 
sequela  inductive. 

IV.  Verum,  ad  minus  communia  descendendo,  consi- 
derandum  est  quod,  licet  potestas  Papae  super  communia 
Ecclesiae  bona  tam  spirituaHa  quam  corporalia  sit  dispen- 

'J  ''^f__£°''-^  <:ap.  sativa,  iuxta  illud  Apostoli  *,  Dispensatio  mihi  credita  est; 
res  tamen  subiectae  huiusmodi  potestati  diversimode  illi 
subduntur,  et  diversimode  ab  illa  attinguntur.  Et,  quantum 
ad  propositum  spectat,  distinguenda  sunt  in  duo  genera : 
scilicet ,  validorum  ex  solo  imperio  ;  vel  non  validorum 
ex  solo  imperio. 

Sunt  enim  quaedam  in  Dei  Ecclesia  quae,  quamvis  ad 
hoc  quod  recte  fiant,  ultra  Pontificis  imperium,  exigant 
rectam  regulam  voluntatis  imperantis,  si  tamen  absque 
recta  regula  solo  Pontificis  imperio  fiant,  valida  sunt:  de 
quibus  iura  dicunt  quod  multa  fieri  prohibentur  quae 
tamen   facta   tenent.   De  quorum   numero   sunt   distribu- 


IX,  vers.  17. 


tiones  beneficiorum,  dispensationes  matrimoniorum  in  ca- 
sibus  dispensabilibus,  et  similia. 

Secundum  autem  genus,  scilicet  invaHdorum  ex  solo 
imperio,  adhuc  subdistinguitur.  Nam  quaedam  invalida  ex 
solo  imperio  attingi,  cum  hoc,  possunt  a  Pontifice  verbo 
et  opere  per  viam  facti:  quaedam  vero  sunt  invalida  ex 
solo  imperio  quae,  cum  hoc,  per  viam  facti  attingi  non 
possunt  opere,  sed  verbo  tantum.  In  primo  membro  huius 
subdivisionis  continetur  dilapidatio  bonorum  Ecclesiae.  Si 
enim  Pontifex  pro  suo  Hbito  Ecclesiae  terras,  etc,  dona- 
ret,  donatio  esset  invalida,  quoniam  ipse  non  est  dominus 
bonorum  Ecclesiae:  et  si  facto  et  bullis  poneret  eos  quibus 
donavit  in  possessionem,  non  propterea  transferret  domi- 
nium  rerum  iHarum  in  illos. 

In  secundo  autem  membro  continetur  dispensatio  vo- 
torum.  Si  enim  votum  castitatis  solo  imperio  a  Papa  dis- 
pensetur,  constat  dispensationem  esse  nullam.  Et  circa  voti 
vinculum  propterea  per  viam  facti  nullum  actum  Pontifex 
haberet  nisi  verborum  :  executio  enim  cuiuscumque  operis 
Pontificii  ex  solo  imperio  emanans  non  attingit  aliquid 
circa  voti  vinculum. 

Tribus  igitur  existentibus  generibus  rerum  subiectarum 
dispensativae  potestati  Pontificis,  facile  patere  potest  quod 
primum  genus  dupHciter  a  potestate  Pontificia  attingitur, 
scilicet  dispensatione  regulata,  et  dispensatione  non  regu- 
lata.  -  Secundum  autem  a  potestate  quidem  Pontificia 
unico  modo  attingitur,  scilicet  dispensatione,  hoc  est  ra- 
tionabili  operatione :  sed  ab  ipso  Pontifice  aliter  de  facto 
attingitur,  puta  dissipatione,  dilapidatione,  etc.  -  Tertium 
vero  sola  dispensatione ,  idest  rationabiH  operatione  (se- 
clusis  verbis,  sicut  et  in  secundo),  attingi  potest  tam  a  po- 
testate  Pontificia  quam  ab  ipso  Pontifice. 

V.  In  quo  autem  horum  generum  indulgentiae  conti- 
neantur,  facile  est  discernere.  Quod  enim  non  sint  sub 
primo  genere,  quae  scilicet  sunt  vaHda  ex  solo  imperio, 
ex  eo  patet  quod  Papa  non  potest  dare  indulgentias  hac 
sola  ratione  quia  vult :  et  si  pro  solo  libito  daret ,  in- 
dulgentia  non  esset  valida,  ut  ex  communi  doctrina  sup- 
ponimus,  et  aliqualiter  probatum  est  *.  -  Et  iterum  probatur 
ex  hoc  quod  communia  Ecclesiae  bona  temporalia  non 
potest  Pontifex  donare,  donatione  valida,  ex  hoc  solo  quia 
vult.  Non  minus  enim  pretiosa  ac  cara  Ecclesiae  sunt  bona 
communia  spiritualia  quam  temporalia:  et  propterea,  si 
illorum  donatio  ex  solo  imperio  est  invaHda,  multo  magis 
invalida  erit  horum  effusio  ex  solo  imperio.  -  Nec  solvitur 
haec  ratio  dicendo  quod  donatio  temporalium  est  cum 
damno  Ecclesiae,  donatio  vero  horum  spiritualium  est  sine 
damno  Ecclesiae.  Nam  habere  damnum  annexum,  vel 
carere  annexo  damno,  per  accidens  se  habet  ad  potestatem 
dispensativam :  ut  patet  ex  hoc  quod  etiam  in  quibusdam 
habentibus  annexum  damnum  Ecclesiae  donatio  ex  solo 
imperio  est  valida,  ut  attestatur  distributio  praelationum. 
Unde  non  penes  damnum  vel  non  damnum  attenditur  vis 
potestatis  dispensativae. 

Quia  igitur  communia  Ecclesiae  bona  ex  quibus  effi- 
caces  sunt  indulgentiae ,  non  continentur  sub  primo  ge- 
nere ;  et  a  secundo  genere  ex  hoc  distant  quod  per  viam 
facti  nullum  operis,  sed  solius  verbi  actum  Papa  habere 
potest  circa  illa,  non  enim  potest  transferre  possessorium 
de  facto  horum  bonorum,  sicut  potest  respectu  tempora- 
lium :  restat  ut  sub  tertio  genere  thesaurus  contineatur 
indulgentiarum. 


Num.  II. 


QUAESTIONES  DE  CAUSA  INDULGENTIARUM 


365 


-^' VI.  Ex  quibus  potest  formari  talis  ratio.  Thesaurus  in- 
dulgentiarum  non  potest  veraciter  attingi  a  potestate  Pon- 
tificia  nisi  actu  verae  dispensationis.  Ergo  tam  indulgentia 
quam  tanta  indulgentia,  data  sine  causa  rationabili  tantae 
indulgentiae,  est  invalida. 

Antecedens  probatum  est :  et  supponitur  secundum 
communem  doctrinam. 

Consequentia  vero,  quoad  secundam  partem,  probatur. 
Tum  quia  eiusdem  rationis  est  actus  dans  indulgentiam , 
et  dans  indulgentiam  tantam.  Ac  per  hoc,  si  solus  actus 
verae  dispensationis  potest  attingere  thesaurum  indulgen- 
tiae ,  solus  etiam  verae  dispensationis  actus  poterit  attin- 
gere  thesaurum  tantae  indulgentiae.  -  Tum  quia,  si  quan- 
titas  indulgentiae  attingitur  aUter  quam  per  veram  dispen- 
sationem ,  oportet  alium  actum  fingere ,  puta  actum  im- 
perii  seu  liberae  donationis,  respectu  talis  quantitatis.  Et 
tunc,  aut  iste  actus  attingit  thesaurum  via  facti,  aut  via 
iuris.  Non  via  facti:  quia  ad  istum  thesaurum  nullus  est 
humanus  accessus  per  viam  facti.  Nec  via  iuris :  quia  de 
iure  sola  dispensatio  credita  est  Papae. 


Sicut  sunt  ergo  invalidae  indulgentiae  quae  ex  causa 
rationabili  non  fiunt,  ita  non  est  valida  tanta  indulgentia, 
puta  mille  annorum ,  nisi  fiat  ex  causa  rationabili  tantae 
quantitatis,  scilicet  mille  annorum. 

VII.  Ad  primum  autem  in  oppositum  *  dicitur  quod  sen-  *  Num.  i. 
tentia  illa,  scilicet,  Indulgentiae  indiscretae  sunt  validae, 
verificatur  de  indiscretis  quoad  eventum,  non  autem  de 
indiscretis  quoad  causam.  Sunt  enim  indulgentiae  indiscre- 
tae  ratione  eventus,  quando  indulgentiae  alias  bene  con- 
cessae  pariunt,  propter  earum  multitudinem,  quasi  contem- 
ptum  aut  ipsarum  aut  satisfactionum  poenitentialium.  Et 
tales  sunt  validae.  —  Sed  si  sunt  indiscretae  quia  carent 
rationabili  causa,  aut  omnino  aut  quoad  tantam  quantita- 
tem,  sunt  invalidae. 

Ad  secundum  iam  patet  responsio  ex  dictis  *.  Nam  mi-  •  Num.  iv,  v. 
nisteria  sunt  in  alio  genere  dispensabilium :  et  indulgen- 
tiae  sunt  in  alio  dispensabilium  genere.  Illorum  enim  ef- 
ficacia  ex  solo  pendet  iraperio :  horum  autem  efficacia 
absque  vera  dispensatione  esse  nequit.  Et  propterea  non 
est  similis  ratio. 


QUAESITUM  SECUNDUM 

AN  EX  HOC  IPSO  QUOD  IN  BULLA  EXPRIMITUR  ALIQUID  PRO  CAUSA  INDULGENTIAE, 
SIT  RATIONABILIS  CAUSA  TANTAE  INDULGENTIAE 


^*Cf.  quaesitumi, 
'  num.  I. 


Cf.  num.  IV. 


•Cf.P^n^.qu. 
Lxxvii,  art.  2. 
*  Cf.  num.  seq. 


CiRCA  secundum  de  causa  rationabili  indulgentiarum 
quaesitum  *,  an  ex  hoc  ipso  quod  in  bulla  exprimitur 
aliquid  pro  causa  indulgentiae,  sit  rationabilis  causa  tantae 
indulgentiae,  pro  parte  affirmativa  occurrit  multiplex  argu- 
mentum  *. 

Primo,  quia  aliter  praedicatio  Ecclesiae  esset  falsa. 

Secundo ,  quia  doctrina  Romanae  Ecclesiae  periclita- 
iretur. 

Tertio,  quia  non  esset  universaliter  vera  illa  communis 
sententia :  Indulgentiae  tantum  valent  quantum  sonant. 

Quarto,  quia  aliter  deciperetur  populus  ab  Ecclesia, 
audiens  tantam  indulgentiam  pro  tali  opere,  et  exequens 
illud  ut  habeat  indulgentiam,  et  tamen  non  acquireret  il- 
lam  in  veritate. 

II.  Quaestio  haec  non  est  mota  propter  difficultatem 
quam  in  seipsa  habeat,  sed  ad  excitandos  illos  qui  sciunt 
in  universali  et  deficiunt  in  singulari  *.  Unde,  distinguendo 
de  rationabili  praesumpto  vel  vero,  duo  dicenda  sunt  *. 

Primum.  Causa  indulgentiae  expressa  in  bulla,  nisi  ma- 
nifestus  sit  error,  est  semper  rationabilis,  loquendo  de  ra- 
tionabili  praesumpto.  Nam,  sicut  sententia  a  iudice  lata,  nisi 
errorem  coMneat  manifestum,  praesumitur  iusta ;  ita  causa 
a  principe  expressa  in  dispensationibus  praesumitur  ratio- 
nabilis,  nisi,  ut  dictum  est,  error  sit  manifestus. 

III.  Secundum  est.  Causam  indulgentiae  tantae  expres- 
sam  in  bulla  non  oportet  esse  rationabilem  in  veritate.  Et 
ratio  in  promptu  est  multiplex.  Tum  quia  Papa  potest 
in  istis  errare :  cum  non  sit  haec  sententia  iudicialis  de 
his  quae  sunt  fidei.  Ubi  scito  quod,  licet  accessus  ad  in- 
dulgentias,  et  earum  susceptio,  sit  quaedam  Christianae 
fidei  professio ,  fides  tamen  Christiana  eo  modo  quo  est 
de  indulgentiis,  non  est  de  hac  vel  illa  indulgentia.  Sed, 
sicut  fides  nostra  circa  Eucharistiae  sacramentum  est  quod 
sub  hostia  rite  consecrata  continetur  corpus  Christi,  non 
autem  est  quod  ista  hostia  sit  rite  consecrata,  neque  est 
quod  sub  hac  hostia  quae  proponitur  adoranda,  continetur 
corpus  Christi,  quoniam  utrumque  eorum  potest  esse  fal- 
sum,  fidei  autem  Christianae  non  potest  subesse  falsum: 
ita  circa  indulgentias ,  non  curando  pro  nunc  quomodo 
spectent  ad  fidem,  fides  nostra  est  quod  indulgentiae  rite 
datae  sunt  validae ;  et  non  spectat  ad  fidem  an  ista  indul- 
gentia  sit  rite  data,  an  ista  causa  eius  sit  rationabilis,  an 
ista  indulgentia  sit  valida.  Et  simile  est  de  aliis  singula- 
ribus :  quoniam  haec  omnia  possunt  esse  falsa ;  et  pro- 
pterea  non  spectant  ad  fidem  nostram ,  sed  ad  humanam 
opinionem  seu  credulitatem,  quae  est  de  his  singularibus. 


et  potest  faUi.  Et  propterea  accessus  ad  indulgentias  in 
communi  quidem  est  quaedam  fidei  professio :  sed  accessus 
ad  istam  indulgentiam  procedit  ex  fide  tanquam  ex  causa 
remota,  et  humana  credulitate  huius  indulgentiae ,  huius 
causae,  et  huiusmodi,  tanquam  ex  causa  proxima.  Et  quia 
effectus  sequitur  conditionem  causae  proximae,  sicut  con- 
clusio  minorem  seu  deteriorem  praemissam,  ideo  potest 
concursus  iste  falli  absque  Christianae  fidei  detrimento. 

Tum  quia  non  solum  potest  Papa  errare  in  huiusmodi, 
sed  etiam  facile  potest  errare ,  sicut  et  in  aliis  similibus 
actibus.  Dare  siquidem  indulgentias  consistit  in  actibus  ab- 
solutionis  et  dispensationis :  absolvuntur  enim  per  eas  poe- 
nitentes  ab  iniunctis  poenitentiis,  et  dispensatur  thesaurus 
meritorum  Christi  et  sanctorum.  Sed  tam  in  actu  absolu- 
tionis  quam  in  actu  dispensationis  facile  committi  potest 
error,  etiam  ex  proposito :  ut  patet  in  dispensatione  vo- 
torum,  et  in  dispensatione  bonorum  temporalium  Eccle- 
siae  et  ministeriorum  ecclesiasticorum,  et  in  absolutionibus 
a  censuris  et  iuramentis  in  praeiudicium  aliorum,  etc.  Ergo 
in  hoc  quoque  singulari  facto  quo  dat  indulgentiam,  seu 
exprimit  talem  causam  pro  tanta  indulgentia,  errare  facile 
potest. 

Nec  est  recurrendum  ad  Spiritus  Sancti  assistentiam,  et 
propterea  pie  debere  credi  quod  non  potest  Papa  in  istis 
errare.  Nam  in  maiori  causa  permisit  Spiritus  Sanctus  Ro- 
manos  Pontifices  errare,  scilicet  in  causa  spectante  ad  sa- 
cramentum  matrimonii ,  in  qua ,  ut  habetur  Extra ,  de 
Sponsa  duorum,  in  cap.  Licet,  Alexander  III  dicit:  Quam- 
vis  aliter  a  quibusdam  praedecessoribus  nostris  sit  ali- 
quando  iudicatum.  Quod  longe  plus  est  quam  dare  indul- 
gentiam  indiscretam  ex  causa :  tum  quia  erat  causa  sacra- 
mentahs;  tum  quia  iudiciaHter  actum  est.  Indulgentiae 
autem  possunt  dari  passim  sine  consilio  et  sine  medita- 
tione,  ac  per  hoc,  sine  discretione. 

Quamvis  igitur  non  spectet  ad  subditos  discutere  et 
iudicare  de  Pontificiis  indulgentiis  aut  causarum  meritis, 
dubium  tamen  non  est  posse  etiam  per  Papam  dari  indul- 
gentias  indiscretas    et  quoad  causam    et    quoad  eventum. 

IV.  Ad  primum  ergo  in  oppositum  *  dicitur  quod  prae- 
dicatio  Ecclesiae  quoad  indulgentias  tripliciter  se  habet. 
Primo,  narrative :  prout  scilicet  narrat  contenta  in  bulla.  Et 
hic  nulla  est  falsitas :  quoniam  narratio  est  vera.  -  Secundo, 
doctrinaliter.  Et  hic  subdistinguitur.  Vel  docendo  doctri- 
nam  fidei.  Et  sic  etiam  nullum  est  periculum  falsitatis: 
quoniam,  sicut  fides  non  se  extendit  ad  istam  indulgen- 
tiam  aut  istam  causam  istius  indulgentiae,  ita  nec  doctrina 


Num. 


366 


CARDINALIS  CAIETANI 


•Quaesit.  praec, 
num.  II  sqq. 


Ecclesiae  extendit  se  ad  haec  singularia.  -  Vel  docendo 
opiniones  doctorum.  Et  sic  potest  praedicare  falsa,  si  opi- 
nio  praedicata  est  falsa.  Et  propterea,  ad  praeservandum 
praedicationem  ab  huiusmodi  falsitate,  debent  praedicatores 
aut  opinative,  aut  recitative  opiniones  praedicare. 

Ad  secundum  dicitur  quod  aHud  est  loqui  de  doctrina 
Romanae  Ecclesiae,  seu  Romani  Pontificis,  et  aliud  est 
loqui  de  operibus  eiusdem.  Docuerunt  siquidem  Romani 
Pontifices  multi  indulgentias  ex  causis  rationabilibus  dari : 
in  qua  doctrina  continetur  quod  etiam  tanta  indulgentia 
debet  procedere  ex  causa  rationabili  tantae  quantitatis,  ut 
superius  *  deductum  est.  Factum  autem  quod  in  bullis 
indulgentiarum  continetur  si  quandoque  periclitaretur,  non 
propterea  Romanae  Ecclesiae  doctrina  periclitaretur. 

Ad  tertium  dicitur  dupHciter.  Primo,  quod  illa  senten- 


tia  communis  intelligitur  negative,  hoc  est :  Non  plus  va- 
lent  quam  sonant.  Divulgata  enim  videtur  sententia  illa 
ad  excludendas  extensiones  indulgentiarum  ad  ea  quae 
sub  earum  tenore  non  continentur.  -  Secundo  dicitur 
quod  vera  est  de  indulgentiis  discretis :  non  autem  de  in- 
discretis  quoad  causam.  -  Potest  et  tertio  dici  quod  vera 
est  in  foro  exteriori,  in  quo  statur  praesumptionibus  iuris. 
Ad  quartum  dicitur  quod  populus  potest  quidem  decipi 
in  huiusmodi,  sed  non  decipitur  ab  Ecclesia :  sicut  etiam 
potest  decipi  adorando  hostiam  propositam  a  sacerdote  in 
missa.  Si  contingeret  autem  in  huiusmodi  populum  falli, 
falleretur  aut  a  propria  credulitate,  aut  ab  humanis  opinio- 
nibus,  aut  ab  indiscreto  facto  dantis  indulgentiam,  vel  ab 
omnibus  simul:  et  non  ab  Ecclesia,  ad  cuius  doctrinam 
non  spectant  haec  singularia,  sicut  nec  ad  eius  fidem. 


c>0 


QUAESTIONES  DE  SUSCIPIENTIBUS  INDULGENTIAS 


367 


9UAESTIONES  DE  SUSCIPIENTIBUS  INDULGENTIAS 

QUAESITUM  PRIMUM 

AN,  PRAETER  GRATIAM,  REQUIRATUR  EX  PARTE  SUSCIPIENTIS  INDULGENTIAS 

ALIQUA  ALIA  DISPOSITIO 


'  Quaesitum   11 


*  Cf.  num.  vm. 


CiRCA  suscipientes  indulgentias  dubium  duplex  occurrit : 
primum,  an,  praeter  gratiam,  requiratur  ex  parte  su- 
scipientis  aliqua  alia  dispositio;  secundum  est,  an,  tempore 
quo  fit  opus  pro  indulgentia,  oporteat  operantem  esse  in 
gratia  *. 

Et  in  primo  quidem  dubio,  pro  parte  negativa  est  au- 
ctoritas  doctrinae  communis  tenentis  ad  indulgentiam  suf- 
ficere  tria:  auctoritatem  in  dante,  gratiam  in  suscipiente, 
pietatem  in  causa  *. 

In  oppositum  est  quod  ad  plenariam  remissionem  poe- 
nae  per  viam  sacramenti  poenitentiae  non  sufficit  gratia 
ex  parte  suscipientis.  Ergo  nec  ad  plenariam  huiusmodi 
remissionem  per  viam  indulgentiae  sufficit  gratia  ex  parte 
suscipientis.  -  Antecedens  est  clarum:  alioquin  quilibet 
confessus  in  gratia  consequeretur  plenariam  remissionem 
poenae.  -  Consequentia  vero  probatur.  Tum  quia  sacra- 
mentum  est  potius  quam  indulgentia.  Et  distributor  the- 
sauri  per  sacramentum  est  longe  liberalior  quam  quilibet 
Pontifex :  quoniam  liberalitas  divina  in  infinitum  excedit 
liberalitatem  humanam. 

II.  In  hac  quaestione,  quia  difiicile  admittitur  opposi- 
tum  eorum  quae  consuevimus ,  censorem  desidero  intel- 
lectum  mundum  ab  opinionibus.  Videtur  siquidem  mihi 
rationabihter  dici  quod  non  sufficit  sola  gratia  ex  parte 
suscipientis  ad  veraciter  consequendam  indulgentiam  co- 
ram  Deo.  Sunt  siquidem  confessi  in  gratia  duplicis  ordinis : 
quidam  solliciti  ad  satisfaciendum  per  seipsos  pro  peccatis 
suis ;  quidam  negligentes  satisfacere  per  seipsos.  Primi 
condignas  poenitentias  vel  petunt  a  confessoribus  sibi  im- 
poni,  parati  eas  implere:  vel  sponte  illas  assumunt,  dum 
continue  student  per  sua  sancta  opera  satisfacere,  ieiunando, 
orando  ,  eleemosynas  dando,  etc,  ad  hoc.  Secundi  vero 
parvissimam  poenitentiam  aut  rogant,  aut  laeti  suscipiunt : 
et,  cum  illam  iinpleverint,  quam  sciunt  esse  minimam,  non 
curant  amplius  de  satisfaciendo ,  reputantes  sibi  sufficere 
quod  non  ibunt  ad  infernum.  Et  hi  sunt  quibus  indul- 
gentiae  non  prosunt,  iudicio  meo. 

Et  ratio-  quae  me  movet  est :  Nullus  indignus  aliena 
satisfagtione  pro  poena  sibi  debita ,  consequitur  veraciter 
fructum  indulgentiae.  Sed  quUibet  in  gratia  constitutus 
negligens  satisfacere  per  seipsum,  est  indignus  aUena  sa- 
tisfactione  pro  poena  propriis  peccatis  debita.  Ergo  nullus 
constitutus  in  gratia  negligens  satisfacere  per  seipsum, 
acquirit  fructum  indulgentiae. 

III.  Maior  propositio  inteUigentibus  terminos  est  evidens. 
Indulgentia  enim  per  satisfactionem  alienam,  hoc  est  Chri- 
sti  et  sanctorum,  parit  fructum  qui  est  remissio  poenae 
temporalis  pro  actuali  peccato  debitae :  ac  per  hoc,  si  est 
aliquis  indignus  aliena  satisfactione,  indignus  est  indulgentia. 
Indignos  autem  indulgentia  non  consequi  veraciter  fructum 
illius,  tam  verum  ac  manifestum  est  ut  probatione  non 
egeat,  apud  intelHgentes  distributionem  divinorum  dono- 
rum  in  soHs  dispositis  habere  locum  (constat  autem  indi- 
gnos  non  esse  dispositos),  et  divina  operatione  remissiones 
fieri  poenarum  per  indulgentias  humano  ministerio  rite 
concessas. 

IV.  Ad  evidentiam  autem  minoris,  praelibanda  sunt  duo. 
Primum  est  quod  satisfactio  pro  poena  temporali  actuali 
peccato  debita,  est  onus  personale :  tenetur  enim  ipse  qui 
peccavit  facere  satis.  -  Secundum  est  quod,  licet  tam  con- 
tritio  quam  confessio  sit  ita  personaHs  quod  non  possit 
per  amicum  suppleri,  satisfactio  tamen,  quia  per  e.xteriora 


bona  fit,  inter  quae  computantur  amici,  ita  est  onus  per- 
sonale  quod  capax  est  amicabiHs  adiutorii. 

Quibus  praemissis,  probatur  minor.  Primo,  sic.  Indignus 

amicabili  adiutorio   est  indignus    aHena  satisfactione.    Sed 

constitutus  in  gratia  negligens  satisfacere  per  seipsum,  in- 

dignus  est  amicabili  adiutorio.    Quoniam    amicitiae    ratio 

poscit  quod  amicorum  sit  idem  velle  et  idem  nolle  *:  et 

propterea,  si  ego  pro  meipso  nolo  satisfacere,  par  est  ut 

amicus  quoque  hoc  noHt.    Quin  potius  non  amice  pete- 

rem  ut,  me  negUgente  satisfacere,  ipse  pro  me  pateretur. 

Possentque  recte  huiusmodi  negHgentes,  quaerentesque  per 

indulgentias    satisfacere,  verbo    Domini   reprehendi:  Alli- 

\  gant  onera  gravia  et  importabilia  in  humeros  hominum, 

!  idest   amicorum ,  digito  autem  suo  nolunt  movere  ea  *.  — 

]  Nec  obstat  quod  sancti  iam  passi  sunt.    Quoniam  simiUs 

!  est  ratio    de    passionibus    praeteritis   et  futuris:    quia  illis 

j  soHs  prosunt  praeteritae  pro  quibus  patiendum  fuerat;  et 

ideo,  si  pro  huiusmodi  negligentibus  non  fuerat  ab  amicis 

patiendum,   nec  postea  quam  passi  sunt,  illis  amicorum 

prosunt  passiones. 

Secundo  probatur  eadem  minor  simiUter  ex  habitudine 
ad  communem  Ecclesiae  thesaurum.  Quia  in  qualibet  bene 
ordinata  repubUca ,  quantumcunque  rationabilis  adesset 
quandoque  causa  dispensandi  communem  thesaurum  in 
cives  gravatos  aere  aUeno ,  negligentes  tamen  solvere  in- 
digni  censerentur  adiutorio  thesauri :  ex  eo  enim  quod 
possunt  de  suo  solvere  et  non  ciirant,  indignos  se  reddunt 
taU  sublevamine.  Et  nisi  tales  pro  indignis  haberentur,  fo- 
veretur  negUgentia ,  quoniam  alii  horum  exemplo  ad  si- 
milem  negligentiam  provocarentur :  legis  autem  est  facere 
non  negligentes,  sed  virtuosos  *.  Cum  igitur  Ecclesia  sit  a 
Deo  ordinata,  aequum  non  est  ut  spiritualis  dispensatio 
thesauri  negligentes  satisfacere  pro  dignis  habeat:  hoc  enim 
vere  esset  enervare  satisfactiones  poenitentiales  *. 

V.  Non  prosunt  igitur  indulgentiae  constitutis  in  gratia 
negligentibus  satisfacere  per  seipsos,  quoniam  indigni  sunt 
indulgentia:  sed  oportet,  ultra  gratiam,  dispositos  ipsos 
esse  ut  digni  sint  aUenis  satisfactionibus.  Fiunt  autem 
digni  per  hoc  quod  sunt  parati  per  seipsos  satisfacere:  sic 
enim  sunt  digni  amicabili  adiutorio  ad  satisfaciendum. 
Parati  autem  ad  satisfaciendum  per  seipsos  sunt,  non  qui 
negligunt  per  seipsos  satisfacere,  sed  ilU  soU  quorum  vo- 
luntas  sic  est  ad  satisfaciendum  parata  quod  non  retardat 
opus  nisi  impedita. 

VI.  Confirmatur  autem  hoc  ex  antiqua  forma  indulgen- 
tiae,  cum  dicitur,  vere  poenitentibus.  Poenitens  enim  du- 
pHciter  dicitur.  Vel  per  exclusionem  contrarii,  quia  sciUcet 
nihil  habet  in  suo  animo  contrarium  poenitentiae :  et  hoc 
modo  quilibet  existens  in  gratia  est  poenitens,  etiam  si 
sit  negUgens  ad  satisfaciendum.  Vel  per  positionem  virtualis 
poenitentiae :  quia  sciUcet  vis  affectus  poenitentialis  in  eo 
secundum  veritatem  viget.  Et  hoc  modo  poenitens  non  est 
nisi  solUcitus  ad  per  seipsum  satisfaciendum.  Cum  ergo 
dicitur,  vere  poenitentibus,  nisi  superflue  seu  ad  maiorem 
expressionem  appositum  sit  ly  vere,  denotat  indulgentias 
non  consequi  poenitentes  negUgentes,  sed  poenitentes  sol- 
licitos ,  qui  soli  sunt  vere  poenitentes ,  significante  parti- 
cipio  actum  poenitendi,  qui  non  invenitur  apud  negUgen- 
tes,  sed  apud  solHcitos. 

Manifestius  quoque  suadetur  hoc  idem  ex  aUo  verbo 
eiusdem  formae ,  cum  dicitur ,  de  iniunctis  poenitentiis. 
Constat  enim  communiter  quemUbet  poenitentem  paratum 


•  Sallust.  Cata- 
linar.  cap.  xx. 


•Matth.cap.xxiii, 
vers.  4. 


*  Arist.  II  Ethic, 
cap.i,n.5. -S.Th. 
lect.  I. 


•  Cf.  supra  Qj. 
deCausa  Indul- 
gen.,  quaesit.  i, 
num.  I,  iin. 


368 


CARDINALIS    CAIETANI 


esse  ad  iniunctam  poenitentiam  peragendam :  alioquin  non 
acceptasset  illam.  Et  propterea  ex  hoc  verbo  duo  haben- 
tur.  Alterum  est  quod  indulgentia,  nisi  nova  forma  detur, 
non  absolvit  nisi  a  poenitentiis  iniunctis.  Alterum  est  quod 
indulgentia  non  prodest  nisi  parato  per  se  satisfacere.  Pri- 
mum  enim  horum  explicite,  secundum  autem  implicite, 
inquantum  paratus  ad  satisfaciendum  supponitur,  ex  eodem 
verbo  habetur. 

VII.  Et  hinc  sequitur  primo,  quod  frustra  faceret  quis 
sibi  iniungi  magnas  pocnitentias  a  confessore,  non  ut  ipsas 
adimpleret,  sed  ut  per  indulgentias  ipsas  exsolveret:  quo- 
niam  hoc  non  est  esse  paratum  ad  satisfaciendum,  sed  ad 
imponendum  amicis  iugum  suum. 

Sequitur  secundo  quod,  si  forma  indulgentiae  mutare- 
tur  et  ad  non  iniunctas  extenderetur  poenitentias,  dispo- 
sitio  tamen  suscipientis  non  propterea  mutaretur :  quoniam 
ex  natura  rei  exigitur  ex  parte  suscipientis  esse  paratum 
ad  satisfaciendum  secundum  vires  per  seipsum,  ut  decla- 
Num.  IV  sqq.     ratum  est  *. 

Nec  intelligo  hanc  praeparationem  ad  satisfaciendum 
ita  stricte  quin  per  aliquid  aequivalens  aut  maius  suppleri 
possit :  ut  patet  ex  hoc  quod  contingit  quandoque  causam 
pro  qua  datur  indulgentia  tale  ac  tantum  exigere  opus  ut 
excedat  praeparationem  ad  satisfaciendum ;  puta  si  detur 
plenaria  pro  actu  quo  se  exponit  morti  pro  Ghristo,  aut 
perpetuae  mancipationi  alicuius  pii  servitii,  aut  aliquo  hu- 


iusmodi.  Et  tunc  causa  indulgentiae  ex  parte  concedentis 
tenet  locum  causae  rationabilis  tantae  indulgentiae ;  et  ex 
parte  suscipientis  supplet  locum  dispositionis  reddentis  di- 
gnum  amicabili  satisfactione.  Secus  autem  est  si  daretur 
plenaria  pro  visitante  aliquam  ecclesiam :  nam,  dato  quod 
causa  esset  rationabilis  ex  parte  concedentis,  visitatio  tamen 
ipsa  non  supplet  vicem  praeparationis  ad  satisfaciendum, 
cum  nec  illi  aequivaleat  nec  excedat. 

VIII.  Ad  obiectionem  autem  in  oppositum  *  dicitur, 
quantum  ad  divum  Thomam  spectat,  quod  aliorum  opi- 
nioncs  secutus  est :  ut  ipsemet,  tria  illa  colligendo,  explicat 
in  IV  Sent.,  dist.  xx,  qu.  i,  art.  3,  qu.  2. 

Quantum  vero  ad  communem  doctrinam,  quia  non  nisi 
opinativa  est,  cum  bona  reverentia  dictum  sit,  non  incon- 
venit  adinventis  ab  ipsis  aliquid  novi  superaddi,  quod  sub 
forma  indulgentiae  latebat,  et  ratione  probabili  roboratur. 

Et  scito  quod  iuxta  hunc  dicendi  modum  solvuntur 
omnes  quaestiones :  tam  de  nimis  largo  Dei  foro ;  quam 
de  omittendis  sutfragiis  pro  plenarie  absolutis  in  morte ; 
quam  de  admiratione  sapientum ,  et  de  oblocutionibus 
detrahentium ;  et  excitantur  Christi  fideles  ad  poenitentiae 
opera.  Nec  aliquid  adimitur  efiicaciae  indulgentiarum :  sicut 
nihil  adimitur  efficaciae  sacramentorum  ex  hoc  quod  opor- 
tet  accedentes  ad  illa  esse  digne  dispositos ,  si  fructuosa 
sibi  esse  volunt.  Soli  siquidem  indigni  indulgentia  ab  illius 
fructu,  iuxta  hunc  dicendi  modum,  excluduntur. 


•Nura. 
primo. 


I,  El  in 


QUAESITUM  SECUNDUM 


AN  TEMPORE  QUO  FIT  OPUS  PRO  INDULGENTIA,  OPORTEAT  OPERANTEM  ESSE  IN  GRATIA 


*  de  suscipien- 
tibus  indulgen- 
tias.-Ci.  quaesit. 
praeced.,  iium.i. 


Cf.  num.  IV. 


*  Cf.  quaesit. 
praeced. 


CiRCA  secundum  vero  quaesitum  de  causa  indulgentia- 
rum  *,  sciendum  est  quod  dupliciter  dantur  indulgen- 
tiae.  Vel  ita  quod  tempus  indulgentiae  et  tempus  operis 
sit  unum  et  idem:  ut  cum  datur  indulgentia  visitanti  ec- 
clesiam.  Et  tunc  non  habet  locum  haec  quaestio  :  quo- 
niam  constat  tempus  fructus  indulgentiae  coexigere  gratiam 
in  percipiente  illum. 

Vel  ita  quod  aliud  sit  tempus  operis,  et  aliud  sit  tem- 
pus  percipiendi  fructum  indulgentiae :  ut  cum  datur  indul- 
gentia  semel  in  vita  et  semel  in  morte  suscipientibus  cru- 
cem.  Et  tunc  habet  locum  proposita  quaestio,  an  exigatur 
gratia  tunc  cum  fit  opus  pro  quo  datur  indulgentia. 

II.  Videtur  enim  pars  negativa  vera  *.  Tum  quia  absque 
gratia  tempore  operis  salvari  possunt  omnia  requisita  ad 
fructum  indulgentiae  * :  nam  salvatur  auctoritas  in  dante, 
pietas  in  causa,  gratia,  etiam  sollicita,  in  suscipiente  tem- 
pore  quo  suscipit  illam.  Ergo,  etc. 

Tum  quia  non  minus  valet  huiusmodi  opus  pro  se 
quam  pro  alio.  Sed  si  pro  alio,  puta  existente  in  purga- 
torio,  opus  hoc  quis  faceret  sine  gratia,  indulgentia  valeret 
pro  illa  anima :  praesupposito,  ut  quandoque  fit,  quod  pos- 
sit  quis  accipere  indulgentiam  pro  defuncto  faciendo  tale 
opus.  Ergo  ad  faciendum  opus  pro  indulgentia  non  re- 
quiritur  gratia. 

III.  In  hac  quaestione  videtur  mihi  non  solum  tutior, 
sed  longe  rationabilior  pars  af&rmativa,  scilicet  quod  exi- 
gitur  gratia  etiam  tempore  operis.  Probaturque  hoc  dupli- 
citer.  Primo,  ex  antiqua  indulgentiarum  forma,  cum  or- 
dinate  utrumque  exprimitur,  ita  quod  primo  loco  expri- 
mitur  gratia ,  et  secundo  exprimitur  opus ,  non  qualiter- 
cumque,  sed  ut  ipsa  gratia  afticiat  operantem.  Dicitur  enim 
sic:  omnibus  vere  poenitentibus  et  confessis  qui  visitave- 
rint  talem  ecclesiam  ;  seu,  qui  tnamis  porrexerint  adiutri- 
ces,  etc.  Ubi  manifeste  patet  ex  forma  Esclesiae  consueta 
haberi  poenitentiam  seu  gratiam  coexigi  ad  tale  opus  pro 
quo  fit  indulgentia. 

Deinde  probatur  hoc  ratione.  Sicut  thesaurus  civilis 
non  nisi  pro  civili  causa  dispensatur,  ita  thesaurus  vitalis 
non  nisi  pro  sola  vitali  causa  dispensatur.  Sed  thesaurus 
indulgentiarum  est  thesaurus  vitalis  :  utpote  ex  passionibus 
vivis  Christi  et  sanctorum  constans,  et  vitae  aeternae  im- 
pedimenta  toUens.  Ergo  pro  sola  vitali  causa  communica- 


"  II  ad  Cor.,  cap. 
VI,  vers.  14. 


Nuin.  II. 


tur.  Sed  opus  extra  gratiam  non  est  vivum,  sed  mortuum. 
Ergo  pro  eo  thesaurus  indulgentiarum  non  communicatur. 

Et  confirmatur  ex  hoc  quod  reliqua  requisita  ad  dispen- 
sationem  thesauri  indulgentiarum  sunt  viva :  vivunt  enim  qui 
passi  sunt  sancti;  vivae  sunt  et  passiones  eorum;  vivit  et 
Summus  Sacerdos,  qui  est  ut  principalis  dispensator  indul- 
gentiae;  vivit  particeps  indulgentiae.  Ergo  et  vivam  oportet 
esse  causam  indulgentiae :  quae  est  enim  conventio  lucis 
ad  tenebras  *,  et  vitae  ad  mortem  ? 

Nec  obstat  quod  Pontifex  dans  indulgentiam  possit  esse 
mortuus  secundum  vitam  gratiae:  quoniam  ipse  minister 
tantum  est,  et  velut  instrumentum  Christi  concurrit.  Ad 
causam  enim  principalem  respiciendum  est:  ut  patet  in 
simili,  cum  scilicet  dominus  in  caritate  existens  per  repro- 
bum  dispensatorem  eleemosynas  distribuit ;  est  enim  opus 
illud  vivum,  non  obstante  spirituali  morte  ministri. 

Oportet  ergo  vivum  esse  opus  pro  quo  datur  indulgentia. 

IV.  Ad  primam  ergo  obiectionem  in  oppositum  *  dicitur 
falsum  esse  quod  sine  vivo  opere  omnia  requisita  ad  in- 
dulgentiam  salventur:  nam  pietas  in  causa  claudit  in  se 
vitam  operis.  Ex  hoc  enim  quod  exigitur  pietas  in  causa, 
hoc  est  in  opere  pro  quo  datur  indulgentia,  consequens  est 
quod  exigatur  etiam  vita :  nam  pietas  ipsa ,  nisi  sit  viva, 
pietas  non  est ;  cum  nulla  sit  Christiana  virtus  sine  caritate. 

Ad  secundum  dicitur  quod  opus  mortuum,  sicut  non 
sufficit  ad  indulgentiam  pro  se  pro  tempore  quo  erit  in 
gratia,  ita  non  sufftcit  ad  indulgentiam  pro  alio  existente 
in  gratia. 

Et  si  instetur  quod  eleemosyna  facta  extra  caritatem 
pro  cxistente  in  purgatorio  ,  valet  pro  illo :  ergo  multo 
magis  valet  mcdiante  indulgentia :  -  respondetur  cfuod 
eleemosyna  talis  non  valet  pro  defuncto  per  modum  sa- 
tisfactionis ,  sed  per  modum  suppUcationis :  scriptum  est 
enim  *:  Absconde  eleemosynam  in  sinu  pauperis,  et  ipsa 
orat  pro  vobis.  Peccatorum  autem  supplicationes  quando- 
que  exaudiri  Augustinus  testatur  *,  reprehendens  verbum  'inioan.Evang. 
caeci  nati,  Nos  scimus  quia  peccatores  Deus  non  exaudit  *.  ^^"  '  '  ' 
Ex  hoc  autem  quod  valet  per  modum  supplicationis  mor- 
tuae,  non  sequitur  quod  valet  pro  indulgentia  acquirenda : 
quoniam  indulgentia  habet  vim  satisfactionis  vivae ;  suppli- 
catio  autem  mortua  soli  misericordiae  innititur  Dei,  cui 
supplicatur. 


*£cc/i.  cap.  XXIX, 
vers.  15. 


"  loan.   cap. 
vers.  31. 


ARTICULUS  DE  xMODO  TRADENDI  AUT  RECIPIENDI  ORDINES 


369 


DE  MODO  TRADENDI  AUT  RECIPIENDI  ORDINES 

ARTICULUS  UNICUS 


*  Cap.  Septimus 
est  ordo,  in  fine. 


Vcrs.  1-6. 


Vers.  4. 


Vers. 
Vers. 


sqq. 


*  Act.   cap.   IV, 
vers.  34,  35. 

*  Eccles.   Hier. 

cap.  V,  §  6,  7. 


CiRCA  sacramenta  tam  extremae  unctionis  quam  ordinis 
nihil  mihi  scribendum  occurrit ,  nisi ,  circa  sacramen- 
tum  ordinis,  cautos  reddere  ne  pertinax  quisquam  aut 
levis  sit  circa  modum  tradendi  aut  recipiendi  ordines.  Nam, 
si  collecta  fuerint  quae  pontificales  codices,  quaeque  ratio 
auctoritasque  doctrinae  tradidit ,  incerta  valde  apparebit, 
presbyteratu  excepto,  reliquorum  natura  ordinum. 

II.  Et  de  minoribus  quidem  ordinibus  et  subdiaconatu, 
Magister  Sententiarum,  in  xxiv  distinctione  IV  Sent.  *,  dicit 
institutos  esse  ab  Ecclesia. 

De  diaconatu  vero  ambiguum  magis  est.  Quia  non 
constat  ex  Actibus  Apostolorum  diaconos  altaris,  sed  dia- 
conos  mensarum  et  viduarum  institutos  esse  ab  Apostolis, 
Act.  VI  *.  Quin  potius  oppositum  ibi  dicitur:  quoniam 
diaconi  altaris  ad  orandum  et  praedicandum  ordinantur, 
ut  iu  pontificalibus  patet ;  ibi  vero  dicunt  Apostoli  *,  Nos 
vero  orationi  et  ministerio  verbi  instantes  erimus.  Quo- 
circa,  licet  tunc  non  fuerint  diaconi  altaris  instituti,  viden- 
tur  tamen  ab  Apostolis  instituti,  licet  nesciatur  quando  et 
ubi.  lungit  siquidem  diaconos  episcopis  Paulus ,  ad  Phi- 
lipp.  I  *,  dicens,  Omnibus  sanctis  in  Christo  lesu  qui  sunt 
Philippis,  cum  episcopis  et  diaconibus :  et  I  ad  Tim.  iii  *, 
descripto  episcopo ,  describit  qualis  debet  esse  diaconus. 
Et  quia  ambae  Ecclesiae,  scilicet  Philippensis  et  Ephesina, 
cuius  erat  Timotheus  episcopus,  erant  ecclesiae  gentium, 
in  quibus  non  legimus  vixisse  in  communi  Christianos , 
ut  Hierosolymis  *,  ac  per  hoc,  non  egebant  diaconis  men- 
sarum  et  viduarum,  ideo  diaconi  altaris  videntur  esse  isti. 
Et  confirmatur  ex  Dionysio,  ponente  *  diaconatus  ordinem 
in  primitiva  ecclesia.  Unde  diaconatum  ab  Apostolis  cre- 
dimus  coepisse. 

Et,  quod  magis  urget,  nulla  videtur  certa  forma  in  dia- 
conatu.  Nam  secundum  antiqua  pontificalia  impositio  ma- 
nuum  super  diaconum  non  habet  certam  verborum  for- 
mam ,  nisi  orationem  illam,  Emitte,  quaesumus,  in  eos 
Sanctum  Spiritum,  etc,  quae  secundum  nova  pontificalia 
post  impositionem  manuum  dicenda  est.  Datio  autem  libri 
Evangeliorum  certam  habet  formam  verborum :  sed  tunc 
non  imprimi  characterem  ex  eo  videtur  quod,  antequam 
Evangelium  aliquod  esset  scriptum,  diaconi  ab  Apostolis 
videntur  ordinati,  non  dicendo,  Accipe  potestatem  legendi 
Evangelium,  sed,  ut  creditur,  per  impositionem  manuum. 

Idem  quoque  apparet  in  subdiaconatu :  in  quo  nullum 
pontificale  habet  nisi  materiam  sine  forma,  scilicet  tradi- 
tionem  calicis  vacui,  etc. 


Taceo  de  minoribus  ordinibus :  in  quibus  varietas  mul- 
tiplex  invenitur  etiam  inter  antiqua  pontificalia. 

Ex  quibus  apparet  quod  huiusmodi  ordines  sacramen- 
talia  quaedam  videntur ,  magis  quam  sacramenta.  Et  ad 
hoc  ducit  ratio.  Quia  per  nuUum  dictorum  ordinum  potest 
ordinatus  actum  aliquem  qui ,  si  sine  illo  ordine  fieret, 
esset  nullus :  ut  patet  discurrendo  per  singulos  actus  dia- 
coni  et  inferiorum. 

Et  per  hanc  rationem  episcopatus  videtur  ordo :  quia 
aUquem  actum  potest  episcopus  qui,  a  non-episcopo  fa- 
ctus,  nullus  est;  ut  confirmare,  praesupposita  veritate  de- 
cretalis  Extra,  de  Consuetudine ,  cap.   Quanto. 

III.  Haec  autem  sint  collecta  non  ea  ratione  ut  novam 
velimus  ingerere  doctrinam  de  sacramento  ordinis :  sed  ut 
doctus  quisque  percipiat  incertitudinem  materiae  de  qua 
est  sermo,  et  non  velit  plus  sapere  quam  oportet  sapere, 
sed  sapere  ad  sobrietatem  * ;  hoc  est,  ut  sit  contentus  con- 
sueto  pontificali  ecclesiae  in  qua  ordinatur.  Et  si  aliquid 
fuerit  omissum  eorum  quae  ex  novis  pontificalibus  sunt 
addita,  puta  quia  non  est  datus  subdiacono  liber  Episto- 
larum  cum  illis  verbis,  Accipe  librum,  etc. ;  non  propterea 
suppleri  oportet  in  alia  ordinatione  huiusmodi  omissum: 
huiusmodi  enim  nova  additio  non  facit  legem  novam. 

Nec  mihi  aliquis  obiiciat  oppositum  me  alibi  scripsisse, 
dum  de  simultate  contactus  in  primo  Quolibeto  *  scripsi. 
Haec  enim  non  adversa^tur  illis :  quoniam  non  nisi  de  his 
quorum  contactus  simul  cum  traditione  in  pontificali  man- 
datur,  locutus  sum. 

IV.  Tutius  tamen  esse  constat  sequi  antiqua  pontifi- 
calia  in  tribus  infimis  ordinibus  quam  modernum,  in  quo 
ostensio  materiae  prius  mandatur  cum  verbis ,  et  postea 
tactus  materiae.  Et  certe  mirum  est,  cum  corrector  ille 
mutaverit  ministrum  materiae  in  acolythatu,  scilicet  archi- 
diaconum  in  episcopum,  ut  tutiorem  viam  eligeret,  quod  in 
praecedentibus  ordinibus  labori  episcopi  tantum  pepercit 
ut  minus  tutam  viam  eligeret.  In  antiquis  siquidem  pon- 
tificalibus  diversimode  de  minoribus  ordinibus  habetur: 
nam  alicubi  de  ostiario  et  lectore  habetur,  Tradit  sibi  claves 
vel  librum  episcopus  dicens ;  de  exorcista  vero  habetur, 
Accipiat  librum  de  manu  episcopi  dicentis  sibi ;  de  aco- 
lytho  autem,  Accipiat  candelabrum,  etc. ,  de  manu  archi- 
diaconi,  dicente  sibi  episcopo.  Ubi  apparet  semper  simultas 
formae  et  materiae :  et  quod  materia  non  est  monstratio, 
sed  traditio  et  acceptio.  Alicubi  vero  habetur  ut  in  novo 
pontificali  tempore  Innocentii  VIII  impresso  *  legis. 


*  Ad  Rotn.  cap. 
xii,  vers.  3. 


*  Opusc.  Caiet. 
tom.  I,  Tr.  XXVI. 
-    Ed.    Lugdun. 

1562. 


"  Pontificalis  Li- 
fcer.  Roma.opera 
Magistri  Stepha- 
ni  Plannck,  cle- 
riciPatav.  dioec.i 
1485. 


ScMMAE  Theoi,.  D.  Tuomak  T.  IX. 


47 


370 


CARDINALIS  CAIETANI 


DE  SACRAMENTO  MATRIMONII  TRIPLEX  QUAESITUM 

QUAESITUM  PRIMUM 

AN  MATRIMONIUM  CONTRACTUM  PER  PROCURATOREM  SIT  SACRAMENTUM 


CiRCA  sacramentum  matrimonii  paucula  tractanda  oc- 
currunt.  Et  primo,  circa  ipsum  matrimonii  contractum 
tria  occurrunt  dubia.  Primum  est,  an  matrimonium  con- 
tractum  per  procuratorem  sit  sacramentum;  secundum,  an 

•  Quaesitum  ii.   contractus  matrimonii  clandestinus  sit  quandoque  licitus*; 

tertium  est,  an  matrimonii  contractus  non  propter  prolem 

•  Quaesitum  iii.   nec  propter  vitandam  fornicationem,  sit  licitus  *. 

•  Cf.  num.  IV.      ^^iRCA  primum  ratio  dubii  est  *,  quia  matrimonium  inter 

v>fideles  verum  et  ratum  est  sacramentum.  Contractus 
autem  huiusmodi  per  procuratores  efficit  matrimonium 
verum  et  ratum.  Ergo  est  ibi  sacramentum. 

Praeterea,  coniugium  inter  infideles  est  sacramentum : 
ut  dicitur  Extra,  de  Divortiis,  cap.  Gaudemus.  Ergo  a  for- 
tiori  coniugium  huiusmodi,  quod  est  verum  et  ratum,  est 
sacramentum. 

In  oppositum  est  quod  nuUum  sacramentum  ministratur 
per  procuratorem. 

II.  Ad  hoc  dicuntur  duo  *.  Primum,  directe  respondendo 

•  cf.  num.  seq.   quaesito,  quod  matrimonium  contractum  tantummodo  per 

procuratorem  non  est  sacramentum  Ecclesiae.  Quod  ma- 
nifestatur  dupliciter.  Primo,  quia  nullum  sacramentum  su- 
scipitur  per  procuratorem.  Quia  receptio  sacramenti  est 
passio  personalis :  cum  sit  intus  quidem  receptio  gratiae 
sacramentalis ;  foris  vero  exigat  aliquam  in  sua  persona 
sensibilem  actionem  vel  passionem,  ut  patet  ex  communi 
ratione  omnibus  sacramentis. 

Et  confirmatur  ex  hoc  quod  sacramentum  poenitentiae 
non  potest  suscipi  per  procuratorem.  Nam,  sicut  sacra- 
mentum  matrimonii  consistit  in  contractibus ,  ita  sacra- 
mentum  poenitentiae  consistit  in  actibus  iudicialibus.  Tam 
autem  in  iudicialibus  quam  in  contractibus  nihil  prohibet 
multa  fieri  per  procuratorem  nisi  ratio  sacramenti:  potest 
enim  quis  iudicari,  absolvi ,  ligari  per  procuratorem ,  sed 
non  sacramentaliter.  Et  similiter  potest  quis  contractum 
facere  de  propria  persona  per  procuratorem,  sed  non  sa- 
cramentaliter. 


Et  confirmatur  rursus.  Quia,  si  per  procuratorem  pos- 
set  suscipi  sacramentum,  sequeretur  quod,  dormientibus 
ambobus  coniugibus  dum  procuratores  contrahunt,  con- 
iuges  sacramentum  susciperent,  et  nihil  omnino  a  seipsis 
aut  ministro  aliquo  sacramenti  circa  ipsos  tunc  fieret. 
Quod  non  solum  est  absurdum ,  sed  non  intelligibile , 
stante  constantia  sacramenti  ex  materia  et  forma,  etc.  — 
Et  ultra  hoc,  sequeretur  quod  dormiens  peccaret  mor- 
taliter  peccato  sacrilegii,  suscipiens  sacramentum  in  pec- 
cato  mortali,  si  contigisset  ut  ivisset  tunc  dormitum  in 
peccato  mortali. 

Non  est  ergo  coniugium  contractum  inter  fideles  per 
procuratores  sacramentum ,  donec  coniuges  ipsi  coram 
ratificent  contractum.  Quod  tunc  fit  cum,  coram  positi, 
primo  manifestant  sibi  invicem  se  habere  ut  coniuges. 

III.  Secundum  est  quod,  licet  huiusmodi  coniugium 
per  procuratorem  contractum  non  sit  sacramentum ,  est 
tamen  verum  coniugium,  dirimens  quodcumque  aliud  postea 
contractum  et  consummatum:  multo  magis  quam  primum 
coniugium  inter  infideles  dirimit  secundum ,  ut  dicitur 
Extra,  de  Divortiis,  cap.  Gaudemus. 

Potest  tamen  facilius  dissolvi  de  consensu  partium 
Apostolica  auctoritate  matrimonium  per  procuratorem  con- 
tractum  quam  per  seipsos  coniuges  contractum :  quoniam 
in  illo  deest  sacramentum,  quod  non  deest  huic. 

IV.  Ad  primum  ergo  obiectionem  in  oppositum  *  di- 
citur  quod  coniugium  dicitur  ratum  dupliciter:  vel  ra- 
dicaliter,  vel  formaliter.  Et  quod  coniugium  fidelium  per 
procuratores  contractum  est  ratum  in  radice  baptismi, 
non  autem  est  ratum  ex  forma  ipsius  sacramenti  matri- 
monii.  Coniugium  autem  inter  infideles  neutro  modo  est 
ratum. 

Ad  secundum  dicitur  quod  vel  est  locutio  intransitiva, 
ut  dicatur  sacramentum  coniugii  pro  coniugio.  Vel  latiori 
vocabulo  sumitur  sacramentum :  et  non  proprie ,  ut  re- 
stringitur  ad  significandum  sacramentum  novae  legis,  de 
quo  solo  est  nostra  quaestio. 


Num.  I. 


QUAESITUM  SECUNDUM 

AN  MATRIMONII  CONTRACTUS  CLANDESTINUS  SIT  QUANDOQUE  LICITUS 


«  Cf.  quaesitum  ^^mcA  secundum  *,  an  matrimonii  contractus  clandesti- 
praec.,inro.  V^nus  sit  quandoque  licitus,  absque  argumentis  dicen- 
dum  est  quod,  cum  contractus  clandestinus  non  sit  secun- 
dum  se  malus  mortaliter,  sed  ratione  accidentium  ex  illo 
consequentium,  ideo  in  casu  quo  cessarent  omnia  incon- 
venientia ,  licitum  esset  contrahere  clandestine :  quoniam 
tunc  etiam  cessaret  obligatio  iuris  positivi,  quod  propter 
huiusmodi  inconvenientia  constat  emanasse. 

II.  Contingit  autem  de  facto  pluries  casus  iste,  quando 
matrimonium  contractum  est  in  facie  Ecclesiae  et  con- 
summatum,  et  tamen  fuit  in  veritate  nullum  propter  ali- 
quod  occultum  impedimentum  dirimens:  puta  quia  prae- 
cognoverat  consanguineam  uxoris.  Tunc  enim,  habita  dis- 
pensatione  per  secretas  vias,  potest  et  debet  contrahi  ma- 
trimonium  sine  testibus,  ad  evitandum  scandalum.  Immo 
nec  coniugi  debet  impedimentum  manifestare :  sed  dulciter 
rogare  ut,  pro  consolatione  sua,  velit  se  iterum  acceptare 
in  coniugem;  et,  parte  assentiente,  sufficit.  Sic  enim  evita- 
tur  omnis  infamia ;  et  intentum  habetur ;  et  nullum  potest 
inconveniens  sequi  ex  huiusmodi   clandestino   contractu. 


III.  An  vero,  ante  contractum  in  facie  Ecclesiae  ma- 
trimonium,  accidere  possit  casus  in  quo  licitus  sit  con- 
tractus  clandestinus,  non  mihi  occurrit  de  clandestino  per 
se :  sed  potest  contingere  de  clandestino  per  accidens 
quod  sit  aut  licitus,  aut  sine  mortali  peccato.  Licitus 
quidem,  si  contingeret  carere  testibus,  et  oporteret  con- 
trahere :  ut,  si  in  bello  seu  direptione  civitatis  salvi  fie- 
rent  coniugati,  possent  personae  hahiles  contrahere  et 
consummare ,  ut  vel  sic  evaderent  opprobria,  etc. ;  ces- 
sant  enim  omnia  inconvenientia ,  et  praeter  intentionem 
est  clandestinum   matrimonium. 

Absque  mortali  vero,  ut  si  puella  sub  malignis  tu- 
toribus ,  ne  tradatur  viro  imprudenti  cum  damno  debi- 
tae  sibi  dotis  aut  hereditatis  propriae ,  oblata  commo- 
ditate ,  non  valens  habere  testes  praesentes ,  contraheret 
cum  viro  grato,  prudente,  etc,  sciens  quod  post  factum 
publicabunt  ipsa  et  vir  contractum,  et  sic  praevalebunt. 
Ex  quo  enim ,  parati  publicare ,  contrahunt  praeter  in- 
tentum  ex  rationabili  causa  clam ,  excusantur  saltem  a 
mortali. 


DE  SACRAMENTO  MATRIMONII  TRIPLEX  QUAESITUM 


371 


QUAESITUM  TERTIUM 


AN  MATRIMONII  CONTRACTUS  NON  PROPTER  PROLEM  AUT  VITANDAM  FORNICATIONEM, 

SIT  LICITUS 


•  Cf.   qaaesit 
introd. 


Cf.  num    V. 


CiRCA  tertium  *  vero ,  an  matrimonu  contractus  non 
propter  prolem  aut  vitandam  fornicationem,  sit  licitus, 
ratio  dubii  *  est  quia  videtur  sacrilegium  sacramentum  non 
ordinari  ad  finem  proprium.  Finis  autem  proprius  sacra- 
menti  coniugii  est  proles  educanda  ad  cultum  Dei,  et  re- 
medium  concupiscentiae. 

In  oppositum  est  coniugium  inter  Beatam  Virginem  et 
loseph,  quod  neutrum  finem  habuit  ex  parte  Beatae  Vir- 
ginis. 

II.  Ad  hoc  dicitur  quod  in  contrahendo  matrimonium 
multiplex  finis  potest  inveniri :  et  quantum  ad  propositum 
spectat,  quintuplex  finis  potest  considerari.  Primus  est  finis 
istius  contractus  ratione  actus.  Et  hic  est  proles,  vel  re- 
medium  concupiscentiae :  hic  enim  est  finis  coniugii  me- 
diante  concubitu,  ut  patet.  —  Secundus  est  ipsius  con- 
tractus  ratione  sui.  Et  hic  est  mutua  potestas  corporum : 
ad  hoc  enim  fit  hic  contractus  ut  neuter  coniugum  habeat 
potestatem  sui  coiyoris,  sed  alter  alterius  *.  -  Tertius  est 
eiusdem  contractus  ratione  sacramenti.  Et  hic  est  sancti- 
ficatio  coniugum,  ut  unusquisque  possit  vas  suum  possi- 

•ladThess. ,cap.  dere  in  sanctijicationem  *.  -  Quartus  esset  si  contractus 
iste  ordinaretur  a  contrahente  ad  aliud  extraneum :  puta 
ad  aliquod  maleficium.  -  Quintus  esset  finis,  non  contra- 
ctus ,  sed  contrahentis  tantummodo  :  hoc  est,  quod  esset 
motivum  ut  finis  ad  hoc  ut  homo  qui  alias  nollet  contra- 
here  matrimonium,  applicaret  se  ad  contrahendum  matri- 
monium.  Verbi  gratia,  cum  David  contraxit  cum  Abisag 
Sunamite  *,  non  ordinavit  coniugium  ad  calefaciendum  se, 
sed  applicavit  se  ad  contrahendum  coniugium  ut  per  mu- 
lierem  calefieret,  cum  non  esset  alias  dispositus  ad  con- 
trahendum  matrimonium. 

III.  Quibus  praemissis,  dicenda  sunt  ad  quaestionem 
motam  duo  *.  Primum,  directe  respondendo  quaesito,  quod 
contractus  est  licitus.  Quoniam  sufficit  coniugio  habere 
utrumque  finem  suum  proximum.  Finis  autem  proximas 
ipsius  contractus  secundum  se  est  mutua  potestas  corpo- 
rum:  quatenus  vero  sacramentum,  sanctificatio.  Et  pro- 
pterea ,  etiam  si  non  intendant  prolem  neque  remedium 
concupiscentiae,  sed  solummodo  esse  coniuges  secundum 
Ecclesiam,  contractus  est  licitus.  Et  sic  inter  senes,  et  quos- 


'  lad  Cor.,  cap 
VII,  vers.  4. 


IV,  vers.  4. 


*  III  Reg.,  cap 
vers.  1-4. 


Cf.  num.  seq. 


cumque  non  intendentes  concumbere,  potest  licite  contrahi 
matrimonium. 

IV.  Secundum  est  quod  communiter  extranei  seu  acci- 
dentes  fines  altero  duorum  modorum  contingunt:  vel  ut 
ratio,  non  coniugii,  sed  coniugii  cum  tali;  vel  ut  ratio 
applicationis  ad  contrahendum  coniugium.  Ideo  commu- 
niter  huiusmodi  contractus  sunt  liciti:  quoniam  uterque 
modus  est  licitus.  Exemplum  primi  modi  habetur  inter 
lacob  et  Rachelem  * :  propter  pulcritudinem  enim  ipsius 
elegit  contrahere  potius  cum  Rachele  quam  cum  Lia,  di- 
cens  socero,  Serviam  tibi  pro  Rachele,  filia  tua  minore,  etc. 
Exemplum  secundi  habeiur  inter  David  et  Sunamitem  *. 
Et  primus  quidem  saepe  contingit,  et  clarus  est  omnibus. 
Secundus  autem  amplius  manifestatur  exemplo  et  ratione. 
Simile  quidem  est  si  sacerdos  aliquis  nollet  hodie  cele- 
brare ,  superveniente  autem  amico ,  ut  illi  morem  gerat , 
applicat  se  ad  celebrandum.  Ita  si  quis  non  intenderet 
matrimonio  coniungi,  superveniente  autem  vidua  promit- 
tente  maria  et  montes  *,  ut  sibimet  utile  faciat,  applicat  se 
ad  contrahendum  matrimonium  cum  illa,  intendens  illam 
habere  coniugem,  etc.  Utrobique  enim  adventitius  finis  non 
ponitur  finis  celebrationis  aut  coniugii,  sed  applicationis 
ad  celebrandum  seu  ad  contrahendum.  Et  haec  est  ratio 
quare  contractus  non  redditur  illicitus. 

V.  Et  per  hoc  patet  responsio  ad  obiectionem  in  oppo- 
situm  *,  Nam,  sicut  sacerdos  alias  non  celebraturus  hodie, 
ut  morem  gerat  amico  applicans  se  ad  celebrandum,  non 
constituit  per  hoc  amicum  finem  celebrationis,  sed  appli- 
cationis  suae;  ita  qui  propter  bona  temporalia,  alias  non 
contracturus,  movetur  ad  contrahendum  coniugium,  non 
constituit  bonum  illud  extrinsecum  finem  coniugii,  sed 
mutationis  suae,  qua  de  non  volente  contrahere  factus  est 
volens  contrahere.  Coniugium  vero  ipsum  suscipit  cum 
fine  ipsius  coniugii,  etiam  si  de  fine  ipsius  nihil  cogitet: 
sicut  dictus  sacerdos  celebrationem  ordinat  in  finem  cele- 
brationis,  etiam  si  nihil  cogitet  de  fine.  Eo  ipso  namque 
quod  intendit  coniugium,  intendit  ipsius  finem,  quamvis 
forte  ad  illum  non  se  disponat:  sicut  sacerdos  intendens 
celebrare  vult  ex  hoc  ipso  finem  celebrationis ,  quamvis 
forte  non  se  disponat  ad  illum. 


*  Gen.  cap.  xxix, 
vers.  16  sqq. 


'  Cf.  num.ii,  fin. 


•   Sallust.   Cati- 
Un.,  cap.  xxiii. 


Num.  i. 


372 


CARDINALIS  CAIETANI 


QUAESTIONES  DE  USU  MATRIMONn 

QUAESITUM  PRIMUM 

AN  USUS  MATRIMONII  SIT  LICITUS  ANTE  BENEDICTIONEM 


CiRCA   usum  matrimonii  dubium  primo  occurrit,  an  sit 
licitus  ante  benedictionem. 
■  cf.  num.  IV.  Videtur  enim  quod  non  *.  Tum  quia  fit  contra  statutum 

ac  consuetudinem  Ecclesiae :  ut  patet  XXX,  qu.  v,  in  plu- 
ribus  capitulis. 

Tum  quia ,  cum  sine  causa  rationabili  hoc  fit ,  non 
evaditur  contemptus :  quem  constat  constituere  peccatum 
mortale.  , 

II.  Ad  hoc  dicitur  quod,  licet  quibusdam  visum  fuerit 
distinguendum  de  reddente  aut  petente  debitum ;  et  simi- 
liter  de  loco  ubi  est  vel  non  est  consuetudo  huiusmodi 
benedictionis ;  et  similiter  de  causa,  an  sit  rationabilis  vel 
non :  mihi  tamen  videtur  simpHciter  et  absolute  dicendum 
quod  huiusmodi  actus  non  est  peccatum  mortale.  Et  ratio 
est  quia  nullum  apparet  in  iure  praeceptum  obligans  ad 
Loc.  cit.  mortale :  immo  expresse,  in  fine  cap.  Nostrates  *,  enume- 

ratis  concurrentibus  ad  nuptias,  subditur  quod  haec  omnia 
non  servare  non  est  peccatum. 

Consuetudo  quoque  non  obHgat.ad  mortale  plus  quam 
statutum.  Et  tanto  minus  haec  consuetudo  obligat,  quanto 
alicubi,  ut  in  Germania,  nobiles  nocte  praecedente  bene- 
dictionem  consummant  matrimonium :  alicubi  vero,  ut  in 
Italia,  poena  apposita  ab  Ecclesia  maritis  consummantibus 
matrimonium  ante  benedictionem,  tam  levis  est  ut  testetur 
minimum  aut  nullum  esse  peccatum. 

Ex  parte  vero  benedictionis,  cum  nulla  fiat  sibi  iniuria, 
quoniam  nec  contemnitur,  sed  suscipitur  etiam  consum- 
mato  matrimonio;  nec  admiscetur  propterea  aliquod  fal- 
sum  seu  mendacium,  quoniam  nulla  fit  de  virginitate  ibi 
mentio ;  nulla  habetur  ratio  mortalis  peccati.  -  Nec  obstat 
si  dicatur  quod  canones  praesupponunt  virginitatem  in 
benedicendis,  saltem  in  sponsa,  ut  patet  ibidem,  cap.  Spon- 
sus:  quoniam  hoc  de  congruitate,  et  secundum  commu- 


niter  accidentia  intelligitur;  ut  patet  ex  hoc  quod  puella 
corrupta  ante  coniugium  secrete  ab  alio  nihilominus  licite 
nuptialem  benedictionem  suscipit. 

Ex  parte  demum  finis  ipsius  benedictionis  idem  apparet. 
Quoniam  ad  duo  ordinatur:  scilicet  ad  solemnem  tradu- 
ctionem  uxoris,  quam  constat  propterea  non  omitti ;  et  ad 
divinam  obtinendam  benedictionem  ipsorum  coniugum , 
quae  etiam  non  omittitur. 

III.  Ex  quibus  omnibus  potest  formari  tahs  ratio.  Actus 
coniugii  ante  benedictionem,  etc,  cum  non  sit  illicitus  nisi 
quia  praevenit  benedictionem  ante  debitam,  non  plus  ha- 
bet  illiciti  quam  ex  iniuria  vel  legis  seu  consuetudinis  in- 
hibentis,  vel  benedictionis  ipsius  seu  eius  finis,  contra- 
hat.  Sed  ex  nullo  horum  contrahit  rationem  peccati  mor- 
talis,  ut  declaratum  est.  Ergo  non  est  peccatum  mortale. 

A  veniali  autem  peccato  non  excusari  matrimonii  con- 
summationem,  ex  parte  tam  petentis  quam  reddentis,  ex  eo 
patet  quod  ordo  ipse  statutus  lege  vel  consuetudine  non 
servatur,  dum  ante  benedictionem  fit  quod  post  benedi- 
ctionem  agendum  erat. 

IV.  Ad  primum  autem  in  oppositum  *  dicitur  quod  hoc 
argumentum  nihil  valet:  Statutum  seu  consuetudo  Eccle- 
siae  non  servatur,  Ergo  est  peccatum  mortale.  PIus  enim 
exigitur  ad  peccandum  mortaliter  quam  violare  statutum 
seu  consuetudinem  Ecclesiae:  quoniam  nec  omnc  sta- 
tutum  nec  omnis  consuetudo  Ecclesiae  obligat  ad  mortale. 

Ad  secundum  dicitur  falsum  esse  quod,  ubi  deest  ra- 
tionabilis  causa  violandi  seu  non  servandi  statutum  et  con- 
suetudinem  Ecclesiae,  ibi  est  contemptus :  stat  enim  quod 
ex  infirmitate  seu  concupiscentia  veniali  fiat  transgressio. 
Et  sic  communiter  videtur  accidere  in  huiusmodi  casibus. 
Et  propterea,  quia  communiter  ex  contemptu  non  fit, 
communiter  non  est  peccatum  mortale. 


Num.  I. 


QUAESITUM  SECUNDUM 

AN  USUS  CLANDESTINI  CONIUGII  SIT  ILLICITUS  MORTALITER 


SECUNDO  quaeritur  an  usus  clandestini  coniugii  sit  illi- 
citus  mortaliter.  Et  est  ratio  dubii  *  quia,  si  pars  afiir- 
mativa  poneretur,  aut  hoc  esset  ratione  annexi  scandali; 
aut  ratione  inhibitionis  Ecclesiae.  Sed  scandalum  tollitur 
si  usus  est  occultus.  Inhibitio  autem  Ecclesiae  non  facit 
peccatum  mortale :  cum  in  praecedenti  articulo  conclu- 
sum  sit  usum  coniugii  ante  benedictionem  non  esse  pec- 
catum  mortale,  quamvis  sit  contra  inhibitionem  Ecclesiae. 

In  oppositum  est  quod  usus  coniugii  non  legitimi  est 
peccatum  mortale.  Clandestinum  autem  matrimonium, 
quamvis  sit  verum  et  ratum,  constat  non  esse  legitimum. 
Ergo. 

II.  Ad  huius  evidentiam,  recolendum  est  in  coniugiis 
dupliciter  inveniri  illicitum  et  mortale :  vel  quia  malum, 
ut  coniugium  cum  parente ;  vel  quia  prohibitum,  ut  con- 
iugium  cum  af&nibus,  seu  consanguineis  quarti  gradus. 
Usus  autem  coniugii  clandestini  utroque  modo  illicitus 
invenitur,  et  quia  malus,  et  quia  prohibitus.  Est  siquidem 
malus,  non  secundum  se,  sed  secundum  sibi  annexa. 

Ad  cuius  pleniorem  intelligentiam,  sciendum  est  quod, 
licet  clandestinum  coniugium,  cum  eius  usu,  habeat  omnia 
requisita  ad  substantialia  coniugii  et  eius  actus,  et  propter 


hoc  dicitur  quod   neutrum  est   secundum  se   malum;    ex 

naturali  tamen  hominis  proprietate,  qua  est  animal  sociale 

atque  politicum  *,  provenit  turpitudo  in  clandestino  con-  *Aristot./>o/;Vic. 

iugio  et  eius  actu.  Ex  hoc  namque  quod  homo  est  animal  libi^in^^cap"'!?! 

sociale  et  politicum ,   provenit  quod  coniugium  et  ipsius  ^^^'  3  j  ^  yi,- 

actus  debeant  sic  fieri  ut  sint  sine  offensa  et  periculo  of-  cap.  x,'  n.  5. 

fendendi  societatem  politicam.  Usus  autem  clandestini  con- 

iugii  annexum  habet  scandalum  vitae  socialis,  dum  scitur 

commisceri  personas  quae  nesciuntur  coniuges :  nec  etiam 

sine  scandalo  appareret  mulier  gravida,  et  proles  fieret,  etc. 

Ipsum  vero  coniugium  clandestinum  annexum  habet 
periculum  offendendi  vitam  socialem :  quoniam  posset  alter 
coniugum  nova  inire  connubia,  dum  ignoratur  ligatus  al- 
tero  coniugio. 

Est  igitur  tam  clandestinum  coniugium  quam  ipsius 
actus,  etiam  si  prohibitio  legis  non  esset,  de  genere  ma- 
lorum  moraliter,  non  secundum  se,  sed  secundum  sibi 
annexa. 

III.  Utrum  autem  sit  mortale  peccatum,  considerandum 
restat  ex  utroque  principio:  scilicet  annexae  moralis  ma- 
litiae,  et  legalis  inhibitionis.  Ex  parte  siquidem  moralis 
iniquitatis ,    distinguendum   occurrit :    et  dicendum  quod. 


QUAESTIONES  DE  USU  MATRIMONII 


373 


Ad  Rom. 
ni,  Ters.  8, 


cap, 


quando  actus  huiusmodi  habet  annexam  scandali  turpitu- 
dinem,  est  peccatum  mortale ;  quando  vero  caret  annexa 
turpitudine,  non  est  peccatum  mortale.  Et  horum  ratio 
est  in  promptu.  Quia  ex  quo  ratio  peccati  mortahs  con- 
surgit  ex  annexa  turpitudine ,  extante  illa ,  fit  peccatum 
mortale :  et  illa  non  extante,  non  est  peccatum  mortale.  - 
Notanter  autem  dixi  actus  huiusmodi,  ad  difFerentiam  usus. 
Quoniam  frequens  actus,  qui  usum  constituit,  impossibile 
est,  moraliter  loquendo,  quod  careat  scandalo.  Nam  fre- 
quens  secreta  conventio  personarum  quae  possunt  esse 
coniuges,  semper  est  suspecta.  Et,  experientia  teste,  vide- 
mus  scandala  maxima  ex  huiusmodi  usu  provenire. 

Ex  parte  autem  inhibitionis  ecclesiasticae,  mortale  pec- 
catum  videtur.  Quoniam  Evaristus  Papa,  ut  habetur  XXX, 
qu.  V,  cap.  Aliter,  damnat  huiusmodi  coniugia ,  ita  quod 
non  coniugia,  sed  adulteria  vel  contubernia,  vel  stupra  aut 
fornicationes  esse  non  dubitat.  Quod  quia  verum  esse  con- 
stat  in  iudiciali  foro,  in  quo  clandestinum  matrimonium 
non  est  matrimonium,  ex  auctoritate  Papae  promulgatum, 
damnabilem  constituit  clandestini  usum  matrimonii. 

Simpliciter  igitur  et  absolute  loquendo,  usus  matrimonii 
clandestini  peccatum  mortale  est,  utpote  scandalosus  scan- 
dalo  notabili,  reddente  utrumque  coniugem  infamem,  et 
a  iure  damnatus  ut  adulterium  seu  fornicatio. 

rv.  Quocirca  caveant  confessores  viduarum  nobilium  ne 
consulant  fomicariae  ut  contrahat  clandestinum  matrimo- 
nium,  quasi  licite  deinceps  satisfacturae  voluptati  suae  cum 
clandestino  coniuge.  Tum  quia  non  sunt  facienda  mala 
ut  veniant  bona  * :    et  multo  minus  ut  evitentur  peiora. 

Tum  quia  per  hoc  non  evadit  peccatum  mortale  in 
usu   dicti   coniugii. 

Tum  quia  adiungitur  periculum  homicidii  utriusque 
aut  alterius  coniugis ,  ut  pluries  vidimus  nostra  aetate : 
consanguinei  enim  multo  magis  vindicant  talia  coniugia 
quam   si   fomicatio   sola  fuisset. 


V.  Ad  obiecta  ergo  in  oppositum  *  dicitur  quod ,  licet  *  Num.  i. 
actus  unus   seu  aliquis  possit  esse  ita  occultus  quod  ca- 

reat  secundum  se  omni  turpitudine  scandalosa;    frequens 

tamen  actus,  ut  dictum  est  *,  esse  non  potest.  Et  ille  uni-  "  Num.  m. 

cus  actus  omnino  occultus  non   caret  periculo  scandali: 

quia  posset  inde  coniux  concipere ,  et  sic  scandalum  se- 

queretur. 

Inhibitio  autem  Ecclesiae  non  similiter  se  habet  ad 
usum  coniugii  ante  benedictionem ,  et  ad  usum  coniugii 
clandestini.  Quoniam  primum  simpliciter  inhibet:  secun- 
dum  autem  non  solum  inhibet,  sed  damnat  ut  stuprum 
seu  fomicationem.  Et  ratio  est  disparitatis  quia  actui  con- 
iugali  debetur  torus  publicus,  hoc  est,  publice  praepara- 
bilis  seu  praeparatus,  unde  et  coniuges  contorales  dicun- 
tur:  clandestini  autem  coniugii  actui  non  potest  publice 
torus  praeparari,  cum  coniugium  ipsum  publice  habeatur 
tanquam  non  sit,  cum  probari  non  possit.  Ante  benedi- 
ctionem  vero  publicis  coniugibus  potest  publice  torus  prae- 
parari :  immo  et  de  facto  millies  praeparatur.  Et  propterea 
actus  coniugii  clandestini  merito  reprobatur  ac  damnatur : 
actus  vero  publici  coniugii  non  reprobatur  nec  damnatur, 
sed  solius  caeremoniae  defectu  accusatur.  Est  enim  prae- 
ceptum  caeremoniale  de  non  praeveniendo  benedictionem : 
de  non  utendo  vero  clandestino  est  praeceptum  prope  sub- 
stantiale. 

VI.  Et  hinc  sequitur  quod  non  solum  usus,  sed  etiam 
actus  unus  coniugii  per  se  clandestini,  etiam  cum  sterili  seu 
vetula,  quae  non  potest  concipere,  quantumcumque  oc- 
cultus,  est  mortale  peccatum,  sicut  et  ipse  contractus  clan- 
destinus :  propter  damnationem  Ecclesiae  damnantis  omnem 
contractum  et  concubitum  clandestinum  in  sua  specie,  ac 
per  hoc,  omnem  concubitum  et  contractum  clandestinum. 
Et  consequenter,  nisi  rationabilis  causa  subsit  contrahendi 
clandestine  aut  clandestine  consummandi  *,  damnationem  sacr. 
suae  speciei  incurrit.  quaesit 


Cf.  supra ,  de 
Mi 


'atrim., 
II. 


374 


CARDINALIS  CAIETANI 


DE  DELECTATIONE  MOROSA  TRIPLEX  DUBIUM 

PRIMUM  DUBIUM 

AN  VOLUNTARIA  DELECTATIO  DE  COGITATO  ACTU  LICITO  CONDITIONALITER, 

SIT  MORTALE  PECCATUM 


•  11«  ir>«,   qu. 

CLIV. 

•'DeUsuMatri- 
monii,  et  de  Red- 
dend.  dehit.  etc. 
-  Opusc.  Caiet. 
I.tom.Tract.xiii, 
XXIX.  -Ed.  Lug- 
dun.  1562. 


*  Cf.  num.  III. 


CiRCA  actum  coniugii,   quoniam   multa  scripsimus   in  } 
Commentariis  praecedentis  Libri  in  tractatu  de  luxu- 
ria  *,  et  quaedam  etiam  in  Quolibetis  **,  ideo,  ne  eadem 
repetamus,   pertranseundum  est,    incidenter  tamen   dubia 
aliqua  de  delectatione  morosa  solvendo. 

EST  autem  primum  dubium,  an  voluntaria  delectatio  de 
cogitato  actu  licito  conditionaliter ,  sit  mortale  pecca- 
tum.  Verbi  gratia,  cogitat  quis  de  actu  coniugali  cum  tali 
muliere  si  esset  uxor  sua,  et  voluntarie  delectatur  de 
actu  cogitato :  an  in  hoc,  et  similibus,  sit  peccatum  mortale. 

Et  est  ratio  dubii  *,  quoniam  pro  parte  negativa  est  quod 
delectatio  est  de  actu  licito,  in  tantum  quod  consensus  in 
huiusmodi  actum  non  est  peccatum.  Si  enim  consensus 
in  actum  non  est  peccatum ,  a  fortiori  nec  cogitatio  de 
illo  erit  peccatum. 

Pro  parte  vero  aiftrmativa  est  omnis  religiosa  con- 
scientia ,  cavens  huiusmodi  delectationem  ut  peccatum 
mortale. 

II.  Ad  hoc  dicitur  quod,  sine  dubio,  huiusmodi  delecta- 
tio  voluntaria  est  peccatum  mortale :  quia  est  simpliciter  de 
concubitu  peccati  mortalis.  Ad  cuius  evidentiam,  discer- 
nendum  est  inter  consensum  et  delectationem.  Quoniam 
tam  consensus  quam  desiderium  ferri  potest  in  obiectum 
vel  absolute  vel  conditionaliter :  potest  enim  quis  deside- 
rare  cibum  absolute,  et  potest  rursus  desiderare  ipsum  sub 
conditione,  puta,  si  non  esset  dies  ieiunii.  Et  quod  dicimus 
de  actu,  idem  intelHge  de  delectatione  consequente  actum 
exterius  exercitum:  nam  potest  quis  desiderare  delectatio- 
nem  cibi  et  absolute  et  sub  conditione,  puta,  velle  dele- 
ctari  in  comedendo   si  non  esset  dies  ieiunii.    Delectatio 


autem  voluntaria  consequens  obiectum  interius  apprehen- 
sum  et  concupitum,  sive  absolute  sive  conditionaliter,  non 
potest  distingui  in  delectationem  conditionalem  vel  abso- 
lutam:  sed  ex  hoc  ipso  quod  inest  huiusmodi  delectatio 
voluntarie,  est  simpliciter  et  absolute  delectatio.  Unde, 
cum  aliquis  desiderat  actum  coniugii  cum  aliqua  condi- 
tionaliter,  idest,  si  esset  sua :  non  peccat,  quoniam  desi- 
derium  obiectum  habet  rectae  rationi  consonum.  Sed  cum 
delectatur  quis  de  huiusmodi  actu  conditionali  cogitato, 
delectatio  ipsa  non  est  conditionalis :  quoniam  conditio- 
nalis  nihil  ponit  in  esse;  huiusmodi  autem  delectatio  po- 
nitur  in  esse  voluntarie.  Et  propterea  delectatio  ipsa  non 
spectat  ad  obiectum  desideratum  et  cogitatum  quatenus 
est  conditionale :  ac  per  hoc,  redit  ad  naturam  sui  generis, 
scilicet  delectationis  morosae  de  illicito  concubitu.  Ex 
hoc  namque  quod  actus  ut  conditionalis  non  facit  ipsam 
delectationem  conditionalem,  sequitur  quod  relinquat  eam 
in  genere  delectationis  voluntariae  de  concubitu,  seclusa 
conditione  quae  sola  faceret  illum  licitum.  Et  hoc  est  nihil 
aliud  dicere  quam  relinquere  illam  in  specie  delectationis 
voluntariae  de  concubitu  ac  si  illa  conditio  non  esset  co- 
gitata.  Et  hoc  est  quod  timoratae  conscientiae  utriusque 
sexus  testantur. 

III.  Et  per  hoc  patet  solutio  ad  obiectum  *.  Quoniam 
non  est  idem  iudicium  de  consensu  et  desiderio  in  actum 
exteriorem  illiusque  delectationem  sub  conditione:  et  de 
praesenti  delectatione  voluntaria  de  eodem  actu  eademque 
delectatione    cogitata. 

Nec  est  verum  quod  praesens  delectatio  sit  de  actu 
licito.  Quoniam  non  est  de  illo  conditionaliter :  actus 
autem  non  nisi  conditionaliter  est  licitus. 


Nuni.  I. 


SECUNDUM  DUBIUM 

AN  VIDUA  QUAE  VOLUNTARIE  DELECTATUR  DE  CONIUGALI  ACTU  PRAETERITO, 

PECCET  MORTALITER 


SKcuNDUM  dubium  est,  an  vidua  quae  voluntarie  delecta- 
tur  de  actu  coniugali  praeterito ,  peccet  mortaliter.    Et 
est  ratio  dubii  ambiguitas  scribentium. 

Ad  hoc  dicitur  quod,  formaliter  loquendo,  voluntaria 
delectatio  de  praeterito  actu  coniugii  non  est  peccatum 
mortale.  Et  ratio  est  quia  eiusdem  moris  est  delectari  de 
praesenti,  praeterito  vel  futuro :  huiusmodi  enim  differen- 
tiae  non  variant  speciem  moris  de  bono  in  malum.  Et 
propterea,  sicut  simpHciter  et  absolute  viduae  consensu 
approbativo  potest  placere  actus  praeteritus,  ita  potest  de- 
lectari   de  illo. 

Et  licet  haec  ratio  suificiat,  manifestatur  tamen  ex  simili. 
ludex  enim  functus  of&cio  potest  voluntarie  delectari  de 
vindicta  quam  exercuit  occidendo  perturbatores  reipublicae : 
nec  solum  intus  potest  delectabiliter  memorari,  verum  pot- 
est  etiam  delectabiHter  haec  enarrare,  ut  patet.  Idem  autem 
est  iudicium  de  voluntaria  delectatione  in  cogitatione,  me- 
moria,  narratione  et  facto  vindictae,  et  cuiuscumque  alterius 
actus :  memoria  enim  de  iustis  seu  licitis  eodem  more  est 
delectabilis  quo  et  ipsa  iusta   elicita  fuerunt  delectabiHa. 


II.  Advertendum  tamen  est  hic  quod  aliud  est  loqui 
de  voluntaria  delectatione  praeteriti  actus  liciti:  et  aliud 
est  loqui  de  concomitantibus  illjfm.  Nam  stat  quod  ipsa 
delectatio  de  actu  praeterito  voluntaria  immunis  sit  secun- 
dum  seipsam  a  peccato  mortali:  et  tamen  ipsamet,  ut  an- 
nexum  habet  malum  aHquod ,  puta  poHutionem ,  vel  de- 
lectationem  interiorem  consequentem  veHeitatem  actus 
similis  praeterito,  aut  consequentem  insurgentem  concu- 
piscentiam,  sit  peccatum  mortale.  Et  quia  venerea,  quan- 
tumcumque  Hcita ,  cum  cogitantur,  annexam  hahent  con- 
cupiscentiam  carnis,  motusque  qui,  etiam  non  praecipiente 
intellectu,  insurgunt,  ut  experientia  testatur:  ideo,  si  vi- 
duae  delectatio  periculum  habet  annexum  poHutionis  aut 
ruinae  animae  ad  aHquem  pravum  consensum  huiusmodi 
delectationum  annexarum,  ut  communiter  videtur  accidere 
voluntarie  immorantibus  in  memorus  talibus,  tenetur  evi-  •  Greg.  Homii. 
tare  huiusmodi  memoriam,  sicut  tenetur  fugere  huiusmodi  cf.  'A/^a/."*iib' 
pericula.  vii,  cap.  xvm, 

r  ....  .  .  in  vet.xxT ;/?«-. 

Sine  his  tamen,  huiusmodi  memoriae  communiter  sunt  Past.  part.  in, 
peccata  venialia :  quia  carent  pia  necessitate  et  utilitate  *.   Son."v'.  *''  ""^' 


DE  DELECTATIONE  MOROSA  TRIPLEX  DUBIUM 


375 


TERTIUM  DUBIUM 


l^ 


AN  VOLUNTARIA  DELECTATIO  DE  VISA  PULCRA  MULIERE 
SIT  COMPUTANDA  INTER  PECCATA  MORTALIA  DELECTATIONIS  MOROSAE 


TERTiuM  est,  an  voluntaria  delectatio  de  visa  pulcra 
muliere  sit  computanda  inter  peccata  mortalia  dele- 
ctationis  morosae. 

Et  est  ratio  dubii,  quia  simile  videtur  iudicium  de  de- 
lectatione  omnis  sensus.  Sed  voluntaria  delectatio  de'mu- 
liere  tacta  spectat  ad  delectationem  morosam.  Ergo  et  de 
visa. 

II.  Ad  hoc  dicitur  quod,  cum  nulla  sensatio  naturalis 
sit  secundum  se  peccatum,  quoniam  est  a  natura  ipsa, 
cum  consequente  delectatione,  procul  dubio,  nisi  mulieris 
visus  aut  tactus  sit  mortaliter  malus,  delectatio  voluntaria 
de  ipsa  visa  aut  tacta  non  est  mala.  Verum  inter  tactus 
et  alios  sensus  est,  quoad  propositum,  diiTerentia  in  hoc 
quod  visus  mulieris  pulcrae,  secundum  seipsum  delecta- 
bilis,  non  est  libidinosus  nisi  ex  parte  videntis  ad  malum 
ordinetur :  tactus  autem  per  oscula  et  amplcxus ,  ut  est 
secundum  tactum  talem  delectabilis,  est  libidinosus,  sicut 
et  concubitus,  nisi  coniugii  bono  honestetur.  Quoniam  de- 
lectatio  sensibilis  secundum  quendam  tactum,  scilicet  oscu- 
lorum,  amplexuum  et  huiusmodi,  est  secundum  se  a  na- 
tura  ordinata  ad  venerea:  delectatio  autem  visus  non  est 
secundum  se  ad  hoc  ordinata.  Hinc  enim  fit  ut  illa,  ob 
solam  delectationem  exercitata,  sint  libidinosa :  visus  autem 
minime.    Et  propterea,   sicut  sensibUis  delectatio  osculo- 


rum ,  etc. ,  extra  coniugium  illicita   est ,  et  secundum  se 

mortalis,  ut  in  Commentariis  praecedentis  Libri  *  diffuse  *Qu.cLiv,art.4, 

declaratum   est;   ita   voluntaria   delectatio    de   huiusmodi 

cogitatis,  mortale  peccatum  est  delectationis  morosae.  Et 

per  oppositum,  quia  videre  mulierem  pulcram  non  est  se- 

cundum  se  ordinatum  ad  venerea,  ideo  delectabiliter  videre 

mulierem  pulcram  ex  suo  genere  nullum  est  peccatum.  Ac 

per  hoc,  delectabiliter  cogitare  de  visa  muliere  pulcra,  nisi 

otiose  vel  ob  malum  fiat,  peccatum  nuUum  est. 

Et  haec  similiter  *  intellige  de  huiusmodi  actibus  secun- 
dum  se.  Nam  secundum  annexa  pericula,  iudicandum  est 
iuxta  canones  periculorum  * :  multi  enim  ex  aspectu  mu- 
lierum  corruerunt,  ut  patet  de  David  *,  etc. 


*  Cf.  dabium 
praeced.,nuin. 
II. 

*  Cf.  Eccli.  cap. 
ui,  vers.  27. 

*  II  Reg.,  cap.  XI, 
vers.  2  sqq. 


Et  haec  sufficiant  pro  hoc  libro  super  Tertia  Parte  divi 
Thomae :  ac  per  hoc,  pro  Commentariis  integris  super  tota 
Summa  eiusdem:  ad  gloriam  in  primis  omnipotentis  Dei, 
deinde  ipsius  divi  Thomae,  utilitatem  autem  Ecclesiae ;  sub 
correctione  Sanctae  Sedis  Apostolicae,  in  qua  nunc  sedet 
Leo  Decimus  Pontifex  Maximus  *,  cui  et  scripta  et  scri- 
benda  omnia  submissa  semper  esse  volo. 

Romae,  die  undevigesima  Decembris,  anno  Christianae 
Salutis  millesimo  quingentesimo  vigesimo ,  aetatis  autem 
meae  quinquagesimosecundo.  Amen. 


•Cf.  Praef.  adlll 
PartemEditionis 
huius  Leoninae, 
pag.  xLiii. 


APPENDIX 


AD 


CARDINALIS  CAIETANI 

QUAESTIONES  DE  SACRAMENTIS 

QUAESTIO  SEPTIMA  EX  EIUSDEM  OPUSCULO  VIGINTISEPTEM  QUAESTIONUM 


AD    FIDEM    EDITIONIS    LUGDUNENSIS    MDXLI 


QUANDO  QUIS  OBLIGETUR  AD  CONTRITIONEM 
PECCATORUM  MORTALIUM 

Vide  supra,   Qiiaestiones  de  Contritione,   Quaesitum  III. 


►>«<-« 


Cf.  num.  VIII, 


Vers.  2. 


•  Vers.  9,  iuxta 
versionem  LXX. 


QuAERiTUR  utrum,  quoties  recordatur  quis  sui  pcccati 
mortalis,  teneatur  habere  contritionem. 
Et  est  ratio  dubii  *,  tum  quia  partem  af&rmativam  multi 
tenere  videntur,  ex  verbis  sancti  Thomae  in  IV  Sent., 
dist.  xvn,  qu.  ra,  art.  1 ,  qu*  4,  dicentis :  Ad  contritionem 
tenetur  homo  quando  peccata  memoriae  occurrunt,  cum 
praecipue  in  periculo  mortis  existit ,   aut  in  aliquo  arti- 

culo,  etc. 

Tum  quia  sicut,  quoties  occurrit  peccatum  mortale  ut 
a  se  committendum,  tenetur  homo  refutare  commissionem, 
ita,  quoties  ut  a  se  commissum,  tenetur  illud  detestari. 

Tum  quia  nec  per  momentum  licitum  est  stare  in  pec- 
cato  mortali.  Ac  per  hoc,  statim  ut  occurrit,  tenetur  illud 
fugere:  iuxta  illud  Eccli.  xxi  *:  Quasi  afacie  colubri  fuge 
peccata. 

In  oppositum  autem  est :  tum  quia  sequeretur  quod, 
quotiescumque  aliquis  de  commisso  peccato  occurrente 
sibi  attereretur,  peccaret  mortaliter,  quia  non  haberet  con- 
tritionem. 

Tum  quia  ef&cax  ratio  non  apparet  praecepti  ad  con- 
tritionem  pro  tali  tempore,  scilicet  memoriae  peccati. 

II.  Ad  evidentiam  huius  dubitationis,  praemittendum  est 
quod  non  est  hic  quaestio  de  peccato  mortali  semel  con- 
trito.  Quoniam  hoc  iam  deletum  prima  contritione  est: 
et,  sicut  peccatum  semel  rite  confessum  non  tenetur  homo 
iterum  confiteri,  eadem  ratione  de  peccato  semel  contrito 
non  tenetur  homo  iterum  conteri ;  non  enim  iudicat  Deus 
bis  in  idipsum,  ut  dicitur  Nahum  i  *,  tam  quoad  vindi- 
ctam  exteriorem,  quam  per  confessorem  exercet,  quam 
quoad  vindictam  interiorem,  quam  per  actum  ipsius  poe- 
nitentis  conterendo  peccatum  exercet.  Sufficit  enim  semel 
contrito  quod  non  placeant  sibi  commissa  a  se  peccata. 
Et  hoc  sive  contritio  fuerit  de  aliquo  mortali  in  speciali, 
sive  in  generaU :  dummodo  fuerit  contritio  illa  suf&ciens 
ad  salutem  usque  ad  tempus  confessionis,  quando,  singula 
detestando  in  confessione,  conteretur  in  speciaH.  Est  autem 
contritio  generalis  suf&ciens  ad  salutem  usque  ad  confes- 
sionem  illa  qua  homo ,  dolens  de  omnibus  ofifensis  Dei, 
mutat  deUberate  cor  ad  praeponendum  Deum  omnibus, 
etiam  propriae  vitae,  intendens  congruo  tempore  confiteri. 
Et  est  sermo  de  contritione  ipsius  peccati  secundum  se, 
non  secundum  suum  effectum,  qui  est  retardatio  a  felici- 
tate,  ratione  cuius  totum  tempus  praesentis  vitae  est  tem- 
pus  contritionis,  quia  tempus  peccato  occupatum  irrepara- 
bile  effectum  est  pro  felicitate. 

Nec  est  hic  quaestio  de  contritione  in  veritate,  hoc  est, 
de  dolore  caritate  informato.  Quoniam ,  cum  nemo  sciat 


utrum  amore  vel  odio  dignus  sit  *,  si  exigeretur  certitudo 
verae  contritionis,  semper  esset  homo  perplexus,  aut  nun- 
quam  cessaret  obhgatio  contritionis :  quod  est  falsum.  Sed 
est  quaestio  de  contritione  quantum  est  ex  parte  poeni- 
tentis  * :  hoc  est  quod,  quantum  est  ex  parte  conditionum 
requisitarum  ad  contritionem  ex  parte  poenitentis,  est  vera 
contritio,  quamvis  nesciatur  an  sit  caritate  informata,  quia 
nescitur  praesentia  caritatis.  Et  similiter  est  quaestio  de 
peccato  mortaU  a  se  commisso  nunquam  contrito  sive 
secundum  veritatem  sive  secundum  aestimationem. 

III.  Quibus  praemissis,  sciendum  est  praeceptum  ha- 
bendae  contritionis  et  esse  per  se  primo  af&rmativum,  et 
claudere  in  se  praeceptum  negativum.  Nam  praecipit  actum 
contritionis  habendum,  et  per  hoc  est  affirmativum:  et 
praecipit  non  esse  retinendum  odium  Dei,  in  quod  ex 
peccato  mortaU  incurritur,  et  per  hoc  est  praeceptum  ne- 
gativum.  Et  propterea  primo  tractandum  est  de  vinculo 
eius  quatenus  est  affirmativum;  et  deinde  quatenus  est 
negativum  * ;  et  demum  quatenus  est  ex  utroque  mixtum  **. 

Praeceptorum  igitur  affirmativorum  natura  cum  sit  ob- 
ligare  quidem  semper,  sed  non  ad  semper,  sed  ad  deter- 
minatum  tempus ,  hoc  est ,  tempus  necessitatis,  ut  divus 
Thomas,  in  IV  Sent.,  dist.  xvii,  qu.  m,  art.  1 ,  qu*  4,  dicit ; 
consequens  est  ut  praeceptum  de  contritione  habenda  non 
obliget  nisi  ad  tempus  urgens  ad  contritionem.  Quod  con- 
stat  esse  tempus  tam  mortis,  quia  summa  est  tunc  neces- 
sitas  contritionis ,  quoniam  non  remanet  amplius  tempus 
poenitendi;  quam  tempus  ante  sacramenti  cuiusque  susce- 
ptionem  aut  administrationem ,  quoniam ,  nisi  tunc  esset 
contritus,  mortaliter  peccaret  suscipiens  sacramentum,  aut 
exercens  actum  quem  sine  peccato  mortaU  oportet  exercere. 

Tempus  autem  occursus ,  quia  sciUcet  memoriae  oc- 
currit  commissum  peccatum,  etiam  practice,  puta  ut  dete- 
standum  seu  conterendum,  nuUa  apparet  ratione  esse  tem- 
pus  necessitatis :  quoniam  cum  tali  occursu  stat  hominem 
se  habere  circa  commissum  peccatum  neutraliter,  ac  si  non 
meminisset,  ac  si  dormiret.  Nam,  occurrente  peccato  com- 
misso  at  materia  detestationis  habendae  a  me,  possum  tri- 
pliciter  me  habere :  vel  consentiendo  in  detestationem ;  vel 
aspernando  detestationem ;  vel  nec  amplectendo  nec  con- 
temnendo,  sed  vel  nullum  actum  voluntatis  circa  iUam 
exercendo,  et  tunc  essem  neuter ;  vel  habendo  actum  vel- 
leitatis  circa  iUam,  puta  quia  veUem  habere  contritionem, 
quamvis  in  veritate  non  veUm ,  quia  non  intendo  absti- 
nere,  etc.  Si  occurrens  ergo  memoria  non  necessitat  ho- 
minem  ad  articulum  aUquem  quo  oporteat  ipsum  actum 
aUquem  exercere,  quo  pacto  tempus  necessitatis  constituit; 


*  Eccle.  cap. 
vers.  1. 


*  Cf.  supra,  Qq. 
de  Contritione , 
quaesit.  i. 


Num.  IV. 
*  Num.  V. 


APPENDIX 


377 


*   Cf.   num.   III, 
init. 


*  EccU.  cap.  XII, 
vers.  3. 


*  Ct.  Aristot.  I 
Ethic.j  cap,  viii, 
n.  9;  s.  Ih.  lect. 
XII.  -  Vide  I*'" 
W^' ,  qu.  Lv  ;  II 
Sent.,  dist.  xxvii, 
art.  1,  ad  4;  De 
Verit.  qu.  xxvi , 
art.  6. 


•   Cf.  num.   III 
init. 


et  si  rationem  praeceptorum  af&rmativorum  perspexerimus ; 
apparebit  occursum  non  constituere  tempus  necessitatis. 
Nam  in  praecepto  baptismi,  quantumcumque  memoriae 
occurrat  baptismus  ut  suscipiendus  cum  commoditate  ob- 
lata,  non  propterea  obligatio  fit  pro  tunc  ad  baptismum. 
Et  similiter  in  praecepto  confessionis,  et  in  praecepto  elee- 
mosynae  de  superfluo,  non  tenetur  quis  tunc  confiteri  aut 
eleemosynam  dare  quando  memoriae  occurrit  cum  com- 
moditate  parata:  ut  patet  ibidem  ex  divo  Thoma.  Si  ergo 
in  aliis  affirmativis  praeceptis  occursus  exercendi  actus 
commode  non  constituit  necessitatis  tempus ,  consequens 
est  ut  nec  in  praecepto  contritionis  habendae  occursus 
peccati  ut  conterendi  constituat  tempus  necessitatis.  Opor- 
tet  enim  oppositum  dicentem  rationem  reddere  quare  a 
communi  regula  occurrentis  actus  et  materiae  cum  reliquis 
paratis  in  praeceptis  aftirmativis,  excipiatur  occurrens  con- 
tritionis  cum  sua  materia  actus :  ut  sciHcet  ipse  solus  ha- 
beat  vim  constitutivam  temporis  urgentis  ad  seipsum  exer- 
cendum,  rehquis  hanc  vim  non  habentibus.  Et  quia  nulla 
apparet  exceptionis  ratio ,  sequamur  generalem  regulam, 
tanquam  communem  huic  et  ahis  praeceptis  affirmativis. 
IV.  Negativa  vero  praecepta  *  obhgant  semper  et  ad  sem- 
per :  prohibent  enim  mala,  quae  nullatenus  committenda 
aut  incurrenda  sunt.  Et  hcet  omnia  negativa  praecepta  con- 
veniant  in  obligatione  ad  semper  quoad  esse  iUicitum,  dif- 
ferentia  tamen  quaedam  inter  ipsa  praecepta,  extenso  prae- 
cepti  nomine,  est  in  obhgatione  ad  semper  quoad  actum 
peccati.  Nam  negativa  praecepta  de  actibus  peccatorum 
obhgant  ad  semper  non  solum  quoad  esse  ilhcitum,  sed 
etiam  quoad  actum  peccati :  quia  prohibent  actum  peccati, 
puta  mendacium,  adulterium,  blasphemiam,  et  simiha,  quae 
non  sokim  sunt  ilhcita,  sed  quando  adsunt  peccati  actus 
committitur ;  nullus  enim  transgreditur  praecepta  haec, 
Non  mentieris,  Non  adulterabis,  Non  blasphemabis,  nisi  qui 
mentitur,  aduUeratur,  aut  bhisphemat  actu  exteriori,  vel  sal- 
tem  interiori.  Negativa  autem  praecepta  de  habituah  statu 
peccati  obhgant  secundum  se  ad  semper  solum  quoad  esse 
ihicitum,  ct  non  quoad  actum  peccati:  quia  non  prohibent 
actum  peccati,  sed  perseverantiam  in  statu  peccati  tahs  vel 
simphciter. 

Praeceptum  autem ,  verbi  gratia ,  de  non  retinendo 
ahenum  invito  domino,  duphciter  intelhgi  potest.  Primo, 
de  detentione  habituali :  quae  non  est  actus,  sed  eflfectws 
peccati.  Et  sic  non  est  praeceptum  prohibens  actum  ah- 
quem  (quod  patet  ex  eo  quod  qui  abstulit,  etiam  si  dor- 
miat,  retinet  ahenum  invito  domino),  sed  prohibet  perse- 
verantiam  in  statu  peccati  tahs.  Simihter  et  praeceptum 
de  non  retinendo  habituahter  odium  erga  Deum,  non  pro- 
hibet  aliquem  actum ,  puta  actum  odii  divini :  sed ,  sup- 
posito  quod  homo  peccando  mortahter  odio  habuerit  Deum, 
ac  per  hoc  perseveret  usque  ad  contritionem  in  statu  di- 
vini  odii  (non  solum  passive  quia  Altissimus  odio  habet 
peccatores  *,  sed,  quod  peius  est,  active,  quia  perseverat  in 
statu  peccati  mortalis  includentis  in  se  divinum  odium 
propter  contrarietatem  ad  dilectionem  caritatis),  prohibet 
perseverantiam  in  statu  peccati  mortahs  simpliciter.  Quo 
fit  ut ,  quia  statibus ,  sicut  habitibus ,  non  meremur  nec 
demeremur,  sed  actibus  *;  nuUum  novum  peccatum  contra 
hoc  negativum  praeceptum  incurratur,  nisi  status  tahs  de 
novo  acceptetur,  puta  si  de  novo  consentiatur  in  perseve- 
rantiam  talis  status.  -  Secundo,  de  detentione  actuah:  quae 
nihil  ahud  est  quam  consensus  eflficax  in  detentionem  ha- 
bitualem,  seu  quae  est  effectus  peccati.  Et  sic  praeceptum 
est  prohibens  actum  peccati :  et  constat  quod  obhgat  sem- 
per  et  ad  semper,  sicut  rehqua  negativa.  Et  sic  proprie 
habet  vim  et  nomen  praecepti :  quoniam  praecepta  proprie 
de  actibus  sunt. 

V.  Discutiendo  vero  praeceptum  contritionis  ut  mixtum 
ex  afhrmativo  et  negativo  *,  sicut  praeceptum  de  restitu- 
tione,  invenimus  quod  obhgat  ad  statim  habendam  contri- 
tionem  sicut  praeceptum  de  restitutione  obhgat  ad  statim 
restituendum.  Et  ratio  est  quia  tempus  huiusmodi  actuum 
dilatum  annexam  habet  contrarietatem  ad  virtutem.  Re- 
stitutio  enim  dilata  annexam  habet  retentionem  aheni  invito 
domino,  quae  contrariatur  iustitiae :    et  simihter  contritio 

SuMMAE  Theol.  D.  Thomae  T.  IX. 


dilata  annexam  habet  retentionem  divini  odii,  quae  con- 
trariatur  caritati. 

Nec  propterea  huiusmodi  mixta  praecepta  exorbitant 
a  communi  regula  praeceptorum  affirmativorum ,  sed  se- 
quuntur  eam ,  obhgando  tantum  ad  tempus  necessitatis : 
nam  implicatio  inhibitae  contrarietatis  ad  virtutem  deter- 
minat  tempus  necessitatis  ad  statim;  tempus  quippe  ne- 
cessitatis  exercendae  afRrmationis  est  tempus  ad  actionem 
iham  urgens  sic  quod,  nisi  fiat,  incurritur  peccatum.  Sicut 
igitur  praeceptum  de  restitutione  propter  imphcitam  de- 
tentionem  alieni  obligat  ad  statim  restituendum,  ita  prae- 
ceptum  de  contritione  propter  imphcitam  detentionem  odii 
contra  Deum  obhgat  ad  statim  conterendum.  Et  haec  procul 
dubio  est  veritas. 

VI.  Sed  exurgit  dif&cultas:  Quando  peccatur  contra  hoc 
praeceptum?  Dicere  enim,  ut  prima  facie  apparet,  quod 
contra  praecepta  affirmativa  obhgantia  ad  statim  peccetur 
statim :  puta,  consummato  furto ,  si  non  statim  fiat  resti- 
tutio,  peccatur  contra  praeceptum  restitutionis,  omittendo 
statim  restituere ;  et  simihter,  consummato  peccato  mortah, 
agitur  contra  praeceptum  contritionis  si  non  statim  con- 
tritio  habetur,  -  irrationabile  videtur.  Quia  huiusmodi  prae- 
cepta  obhgant  ad  singula  statim,  et  non  ad  primum  statim 
tantum:  ut  patet  ex  eo  quod,  transacto  primo  statim,  non 
absolvitur  a  vinculo  praecepti,  sed  remanet  semper  obli- 
gatus  ad  statim,  donec  adimpleat  praeceptum.  Si  autem 
obligant  ad  singula  statim,  sequitur  quod  infinities  peccat 
mortaliter  non  restituendo  qui  furatus  est  et  non  restituit 
statim,  iuxta  infinitas  moras  temporis  intermedii  inter  fur- 
tum  et  restitutionem,  si  tandem  fit. 

Magis  autem  rationi  consentaneum  est  ut  contra  huius- 
modi  praecepta  tunc  solum  peccetur  ex  praeteritione  tem- 
poris,  quando  non  solum  omittitur,  sed  committitur  actus 
peccati  determinantis  praeceptum  afiirmativum  ad  statim. 
Pro  cuius  clariori  notitia,  advertendum  est  quod  tripli- 
citer  invenitur  concurrere  tempus  urgens  ad  exercitium 
praecepti  afiirmativi.  Primo,  ut  actus  illius  mensura  sim- 
pliciter  et  absolute :  sicut  tempus  diei  festi  determinat  prae- 
ceptum  de  audiendo  missam,  et  quadragesima  ieiunii  prae- 
ceptum.  -  Secundo,  ut  actus  illius  mensura  ex  praepara- 
tione  ad  alium :  sicut  tempus  praecedens  susceptionem 
vel  administrationem  sacramenti  determinat  praeceptum 
contritionis ;  non  enim  tempus  illud  urget  absolute  ad  con- 
terendum ,  sed ,  si  suscipiendum  aut  administrandum  est 
sacramentum.  -  Tertio,  ut  actus  illius  mensura  ex  conne- 
xione  alterius  actus :  sicut  tempus  significatum  per  ly  sta- 
tim  determinat  praeceptum  restitutionis  quia  actus  diffe- 
rendi  restitutionem  habet  annexum  actum  voluntariae  de- 
tentionis  alieni  interim. 

Inter  haec  autem  tempora  difterentia  una  ad  proposi- 
tum  invenitur  quod,  si  tempus  urget  ad  actum  ut  illius 
mensura  absolute ,  adveniente  illo  tempore ,  si  omittitur 
actus,  ita  quod  omissio  sit  voluntaria  privative,  quia  scili- 
cet  potuit  et  scivit  exercere  actum  illum,  puta  audire  mis- 
sam  et  non  audivit:  incurritur  peccatum  omissionis  con- 
tra  praeceptum  illud.  —  Si  vero  tempus  urget  ad  actum  ut 
mensura  illius  ex  ordine  ad  alterum  actum,  adveniente  quo- 
cumque  tempore,  nisi  ille  alter  actus  propter  quem  tem- 
pus  urget  exerceatur,  non  fit  contra  praeceptum.  Quan- 
tumcumque  enim  aliquis  sit  administraturus  sacramen- 
tum,  nisi  administret  illud  aut  proponat  administrare  illud 
sine  contritione ,  nunquam  agit  propterea  contra  prae- 
ceptum  contritionis,  ut  patet.  —  Et  simili  modo ,  eadem 
ratione,  quantumcumque  ahquis  non  conteratur  statim, 
nisi  ad  hoc  deveniat  quod  commissionis  peccato  incurrat 
detentionem  divini  odii ,  non  peccat  mortaliter,  quamvis 
perseveret  in  statu  peccati  mortalis :  sicut  qui  non  statim 
restituit,  nisi  ad  hoc  deveniat  quod  commissionis  peccato 
incurrat  detentionem  alieni ,  non  peccat  de  novo  mor- 
taliter.  Contra  praecepta  namque  haec  de  non  detinendo 
odium  Dei,  vel  alienum,  cum  sint  negativa,  commissionis 
peccato  oportet  quod  agatur.  Ac  per  hoc ,  si  propterea 
peccatur  contra  praecepta  affirmativa  de  restituendo  vel 
conterendo  quia  contra  haec  negativa  agitur,  non  est 
omissio    af&rmativi    nisi  adsit   commissio    contra    negati- 

48 


378  APPENDIX 

Et  haec  absque  omni  scrupulo  veritas  amplectenda 


vum 
est. 

VII.  Ex  his  autem  patet  quid  dicendum  sit  ad  motam 

•  Num.  I.  quaestionem  principalem  *.  Patet  namque  quod  praeceptum 

contritionis  non  determinatur  secundum  se  ad  tempus  me- 
moriae,  sed  ad  statim.  Et  proptcrea,  nisi  memoria  afferat 
urgentem  causam  ad  actum  actualis  detentionis  odii  Dei, 
non  incurritur  nova  omissio  contritionis,  sed  antiqua  per- 
severat.  Nulla  autem  apparet  ratio  quare  memoria,  aut 
occursus  commissi  peccati  ut  detestandi,  constituat  tunc 
tempus  necessariae  commissionis  ad  detinendum  odium 
Dei,  magis  quam  si  non  occurreret :  nisi  forte  aut  ad  di- 
vinae  inspirationis  sequelam  dicatur  occursum  obligare,  - 
sed  aliud  est  praeceptum  de  sequela  inspirationis  divinae, 
aliud  de  restitutionis  aut  contritionis  tempore ;  aut  oc- 
cursum ,  seu  memoriam ,  tanquam  approprians  materiam 
constituere  dicatur  tempus  agendi,  quia  tempus  agendi  est 
quando  materia  est  praesens.  Sed  aliud  est  loqui  de  neces- 
sitate  agendi :  aliud  de  commoditate  seu  congruitate  agendi. 
Approximatio  enim  ad  agens  liberum  non  constituit  tem- 
pus  necessitatis,  sed  commoditatis  ad  agendum.  Nos  au- 
tem,  ut  patet  ex  dictis,  tempus  necessitatis  agendi,  ita  quod, 
nisi  agatur,  novum  peccatum  incurritur,  quaerimus. 

Unde  restat  ut  recordatio  peccati  commissi,  quantum- 
cumque  practica,  non  obliget  ad  contritionem :  sicut  nec 
in  praeceptis  aliis  occursus  materiae  obligat  ad  actum. 

Et  hoc,  loquendo  de  memoria  secundum  se.  Nam,  si  sit 
sermo  de  memoria  secundum  suum  effectum  quem  ut  in 
pluribus  habet,  quia  scilicet  parit  aut  detestationem  aut 
approbationem  peccati  commissi  occurrentis ,  sic  obligat 
ad  detestationem  (quae  tamen  potest  esse  attritio  vel  con- 
tritio),  ne  in  approbationem  lapsus  fiat. 

■Num.  I, aes/.  VIII.  Ad  primam  autem  obiectionem  in  oppositum  * 
dicitur  quod  vox  dicentium  quod  homo  tenetur  conteri 
quando  recordatur,  verificatur  secundum  id  quod  ut  in 
pluribus  videtur  accidere:  quia  scilicet  communiter  practica 
memoria  in  non  dolente  parere  approbationem  videtur. 

Divi  autem  Thomae  verba,  si  exacte  librentur,  non  di- 
cunt  hominem  teneri  ad  contritionem  quando  recordatur: 


sed  unum  quando  determinant  per  alterum  quando.  Nam 
dicunt ,  quando  peccata  memoriae  occurrunt  cum  in  pe- 
riculo  mortis  existit  aut  aliquo  articulo :  ubi  apparet  quod 
tempus  memoriae  determinatur  per  tempus  periculi  mortis 
vel  per  tempus  alicuius  articuli,  etc.  Nec  obstat  quod  ap- 
ponitur  ly  praecipue.  Quoniam  ly  praecipue  principalita- 
tem  denotat  pericuH  mortis  respectu  alterius  partis  dis- 
iunctivae,  scilicet,  aut  alicuius  articuli  etc. :  periculosius 
enim  omittitur  contritio  in  periculo  mortis,  quia  non  restat 
locus  poenitentiae  *.  Vel  ly  praecipue  denotat  principalita- 
tem  rationis  obligativae  ad  contritionem :  ita  quod  tempus 
memoriae  est  quaedam  ratio  conterendi ;  sed ,  quia  non 
est  sufficiens  ratio  obligandi  ad  conterendum,  ideo  additur 
principalis  ratio  obligandi,  dicendo,  cum  praecipue  peri- 
culum  aut  articulus  etc.  Et  redit  eadem  conclusio. 

Approbat  autem  hanc  doctrinam  communis  peccatorum 
attritio,  qua  fatentur  sibi  displicere  commissa  peccata,  et 
dicunt  suam  culpam ,  et  confitentur  quandoque  citra  ab- 
solutionem,  et  velleitatem  habent  status  sine  peccato.  Hi 
enim  actus  boni  sunt  et  dispositivi  ad  poenitentiam:  adeo 
ut  Ecclesia  tales  confessiones  suscipiendas  dicit,  Extra,  de 
Poenit.  et  Remiss.,  Quod  quidam.  Et  tamen  semper  pec- 
carent  mortaliter,  omittendo  contritionem,  si  tempus  me- 
moriae  esset  tempus  contritionis :  cum  isti  actus  non  sint 
sine  memoria  peccatorum.  -  Nec  obstat  quod  isti  contriti 
nolunt  suscipere  absolutionem,  dicentes  se  esse  impoeni- 
tentes.  Quoniam  narrare  se  habituali  voluntate  esse  per- 
severantem  in  statu  peccati,  non  est  peccatum,  quoniam 
non  approbatur,  sed  narratur  impoenitentia :  nec  proponit 
tunc  meretrix  peccare,  sed  narrat  tunc  miseriam  status  sui 
cum  voluntate  illius.  Nolle  autem  absolvi  actus  bonus  est 
indisposito  tunc  ad  absolutionem. 

IX.  Ad  secundam  obiectionem  dicitur  quod,  etiam  quan- 
do  peccatum  occurrit  ut  committendum,  sufficit  non  con- 
sehtire :  nec  tenetur  homo  dissentire. 

Ad  tertiam  dicitur  quod,  licet  nunquam  sit  licitum 
stare  in  statu  peccati,  non  tamen  de  novo  semper  peccat 
perseverans  in  statu  peccati,  ut  patet  ex  dictis  *. 

ROMAE,    IV  MARTH,  MDXVIII. 


*  Ad  Heb.  cap. 
XII,  vers.  17. 


Num.  IV. 


I  N  D  E  X 


TERTIA  PARS 

SUMMAE  THEOLOGIAE 
SANCTI  THOMAE  AQUINATIS 

CUM  COMMENTARIIS 
CARDINALIS  CAIETANI 


Praefatio  huius  voluminis 


m 


QUAESTIO    SEXAGESIMA 
Quid  sit  sacramentum. 

ARTicuLUS  I  Utrum  sacramentum  sit  in  genere  signi. 
»  II   Utrum  omne    signum  rei  sacrae  sit  sa- 

cramentum 

»  III  Utrum    sacramentum    sit   signum   unius 

rei  tantum 

»  IV  Utrum  sacramentum    semper   sit  aliqua 

res  sensibilis 

»  V    Utrum  requirantur  determinatae  res  ad 

sacramenta 

»  VI  Utrum  in  significatione  sacramentorum 

requirantur   verba 

»         VII  Utrum    requirantur    determinata    verba 

in  sacramentis 

»         vin  Utrum  aliquid   liceat   addere  verbis  in 

quibus   consistit   forma   sacramento- 

rum 

QUAESTIO  SEXAGESIMAPRIMA 
De  necessitate  sacramentorum. 

ARTICULUS  i     Utrum  sacramenta  fuerint  necessaria  ad 

humanam  salutem 

»         n    Utrum    ante    peccatum    fuerint    homini 

necessaria  sacramenta 

»         in  Utrum  post  peccatum ,  ante  Christum 

sacramenta   debuerint   esse 

»         rv  Utrum    post    Christum    debuerint    esse 

aliqua  sacramenta 

QUAESTIO  SEXAGESIMASECUNDA 

De  effectu  principali  sacramentorum, 
qui  est  gratia. 

ARTicuLUS  I  Utrum  sacramenta  sint  causa  gratiae  . 
»         n    Utrum   gratia   sacramentalis  addat   ali- 

quid  supra  gratiam  virtutum  et  do- 

norum 

»         in  Utrum    sacramenta    novae    legis   conti- 

neant  gratiam 

»  IV    Utrum  in  sacramentis  sit  aliqua   virtus 

gratiae  causativa 

»         v    Utrum  sacramenta  novae  legis  habeant 

virtutem  ex  passione  Christi 

»         VI  Utrum  sacramenta  veteris  legis  gratiam 

causarent 


?"«■• 


»  14 

»  i5 

»  16 

»  17 


»  19 

»  22 

»  23 

»  24 

»  26 

»  28 


QUAESTIO  SEXAGESIMATERTIA 
De  alio  efifectu  sacramentorum,  qui  est  character. 

ARTicuLUS  I     Utrum  sacramentum    imprimat  aliquem 

characterem  in  anima P''^-  3o 

»  n  Utrum  character  sit  spiritualis  potestas.  »  3 1 
»         III   Utrum  character  sacramentalis  sit  cha- 

racter  Christi »     34 

»  IV    Utrum  character  sit  in  potentiis  animae 

sicut  in  subiecto »     36 

»         V     Utrum   character   insit   animae   indele- 

biliter »     38 

»         VI   Utrum    per    omnia    sacramenta    novae 

legis  imprimatur  character »     39 

QUAESTIO  SEXAGESIMAQUARTA 
De  causis  sacramentorum. 


ARTicuLUS  I     Utrum  solus  Deus,  vel  etiam  minister, 

interius  operetur  ad  effectum  sacra- 

menti 

»         II    Utrum  sacramenta  sint  solum  ex  insti- 

tutione  divina 

»  III   Utrum  Christus,  secundum  quod  homo, 

habuerit  potestatem  operandi  interio- 

rem  effectum  sacramentorum 

»  IV    Utrum  Christus  potestatem  suam  quam 

habuit  in  sacramentis,  potuerit  mini- 

stris  communicare 

»         V     Utrum  per  malos  ministros  sacramenta 

conferri  possint 

»         VI    Utrum    mali    ministrantes    sacramenta 

peccent 

»  VII  Utrum   angeli   possent   sacramenta  mi- 

nistrare 

»  VIII  Utrum    intentio   ministri   requiratur  ad 

perfectionem  sacramenti 

»         IX    Utrum   fides  ministri  sit  de  necessitate 

sacramenti 

»         X     Utrum  intentio  recta  ministri  requiratur 

ad  perfectionem  sacramenti 

QUAESTIO  SEXAGESIMAQUINTA 
De  numero  sacramentorum. 

ARTicuLUS  I      Utrum  debeant  esse  septem  sacramenta. 

»         II     Utrum    sacramenta   convenienter  ordi- 

nentursecundum  modum  praedictum. 


41 
42 

43 
45 

ib. 

46 

47 
5o 
5i 
53 
54 


56 
58 


38o 


INDEX 


ARTicuLUs  III    Utrum    sacramentum    Eucharistiae    sit 

potissimum  inter  sacramenta pag.  Sg 

»         rv    Utrum    omnia   sacramenta   sint  de  ne- 

cessitate  salutis »     6i 

QUAESTIO  SEXAGESIMASEXTA 
De  sacramento  baptismi. 


ARTicui.us  I  Utrum  baptismus  sit  ipsa  ablutio.  .  .  . 
»  II     Utrum  baptismus   fuerit  institutus  post 

Christi  passionem 

»  III    Utrum    aqua    sit   propria    materia    ba- 

ptismi 

»  IV    Utrum  ad  baptismum    requiratur  aqua 

simplex 

»         V     Utrum   haec   sit  conveniens  forma  ba- 

tismi :    Ego    te    bapti:^o    in    nomine 

Patris  et  Filii  et  Spiritus  Sancti  .  . 
»         VI    Utrum    in   nomine    Christi    possit    dari 

baptismus 

»         VII  Utrum    immersio    in    aqua    sit    de   ne- 

cessitate  baptismi 

»         VIII  Utrum  trina  immersio  sit  de  necessitate 

baptismi 

»  IX    Utrum  baptismus  possit  iterari 

»  X     Utrum  sit  conveniens  ritus  quo  Ecclesia 

utitur  in  baptizando 

»         XI    Utrum    convenienter   describantur   tria 

baptismata,  scilicet   aquae,  sanguinis 

et  flaminis 

»         XII  Utrum  baptismus  sanguinis  sit  potissi- 

mus  inter  tria  baptismata 

QUAESTIO  SEXAGESIMASEPTIMA 

De  ministris  per  quos  traditur  baptismi 
sacramentum. 

ARTICULUS I  Utrum  ad  officium  diaconi  pertineat 
baptizare 

»  II  Utrum  baptizare  pertineat  ad  officium 
presbyterorum ,  vel  solum  episcopo- 
rum 

»  III   Utrum  laicus  baptizare  possit 

»  IV   Utrum  mulier  possit  baptizare 

»  V     Utrum  ille  qui  non  est  baptizatus,  pos- 

sit  sacramentum  baptismi  conferre.  . 

»  VI    Utrum  plures  possint  simul    baplizare. 

»  VII  Utrum  in  baptismo  requiratur  aliquis 
qui  baptizatum  de  sacro  fonte  levet. 

»  VIII  Utrum  ille  qui  suscipil  allquem  de  sa- 
cro  fonte  obligetur  ad  eius  instru- 
ctionem 

QUAESTIO  SEXAGESIMAOCTAVA 

De  suscipientibus  baptismum. 

ARTictn,us  I  Utrum  teneantur  omnes  ad  susceptio- 
nem  baptismi 

»  II  Utrum  sine  baptismo  aliquis  possit 
salvari 

»         III    Utrum  baptismus  sit  differendus.  .  .  . 

»  IV    Utrum  peccatores  sint  baptizandi.  .   .   . 

»  V  Utrum  peccatoribus  baptizatis  sint  opera 
satisfactoria  imponenda 

»  VI  Utrum  peccatores  ad  baptismum  acce- 
dentes  teneantur  sua  peccata  con- 
fiteri 

»  VII  Utrum  ex  parte  baptizati  requiratur 
intentio  suscipiendi  sacramentum  ba- 
ptismi 

»         VIII  Utrum  fides  requiratur  ex  parte  baptizati. 

»         IX   Utrum  pueri  sint  baptizandi 

»  X  Utrum  pueri  ludaeorum  vel  aliorum  in- 
fidelium  sint  baptizandi  etiam  invi- 
tis  parentibus 

»  XI  Utrum  in  maternis  uteris  existentes  pos- 
sint   baptizari 

»  xit  Utrum  furiosi  et  amentes  debeant  ba- 
ptizari 


62 

64 
65 
66 

67 

70 

72 

73 
75 

76 

78 
ib. 


»  80 

»  81 

»  82 

»  83 

»  ib. 

»  85 

»  90 

»  ib. 


»  92 

»  93 

»  94 

»  gS 

»  96 


97 


» 

98 

» 

100 

» 

lOI 

» 

102 

» 

io3 

» 

io5 

QUAESTIO    SEXAGESIMANONA 
De  effectibus  baptismi. 

ARTicuLUS  I      Utrum  per  baptismum  tollantur  omnia 

peccata 

»         II     Utrum  per  baptismum  liberetur  homo 

ab  omni  reatu   peccati 

»  lll    Utrum  per  baptismum   debeant  auferri 

poenalitates   praesentis   vitae 

»  IV    Utrum  per  baptismum   conferanlur  ho- 

mini  gratia   et   virtutes 

»         V     Utrum  convenienter  attribuantur  bapti- 

smo  pro  effectibus  quidam  actus  vir- 

tutum,  scilicet  incorporatio  ad  Chri- 

stum,  illuminatio,  fecundatio 

»  VI    Utrum  pueri  in  baptismo  consequantur 

gratiam   et   virtutes 

»  VII   Utrum  effeclus  baptismi  sit  apertio  ia- 

nuae  regni  caelestis 

»  VIII  Utrum    baptismus    habeat  in    omnibus 

aequalem    effectum 

»  IX    Utrum  fictio  impediat  effectum  baptismi. 

»         X     Utrum ,    fictione  recedente ,    baptismus 

suum   efFectum   consequatur 

QUAESTIO  SEPTUAGESIMA 

De  Circumcisione. 

ARTicuLUS  I  Utrum  circumcisio  fuerit  praeparatoria 
et  figurativa  baptismi 

»  II  Utrum  circumcisio  fuerit  convenienter 
instituta 

»  III  Utrum  ritus  circumcisionis  fuerit  con- 
veniens 

»         IV   Utrum  circumcisio  conferret  gratiam  iu- 


stificantem. 


pag.   1 06 


107 


ib. 


QUAESTIO  SEPTUAGESIMAPRIMA 
De  catechismo  et  exorcismo. 

ARTicuLUS  I      Utrum    catechismus   debeat  praecedere 

baptismum 

»  II    Utrum    exorcismus    debeat     praecedere 

baptismum 

»  III  Utrum    ea  quae    aguntur  in    exorcismo 

efficiant  aliquid,  vel  solum  significent. 
»         IV  Utrum  sit  sacerdotis  catechizare  et  exor- 

cizare   baptizandum 

QUAESTIO  SEPTUAGESIMASECUNDA 

De  sacramento  confirmationis. 

ARTicuLUS  I  Utrum  confirmatio  sit  sacramentum.  . 
»         II    Utrum   chrisma  sit  conveniens  materia 

huius  sacramenti 

»         III   Utrum  sit   de   necessitate   huius  sacra- 

menti  quod  chrisma ,  quod  est  ma- 

teria   huius  sacramenti ,  fuerit  prius 

per  episcopum    consecratum 

»         IV   Utrum  haec  sit  conveniens  forma  huius 

sacramenti:   Consigno  te  signo  cru- 

cis,  etc 

»         V     Utrum  sacramentum  confirmationis  im- 

primat  characterem 

»  VI    Utrum  character  confirmationis  praesup- 

ponat  ex  necessitate  characterem  ba- 

ptismalem 

»         VII  Utrum  per  hoc  sacramentum  gratia  gra- 

tum   faciens   conferatur 

»         VIII  Utrum  hoc  sacramentum  sit   omnibus 

exhibendum 

»         IX   Utrum  hoc  sacramentum  sit  conferen- 

dum  homini  in  fronte 

»         X    Utrum  ille  qui   confirmatur   debeat  te- 

neri  ab   alio 

»         XI  Utrum  solus  episcopus  hoc  sacramentum 

conferre  possit " 

»         XII  Utrum  ritus  huius  sacramenti  sit  con- 

veniens 


109 


1 12 
ii3 

114 


»  116 
»  117 
»118 
»  119 


»  121 
»  122 
»  ib. 
»  124 


»  125 

»  126 
»  127 


» 

129 

» 

i3o 

» 

i3i 

» 

l32 

» 

i33 

» 

i34 

» 

ib. 

» 

i35 

» 

i36 

INDEX 


38i 


QUAESTIO  SEPTUAGESIMATERTIA 

De  sacramento  Eucharistiae. 

ARTICULUS  I  Utrum  Eucharistia  sit  sacramentum.  .  .  pag.  i38 
»         II     Utrum  Eucharistia  sit  unum  sacramen- 

tum  vel  plura »189 

»  III    Utrum  hoc  sacramentum  sit  de  neces- 

sitate  salutis »140 

»         rv    Utrum   convenienter  hoc  sacramentum 

pluribus  nominibus  nominetur.  ...  »141 

»         V     Utrum  fiierit  conveniens  institutio  istius 

sacramenti »142 

»         VI    Utrum  agnus  paschalis  fuerit  praecipua 

figura  huius  sacramenti »143 

QUAESTIO    SEPTUAGESIMAQUARTA 
De  materia  huius  sacramenti. 

ARTicuLUS  I      Utrum  materia  huius  sacramenti  sit  pa- 

nis  et  vinum »145 

»  II     Utrum  requiratur  determinata  quantitas 

panis  et  vini  ad  materiam  huius  sa- 

cramenti »146 

»  m    Utrum    requiratur    ad    materiam  huius 

sacramenti  quod  sit   panis    triticeus.  »    147 

»  Vi    Utrum  hoc  sacramentum  debeat  confici 

ex  pane   azymo »    '49 

»  V     Utrum  sit  propria  materia  huius  sacra- 

menti  vinum  vitis »   i  5 1 

»         VI    Utrum  aqua  sit  vino  permiscenda  ...  »    i52 

»         VII  Utrum  permixtio  aquae  sit  de  necessi- 

tate  huius  sacramenti »     ib. 

»  VIII  Utrum  debeat  aqua  in  magna  quanti- 

tate   apponi »i53 

QUAESTIO   SEPTUAGESIMAQUINTA 

De  conversione  panis  et  vini 
in  corpus  et  sanguinem  Christi. 

ARTICULUS  I  Utrum  in  hoc  sacramento  sit  corpus 
Christi  secundum  veritatem,  vel  so- 
lum  secundum  figuram  vel  sicut  in 
signo »i55 

»  II     Utrum    in    hoc    sacramento    remaneat 

substantia  panis  et  vini  post   conse-  ' 

crationem »160 

»  III  Utrum  substantia  panis,  post  consecra- 
tionem  huius  sacramenti,  annihiletur, 
aut  in  pristinam  materiam  resolvatur.         »    164 

»         rv    Utrum  panis  possit  converti  in  corpus 

Christi »167 

»         V     Utrum   in   hoc   sacramento  remaneant 

accidentia  panis  et  vini »172 

»  VI  Utrum,  facta  consecratione,  remaneat  in 
hoc  sacramento  forma  substantialis 
panis »173 

»  VII  Utrum  ista  conversio  fiat  in  instanti,  vel 

fiat   successive »    '  74 

»  viri  Utrum  haec  sit  vera :  Ex  pane  fit  cor- 

pus    Christi »176 

QUAESTIO   SEPTUAGESIMASEXTA 

De  modo  quo  Christus  existit 
in  hoc  sacramento. 

ARTICULUS I      Utrum  totus    Christus   contineatur  sub 

hoc  sacramento. »    1 78 

»         II     Utrum  sub  utraque  specie  huius  sacra- 

menti  totus  Christus  contineatur.  .  .  »180 
»  III    Utrum  sit   totus  Christus  sub   qualibet 

parte  specierum  panis  vel  vini.  ...  »182 

»         IV  Utrum  tota  quantitas  dimensiva  corpo- 

ris  Christi  sit  in  hoc  sacramento.  .  »184 
»         V     Utrum  corpus  Christi  sit  in  hoc  sacra- 

mento  sicut  in  loco »    i85 

»         VI   Utrum  corpus    Christi  sit    mobiliter    in 

hoc  sacramento »186 


ARTicuLus  VII  Utrum  corpus  Christi  prout  est  in  hoc 
sacramento ,  possit   videri  ab  aliquo 

oculo ,    saltem  glorificato pag.   i 

»  vni  Utrum,  quando  in  hoc  sacramento  mi- 
raculose  apparet  vel  caro  vel  puer, 
sit  ibi  vere  corpus   Christi 


191 


QUAESTIO  SEPTUAGESIMASEPTIMA 

De  accidentibus  remanentibus 
in  hoc  sacramento. 

ARTicuLUS  I      Utrum  accidentia  remaneant  in  hoc  sa- 

cramento  sine  subiecto 

»         n     Utrum  in  hoc  sacramento  quantitas  di- 

mensiva    panis   vel   vini    sit    aliorum 

accidentium    subiectum 

»         ni   Utrum  species  quae   remanent  in   hoc 

sacramento,  possint  immutare  aliquod 

extrinsecum 

»         IV   Utrum  species   sacramentales  corrumpi 

possint 

»         V     Utrum  ex  speciebus  sacramentalibus  ali- 

quid  possit  generari 

»         VI   Utrum  species  sacramentales  possint  nu- 

trire 

»         VII  Utrum  species  sacramentales  frangantur 

in  hoc  sacramento 

»         VIII  Utrum   vino   consecrato   possit   aliquis 

liquor   misceri 

QUAESTIO   SEPTUAGESIMAOCTAVA 

De  forma  huius   sacramenti. 

ARTicuLUS  I  Utrum  haec  sit  forma  huius  sacramenti, 
Hoc  est  corpus  meum,  et,  Hic  est  ca- 
lix  sanguinis  mei 

»  II  Utrum  haec  sit  conveniens  forma  con- 
secrationis  panis ,  Hoc  est  cqrpus 
meum 

»  III  Utrum  haec  sit  conveniens  forma  conse- 
crationis  vini,  Hic  est  calix  sangui- 
nis  mei ,  etc 

»  IV  Utrum  praedictis  verbis  formarum  insit 
aliqua  vis  creata  effectiva  consecra- 
tionis 

»         V     Utrum  praedictae  locutiones  sint  verae. 

»  VI  Utrum  forma  consecrationis  panis  con- 
sequatur  effectum  suum  antequam 
perficiatur  forma  consecrationis  vini. 

QUAESTIO   SEPTUAGESIMANONA 
De  effectibus  huius  sacramenti. 

ARTictn,us  I      Utrum  per  hoc  sacramentum  conferatur 

gratia 

»         II     Utrum  effectus  huius  sacramenti  sit  ade- 

ptio   gloriae 

»         III   Utrum  efTectus  huius  sacramentl  sit  re- 

missio  peccati   mortalis 

»         rv   Utrum  per  hoc  sacramentum  remittantur 

peccata  venialia 

»         V    Utrum  per  hoc  sacramentum  tota  poena 

peccati  remittatur 

»  VI   Utrum  pcr  hoc  sacramentum  praeserve- 

tur  homo  a  peccatis  futuris 

»  VII   Utrum    hoc    sacramentum  prosit    aliis 

quam    sumentibus 

»         vm  Utrum  per  veniale  peccatum  impediatur 

effectus  huius  sacramenti 

QUAESTIO  OCTOGESIMA 

De  usu  sive  sumptione  huius  sacramenti. 

ARTicuLUS  I  Utrum  debeant  distingui  duo  modi  man- 
ducandi  corpus  Christi,  scilicet  spiri- 

tualiter    et    sacramentaliter 

»  II  Utrum  solius  hominis  sit  hoc  sacramen- 
tum  sumere  spiritualiter ,  vel  etiam 
angelorum 


»  193 

»  196 

»  197 

»  198 

»  199 

»  201 

»  202 

»  2o3 


20  5 


»  207 


»  20Q 


»  211 
»  212 


2l5 


»  217 

»  221 
»  222 
»  223 
»  224 
»  225 
»  ib. 
»  226 


228 


»  229 


382 

ARTicuLUS  III   Utrum  solus  homo  iustus  possit  mandu- 

care  Christum  sacrarnentaliter.  .  .  . 
»         IV   Utrum  peccator  sumens  corpus  Christi 

sacramentaliter  peccel 

»         V     Utrum   accedere   ad  hoc  sacramentum 

cum  conscientia   peccati  sit  gravissi- 

mum  omnium   peccatorum 

»         VI   Utrum  sacerdos  debeat  denegare  corpus 

Christi  peccatori  petenti.  •  •_•  •  •_• 
»         VII   Utrum  nocturna  pollutio  impediat  ali- 

quem  a  sumptione  corporis  Christi. 
»         vni  Utrum  cibus  vel  potus  praeassumptus 

impediat    sumptionem    huius    sacra- 

menti 

»         IX   Utrum  non  habentes  usum  rationis  de- 

beant  hoc  sacramenlum  accipere.  . 
»         X    Utrum  liceat  quotidie  hoc  sacramentum 

suscipere 

»         XI   Utrum  liceat  cessare  omnino  a  commu- 

nione ; 

»         xn  Utrum    liceat    sumere    corpus    Domini 

sine    sanguine 

QUAESTIO  OCTOGESIMAPRIIVIA 

De  usu  huius  sacramenti  quo  Christus 
usus  est  in  priraa  sui  institutione. 

ARTicuLUS  I  Utrum  Christus  sumpserit  suum  corpus 
et  sanguinem 

»  II  Utrum  Christus  ludae  dederit  corpus 
suum • 

»  III    Utrum  Christus    sumpserit    et    dederit 

corpus  suum  discipulis  impassibile.  . 

»  IV  Utrum ,  si  hoc  sacramentum  tempore 
mortis  Christi  fuisset  servatum  in  py- 
xide,  vel  ab  aliquo  Apostolorum  con- 
secratum,  ibi    moreretur 

QUAESTIO  OCTOGESIMASECUNDA 
De  ministro  huius  sacramenti. 

ARTicuLUSi      Utrum    consecratio    huius     sacramenti 

proprie  sit   sacerdotis 

»         II     Utrum  plures  sacerdotes  possint  unam 

et  eandem  hostiam  consecrare.  .  .  . 
»         iii   Utrum  pertineat  solum  ad   sacerdotem 

dispensatio  huius  sacramenti 

»  IV    Utrum  sacerdos  consecrans  teneatur  su- 

mere  hoc  sacramentum 

»         V     Utrum    malus    sacerdos    Eucharistiam 

consecrare   possit 

»         VI    Utrum  missa  sacerdotis  mali  minus  va- 

leat  quam  missa  sacerdotis  boni.  .  . 
»         VII  Utrum   haeretici   et   schismatici  et   ex- 

communicati  consecrare  possint.  .  . 
»         VIII  Utrum  sacerdos  degradaius  possit  hoc 

sacramentum    conficere 

»  IX    Utrum  aliquis  licite  possit  communio- 

nem  recipere  a  sacerdotibus  haereti- 

cis    vel    excommunicatis,  vel    etiam 

peccatoribus,  et  ab  eis  missam  audire. 
»         X     Utrum  hceat  sacerdoti   omnino  a  con- 

secratione  Eucharistiae  absrinere.  .  . 

QUAESTIO    OCTOGESIMATERTIA 

De  ritu  huius  sacramenti. 

ARTicuLUs  I  Utrum  in  celebratione  huius  sacramenti 
Christus    immolctur 

»  II     Utruni    convenienter  sit    determinatum 

tempus  celebrationis   huius  mysterii. 

»  III  Utrum  oporteat  hoc  sacramentum  ce- 
lebrare  in  domo  et  vasis   sacris.  .  . 

»  IV  Utrum  convenienter  ordinentur  ea  quae 
circa  hoc  sacramentum  dicuntur.  .  . 

»  V  Utrum  ea  quae  in  celebratione  huius 
sacramenti  aguntur,  sint  convenientia. 

»  VI  Utrum  possit  sufficienter  occurri  defe- 
ctibus  qui  circa  celebrationem  huius 
sacramenti  occurrunt,  statuta  Eccle- 
siae  observando 


INDEX 


pa 

s- 

23o 

» 

23l 

» 

233 

» 

235 

» 

236 

» 

238 

» 

240 

»   241 
»   243 

»  244 


»  256 
»  257 
»  258 

»  259 


»  260 
»  261 
»  262 
»  263 
»  264 
»  265 
»  266 
»  267 

»  268 
»  269 


»  271 

»  272 

»  273 

»  276 

»  280 

»  283 


ARTICULUS  I 


III 


Utrum  peccata  dimissa  redeant  per  se- 
quens  peccatum 

Utrum  peccata  dimissa  redeant  per  in- 
gratitudinem  quae  speciahter  est  se- 
cundum  quatuor  genera  peccatorum. 

Utrum  per  ingratitudinem  peccati  se- 
quentis  consurgat  tantus  reatus  quan- 
tus  fuerat  peccatorum  prius  dimis- 
sorum 


299 
3  00 

3oi 

3o3 

3  04 
3o5 


QUAESTIO  OCTOGESIMAQUARTA 

De  poenitentia  secundum  quod  est 
sacramentum. 

ARTICULUS  I  Utrum  pocnitentia  sit  sacramentum.  .  .  pag.  286 
»         II     Utrum  peccata  sint  propria  materia  hu- 

ius  sacramenti »  287 

»  III    Utrum  haec  sit  forma  huius  sacramenti, 

Ego   te   absolvo »  289 

»  IV    Utrum    impositio    manuum    sacerdotis 

requiralur  ad  hoc   sacramentum.  .   .  »291 

»         V     Utrum  hoc  sacramentum  sit  de  neces- 

sitate  salutis »   292 

»         VI   Utrum    poenitentia   sit   secunda   tabula 

post    naufragium »  293 

»  VII  Utrum  hoc  sacramentum  fuerit  conve- 

nienter  institutum  in  nova    lege.  .  .  »   294 

»         VIII  Utrum  pocnitentia  debeat  durare  usque 

ad  finem  vitae »  2^5 

»  IX    Utrum  poenilentia  possit  esse  continua.  »   296 

»  X     Utrum  sacramentum  poenitentiae  debeat 

iterari »   297 


QUAESTIO    OCTOGESIMAQUINTA 
De  poenitentia  secundum  quod  est  virtus. 

ARTrciTLUS  I      Utrum  poenitentia  sit  virtus 

»  II  Utrum  poenitentia  sit  specialis  virtus. 
»         III   Utrum  virtus  poenitentiae  sit  species  iu- 

stitiae 

»         IV   Utrum  subiectum   poenitentiae  sit  pro- 

prie  voluntas 

»         V     Utrum   principium  poenitentiae   sit   ex 

timore 

»         VI   Utrum  poenitentia  sit  prima  virtutum. 

QUAESTIO   OCTOGESIMASEXTA 

De  effectu  poenitentiae   quantum 
ad  remissionem  peccatorum  mortalium. 

ARTICULUS  I      Utrum    per    poenitentiam    removeantur 

omnia  peccata 

»         11    Utrum  sine   poenitentia    peccatum    re- 

mitti    possit 

»         III   Utrum  possit   per  poenitentiam    unum 

peccatum  sine  alio    remitti 

»         IV   Utrum,  remissa  culpa  per  poenitentiam, 

remaneat   reatus   poenae 

»         V    Utrum,  remissa  culpa  mortali,  toUantur 

omnes    reliquiae    peccati 

»  VI    Utrum  remissio  culpae  sit  effectus  poe- 

nitentiae  secundum  quod  est  virtus. 

QUAESTIO    OCTOGESIMASEPTIMA 

De  remissione  venialium  peccatorum. 

ARTicuLUS  I  Utrum  veniale  peccatum  possit  remitti 
sine    poenitentia 

»  II     Utrum  ad  remissionem   venialium  pec- 

catorum  requiratur  gratiae  infusio.   . 

»  iii  Utrum  peccata  venialia  remittantur  per 
aspersionem  aquae  benedictae,  et  epi- 
scopalem  benedictionem,  et  alia  hu- 
iusmodi 

»  IV  Utrum  veniale  peccatum  possit  remitti 
sinc  mortali 

QUAESTIO    OCTOGESIMAOCTAVA 

De  reditu  peccatorum  post  poenitentiam 
dimissorum. 


»  3o7 

»  3o8 

»  3io 

»  3ii 

»  3l2 

»  3i3 


»  3i5 
»  3i7 

»  3 19 

»  320 


»  321 

»  323 
»  324 


INDEX 


383 


ARTICULUS  IV  Utrum  ingratitudo  ratione  cuius  sequens 
peccatunj  facit  redire  peccata  prius 
dimissa,  sit  speciale  peccatum.  .  .  .   pag. 

QUAESTIO    OCTOGESIiVlANONA 
De  recuperatione  virtutum  per  poenitentiam. 


325 


ARTICULUS  I 


Utrum  per  poenitentiam  virtutes  resti- 

tuantur 

Utrum  post  poenitentiam  resurgat  homo 

in   aequali   virtute 

Utrum     per     poenitentiam     restituatur 

homo  in  pristinam  dignitatem.  .  .  . 
Utrum  opera  virtutum  in  caritate  facta 

mortificari  possint 

Utrum  opera  mortificata  per   peccatum 

per  poenitentiam    reviviscant 


327 
328 
329 
33i 
ib. 


ARTicuLus  VI    Utrum  per  poenitentiam  subsequentem 

etiam  opera  mortua  vivificentur.  .  .    fag.  332 

QUAESTIO  NONAGESIMA 

De  partibus  poenitentiae  in  generali. 

ARTicuLUS  I      Utrum  poenitentiae  debeant  partes  as- 

signari »334 

»  II  Ulrum  convenienter  assignentur  partes 
poenitentiae  contritio,  confessio  et 
satisfactio »335 

»         III   Utrum  praedicta  tria   sint  partes   inte- 

grales    poenitentiae »   336 

»  rv  Utrum  convenienter  dividatur  poeniten- 
tia  in  poenitentiam  ante  baptismum, 
et  poenitentiam  mortalium.  et  poeni- 
tentiam  venialium »  33^ 


CARDINALIS  CAIETANI 

QUAESTIONES  DE  SACRAMENTIS 


Prologus 


pag.  J41 


QUAESTIONES  DE  CONTRITIONE 

QUAESiTUM  I  An  attritio  possit  fieri  contritio.  .  .  . 
»  i[     An  exigatur  ad  contritionem    quod  sit 

singulorum  peccatorum  mortalium  . 
»  III    An  peccator  teneatur   ad  contritionem 

quando  recordatur  peccatorum  suo- 

rum 

»  IV    An  contritio    reraittat   non  solum    cul- 

pam ,  sed  poenam  debitam  peccato. 

QUAESTIONES  DE  CONFESSIONE 

auAESiTUM  I      An  omnes  teneantur  ad  confessionem. 

»  II  An  peccata  mortalia  totaliter  occulta , 
ut  sunt  peccata  in  solo  corde,  sint 
necessario   confitenda 

»  ii[  Utrum  oporteat  confiteri  in  speciali 
sing^ilas  species  et  numerum  certum 
peccatorum 

»  IV    An  peccata  semel  rite  confessa,  subse- 

cuta  absoiutione  et  satisfactione,  pos- 
sint  iterum    fructuose    confiteri ,  etc. 

»  V     An  confessio  informis  sit  iteranda.  .  . 

QUAESTIONES  DE  SATISFACTIONE 

ciUAESiTUM  I      An  satisfactio  poenitentialis  possit  esse 

de    alias    debito 

»  Tl  An  pro  contrito  et  confesso  peccato 
imposita  satisfactio,  si  exsolvatur  in 
peccato   mortali,  sit  iteranda 


pag.   J41 
»  343 

»  344 
»  3^5 

»  347 
»  ib. 
»  349 

»  3I1 

»  352 

»  355 
»  356 


QUAESTIO  DE  MINISTRO  SACRAMENTI  POENITENTIAE 

auAESiTUM  UNicuM  An  minister  sacramenti  poeniten- 
tiae  possit  esse   sacerdos  absque  iu- 


risdictione. 


»  358 


QUAESTIONES  DE  THESAURO  INDULGENTIARUM 

ciUAESlTUM  I      An  thesaurus  aliquis  sit  necessarius  ad 

efficaciam   indulgentiarum »    35^ 

»  n     Ex  quibus  constet  thesaurus  unde  fiunt 

indulgentiae »   36o 

»  III  Quorum  sint  satisfactiones  ex  quibus 
constat  thesaurus  unde  fiunt  indul- 
gentiae »  36i 

»  IV  An  thesaurus  hic  subditus  sit  dispen- 
sationi  Papae  aliter  quam  per  sacra- 
mentorum  collationem »    362 


QUAESTIONES  DE  CAUSA  INDULGENTIARUM 

QUAKSITUM  I      Utrum   necessario  requiratur  causa  ra- 

tionabilis    indulgentiarum P^g-  ^64 

»  II  An  ex  hoc  ipso  quod  in  bulla  expri- 
mitur  aliquid  pro  causa  indulgentiae, 
sit  rationabilis  causa  tantae  indulgen- 
tiae »365 

QUAESTIONES  DE  SUSCIPIENTIBUS  INDULGENTIAS 

QUAKSITUM  r      An,  praeter  gratiam.  requiratur  ex  parte 
suscipientis    indulgentias    aliqua   alia 

dispositio »   367 

»  II     An  tempore  quo  fit  opus  pro  indulgen- 

tia,  oporteat  operantem  esse  in  gratia.         »   368 

DE  MODO  TRADENDI  AUT  RECIPIENDI  ORDINES 
articulus  unicus »  369 

DE  SACRAMENTO   MATRIMONII  TRIPLEX  QUAESITUM 

QUAESITUM  i      An  matrimonium  contractum  per  pro- 

curatorem    sit    sacramentum »   370 

»  II     An  matrimonii  contractus  clandestinus 

sit  quandoque  licitus »     ib. 

»  III  An  matrimonii  contractus  non  propter 
prolem  aut  vitandam  fornicationem, 
sit  licitus »371 

QUAESTIONES  DE  USU  MATRIMONII 


QUAESiTUM  I      An  usus  matrimonii  sit  licitus  ante  be- 

nedictionem 

An  usus  clandestini   coniugii  sit    illici- 
tus    mortaliter 


II 


»    372 
»     ib. 

DE  DELECTATIONE  MOROSA  TRIPLEX  DUBIUM 

I  DUBIUM    An    voluntaria   delectatio    de    cogitato 

actu  licito  conditionaliter,  sit  mor- 

tale    peccatum »   374 

II  »  An  vidua  quae  voluntarie  delectatur  de 

coniugali  actu  praeterito,  peccet 
mortaliter »     ib. 

III  »  An  voluntaria    delectatio  de  visa  pul- 

cra  muliere  sit  computanda  inter 
peccata  mortalia  delectationis  mo- 
rosae »   3^5 


APPENDIX  EX  OPUSCULO  CARDINALIS  CAIETANI  XXVII  QUAESTIONUM 

Quando  quis  obligetur  ad  contritionem  peccatorum   mortalium pag.  3j6 

•  •  •  •  •  •-4=3-s.^^^^^^S'**c=t»«  •  •  •  •  • 


PRAEFATIO 

IN 

SUPPLEMENTUM  TERTIAE  PARTIS 

SUMMAE  THEOLOGIAE 

SANCTI   THOMAE   AQUINATIS 


— '^AAAAJVVA'"- 


/:  1 


PRAEFATIO 

IN  SUPPLEMENTUM  TERTIAE  PARTIS 

SUMMAE  THEOLOGIAE  SANCTI  THOMAE  AQUINATIS 


jUPLici  ratione  ducti  Supplementum  quod 
jvocant  nobis  edendum  esse  putavimus. 
jPrima  erat,  ut  sacrae  doctrinae  studiosis 
>materiae,  quas  S.  Thomas  morte  prae- 
ventus  in  Summa  tractare  non  potuit,  in  unum 
corpus  cum  Summa  collectae  praesto  adessent; 
cui  accedit  quod  hoc  Volumen  Duodecimum 
Supplemento  addito  vix  ultra  aliorum  molem 
cresceret.  Altera  eaque  fortior  ratio  aliunde  pro- 
fecta  est.  Supplementum  scilicet  cum  medio  sae- 
culo  XIV.  ex  aliquo  codice  Commentarii  in  Quar- 
tum  Librum  Sententiarum  transcriptum  sit,  alter 
scripturae  Commentarii  testis  habendum  est;  ita 
ut  ab  ea  saltem  aetate  S.  Thomae  textus  per 
Commentarium  et  Supplementum  tanquam  ge- 
mino  testimonio  ad  nos  pervenerit.  Quod  si  Com- 
pilator  Supplementi,  vel  scriptor  exemplaris  eius, 
e  codice  tunc  non  ita  recenti  scripserunt,  tradi- 
tionis  duplicatio  in  saeculum  XIII.  protenderetur. 
Itaque  iam  a  priori  nobis  dubium  non  erat,  quin 
illos  duos  testes  se  mutuo  confirmantes  explentes 
et  corrigentes  inveniremus.  Hoc  experientia  rei 
abunde  comprobavit.  Ubi  unanimes  sunt,  textus 
locis  non  multis  exceptis  ea  bonitate  est,  ut  ex 
hac  parte  duorum  attestationi  tuto  credi  possit. 
Ubi  vero  testimonia  discordant,  mirum  est  quam 
frequenter  variatio  ad  scriptorem  vel  typogra- 
phum  potius  quam  ad  textum  ipsum  referenda 
sit.  Sola  iam  collatione  veterum  editionum  Com- 
mentarii  e  scriptura  codicis  Brixiensis,  a  quo  edi- 
tiones  Supplementi  incoepisse  comperimus,  er- 
rores  sine  numero  removeri  possunt,  idque  cri- 
terio  maximam  partem  certo.  Haec  cum  ita  sint, 
Supplementum  sine  nimiorum  librorum  discus- 
sione  magnoque  temporis  consumptu  solide  re- 
censeri  posse  videbatur,  operique  perficiendo 
libenter  nos  dedimus.  Theologis  non  ingratum 
erit,  quod  tempus  illius  Omnium  Operum  partis, 
quae  Summam  imperfectam  unice  complere  pot- 
est,  iam  nunc  edendo  anticipavimus.  Ante  enim 
quam  Commentarius  in  Magistrum  recensendus 
occurret ,  multi  anni  praeterituri  videntur ;  et 
quamvis  ad  textum  S.  Thomae  ultimatim  defi- 
niendum  plures  traditionis  testes  suo  tempore 
suaque  sede  discutiendi  erunt,  interim  tamen  sa- 
crae  scientiae  devotos  duorum  testium  examine 
uti  posse  iuvabit.  Hoc  lucri  certissime  factum 
est,  quod  textus  Supplementi  et  Commentarii  ab 
indebitis  modernorum  correctionibus  liberati  sunt, 
et  quod  ad  eorum  editiones  alterius  manuscripti 
collatio  citationumque  accurata  revisio  nostro  la- 
bore  accesserunt. 

SUMMAK  Theol.  D.  Thomak  T.  IX. 


Codicis  Brixiensis  mentione  facta  iucundum 
nobis  est,  Reverendissimis  viris  Domino  lacobo 
Corna  Pellegrini  Episcopo  Brixiensi  et  Capitu- 
laribus  Ecclesiae  Cathedralis,  praesertim  Franci- 
sco  Pagani,  Dominico  Legati,  Hyacintho  Gaggia 
et  loanni  Rampa,  maximas  gratias  agere,  quod 
codicis  usum  nobis  iterato  et  ad  plures  menses 
permiserunt.  Quam  merito,  quam  etiam  sincere, 
eorum  humanitatem  gratam  acceptamque  habea- 
mus,  ex  hoc  intelligant  quod  Supplementi  cu- 
randi  facultatem  ab  illorum  beneficio  unice  fate- 
mur  accepisse.  Nisi  enim  tempus  maturo  codicis 
studio  necessarium  liberaliter  concessum  fuisset, 
nos  latuisset  eum  Compilatoris  praecipuum  te- 
stem  et  textus  prelo  editi,  quem  utcumque  cor- 
rectum  iterare  non  desinunt,  proximum  fontem 
esse ;  latuissent  etiam  quaedam  prorsus  insolita 
phaenomena  palaeographica.  Quibus  cognitis  Sup- 
plementi  recensio  et  opportuna  et  multo  prom- 
ptior  gratiorque  reddita  videbatur.  Sic  liber  Bri- 
xiensis  nobis  quasi  unicus  edendi  auctor  fuit. 
Rogamus  ergo  venerabilem  Episcopum  et  reve- 
rendissimos  Canonicos,  ut  accipere  velint  grati 
animi  significationem. 

In  Praefatione  per  simplicem  terminum  «  Com- 
mentarius  »  intelligimus  illam  Commentarii  por- 
tionem ,  ex  qua  Supplementi  Compilator  mate- 
rias  ad  Summam  complendam  desumpsit.  Ubi 
terminus  pro  toto  opere  adhibetur,  ex  contextu 
planum  hoc  erit.  Pars  Commentarii  in  Supple- 
mento  transcripta  incipit  a  Libro  Quarto  distin- 
ctione  xiv,  quaestione  i,  articulo  3,  quaestiuncula  2 : 
«  Ulterius.  Videtur  quod  in  innocentibus  poeni- 
tentia  esse  non  possit  ».  Ex  hac  quaestiuncula  in 
Supplemento  factus  est  Quaestionis  xvi.  articu- 
lus  I :  «  Ad  primum  sic  proceditur.  Videtur  quod 
in  innocentibus  »  etc.  Dictionum  harum  diffe- 
rentiam  et  rationem  eius  infra  explicabimus.  — 
Utemur  etiam  ad  designandum  infimum  gradum 
divisionum  materiae  termino  technico  •«  quae- 
stiuncula  » ,  secundum  usum  a  principio  preli 
communem,  sicut  hucusque  omnibus  experien- 
tia  notum  supponebamus  usum  vocum  Lectio, 
Capitulum,  Articiilus.  Habet  et  ista  terminologia 
suam  historiam,  sed  hic  satis  et  forte  non  inu- 
tile  erit  animadvertere,  S.  Thomam  ipsum  non 
usurpare  vocibus  Articulus  et  Quaestiuncula ; 
immo  ipsam  vocem  Quaestio  nescio  an  unquam 
aliter  adhibeat  quam  pro  re  quae  quaeritur.  Ter- 
mini  isti,  sicut  etiam  inscriptio  titulorum  ad  ar- 
ticulos,  adhiberi  et  addi  coepti  sunt  per  scripto- 
res  iuniorum  codicum ;  inde  paulatim  aucti  sunt 


per  editores,  et  in  operibus  S.  Thomae  alio  et  alio 
modo  usuvenerunt.  —  Propter  eandem  ratio- 
nem,  ob  usum  iam  antiquum,  conservamus  titu- 
lum  «  Supplementum  Tertiae  Partis  »  etc.  In 
principio ,  idest  in  codice  Brixiensi ,  scribitur : 
«  Incipiunt  additiones  de  contritione  »;  «  Expli- 
ciunt  rubrice  additionum  » ;  ex  quo  patet  «  Ad- 
ditiones  »  in  mente  et  in  libro  Compilatoris  fuisse 
quasi  «  Appendix  ».  Si  titulum  dare  voluisset, 
scripsisset  utique  «  Incipiunt  additiones  tercie  par- 
tis  summe  fratris  thome  de  aquino  ordinis  pre- 
dicatorum,  et  prima  additio  de  contritione  ».  Cum 
ergo  antiquitus  vulgatae  sed  nudae  dictioni  «  Ad- 
ditiones  »  tituli  indoles  deficiat,  eo  libentius  titu- 
lum  omnibus  familiarem  adoptamus. 

Ne  cui  postea  nimis  parva  et  levia  conside- 
rare  videamur,  iam  hic  ab  initio  rationem  huius 
indicamus.  Antiquitas  nomen  Compilatoris  Sup- 
plementi  tacet,  aetas  vero  iunior  ideoque  veritati 
attestandae  minus  idonea,  nomen  aliunde  notum 
Petri  de  Alvernia  protulit.  Nobis  autem  videtur 
Supplementum  ipsum  quae  huc  spectant  prae- 
bere.  Compilator  enim  non  sola  transcriptione 
ex  Commentario  contentus  fuit,  sed  etiam  quae- 
dam  ex  proprio  ingenio  contribuit,  dum  scilicet 
materias  in  Commentario  disputatas,  ut  a  Distin- 
ctionibus  Lombardi  non  dependerent,  nova  ra- 
tione  disposuit  novumque  insuper  ordinem  suis 
analysibus  expressit,  sicut  in  Summa  ultimas  dis- 
putationum  materias  ex  materia  latius  patenti 
perpetua  analysi  logice  deduci  viderat.  In  hisce 
Compilator   mentis  virtutem   et  acumen  aperit; 


ex  his  tanquam  internis  indiciis  quaerere  debe- 
mus  veritatem,  quam  externa  documenta  non 
suf&cienter  manifestant.  Nobis  quidem  ea  quae 
Commentarii  thesauro  ex  alieno  peculio  contri- 
buta  sunt,  non  videntur  sonare  nomen  tam  ho- 
noratum  Magistri  Petri.  De  eo  conferas  Echard 
Scriptores  Ordinis  Praedicatorum  T.  I.  pag.  489, 
inter  «  falso  nostris  ascriptos  »,  et  pagg.  291  seq., 
ubi  de  auctore  Supplementi.  Nos  in  Praefatione 
Vol.  III.  pag.  XIII.  ex  Commentario  Petri  in  III.  li- 
brum  De  Caelo  duos  locos  descripsimus ,  qui 
quoad  stylum  et  ingenium  cum  Compilatoris 
opere  utiliter  conferri  possent. 

Ut  spatio  parceremus,  variantes  non  sub  sin- 
gulis  articulis  notavimus,  sed  una  continua  serie 
post  Praefationem.  Quando  studentis  interest  scire 
an  aliquis  locus  variantes  habeat,  quaerat  per 
notas  paginae  columnae  et  lineae. 

Quae  circa  Supplementum  et  nostram  eius 
recensionem  dicenda  sunt,  hisce  paragraphis  ab- 
solvemus : 

1"  De  diversa  in  Supplemento  et  Commen- 
tario  materiae  distributione. 

2'  De  analysibus  Compilatoris. 

3*  De  citationibus  textus  Magistri  in  Supple- 
mento. 

4*  De  Supplementi  manuscriptis  ac  speciatim 
de  Vaticanis  et  Brixiensi  deque  editione 
principe. 

5*  De  textu  authentico  Supplementi. 

6*  De  recensionis  nostrae  criteriis. 

7*  Quis  fuerit  Supplementi  compilator. 


§  1.  DE  DIVERSA  IN  SUPPLEMENTO 
ET  COMMENTARIO   MATERIAE   DISTRIBUTIONE 

1.  -  Videri  posset  Compilator  Summam  Theologicam 
completurus  eius  Prologi  meminisse.  Ibi  S.  Thomas : 
«  Consideravimus,  inquit,  huius  doctrinae  novitios  in  his 
quae  a  diversis  scripta  sunt  plurimum  impediri :  partim... 
etiam  quia  ea  quae  sunt  necessaria  talibus  ad  sciendum, 
non  traduntur  (in  ilHs  scriptis)  secundum  ordinem  disci- 
piinae,  sed  secundum  quod  requirebat  librorum  expositio 
vel  secundum  quod  se  praebebat  occasio  disputandi.  » 
Compilator  autem  Articulos  Commentarii  a  sequela  Di- 
stinctionum  Magistri  solvit,  et  in  eis  recomponendis  libe- 
ram  Summae  methodum  imitatus  est.  Quod  si  de  causa 
finali  huius  non  cogitaverit,  ex  habitudine  tamen  Supple- 
menti  luculenter  apparet  eum  omnia  sic  disposuisse,  ut 
materiam  theologicam  e  Commentario  conquisitam  illo 
absoluto  ordine  prosequi  videretur,  quo  Summae  auctor 
dum  viveret  prosecutus  fuisset.  Hoc  nonnullis  mutatis 
omissis  additis  eificere  conatus  est. 

2.  -  Ad  omissa  quod  attinet,  Commentarii  partibus  quae 
Divisio  Textus  et  Expositio  Textus  vel  Dubitationes  circa 
Textum  Magistri  a  modernis  vocatae  sunt,  in  Supplemento 
locus  non  erat,  utpote  quae  indivisibiliter  ad  Sententia- 
rum  expositionem  pertineant.  Has  ergo  portiones  Com- 
pilator  praeteriit.  -  Omittendae  dein  fuerunt  materiae  in 
Summa  iam  pertractatae.  In  hoc  tamen  nimis  quam  pa- 
rum  dare  maluit ,  ut  patet  ex  qu.  lxxvi.  art.  1 ,  Utrum 
Christi  resurrectio  sit  causa  nostrae  resurrectionis ;  item 
ex  qu.  xcii,  De  Visione  divinae  essentiae,  ubi  e  Commen- 
tario  dist.  xlix.  qu.  11.  primum,  secundum  et  quintum  arti- 
culum  Supplemento  inseri  licere  putavit.  -  Quaestionem 
de  Purgatorio  in  Supplemento  desiderari,  memoriae  lapsus 
fecisse  videtur  (cf.  n.  7.  fin.).  -  Non  necessario  nec  inad- 
vertenter  suppressa  sunt  Argumenta  aliquot  partis  adver- 
sariae  responsionem    doctoris  praecedentia ,  cum  solutio- 


nibus  successivis.  Hoc  accidit  in  qu.  i.  Supplementi.  Lo- 
cus  Commentarii  respondens ,  dist.  xvii.  qu.  11.  art.  1, 
habet  in  qu'*  1.  octo  argumenta,  Compilator  in  suo  art.  i. 
exscripsit  tria,  secundum,  sextum  et  octavum;  qu'"  2.  habet 
quatuor,  art.  2.  primum  et  tertium;  qu'*  3.  habet  tria,  art.  3. 
primum  et  secundum.  Qu'*'^  2.  3.  habent  duo  argumenta 
Sed  Contra,  artt.  2.  3.  sola  priora.  Post  qu.  i.  nullibi  argu- 
mentorum  diminutionem  invenimus,  quae  non  explicari 
posset  per  errorem  transcriptionis.  Notandum  hic,  quod 
qu'*  1.  non  habet  argumentum  Sed  Contra;  Compilator 
art.  1 .  supplet :  «  Sed  contra  est  ipsa  definitio  » ;  deinde  se 
ab  augmentando  continet.  ConsiHum  ergo  argumenta  rese- 
candi  et  supplendi  statim  prima  quaestione  scripta  mutasse 
videtur.  Alia  propositi  mutatio,  n"  16.  indicanda,  pertinet 
ad  citationes  Commentarii. 

3.  -  Inter  mutationes  textus  Commentarii  illa  quam 
primo  loco  considerabimus ,  prorsus  innocua  est  et  pure 
materialis ;  non  Commentarium  qua  talem ,  nec  textum 
S.  Thomae  a  parte  doctrinaH,  sed  potius  disputationis  for- 
mam  exteriorem  spectat.  Mutationis  causa  procul  dubio 
fuit,  quod  Summa  non  novit  Commentarii  Quaestiuncu- 
las,  sive  articulorum  subdivisionem,  qua  aut  eorum  mate- 
ria  consideratur  per  partes,  aut  iuxta  principalem  materia 
affinis  tractatur.  Eiusmodi  articuli  in  Commentario  non 
semper  usurpantur,  sed  crebro.  Factura  eorum  patebit  tan- 
quam  e  specimine  ex  primo  articulo  qu.  11.  dist.  xvii.  (Prae- 
mittimus  analysin  materiae  totius  Quaestionis  et  pro  textu 
citamus  loca  correspondentia  Supplementi;  Articulus  inci- 
pit  per  Ad  primutn.) 


«  Deinde  quaeritur  de  contritione.  Et  circa  hoc  quaeruntur 
quinque.  Primo,  quid  sit.  Secundo,  de  quo  esse  debeat.  Tertio, 
quanta  esse  debeat.  Quarto ,  de  duralione  ipsius.  Quinto,  de 
effectu  eius. 

Ad  primum  sic  proceditur.  Videtur  quod  contritio  non  sit 
dolor  pro  peccatis  assuraptus  cum  proposito  confitendi  et  satisfa- 


ciendi  (sequuntur  octo  argumenta  ad  hoc  probandum,  3  a  22-33. 
Dein :)  Ulterius.  Videtur  quod  contritio  non  sit  actus  virtutis  (se- 
quuntur  quatuor  argumenta  et  duo  in  contrarium  4  a  20-29.  Dein:) 
Ulterius.  Videtur  quod  attritio  possit  fieri  contritio  (sequuntur 
tria  argumenta  et  duo  in  contrarium  ^ayS-bio.  Dein:)  Respon- 
deo  dicendum  ad  primam  quaestionem  quod  (etc,  idest  sequun- 
tur  responsio  ad  primum  trium  quaesitorum  circa  materiam 
Articuli  Quid  sit  contritio,  et  solutiones  octo  argumentorum 
partis  adversariae  3  a  35-4 a  '5.  Deinde  per  formulas:)  Ad  secun- 
dam  quaestionem  dicendum...  Ad  tertiam  quaestionem  dicen- 
dum  (sequuntur  responsio  et  solutiones  ad  secundum  quaesitum, 
4a3o-68;  dein,  4bii-36,  responsio  et  solutiones  ad  tertium 
quaesitum)  ». 

Hac  articulorum  dispositione  Commentarius  a  Summa 
difFert  dupliciter.  Primo  in  eo  quod  responsiones  et  solu- 
tiones  non  statim  sequuntur  post  singulas  argumentorum 
series,  sed  post  omnes ;  sic  in  exemplo  argumenta  duarum 
quaestiuncularum  inter  argumenta  et  responsionem  pri- 
mae  media  cadere  videmus.  Secundo  in  eo  quod  materiae 
quaestiuncularum  circa  quas  disputatio  proprie  dicta  insti- 
tuitur,  non  definiuntur  in  aliqua  analysi  praeeunte :  subdi- 
visio  thematis  Articuli  in  decursu  disputationis  fit  sine  nun- 
tio  praevio,  ut  in  exemplo  cernimus.  Neutrum  in  Summa 
accidit.  Et  si  quidem  res  propius  spectatur,  ratio  quare 
in  Summa  disputationis  elementa,  idest  Obiectiones  Re- 
sponsio  et  Solutiones,  non  separantur,  a  parte  technices 
(nam  sicut  a  fine  eam  ab  «  ordine  disciplinae  »  repetimus), 
eius  dico  ratio  in  hoc  consistit,  quod  in  Summa  ubique 
pracnotatio  disputandorum  ad  ultima  themata  protenditur. 
Nam  cum  secundum  morem  aetatis  doctor  ante  non  respon- 
deat  et  solvat  quam  adversarii  (ficti  vel  veri)  argumenta  sua 
protulerint,  si  adversarii  materiam  articuli  quasi  per  partes 
dividunt  singulasque  impugnant,  plures  obiectionum  series 
doctoris  responsionibus  anteibunt ;  si  vero  doctor  ipse  iam 
ante  disputationem,  extremas  materiae  particulas  determi- 
nando,  obiicientis  divisionem  praevertit,  una  stabunt  cuius- 
que  particulae  Argumenta  Responsio  Solutiones.  In  exem- 
plo  allato  si  analysin  uno  membro  longiorem  facimus , 
post  «  Quinto,  de  effectu  eius  »  addentes :  «  Circa  primum 
quaeruntur  tria.  Primo,  utrum  definitio  contritionis  sit  con- 
veniens.  Secundo,  utrum  contritio  sit  actus  virtutis.  Tertio, 
utrum  attritio  possit  fieri  contritio  »,  parti  adversae  partitio 
materiae  quasi  subtrahitur ;  et  ut  disputandi  forma  ea  fiat 
qua  Summa  semper  utitur,  nihil  in  textu  originali  Tarian- 
dum  erit  praeter  aliquas  formulas  introductorias :  pro  «  Ul- 
terius  »  intrabit  secundum  casum  «  Ad  secundum  (Ad 
tertium,  etc.)  sic  proceditur  »,  et  ad  doctoris  responsum 
ubique  «  Respondeo  dicendum  »  simpliciter  sine  ordinis 
indicatione  sufBciet. 

4.  -.Compilator  ergo,  ut  Summam  imitaretur,  Quaestiun- 
culas  in  Articulos  reformavit.  Ad  hoc,  ubi  opus  erat  (et 
quidem  non  opus  erat ,  quoties  articulus  originalis  non 
divisus  erat  in  quaestiunculas),  Commentarii  analyses  ab 
inferiori  parte  produxit.  Quod  pretio  non  caro  ei  consta- 
bat :  nam  analysis  elementa  praesto  adsunt,  quando  illa 
themata,  contra  quae  obiectiones  arguunt  ideoque  in  initio 
quaestiuncularum  enuntiantur,  modo  interrogatorio  ponun- 
tur:  «  Videtur  quod  contritio  non  sit  dolor  »  incipiet 
obiiciens;  thema  ergo  quaestiunculae  est  «  Contritio  est 
dolor  »,  quod  fit  interrogando :  «  utrum  contritio  sit  dolor  » ; 
et  sic  de  ceteris.  Regula  ista,  quoad  Commentarii  portionem 
in  Supplementum  transpositam ,  bis  non  tenet:  52  b  33, 
231371,  ibique  Compilatorem  fefellit ;  de  quo  n"*  1 1 .  et  1 2.- 
Analyses  hac  facili  via  obtentae  Commentarii  analysibus  in 
Supplemento  aut  additae  sunt,  quando  scilicet  ex  uno  Arti- 
culo  una  Quaestio  facta  est,  sicut  in  quinque  primis  Quae- 
stionibus  et  alibi  accidit.  Aut  simpliciter  eis  suppositae  sunt, 
sicut  ex.  gr.  qu.  lxxfv.  originalis  quaestionis  (dist.  xlvii. 
qu.  II.)  tripartitio  analysi  ad  materias  novem  Quaestiuncula- 
rum  descendenti  locum  cessit,  et  qu.  lxxi.  pro  materiis 
quatuor  Articulorum  Commentarii  materiae  quatuordecim 
Quaestiuncularum  definiuntur.  Aut  partim  tantum  suppo- 
sitae  sunt,  et  hoc  accidit  quando  Quaestio  Commentarii 
ex  Articulis  divisis  et  indivisis  componitur,  ideoque  in  Sup- 
plemento  ceteris  paribus  pro  materia  Articuli  divisi  mate- 


m 

riae  Quaestiuncularum  praesignantur.  -  Initia  Quaestiun- 
cularum  et  Articulorum  in  Supplementi  analysibus  saepe 
non  eisdem  verbis,  sed  dictione  versus  brevitatem  variata, 
rescripta  sunt.  Hoc,  ut  patet,  sine  iniuria  fieri  potuit. 

5.  -  Quia  in  Supplemento  materiarum  tractandarum 
divisio  iam  non  a  Magistri  Distinctionibus  sed  a  propria 
earum  indole  imperatur,  ideo  interdum  articuli  et  quae- 
stiunculae  in  textu  Commentarii  longe  distantes  in  unam 
Supplementi  Quaestionem  coacti,  aut  e  converso  simul  stan- 
tes  in  diversis  Quaestionibus  distributi  sunt.  Ex.  gr.  Quae- 
stio  xcvii,  de  Poena  Damnatorum,  componitur  ex  quatuor 
QuaestiuncuHs  dist.  l.  qu.  11.  articuli  tertii ,  qui  est  «  de 
poenis  damnatorum  quantum  ad  corpus  »,  et  tribus  Quae- 
stiunculis  dist.  xliv.  qu.  iii.  articuli  secundi  «  de  igne  quo 
cruciabuntur  ».  Haec  videre  licet  infra  ubi  ordines  Com- 
mentarii  et  Supplementi  comparantur. 

lure  quidem  suo  Compilator  usus  est,  quando  materias 
novo  ordine  donabat,  attamen  vehementer  suspicamur  eum 
aliquoties  suam  commoditatem  secutum  esse.  Mirum  utique 
et  vix  credibile  sed  tamen  verum  videtur,  quod  interdum 
materias  eo  solo  fine  una  posuit,  ut  disputationem  circa 
eas  incipere  posset  a  formula  «  Ad  primum  sic  procedi- 
tur  ».  Ista  formula  introductoria  adhiberi  potest,  ut  per 
se  patet,  quando  quaestionis  materia  articulatim  tractatur 
(«  Circa  hoc  quaeruntur  tot  »),  aut  quando  disputationi 
immediate  analysis  praecedit :  «  Deinde  considerandum  est 
de  impedimentis  matrimonii.  Primo  in  generali.  Secundo 
in  speciali  » ;  post  hanc  materiae  totius  divisionem  in  duas 
partes,  quaestio  (l.)  «  de  impedimentis  matrimonii  in  gene- 
rali  »  ,  quae  non  habet  articulos,  incipit  tamen  «  Ad  pri- 
tnum  sic  proceditur  » ,  et  quaestiones  li. — lx.  virtualiter 
secunda  pars  divisionis  sunt.  In  Supplemento  autem,  nisi 
Compilator  consilio  praevenisset,  pluries  accidisset,  ut  et 
materia  quaestionis  indivisibilis  esset  et  nulla  analysis  im- 
mediate  praeiret.  Opus  ergo  fuisset  forma  insolita,  cuius 
nec  Summa  nec  ni  fallor  Commentarius  exemplum  prae- 
bet.  Adaptari  potuisset,  secundum  QQ.  de  Quolibet,  haec 
dictio :  «  Deinde  considerandum  est  de  impedimentis  ma- 
trimonii  in  generali.  Et  videtur  (vel :  Circa  quod  sic  pro- 
ceditur.  Videtur)  quod  matrimonio  inconvenienter  »  etc. 
Compilator  autem  tales  formulas  ignoravit,  aut,  a  Summae 
dictione  recedere  veritus,  adhibere  noluit,  et,  ut  formulas 
quas  solas  novit  aut  desiderat  haberet,  ubique  materiam 
quaestionis  divisibilem  data  opera  quaesivit.  Et  hac  quidcm 
in  re  modo  felici  eventu  usus  est,  sicut  in  qu.  l.  citata, 
quae  ex  omnibus  Supplementi  Quaestionibus  sola  uno 
articulo  constat.  Modo  speciem,  non  ipsam  rem,  nactusest: 
mox  (n'*  8.  9.)  videbimus  quo  se  vertat  ut  scribere  possit 
«  Ad  primum  sic  proceditur  ». 

§  2.  DE  ANALYSIBUS  SUPPLEMENTI 

6.  -  Compilator  nimis  prope  ad  Summam  accedere 
tentavit.  Potuisset  Supplementi  Quaestiones  sine  nexu  iuxta 
se  ponere,  naturali  quodam  ordine  servato ;  quod  ei  melius 
fuisset :  nam  labor  supra  vires  arduus  ei  manebat,  quando 
eas  invicem  una  perpetua  analysi  coniungere  proponebat, 
sicque  sibi  necessitatem  imposuit  imitandi  S.  Doctorem  qua 
parte  omnium  maxime  inimitabilis  est.  Cum  enim  Magistri 
Distinctiones  scopo  suo  obstarent,  et  analyses  S.  Thomae, 
ab  ipsis  necessario  imperatae,  parum  utiles  essent,  novas 
analyses,  quibus  Quaestiones  a  Commentario  avulsae  pro- 
prio  logico  nexu,  vere  et  clare  viso,  sententia  brevi  et  lucida 
praecise  enuntiato,  cohaererent,  e  proprio  ingenio  conficere 
coactus  est.  Res  altius  ingenium  exigit  quam  ut  Compi- 
latori  pro  voto  cederet,  qui  nec  analytices  scientia  nec 
requisitae  dotis  conscientia  se  instructum  ostendit. 

7.  -  Propitiam  virtutis  monstrandae  occasionem  Com- 
pilator  habebat  in  analysi  qu.  lxix.  Ibi  ultima  totius  nego- 
tii  theologici  consideratio  incipit,  nempe  «  de  fine  immor- 
talis  vitae  ad  quem  per  Salvatorem  resurgendo  pervenimus 
(III.  P.  initio).  »  Ei  incumbebat,  continuitatem  huius  tra- 
ctatus  ad  praecedentem  de  Sacramentis  pellucidis  verbis 
exprimere  et  deinde  amplam  materiam  logicis  conceptibus. 


IV 


a  vera  rerum  connexione  petitis,  in^constrictiores  dividere, 
divisionesque  bene  describere.  Videamus  qua  ratione  rem 
dif&cilem  expediverit. 

«  Post  hoc  agendum  est  de  his  quae  spectant  ad  tractatum 
resurrectionis.  Postquam  enim  dictum  est  de  sacramentis,  quibus 
homo  liberatur  a  morte  culpae,  consequenter  dicendum  est  de 
resurrectione,  per  quam  homo  Uberatur  a  morte  poenae. 

Circa  tractatum  autem  resurrectionis  tria  consideranda  sunt: 
scilicet  praecedentia  resurrectionem,  concomitantia,  et  sequentia. 
Et  ideo  primo  dicendum  est  de  his  quae  pro  parte  quamvis  non 
ex  toto  resurrectionem  praecedunt ;  secundo,  de  ipsa  resurrectione 
et  circumstantibus  eam;  tertio  de  his  quae  eam  sequuntur. 

Praecedentium  autem  resurrectionem  prima  consideratio  est 
de  receptacuhs  animarum  post  mortem  eis  assignatis;  secundo, 
de  quahtate  et  poena  animarum  separatarum  eis  ab  igne  inflicta ; 
tertio,  de  suffragiis  quibus  animae  defunctorum  a  vivis  adiuvantur ; 
quarto,  de  orationibus  sanctorum  in  patria  existentium ;  quinto, 
de  signis  iudicium  generale  praecedentibus ;  sexto,  de  igne  ultimae 
conflagrationis  mundi  qui  faciem  iudicis  praecedet. 

Circa  primum  quaeruntur  septem.  Primo,  utrum  »  etc. 

Inconvenientiis  non  paucis  nec  levibus  analysis  ista  labo- 
rat.  Prima  est  quod  iam  ab  initio  dictionem  Summae  negli- 
git;  de  quo  vide  n.  t3. 

Secundo,  conceptum  «  mors  poenae  »  mutuatus  est  ex 
Prologo  S.  Thomae  in  IV  Librum ;  quo  fonte  comparato 
patebit  poenae  convenire  mortem  vocari,  quando  culpa 
intelligitur  infirmitas :  «  Et  ideo  culpa  ad  infirmitatem 
reducitur,  poena  ad  mortem :  quia  via  ad  poenam  est  culpa 
sicut  infirmitas  ad  mortem  ».  Sed  nec  proprie  dici  potest 
resurrectio  liberare  «  a  morte  poenae  ».  Nam  ibidem  dici- 
tur:  «  A  morte  ergo  corruptionis  naturae  (idest  a  poena 
mortis)  eripiet  Verbum  incarnatum  per  resurrectionem... 
sed  a  mortibus  poenalitatum  per  gloriam  ».  Contrapositio 
ergo  mortis  culpae  morti  poenae  impropria  est  et  aequi- 
voca;  artificium  sapit,  non  veritatem. 

Tertio,  tota  materia  in  analysi  penes  resurrectionem 
dividitur ;  sed  «  resurrectio  ad  remunerationem  ordinatur  » 
(Dist.  XLni),  «  ad  immortalem  vitam  resurgendo  perveni- 
mus  ».  Ideo  S.  Thomas  ab  huius  vitae  conceptu  ordiens 
circum  eum  omnem  materiam  disposuisset,  Compilator 
vero  quasi  architector  minus  sapiens  totius  domus  dispo- 
nendae  rationem  a  vestibulo  petiit. 

Quarto ,  divisio  materiae  per  ea  quae  resurrectionem 
praecedunt,  concomitantur,  sequuntur,  praeterquam  quod 
resurrectionem  ipsam  a  tractatione  excludere  videtur,  ex- 
trinsecus  quaesita  est;  materialem  executionis  ordinem 
sequitur  et  nihil  continet  quod  a  rebus  ipsis  logice  dedu- 
ctum  sit.  Pro  notionibus  plenis  et  fecundis  obtruduntur 
notiones  latissimae,  intus  cavae :  ante,  simul,  post,  ad  hoc 
tantum  utiles  ut,  cum  extra  ea  tria  quartum  non  detur,  sub 
eas  omnium  Quaestionum  materiam  specie  tripartitionis 
collocaret.  Ipsa  disparitas  septem  materiarum,  quas  Com- 
pilator  hospitali  titulo  «  praecedentium  »  in  unam  seriem 
collegit,  inscientiam  eius  manifestat. 

Quinto,  correctiva  «  praecedentium  »  restrictio  ad  ea 
«  quae  pro  parte  quamvis  non  ex  toto  praecedunt  »,  dif&- 
cile  dictu  est  quid  sibi  velit.  Verba  a  seipsis  non  minus 
infinita  sunt  et  inania  quam  verbum  «  praecederc  ».  Si 
significare  intendunt:  aliqua  ratione  praecedere  resurre- 
ctionem,  aliqua  ratione  sequi ;  hoc  aliqualiter  vere  dictum 
est,  licet  diversissimis  modis,  de  receptaculis  et  poena,  de 
iudicio  generali  cuius  signa  praecedunt,  de  igne  conflagra- 
tionis  qui  reprobos  involvet.  At  si  hic  sensus  est,  qua 
ergo  ratione  suffragia  vivorum  pro  defunctis  et  orationes 
sanctorum  non  ex  toto  praecedunt,  cum  onrnino  cessura 
sint?  ludicet  ergo  ipse  lector,  an  sensum  quem  diximus 
aut  quem  alium  vacua  verba  abscondant. 

Sexto,  defectui  alius  generis  imputamus  quod  Supple- 
mento  specialis  quaestio  de  Purgatorio  deest.  In  Com- 
mentario  scilicet  agitur  de  purgatorio  distinctione  xxi: 
«  Hic  est  triplex  quaestio.  Prima  de  purgatorio;  secunda 
de  confessione  generali;  tertia  de  sigillo  confessionis  ». 
Valde  probabile  est  ut  Compilator,  de  exemplari  Commen- 
tarii  ea  quae  ad  confessionem  pertinent  supra  chartas  suas 


describens  (qq.  x.  xi.),  articulos  de  purgatorio  distulerit 
transcribendos  inter  cetera  ad  resurrectionem  pertinentia, 
ubi  «  secundum  ordinem  disciplinae  »  convenientius  sta- 
rent ;  postea  tamen  transcriptio  quinquaginta  septem  quae- 
stionum  (xir-Lxviii)  longam  moram  interiecit,  quo  facile 
fieri  potuit  ut  quaestionis  dilatae  memoria  perderetur.  Si 
Compilator  dum  ad  analyseos  membra  congerenda  exem- 
plaris  foHa ,  vel  Tabulam ,  vertebat ,  Rubricam  De  Purga- 
torio  invenisset,  fortasse  in  analysi  ante  «  Circa  primum 
quaeruntur  septem  »,  inseruisset:  «  Circa  receptacula  au- 
tem  duo  consideranda  sunt.  Primo,  de  receptaculis  in  com- 
muni.  Secundo,  de  purgatorio  in  speciali  ». 

Nonne  verissimum  est  infelicis  analyseos  auctorem  se 
labori  imparem  ostendere?  Videamus  de  aliis. 

8.  —  Quaestionem  lviii.  introducens  pueriliter  ludit : 

«  Deinde  considerandum  est  de  quinque  impedimentis  ma- 
trimonii  simul,  sciUcet  de  impedimento  frigiditatis,  maleficii,  furiae 
vel  amentiae,  incestus,  et  defectus  aetatis.  Et  circa  hoc  quae- 
runtur  quinque.  Primo,  utrum  frigidilas  matrimonium  impediat. 
Secundo,  utrum  maleficium.  Tertio,  utrum  furia  vel  amentia. 
Quarto,  utrum  incestus.  Quinto,  utrum  defectus  aetatis  ». 

A  parte  horum  impedimentorum  nuUa  necessitas  vel 
convenientia  exstitit,  qua  simul,  idest  in  una  Quaestione, 
considerari  poscerent:  communi  titulo  «  de  impedimentis 
in  speciali  »  (cf.  qu.  li.)  ex  aequo  haec  substant  sicut  et 
cetera,  quae  sua  quodque  Quaestione  tractantur.  Sed  simul- 
taneae  considerationis  convenientia  vel  potius  commodum 
a  parte  Compilatoris  exsistebat.  Commentarius  enim  his 
quinque  impedimentis,  secus  ac  ahis,  assignat  singulis  unum 
articulum  indivisum  per  quaestiunculas ;  isti  ergo  quin- 
que  articuli  in  Supplementum  transpositi  quinque  Quae- 
stiones  articulis  indivisibiles  efformassent ;  quae  cum  pecu- 
liari  formula  initiari  velint  (cf.  n.  5),  Compilator,  qui 
solitas  tantum  formulas  Commentarii  et  Summae  novisse 
aut  voluisse  videtur ,  quinque  Quaestionibus  non  divisis 
unam  Quaestionem  quinque  articulorum  praetulit.  Quam 
ut  habere  posset,  quinque  materias  in  unum  fasciculum 
quasi  coUigat,  ut  fasciculus  latioris  et  divisibilis  mate- 
riae  vicem  gereret;  quo  facto  «  circa  hoc,  inquit,  quaerun- 
tur  quinque  ».  Sic  propositum  tenet  Compilator,  sed  timeo 
ne  obiurgandus  sit  quod  propriam  vocem  nesciat :  tantum 
abest  ut  circa  hoc  quaerantur  quinque,  ut  circa  singula 
quaeratur  hoc  unum,  utrum  matrimonium  impediat;  ac  si 
scilicet  non  simul  sed  separatim  consideranda  praenuntias- 
set.  —  In  modernis  editionibus  verbum  simul  sublatum  est. 
Qua  auctoritate  aut  quo  consilio  sublatum  sit,  sciunt  qui 
sustulerunt;  ad  medendum  analysi  inefficaciter  deletum 
foret,  quia  artificium  et  sophisma  remanent. 

9.  -  Qu.  XIII.  artificio  non  absimili  duae  materiae  inso- 
ciabiles  componuntur,  ut  disputatio  a  solita  formula  inci- 
pere  possit: 

«  Deinde  considerandum  est  de  possibilitate  satisfactionis. 
Circa  quod  duo  quaeruntur.  Primo,  utrum  homo  possit  Deo  sa- 
tisfacere.  Secundo,  utrum  aliquis  pro  alio  satisfacere  possit  ». 

Loca  Commentarii  sunt  dist.  xv.  qu.  i.  art.  2  non  divisus, 
et  dist.  XX.  art.  2.  qu'*  3.  Primo  loco  quaeritur  an  Deo 
possit  aequivalens  reddi  pro  peccato  commisso.  In  altero, 
sub  universaliori  themate  «  de  poena  quam  sacerdos  ad 
satisfaciendum  imponit  » ,  quaeritur  utrum  poenam  satis- 
factoriam  unus  possit  explere  pro  alio;  his  verbis  etiam 
incipit  articulus  secundus  Supplementi.  Materias  patet 
quam  disparatissimas  esse.  Compilator  vero  callidior  quam 
prudentior ,  in  analysi  locutionem  initii  articuli  secundi 
mutat,  et  bis  utitur  verbis  satisfacere  posse.  Ita  specie  tenus 
obtinuit  quaestionis  subdivisionem,  sed  in  veritate  duo  arti- 
culi  verborum  sonitu  potius  quam  univoca  significatione 
ad  unam  Quaestionem  pertinent. 

10.-  Alium  defectum  ex  qu.  lxi.  cognoscimus :  «  Deinde 
considerandum  est  de  impedimentis  quae  superveniunt  ma- 
trimonio.  Et  primo...  de  voto  solemni,  secundo...  de  for- 
nicatione  ».  Hoc  repentinum  est:  distinctio  hic  insinuata, 


inter  impedimenta  prohibentia  vinculum  ne  fiat,  et  ea  quae 
vinculum  supponunt  sed  solvunt  aut  quoad  vinculum  ipsum 
aut  quoad  cohabitationem,  in  nulla  analysi  praenotatur ;  si 
in  analysi  qu.  l.  impedimenti  notionem  ita  amphasset  ut 
haec  duo  comprehenderet,  materias  de  voto  matrimonium 
ratum  solvente  et  de  separatione  a  toro  ad  vincuh  impe- 
dimenta  convenienter  continuasset.  E  variantibus  124  a  71- 
b  4  arguimus  scripturam  Compilatoris  confusam  fuisse  et 
nobis  interiisse. 

1 1 .  -  In  analysi  qu.  xi.  pro  «  Primo,  utrum  in  quohbet 
casu  teneatur  homo  celare  ea  quae  habet  sub  sigillo  con- 
fessionis  »,  quae  materia  proprie  ad  tres  articulos  Supple- 
menti  pertinet,  scribendum  fuisset  «  Primo,  utrum  in  quo- 
hbet  casu  teneatur  sacerdos  celare  peccata  quae  sub  sigillo 
confessionis  novit  »  ;  hoc  scilicet  thema  est  primi  articuh. 
Compilator  ex  analysi  Commentarii  primum  membrum 
retinuit,  quod  latius  patet;  cf.  dist.  xxi.  qu.  iii. 

Errat  noster,  sed  haesitans,  qu.  xxvni,  52  b  33  :  «  Tertio, 
utrum  pubhca  sit  imponenda  poenitentia  »  ,  cui  articulo 
respondet  dist.  xiv.  qu.  i.  art.  5.  quaestiuncula  tertia.  Eum 
non  inteUexisse  pecuharem  facturam  obiectionum  ilhus 
quaestiunculae  patebit  conferenti  initia  trium  quaestiun- 
cularum,  quae  ex  Commentario  rescribimus: 

«  Ad  quintum  (quaesitum,  quod  erat  De  solemnitale  poeni- 
tentiae)  sic  proceditur.  Videtur  quod  non  debeat  aliqua  poeniten- 
tia  publicari  vel  solemnizari.  —  Ulterius.  Videtur  quod  solemnis 
poenitentia  iterari  possit.  -  Ulterius  quaerkur  de  rilu  soletnnis 
poenitentiae.  Et  videtur  quod  mulieribus  non  sit  imponenda 
(sequitur  unum  argumentum).  Item  videtur  quod  clericis  sit  im- 
ponenda  (idem).  Ilem  videtur  quod  a  quolibet  sacerdote.  possit 
imponi  (idem)  ». 

Adversarii  ergo  contra  tres  partes  subiecti  tertiae  quae- 
stiunculae  singulatim  obiiciunt;  inde  est  quod  quaestiun- 
cula  et  obiectiones  pecuharibus  formuhs  introducuntur,  et 
quod  integrum  thema  a  prima  obiectione  desumi  non  po- 
test  (cf.  n.  4).  Hoc  aliquatcnus  ipse  sentivit  Compilator, 
nam  ex  analysi  verbum  mulieribus  exclusit.  -  Locus  simi- 
hs  obtinet  qu.  xcvi,  23i  a  71  «  Duodecimo,  utrum  aureola 
sit  virginum  »  ;  quam  perplexus  haec  scribens  fuerit  vide 
in  loco  ipso. 

12.  -  Laudi  ei  vertimus  quod  in  textu  horum  articulo- 
rum,  et  qu.  xliii.  art.  3,  raram  formulam  Item  non  mutavit 
in  Praeterea.  Harum  enim  et  omnium  aliarum  forfhula- 
rum  distinctio  et  mutatio  apud  S.  Thomam  semper  ratio- 
nem  sufhcientem  et  certam  legem  habent.  Praeterea  con- 
tinuat  argumenta  pro  thesi  primi  obiicientis;  Item  intro- 
ducit  novam  thesim  partis  adversariae.  Adverte  quod  in 
analysi  qu.  xliii.  materia  tertii  articuh  rite  assignatur : 
«  Tertio.  utrum  sponsalia  dirimi  possint  »  quin  addatur, 
ex  initio  articuh,  «  altero  religionem  intrante  ».  At  Com- 
pilator  huius  analysis  scriptor  tantum  est,  non  auctor:  tota 
praeiacet  in  Commentario ,  dist.  xxvii.  qu.  11.  -  Consilio 
praeter  morem  prudenti,  sed  non  sine  ahquo  quamvis  ve- 
niah  artificio,  analysin  qu.  xcii,  de  Visione  Beatifica,  ex  ver- 
bis  Commentarii  selectis  ita  composuit,  ut  post  quaestio- 
nem  XIL  Primae  Partis,  ubi  eadem  materia  tractatur,  retra- 
ctatio  in  Supplemento  non  superfluere  videretur.  Omnia 
hic  rescribere  longum  est ;  conferas  tria  loca  et  videas  an 
Compilator  Summam  evitare  intenderit. 

i3.  -  Quasdam  dictiones  novas  et  modos  peregrinos 
in  analyses  Supplementi  invexit  Compilator,  quae  vel  eo 
magis  attendenda  videntur  quod  Commentarius  non  alias 
adhibet  dictiones  et  formulas  ac  in  Summa  usu  veniunt. 
Summa :  III.  P.  qu.  lxvi.  «  de  ipso  baptismate  » ;  qu.  lxxiii. 
«  de  ipso  sacramento  »  Eucharistiae;  qu.  lxxxiv.  «  de  ipsa 
poenitentia  ».  Commentarius:  dist.  xxiii.  «  de  ipsa  extrema 
unctione  »  ;  dist.  xxiv.  «  de  ipso  ordine  »  ;  dist.  xxvii.  <  de 
ipso  matrimonio  »  vel  «  quid  sit  matrimonium  » ;  dist.  xviii. 
«  de  clavibus  secundum  se  » .  Nudiores  has  formulas  Com- 
pilator  repudiavit ;  scribit  enim  qu.  xxix.  «  de  essentialibus 
ipsius  »  extremae  unctionis;  qu.  xxxiv.  «  de  ordinis  enti- 
tate  et  quidditate  » ;  qu.  xliii.  «  de  matrimonii  ratione  » ; 
qu.  xvn.   «  de  entitate  et  quidditate  clavium  ». 

Summa :  III.  P.  qu.  lx  :  »  Post  considerationem  eorum 


V 

quae  pertinent  ad  mysteria  Verbi  incarnati,  considerandum 
est  de  Ecclesiae  sacramentis  quae  ab  ipso  Verbo  efficaciam 
habent  ».  Ibid.  Prol.  «  tertio,  de  fine  immortalis  vitae  ad 
quem  per  ipsum,  Salvatorem,  resurgendo  pervenimus  ». 
Gommentarius:  dist.  xliii.  «  Postquam  determinavit  Ma- 
gister  de  sacramentis  quae  pertinent  ad  Ecclesiae  prae- 
sentem  statum,  in  ista  parte  incipit  determinare  de  his  quae 
pertinent  ad  Ecclesiae  ultimum  terminum,  scilicet  de  resur- 
rectione  et  de  remuneratione  ».  Haec  Compilatori  imitanda 
erant,  quando  scribebat  quae  sequuntur :  «  Post  hoc  agen- 
dum  est  de  his  quae  spectant  ad  tractatum  resurrectionis. 
Postquam  enim  dictum  est  de  sacramentis  quibus  homo 
liberatur  a  morte  culpae,  consequenter  dicendum  est  de 
resurrectione  per  quam  homo  liberatur  a  morte  poenae  ». 
Quantum  Thomas  et  Compilator  distant  grata  styli  con- 
cinnitate  et  clara  veritatis  visione ! 

Commentarius :  dist.  xviii.  qu.  11.  «  Deinde  quaeritur 
(in  Summa  fuisset  considerandum  est)  de  excommunica- 
tione.  Et  circa  hoc  quaeruntur  quinque.  Primo,  de  ipsa 
excommunicatione  »  ;  primus  articulus  quatuor  quaestiun- 
culis  constat.  Compilator,  qu.  xxi,  sic  transfert:  «  Conse- 
quenter  videndum  est  de  excommunicatione ;  de  qua  primo 
considerandum  est  de  definitione  excommunicationis  et 
congrtiitate  et  causa  ».  Si  addidisset  et  effectu,  altera  pars 
«  Circa  primum  quaeruntur  quatuor  »  etc,  abundasset.  Sed 
iam  satis  de  Compilatore  analyzanti. 

§  3.  DE  CITATIONIBUS 

1 4.  —  Qua  methodo  Commentarius  Supplementum  factus 
est,  commentarii  indolem  amisit.  Inde,  sicut  Divisiones 
textus  et  eius  Explicationes  omittendae  erant  et  analyses 
reformandae,  ita  ut  videtur  aeque  necesse  erat  citationes 
eiusdem :  «  ut  in  littera  dicitur,  ut  in  dist.  tali  dictum  est  » , 
quasi  iam  extraneas  supprimere,  illas  certe  quae  Commen- 
tarii  textui  non  concretae  sine  laesione  eius  avelli  pos- 
sunt.  —  Vel  potuisset  Compilator  pro  formulis  ad  textum 
relativis  absolutas  adhibere :  «  ut  Magister  libro  tali  distin- 
ctione  tali  dicit  ».  Sic  Magistri  verba  ceterorum  doctorum 
auctoritatibus  aequiparata  essent,  et  sic  Commentarius  ipse 
saepe  citat.  -  Omnino  vero  consentaneum  fuisset  ut  pro 
Commentario  quantum  fieri  posset  Summa  citaretur.  Non 
obstat  profecto  Commentarium  ante  Summam  scriptum 
fuisse ;  nam  iste,  cogitatus  et  apparatus  in  Summae  conti- 
nuationem  et  suppletionem,  iunior  est  quam  Summa.  Quid- 
quam  certum  circa  citationes  stabiliri  omnino  debuisset, 
quia  sic  ut  in  Commentario  iacent  textum  Magistri,  iam 
expulsum  et  foris  clausum,  expresse  reclamant. 

Supplementi  experientia  docuit,  Compilatorem  haec  tria 
mente  quidem  agitasse ,  sed  nullius  normae  constantem 
usum  habuisse.  Omittit,  admittit,  mutat  nulla  quae  attingi 
possit  lege  servata.  Veniamus  ad  singula,  ut  rem  et  hominem 
noscamus. 

i5.  -  Inter  locorum  Sententiarum  citationes,  quibus 
Commentarius  abundat,  parum  infra  centum  quinquaginta 
vices  occurrit  formula  «  in  littera  »,  vel  variata:  «  littera, 
Magister  in  littera ,  supra  Magister ,  hic ,  infra  » ;  porro 
«  ipse  »  86  a  10  ;  «  ista  prohibitio  »,  de  qua  scilicet  in  littera, 
1 1  3  b  64 ;  «  non  facit  mentionem  »  Magister  vel  littera, 
98  b  62.  Pars  longe  maxima  in  Supplementum  transiit  ut 
iacebant  in  exemplari,  non  tamen  quin  inconstantia  Com- 
pilatoris  transcribentis  se  manifestaverit.  —  Semel  ex  initus 
articulorum  in  analyses  recepit  «  in  littera  » ,  qu.  xn.  ad 
Tertio;  sexies  non  recepit:  qq.  xxxiv.  ad  Secundo  et  ad 
Quarto ;  xxxvii.  ad  Quarto ;  xlfv.  ad  Tertio ;  xlix.  ad  Se- 
cundo ;  lxxiv.  ad  Octavo.  -  In  initiis  Articulorum  semel 
omisit,  qu.  ultimo  cit.  art.  8;  bis  reformavit,  qu.  xxxrv. 
art.  2.  «  a  Magistro  Sententiarum  xxm  dist.  »  (art.  4.  rursus 
«  in  littera  »),  et  qu.  xlix.  art.  3.  «  a  Magistro  Sententia- 
rum  ».  -  Ad  Respondeo  dicendum  sive  ad  initia  corporum 
articulorum,  ubi  S.  Thomas  amat  ad  anteriora  remittere, 
duodecim  locis  comparatis  formula  septies  servata  est,  quin- 
quies  suppressa.  —  Qu.  lfv.  art.  3.  S.  C.  «  ut  ex  verbis  Gre- 
gorii  habetur  »,  pro  «  ut  in  littera  ex  »,  etsi  ahis  locis  simi- 
Hbus  litteram  non  expellit;  cf.  41  a  62,  96^9,  129^72.— 


^ 


Ceteroquin  formam  relativam  aliquoties  in  absolutam  mu- 
tavit,  idque  ea  casuum  distributione  ut  duobus  temporibus 
consilium  absolute  citandi  iniisse  videri  possit.  A  qu.  xx. 
usque  ad  qu.  xxix.  portio  respondens  Commentarii  quater 
habet  «  in  littera  »,  Supplementum  vero  43  a56  «  Magister 
Sententiarum  »,  44  b  2 1  «  in  Quarto  Sententiarum  »,  54  b  68 
«  in  Quarto  xxni.  dist.  »,  sed  Sy  ^49  reviviscit  «  in  littera  ». 
Notandum  hic  quod  in  eadem  portione  Commentarii  sex 
citationes  absoluta  forma  occurrunt,  sed  in  Supplemento 
suppressae  sunt !  Dein  qu.  xlix  (ubi  ut  iam  diximus  formu- 
lam  in  analysi  omisit  et  in  initio  art.  2  reformavit)  inveni- 
mus :  eodem  art.  arg.  3.  «  ut  Magister  dicit  »  ;  ad  3 :  «  in 
libro  Sententiarum  » ;  ad  7 :  «  Magister  dicit  xxxi.  dist. 
Quarti  Sententiarum  »  ;  art.  3.  ad  5:  «  ut  Magister  dicit  »  ; 
sed  «  in  littera  »  reapparet  art.  6.  argg.  1.  et  4.  et  Sed 
Contra;  deinde  legimus  qu.  li.  art.  i.  ad  4.  «  Magister 
XXX.  dist.  Quarti  Sententiarum  » ,  et  «  in  eadem  distin- 
ctione  »  (pro  «  ibidem  »).  Hinc  desinit  mutare  Compilator; 
ter  vel  quater  omittit. 

16.  -  Ceterarum  etiam  citationum  alias  omisit,  alias  ad- 
misit,  paucas  in  Summae  citationes  refecit.  Rationem  discri- 
minis  assequi  non  potuimus ,  quia  perpetuo  vacillat.  A 
principio  conservationem  omnium  decrevisse  videtur,  nam 
in  duabus  primis  quaestionibus  e  tredecim  citationibus 
duodecim  adsunt;  in  suppressa  S.  Thomas  proprium  com- 
mentarium  allegat,  ut  mox  videbimus.  Exinde  aliud  con- 
sihum  sequetur  (cf.  n°  2.  fin.) :  usque  ad  medium  Supple- 
mentum  plures  citationes  praetermittet  quam  transcribet; 
in  altera  dimidia  parte  numerus  servatarum  multum  cre- 
scit,  sine  regula  nobis  vestigabiH.  In  mutabilitatis  specimen 
confer  citationes  tres:  resecavit  qu.  iii.  art.  2.  (post  8  a  16 
«  nimia  »)  «  ut  supra  dist.  v.  in  quaestione  de  ieiunio  ex 
verbis  Hieronymi  patuit  »,  et  qu.  vi.  art.  2.  (post  12  a  14 
«  protestationes  »)  «  sicut  in  i.  dist.  dictum  est  »,  sed  ad- 
misit  intermedio  loco  qu.  v.  art.  1.  (10  a  54)  «  sicut  de  sa- 
cramentis  in  i.  dist.  dictum  est  ». 

17.  -  Sex  locis  citationes  et  earum  contextus  ulterio- 
rem    considerationem   provocant. 


Dist.  xvn.  qu.  11.  art.  i .  qu'«  i .  corp. :  «  Et  de  virtute  huius 
(pro  «  hac  »  ut  videtur)  supra  dist.  xv.  dictum  est:  quia  ibi 
ponitur  quasi  similis  definitio  de  poenitentia,  cui  praecipue  com- 
petit  ratione  contritionis  ».  Haec  Compilator  omisit  (qu.  i.  art.  i. 
post  3  b  24  «  contrahitur  »). 

Ibid.  art.  5  :  «  Utrum  autem  totus  reatus  per  contritionem  sem- 
per  tollatur,  supra  dist.  xiv.  quaesitum  est,  ubi  hoc  ipsum  de 
poenitentia  quaerebatur  ».  Habet  (qu.  v.  art.  2.  10  b  28).  Eodem 
modo  dist.  XLV.  qu.  l.  art.  2:  «  Utrum  autem  infernus  et  purga- 
torii  locus  sint  idem,  quaesitum  est  dist.  xxi  ».  Habet  (qu.  LXix. 
art.  6.  146^28).  Fere  eodem  modo  dist.  l.  qu.  n.  art.  3: 
«  Quaedam  vero  alia  quae  ad  poenam  damnatorum  pertinent, 
determinata  sunt  supra  xliv.  dist.  »  Habet  usque  ad  «  sunt  » 
(qu.  xcvii.  art.  4.  241  a  71). 

Dist.  xxvin.  art.  4.  ad  2 :  «  De  consensu  autem  Beatae  Virgi- 
nis  infra  dicetur  ».  Habet  (qu.  XLvni.  art.  i.  92  329). 

Dist.  XLV.  qu.  iiL  anal. :  «  Utrum  autem  possumus  sanctos  orare 
et  utrum  sancti  qui  sunt  in  patria  orent  pro  nobis,  habitum  est 
supra  dist.  xv  » .  Compilator :  «  Nam  utrum  sancti  orent  pro  no- 
bis,  dictum  est  qu.  lxxxiii.  Secundae  Partis  »  (qu.  lxxu,  i  60  a  2). 


Citationem  primae  similem  iam  non  omittet  Compila- 
tor.  -  Locis  tribus  secundo  datis  iste  non  assecutus  est 
mentem  S.  Thomae.  In  articulo  originali  verba  «  Utrum 
autem  totus  reatus  »  etc.  inter  series  argumentorum  secun- 
dae  et  tertiae  quaestiunculae  media  ponuntur :  auctor  ex- 
plicat  quare  omittat  tractare  materiam  cuius  tractandae 
hic  locus  esset,  et  dicit  eam  alibi  in  materia  aequivalenti 
tactam  esse.  Verba  ergo  ad  neutram  quaestiunculam  perti- 
nent,  sed  sunt  quasi  parenthesis,  vicem  gerens  quaestiun- 
culae  quae  fieri  posset  et  data  ratione  non  fit.  Propterea, 
in  Supplementum  transposita,  locum  proprium  in  analysi 
materiae  Quaestionis  quintae  habuissent;  ubi  nunc  stant, 
idest  media  inter  argumenta  et  responsionem  secundi  arti- 
culi,  locum  prorsus  alienum  occupant:  non  dubito  quin 
Compilator  ea  secundi  argumenti  Sed  Contra  partem  esse 


putaverit.  De  duobus  locis  parallelis  eaedam  valent  obser- 
vationes.  —  Ratio  vel  occasio  erroris  non  a  longinquo  quae- 
renda  videtur.  Quia  hoc  loco  formula  «  Ulterius  »  deest 
(cf.  n.  3.),  latuit  Compilatorem  agi  de  verbis  in  Supple- 
mento  aut  non  repetendis  aut  in  analysi  ponendis.  Non 
errasset  si  S.  Thomas  scripsisset  «  Ulterius  quaeri  posset 
utrum  reatus  »  etc,  quia  talis  dictio  evidenter  elementum 
analyseos  insinuat.  Advertendum  etiam  est,  locum  ultimo 
exscriptum  «  Utrum  autem  possumus  sanctos  orare  »  etc, 
ab  his  non  differre  quoad  intentionem  S.  Thomae,  sed  hi 
Compilatorem  nihil  tale  suspicantem  quasi  latebant  in  de- 
cursu  disputationis,  ille  ei  patebat  in  analysi  praeeunti. 

Incisum  tertio  loco  datum  Compilatori  inadvertenter 
scribenti  excidit.  Analyses  enim  Supplementi  tractationem 
de  consensu  matrimoniali  B.  M.  V.  non  praenuntiant :  ergo 
Compilator,  dum  de  materiis  inserendis  et  omittendis  secum 
agebat,  quaestionem  secundam  distinctionis  xxx,  de  matri- 
monio  B.  V.,  voluit  non  transcriptam,  utique  quia  sciebat 
materiam  in  Summa  pertractatam  fuisse.  Non  ergo  eius 
consilium  sed  praeceps  calamus  culpandus  est;  sui  compos 
locum  omisisset  aut  Summam  citasset. 

De  Summa  citanda  sero  tantum  cogitavit,  et  tribus  tan- 
tum  ni  fallor  locis  eam  allegat  expresse.  Ante  locum  supra 
datum  legimus  qu.  lxv.  art.  4.  i35  b  4  «  in  Secunda  Parte  » 
pro  «  in  Secundo  Libro  dist.  xlii  » ;  post  eundem  qu.  Lxxxin. 
art.  2.  192  b  67  «  in  Prima  Parte  »  pro  «  in  Secundo  Libro 
dist.  XIII  ».  Familiarem  Summae  consuetudinem  Compila- 
tor  non  manifestat.  Sed  alia  parcae  citationis  causa  exi- 
stere  potuit:  sciebat  forte  quantum  temporis  tot  loca  ci- 
tanda  in  Summae  voluminibus  venando  trivisset.  Cum  ad- 
sint  festinationis  signa  in  textu  Supplementi,  ut  patebit  suo 
loco,  congruere  videtur  auctoris  indoli,  ut  tempori  parcere 
maluerit  quam  loca  Summae  citationibus  exemplaris  sub- 
stituere. 

1 8.  -  Compilator  aliquando,  tribus  ni  fallor  locis,  obli- 
viscitur  se  ordinem  articulorum  Commentarii  mutasse : 
transcripsit  nempe  ut  in  exemplari  iacebant  tres  citationes, 
quamvis  continuitatem  Commentarii  immutatam  suppo- 
nunt:  bene  stant  in  originali  textu  57  a  72  «  ut  ex  dictis  pa- 
tet  »  et  58  b  16  «  ut  dicetur  »,  sed  in  Supplemento  «  ut  infra 
dicetur  »  et  «  ut  dictum  est  »  audire  debuissent ;  similiter 
1 1 2  b  44  «  prius  »  ad  Compilatoris  contextum  non  qua- 
drat;  intellige:  «  infra  ».  -  Qu.  xcvii.  art.  5.  242  a45  pro 
verbis  Commentarii  «  Qualiter  autem  animae  damnatorum 
ab  igne  isto  corporeo  puniantur  infra  dicetur  »,  Compila- 
tor  habet  «  Sed  hoc  supra  dictum  est  qualiter  animae  da- 
mnatorum  ab  igne  isto  corporeo  puniantur  »,  recte  quoad 
locum,  quia  de  re  iam  qu.  lxx.  actum  erat;  sed  adverte 
quam  superflue  et  male  orationem  S.  Thomae  mutaverit, 
praeoccupatus  forte  de  citatione  aptanda. 

19.  —  Citationum  defectus  assignati  cuique  persuade- 
bunt,  Supplementi  auctorem  quid  circa  eas  ageret  non 
consilii  praestabiliti  certitudine,  sed  magis  ad  singulos  ca- 
sus  ex  arbitrio  repente   determinasse. 

Caveat  tamen  lector,  ne  ob  formam  et  locum  quae- 
stiuncularum  mutata,  ob  analyses  infortunatas  et  citationes 
vexatas,  nullum  Supplementi  usum  esse  putet.  Prima  enim 
variatio  vix  excedit  localem  rerum  distributionem ,  qua 
S.  Thomae  textus  iniuriam  non  patitur.  Equidem  credi- 
mus  eos  qui  nunc  temporis  Commentarium  studendo 
volvunt,  Compilatoris  methodum  imitari.  Solent  enim  the- 
mata  quaestiuncularum  ex  earum  initiis  quaerere,  et  post 
cuiusque  argumenta  intermediis  omissis  responsionem  et 
solutionem  eius  legere:  sic  vero  mente  fit  quod  calamo 
factum  est  in  Supplemento.  Analyses  autem  Compilatoris, 
cum  potius  quaestionum  compedes  sint  quam  verae  nati- 
vorum  ligaminum  indices,  nullo  damno  vel  iniuria  neghgi 
possunt.  Citationum  defectibus  editionis  nostrae  margines 
supplent.  Id  vero  quod  in  Supplemento  prae  ceteris  quae- 
retur,  idest  ipsa  S.  Thomae  oratio,  ab  additamentis  ap- 
prime  distingui  potest,  quia  examussim  incipit  apud  «  Vi- 
detur  quod  »  cuiusque  articuli  (formula  enim  praecedens 
potest  secundum  casum  esse  aut  non  esse  authentica)  et 
finitur  cum  ultimo  articuli  verbo.  Inter  hos  terminos  in 
Supplemento  textus  Commentarii  continetur. 


VII 


Considerato  de  Compilatore-auctore,  considerandum  est 
de  scriptore.  Non  inveniemus  hunc  illo  meliorem :  textum 
exemplaris  sui  male  habuit  ultra  quam  credi  posset.  Sed 
quia  non  ex  proposito  corrumpit,  scripturae  perversitas  non 
effecit  ut  erratorum  correctio  longa  esset  aut  ardua. 

§  4.    DE  SUPPLEMENTI  MANUSCRIPTIS 

AC  SPECIATIM  DE  VATICANIS  ET  BRIXIENSI 

DEQUE  EDITIONE  PRINCIPE 

20.  -  Praeter  codices  Vaticanos  et  Brixiensem,  de  qui- 
bus  mox  specialius  agendum  erit,  novem  codices  ad  no- 
stram  notitiam  pervenerunt.    Collati  sunt  locis  selectis. 

Parisiis  bibl.  Mazarineae  85o  (antea  996)  saec.  xv,  perg. 
et  chart.  Incipit :  rubro  «  Complementum  3  partis  summe 
sancti  Thome  »  ;  nigro  «  Deinde  considerandum  est  de  sin- 
gulis  partibus  penitencie  ».  Finis  est:  «  per  talia  opera  ad 
non  pereundum.  Hic  finitur  pars  ultima  seu  3^  sancti 
thome  de  aquino  ».  Sequitur  tabula;  post  quam:  «  In  hac 
parte  que  complementum  tercie  partis  summe  sancti  Thome 
dicitur  sunt  97.  questiones  cum  articulis  suis.  alteri  plus 
alii  minus.  Explicit  tabula  tercie  seu  ultime  partis  sancti 
Thome  de  aquino  ordinis  predicatorum.  et  per  conse- 
quens  totum  opus  eiusdem  partis.  Et  est  celestinorum  de 
parisiis  ». 

Norimbergae  bibl.  Civitatis  Cent.  ni.  26,  anni  1439.  Ab 
origine  pergamenus  et  chartaceus  erat,  sed  folia  pergamena, 
nescio  an  omnia,  avulsa  sunt.  Cf.  Vol.  XI.  Praef.  pag.  rx. 
Folio  264:  «  incipiunt  tituli  addicionum  »  ;  folio  269  verso  : 
«  Expliciunt  Rubricae  addicionum.  Sub  anno  domini 
M°  cccc°  xxxix  per  manus  Bertoldi  Thuner  de  Ysenach  ». 
Hic  inter  recentes  maxime  accedit  ad  textum  originalem 
Compilatoris,  ut  extensior  collatio  nobis  aperuit. 

Ibi  Cent.  11.  35,  membr.  sec.  xv.  Folio  157:  «  Expliciunt 
tituli  tercie  partis  fratris  Thome  de  Aquino  » ;  a  linea : 
«  Incipit  complementum  tertie  partis  summe  sancti  Thome  ». 

Herbipoli  bibl.  Universitatis  M.  ch.  f.  238,  anni  1462. 

Monachii  clm  14103  in  2°,  anni  1459,  chart.  Folio  240 
post  Tertiam  Partem:  «  Sequitur  quarta  pars  summe  san- 
cti  Thome  sive  supplementum  ». 

Lipsiae  bibl.  Universitatis  tres  chartacei:  466,  anni  1462; 
467  anni  1471 ;  475  saec.  xv.  Super  ligaturam  exterius 
scriptum  habent,  primus  «  Comp.  »,  secundus  «  Comple- 
mentum  Beati  Thome  tertie  partis  »  ;  tertius  «  Complemen- 
tum  tercie  partis  beati  Thome  ».  -  In  eadem  bibl.  codex  477 
«  3^  partis  de  sacramentis  cum  supplemento  chart.  s.  i5  » 
ad  S.  Thomam  non  pertinet. 

Oxonii  New  College  cxxiv  perg.  sec.  xiv.  Supplemento 
praecedit  Tertia  Pars,  eadem  manu  scripta.  Codicem  in- 
speximus  anno  1898  Oxonii  et  iam  tunc  scriptura  nobis 
videbatur  non  pertingere  ad  saeculum  XIII,  quod  ei  Cata- 
logus  Collegiorum  adiudicat;  ideo  in  Praef.  Vol.  XI.  eum 
(sigla  20  distinctum)  diximus  «  medium  »  idest  scriptum 
post  quinquaginta  et  ante  centum  annos  ab  anno  1274. 
quo  mortuus  est  auctor  Tertiae  Partis.  Eandem  opinio- 
nem  nunc  tenemus,  postquam  codicem  iterum  licuit  intueri. 
(Inspiciendi  facultatem  debemus  Rev.  D.  S.  Margoliouth , 
cui  animum  sincere  gratum  libenter  testificamus. )  Oxo- 
niensis  habet  textum  Brixiensem;  Commentario  quidem 
aliqualiter  assimilatus  est,  sed  ori  paterno  multo  similior 
remansit,  ut  e  multis  his  praesertim  patet  locis:  qu.  Lxn. 
art.  6.  corp.  (128^64)  lectio  Commentarii  est:  «  (si  uxor... 
emendata  fuerit)  potest  eatn  sibi  vir  reconciliare  » ,  isti 
vero  «  potest  eam  sibi  reconciliari  »  ;  ibid.  ad  1 .  Com- 
mentarius:  «  (absque  retractatione  praecedentis  sententiae 
potest  reconciliatio)  sequi  »,  illi  «Jieri  vel  sequi  ».  Ambae 
lectiones  quam  omnino  ad  characterem  textus  Supplementi 
spectent,  videbimus  ubi  de  eo. 

21.  -  Vaticanus  7^1  ;  perg.  saec.  XIV.  medii.  FoHa  ha- 


bet  141  (nota  antiqua  est  140,  quia  nota  81  bis  occurrit). 
Liber  constat  undecim  sextemionibus ;  accedit  quaternio 
eiusdem  pergamenae;  scriptor  addidit  folium  extraneum 
supra  quod  exararet  Rubricas  qq.  xciv-xcix ;  folia  constant 
binis  columnis,  columnae  sine  exceptione  lineis  quinqua- 
genis.  Incipit  rubro  «  Incipiunt  additiones  tercie  partis 
venerabilis  fris  (hoc  abrasum  est;  supra  rasuram:  sci) 
thome  de  aquino  ordinis  fratrum  predicatorum  et  primo 
de  partibus  poenitencie  in  speciali.  Et  primo  de  contri- 
tione  quaestio  prima  ».  Explicit  textus  fol.  i38.  recto  col.  1. 
linea  46  «  ad  non  pereundum  ».  Post  unam  lineam  pun- 
ctis  et  lineolis  impletam  sequitur  nigro  «  Expliciunt  addi- 
tiones  tertie  partis  summe  venerabilis  fris  (ut  supra:  scti) 
thome  de  aquino  ordinis  fratrum  predicatorum.  Deo  gra- 
cias  ».  Col.  2.  linea  1.  rubro  «  Incipiunt  Rubrice  additio- 
num  tercie  partis  ».  Post  tabulam  fol.  141.  recto  col.  1. 
linea  5o.  nigro  «  Expliciunt  Rubrice  additionum  ».  Col.  2. 
alba.  Codex  ergo  lineas  28o5o  continet.  -  Ex  eodem  exem- 
plari  descriptus  est  ac  Brixiensis ,  sed  accuratius.  Multae 
adsunt  rasurae ,  super  quas  corrector,  ipse  forte  scriptor, 
arbitrarias  lectiones  exaravit.  In  quaestionibus  i,-lx  rarius 
obtinent  errores  Compilatoris ;  rasurae  et  correcturae  etiam 
disparent.  Hanc  ergo  portionem  scriptor  aliquo  codice 
Commentarii  comparato  transcripsit.  Praeterea  locis  sparsis 
textum  meliorare  nititur;  cf.  227  a  16,  240  a  23.  -  De  Vati- 
cano  plura  ubi  de  Brixiensi.  Notatur  L. 

22.  -  Vat.  Urbinas  i33  ;  perg.  saec.  XV,  foliorum  (primo 
non  connumerato)  214  binis  columnis.  Fol.  1.  uncialibus: 
«  Incipiunt  additiones  tertie  partis  sancti  thome  de  aquino 
ordinis  predicatorum  feliciter  ».  Fol.  208  verso:  «  ad  non 
pereundum.  Amen  »  ;  rubro  «  Additiones  tertie  partis  sancti 
thome  de  Aquino  Ordinis  predicatorum  expUciunt  fehciter  »; 
Fol.  209  rubro :  «  Tabula  additionum  tertie  partis  sancti 
thome  de  aquino  ordinis  predicatorum  incipit  feliciter  ». 
Fol.  214:   «  Tabula  exit  feliciter  ». 

Urbinas  ex  duobus  exemplaribus  descriptus  est,  Supple- 
menti  et  Commentarii.  Primum  exemplar  praebuit  quae 
ad  Compilatorem  pertinent :  analyses  et  formulas  introdu- 
ctorias;  ex  altero  scriptus  est  textus  S.  Thomae,  citatio- 
nibus  curtatis  aut  omissis.  Sic  res  se  habet  generaliter ;  si 
ad  singula  veniatur ,  in  textu ,  citationibus  non  exclusis , 
observari  potest  aliqualis  influxus  textus  Brixiensis,  et  in 
analysibus  influxus  Commentarii.  Ambo  exemplaria  mul- 
tas  secundas  manus  habuisse  argui  posset  ex  lectionibus 
plurimis  quae  ab  inepta  correctionum  insertione  erroneae 
evasisse  videntur.  -  Aliqua  loca  adducam  quae  usum  duo- 
rum  exemplarium  extra  omne  dubium  ponunt.  Qu.  xi. 
analysis  Supplementi  quinque  membra  habet,  Urbinatis  tria, 
eaque  ipsius  Commentarii.  Ad  «  quaeruntur  tria  »  scri- 
ptor  margine  notat  «  quinque  »,  correctionis  gratia,  nam 
et  ipse  habet  quinque  articulos.  Ulteriorem  correctionem 
distulit  usquedum  Tabulam  scriberet:  ibi  rite  quinque 
articuli  recensentur.  -  In  eadem  qu.  articulum  secundum 
inchoat  sic:  «  Ad  secundum  sic  proceditur  ulterius  vide- 
tur  quod  sigillum  » ;  una  scilicet  stant  formulae  Supple- 
menti  et  Commentarii.  -  Qu.  xxix.  Urbinas  habet  analysin 
Supplementi,  qu.  vero  xxx.  propriam,  quia  malo  usu  exem- 
plaris  Commentarii  in  qu.  xxix.  schema  Compilatoris  turba- 
verat.  Commentarius  scilicet  (dist.  xxiii.  qu.  i.)  habet  qua- 
tuor  articulos  ternis  quaestiunculis :  De  ipsa  Extrema  Un- 
ctione ,  de  Effectu  eius ,  De  Materia  ipsius ,  De  Forma ; 
Compilator  ponit  in  qu.  sua  xxix.  quaestiunculas  articuli 
primi ,  tertii ,  quarti ,  in  qu.  xxx.  secundi ;  scriptor  Urbi- 
natis  post  analysin  Compilatoris  transcribit  ex  exemplari 
Commentarii  in  textu  qu.  xxix.  primum,  seciindum  et  quar- 
tum,  ita  ut  tertius  ei  ponendus  esset,  cum  nova  introdu- 
ctione,  in  qu.  xxx.  Sic  scriptor  inadvertentiae  suae  con- 
scientiam  manifestat;  manet  tamen  mendum  in  analysibus, 
ubi  scilicet  materia  tertii  articuli  bis  assignatur,  secundi 
vero  abest.  Hunc  etiam  errorem,  crucula  indicatum  super 
marginem,  distulit  corrigendum  in  Tabula :  ibi  ad  qu.  xxix. 
exprimit  ordinem  executionis  in  textu.  Et  si  dico  corre- 
ctiones  non  factas  fuisse  in  corpore  libri,  ne  pulcrae  pa- 
ginae  rasuris  foedarentur,  non  mirabuntur  urbinatium  cal- 
ligraphorum  experti.  -  Modo  analogo  ob  usum  altematum 


VIII 

duorum  exemplarium  distractus  fuit  scriptor  in  qu.  liii. 
Huius  quaestionis  articulus  pritnus  est  in  Commentario 
quaestiuncula  secunda  (dist.  xxxviii.  qu.  i.  art.  3) ;  Urbinas 
autem  sub  argumenta  primi  articuli,  idest  secundae  quae- 
stiunculae,  habet  responsionem  et  solutiones  primae  quae- 
stiunculae,  incipiens  a  formula  ipsa  Commentarii:  «  Re- 
spondeo  dicendum  ad  primam  quaestionem  quod  ».  Ex 
hac  iam  formula  patet  transcriptio  ex  altero  exemplari; 
sed  accedit  quod  Supplementum  nunquam  habuit  istam 
portiunculam  Commentarii,  quippe  cuius  materia  in  Sum- 
ma  II*  II"  qu.  lxxxviii.  De  Voto ,  praetractata  sit  et  in 
analysibus  Compilatoris  non  compareat.  -  Haec  ad  eviden- 
tiam  ostendunt  codicis  scriptorem  duo  exemplaria  ante 
oculos  habuisse.  Ex  pluribus  aliis  signis  huc  spectantibus 
sufficiant  tres  notae  marginales  scriptoris  rubro  exaratae  : 
fol.  1 07  recto  ad  finem  qu.  lxiv.  «  hic  deficiunt  due  que- 
stiones  de  muliere  menstruata  quae  habentur  eadem  distin- 
ctione  32  » ;  fol.  186  verso  ad  finem  qu.  xcii.  «  hinc  etiam 
dimisit  ij.  articulos  habentur  tamen  prima  parte  »  ;  fol.  1 87 
verso  post  art.  primum  qu.  xciii  «  hic  i.  articulus  deficit  ». 
Sola  comparatio  exemplarium  invicem  haec  scriptorem  do- 
cere  potuit.  Huc  etiam  probabiliter  pertinet  quod  Urbinas 
duobus  locis  contra  auctoritatem  exemplarium  suorum  a 
citando  abstinuit;  quod  aliter  explicari  non  posse  videtur 
quam  assumendo  cognitam  fuisse  scriptori  diversam  eorum 
lectionem :  S.  Thomas  citat  suum  commentarium,  Compi- 
lator  Summam  (i35b4,  i6oa2);  ideo  scriptor  utramque 
allegationem  supprimere  maluerit.  Tertio  tamen  loco  quo 
ad  Summam  remittimur  (192  b  67)  Urbinas  citationem  dat 
Commentarii  decurtatam. 

Libri  corpus  et  tabula  Quaestiones  centum  numerant. 
Quaestio  sciHcet  de  Purgatorio  tanquam  septuagesima  inse- 
ritur  vel  verius  inseri  coepta  est,  hoc  modo  (cf.  25i  a  i-b32): 
«  Deinde  considerandum  est  de  purgatorio.  Circa  quod 
quaeruntur  quinque...  Ad  primum  sic  prosequitur.  Vide- 
tur  quod  purgatorium  non  sit  post  hanc  vitam...  Ad  se- 
cundum  dicendum...  habentem  caritatem  ne  ad.  hic  defi- 
ciunt  ^"  articuli  et  modicum  solutionis  primi  articuli  in 
fine  ».  Nota  in  ipso  textu  scripta  est,  non  in  margine; 
sed  duo  verba  «  hic  deficiunt  »  minio  scripta  sunt.  Quare 
vel  cuius  iussu  a  descriptione  destiterit,  nobis  non  appa- 
ret.  Quaestionem  in  exemplari  suo  Supplementi  non  ad- 
fuisse,  ipse  prodit,  dum,  titulos  quaestionum  rubro  transcri- 
bens,  bis  numerum  quaestionis  corrigere  debuit.  Hoc  peri- 
tis  manifestum  erit  ex  modo  notandi:  lxx;7  Ixxyt.  Tabula 
titulos  quaestionis  et  articulorum  integros  exhibet,  sed  de- 
ficit ,  ut  par  est ,  index  foliorum  quem  annotare  solet.  - 
Correctiones  sunt  a  prima  manu.  Siglam  dedimus  N. 

23.  -  Vaticanus  746  P.  II.  In  origine  cum  codice  746  P.  I. 
Tertiae  Partis,  eadem  manu  scripto,  unus  liber  fuit.  Quod 
patet  ex  hoc  quod  foliorum  notae  continuae  sunt  (1--234 
235-453);  item  quaestionum  (i-xc  xci-clxxxix) ;  item  ha- 
rum  tabula,  scripta  post  textum  Supplementi  (f.  444.  recto 
col.  2.  media  rubro:  «  Incipiunt  capitula  tercie  partis  fra- 
tris  Thome  de  Aquino  ordinis  fratrum  predicatorum  »), 
quae  tam  continua  est  ut  ad  rubricas  qq.  xc.  xci.  transitus 
de  Tertia  Parte  ad  Supplementum  ne  verbo  quidem  in- 
dicetur ;  tandem  rubrica  ultimae  quaestionis  sic  audit : 
«  Quaestio  clxxxix.  et  ultima  tocius  voluminis.  De  iusticia 
et  misericordia  dei  respectu  dampnatorum  ».  Ex  his  appa- 
ret  librum  spissum  in  duos   divisum  esse   per  ligatorcm. 

Eadem  manu  scripti  sunt  tres  codices  Vaticani  726, 
733,  741,  qui  cum  nostro  746  integrum  Summae  corpus 
continent.  Scriptor  seriei  ter  ni  fallor  se  manifestavit :  in 
codice  726  Primae  Partis  f.  1.  recto  in  infima  marginis  ora: 
«  It.  ego  bruno  incepi  hunc  librum  x.  die  mensis  octobris 
millesimo  quadringentesimo  lu  »  ;  in  73 3  Primae  Secun- 
dae  f.  1 .  recto  in  inferiori  margine :  «  Ego  bruno  incepit 
hunc  librum  xxi.  aprilis  » ;  ultimo  in  nostro  746  post  ta- 
bulam  f.  453.  verso  col.  1.  media  rubro : 

«  Qui  me  scribebat  |  Brunonis  nomen  habebat 
Davantrie  natus  Traiecteiique  [  dioc. 
Decretorum  doctor  fuit  ur  |  bis  Patavine  ». 

Haec  nota  scripta  videtur  circa  medium  annum  1456, 


si  nempe  temporis  rationem  ex  datis  duarum  priorum  de- 
ducere  licet.  Correctiones  scriptoris  sunt.  Sigla  erit  M. 

Doctor  Patavinus  Supplemento  prologum  praemittit 
f.  255.  recto;  duae  primae  lineae  rubro  exaratae  sunt; 
prima  littera  verbi  «  Huc  »  picta  est: 


«  Sequentes  addiciones  facte  sunt  a  Magistro  petro  de  Avernia 
sacre  Theologie  doctore. 

Huc  usque  sanctus  thomas  summam  tocius  sacre  doctrine 
perduxit.  Tribus  distinctam  partibus.  quarum  mediam  rursum  in 
duas  partitus  est.  Istam  vero  terciam  et  ultimam  preventus  vite 
sue  termino  non  conclusit.  Similiter  etiam  multa  alia  opuscula 
incompleta  reliquit.  ut  commentacionem  librorum  de  celo  et 
mundo.  librorum  politice.  tractum  de  rege  et  regno  et  alia  hu- 
iusmodi.  §  Addiciones  sequentes  facte  sunt  a  VenerabiH  Magistro 
Petro  de  Alvernia  sacre  Theologie  doctore.  et  beati  thome  di- 
scipulo.  qui  etiam  aliqua  alia  de  hiis  que  isdem  sanctus  incom- 
pleta  reliquit  ipse  perfecit.  §  In  istis  autem  addicionibus  ordinem 
tantum  de  suo  posuit.  sequens  formam  in  superioribus  libris  ab 
ipso  Thoma  servatam.  Verba  vero  de  quarto  libro  sentenciarum 
eiusdem  doctoris  accepit  ut  iacent.  Ita  tamen  quod  multa  argu- 
menta  dimisit  forte  brevitati  intendens.  §  DifFerunt  autem  se- 
quentia  a  precedentibus.  Primo  quia  beatus  Thomas  cum  totam 
theologiam  conclusisset  in  ista  Summa  nunquam  in  ea  remictit 
nisi  ad  eam.  In  addicionibus  vero  remissiones  sunt  ad  libros  super 
sentencias.  quod  ideo  accidit.  quia  ad  litteram  de  4'°  sunt  abs- 
tracte  ibi  enim  merito  alii  libri  allegantur.  quia  est  continuacio 
eiusdem  lecture.  Secundo  quia  nescio  qua  via  iste  potuerit  tan- 
tum  deficere  ul  materiam  tam  essencialem  theologie  sicut  est  de 
purgatorio  et  de  impedimentis  penitencie  obmiserit  que  in  nuUo 
loco  predicte  summe  a  doctore  tractatur.  ut  pote  rehcta  pro  ista 
ultima  parte.  ut  ordo  summe  exigebat.  Hinc  ergo  est  quod  alius 
addidit  etiam  ad  predictas  addicio  -  (col.  2.)  nes  illas  materias  in 
aliquos  alios  necessarios  articulos.  Et  iste  2=.  addiciones  conti- 
nentur  in  fine  huius  libri.  §  Est  etiam  in  ipsis  secundis  addi- 
cionibus  aliquid  superfluum.  ut  materia  de  iusticia  et  misericordia 
dei  que  perfecte  in  prima  parte  ponuntur.  ibi  enim  est  proprius 
locus  ubi  de  divinis  agitur  attributis.  §  Similiter  de  iustificacione 
impii  que  copiosissime  tractatur  in  prima  2«.  in  fine  cum  agitur 
de  effectibus  gracie  gratum  facientis.  cuiusmodi  est  iustificacio 
impii.  §  Sed  in  isto  libro  que  fuerunt  bene  addita  in  marginibus 
signabo  et  loquar  ubi  poni  debuissent.  que  vero  minus  etiam 
signabo  et  loquar.  ubi  iam  in  ipsa  summa  ab  eius  sancto  doctore 
sint  optime  pertractata  ». 

Hic  quaedam  advertenda  sunt.  Quid  de  Commentarii  argu- 
mentis  omissis  et  de  citationibus  verum  sit,  supra  n°  2.  et  §  3. 
vidimus;  secundum  haec  Bruno  interpretandus  aut  corrigendus 
est.  -  Qua  via  quaestio  specialis  de  Purgatorio  omissa  sit,  pro- 
babiliter  dictum  est  n"  7.  fin.  Circa  poenitentiae  impedimenta 
Compilator  sciverit  tractationem  eorum  sibi  per  Summam  prae- 
reptam  fuisse  quantum  Hypocrisin  et  Ludos  spectat;  cf.  11"" 
ir°  qq.  cxi.  CLXviii,  et  97  348;  impedimentum  Exercitii  militiae 
et  negotiationis  per  se  solum  utiliter  inserendum  non  crediderit.  - 
Secundas  Addiuones,  idest  Supplementum  ad  Supplementum,  in 
libro  Brunonis  non  invenimus,  neque  in  textu  neque  in  tabula. 
Unam  solam  notam  invenimus  signantem  articulum  superfluum, 
nempe  folio  877.  r.  col.  2:  «  Iste  articulus  (scilicet  Utrum  Christi 
resurrectio  sit  causa  nostrae  resurrectionis)  positus  fuit  per  docto- 
rem  supra  in  3^  parte  q.  56  ar.  1°.  unde  frustra  videtur  hic 
positus  per  additorem  ».  Hic  vero  articulus  ad  Secundas  Addi- 
tiones  non  perfinet,  quia  non  in  fine  sed  in  medio  libro  obtinet. 
An  ergo  Bruno  Secundas  Additiones  consulto  omisit?  An  prolo- 
gum  ex  libro  alio  a  suo  exemplari  descripsit?  Putavimus  ali- 
quando  scriptorem  exemplar  suum  amisisse  vel  quocumque  alio 
modo  usu  eius  destitutum  fuisse,  hac  ratione  quod  in  codicis 
tabula  lituli  Quaestionum  Supplementi  a  lectione  vulgari  tota 
dictione  differunt:  ex.  gr.  (qu.  lxix,  in  hoc  qu.  clix)  «  De  his 
que  spectant  ad  resurrectionem,  et  primo  de  loco  animarum  post 
mortem  »  alii,  «  De  his  que  pro  parte  resurrectionem  precedunt » 
ille;  ita  ubique,  non  tantopere  quidem  sed  tamen  omnino,  diffe- 
runt.  Ex  fioc  coniici  posse  videbatur  scriptorem ,  dum  tabulam 
Supplementi  exararet,  non  habuisse  exemplar,  et  ob  hanc  rationem 
omisisse  secundas  Additiones,  quas  nuntiavit.  Coniecturam  non 
veram  esse  comperimus.  Nam  tituli  Articutorum  in  tabula  Bru- 
nonis  non  solum  iidem  sunt  qui  in  ahis,  sed  etiam  iisdem  varian- 
tulis  differunt  ab  analysibus  in  textu,  a  quibus  tituli  articulorum 
in  tabulis  sumebantur.  Ex.  gr.  (qu.  iv,  in  hoc  qu.  xciv)  textus  : 
«  utrum  tota  vita  hec  sit  contritionis  tempus  » ;  tabulae :  «  utrum 
tota  ista  vita  sit  tempus  contritionis  ».  Haec  intima  convenientia 
casu  non  regitur,  sed  exemplari ;  ideoque  sequitur  Brunonem  ante 


IX 


se  exemplar  habuisse  quod  titulos  quaestionum  nec  in  tabula  nec 
in  textu  habebat,  quia  sciUcet  scriptor  non  replevit  spatia  vacua, 
quae  textum  nigro  scribens  postea  rubro  implenda  servaverat. 
(Scriptor  codicis  D  Tertiae  Partis  in  tabula  lineas  rubro  exarandas 
non  replevit;  ideo  a  prima  manu  desunt  formula  solita  «  Inci- 
piunt  capitula  »  etc.  et  tituH  Quaestionum.  Sic  in  exemplari  Bru- 
nonis  rubra  scriptura  et  in  textu  et  in  tabula  defuisse  videtur.) 
Bruno  ergo  titulos  quos,  dum  textum  scribebat,  ad  foliorum  oram 
nigro  notabat,  statim  tunc  per  se  ipse  formulavit,  et  deinde  ad 
caput  quaestionum  in  textu  et  in  tabula  transtulit.  In  calce  folio- 
rum  numeratio  quaestionum  incipit  a  prima,  ut  patet  ex  omnibus 
notis  quibus  culter  ligatoris  libri  pepercit :  in  tabula  yero  et  in  textu 
incipit  a  nonagesima  prima.  Rubro  itaque  scripturus  Bruno 
consilium  inivit  continuandi  numerationem  quaestionum  Tertiae 
Partis.  Quadraginta  primi  tituli,  uno  excepto,  usurpant  eandem 
formulam:  «  qo  2*.  de  contricione  quantum  ad  materiam  »; 
deinde  dictione  magis  spontanea  utitur.  In  quatuor  tomis  Doctor 
Patavinus  doctrinam  suam  magis  per  glossas  quam  per  bonam 
lectionum  crisin  ostendit;  sed  et  transcribendo  vulgarem  artifi- 
cem  non  superat :  rebus  dictis  forte  plus  quam  calamo  animum 
intendebat;  cf.  i6o  a  3. 

24.  -  Codex  Brixiensis  in  Praefatione  praecedentis  Vo- 
luminis  sigla  Q  distinctus  est :  is  scilicet  est  ex  quo  notam 
criticam  ibi  §  V.  discussam  descripsimus.  Annum  natalem 
codicis  inter  quinquagesimum  et  centesimum  annum  a 
morte  S.  Thomae,  et  potius  post  medium  saeculum  XIV, 
ponimus.  Foliis2i3  binis  columnis  constat;  deest  eorum 
nota.  Tertia  Pars  folia  117,  Supplementum  folia  96  occu- 
pat.  Columnae  singulae  habent  lineas  74 :  pergamena  sci- 
licet  forma  sohto  oblongiori  sunt ;  inde  provenit  foHorum 
paucitas.  Tres  Utterae  pictae  sunt:  prima  Tertiae  Partis 
Q(uia),  prima  tractatus  de  Sacramentis  P(ost),  prima  Sup- 
plementi  D(einde) ;  prima  tractatus  de  Resurrectione  non 
distinguitur  a  sohtis.  Tertia  Pars  incipit  prima  hnea  primi 
fohi  recto ;  ante  primam  hneam  scribitur  rubro  :  «  Incipit 
t'cia  ps  sume  sufne  fris  thome  »  ;  expungitur  «  sume  »  primo 
loco,  punctis  non  sub  litteris  sed  in  medio  earum  corpore 
scriptis;  hanc  corrigendi  methodum  scriptor  se  corrigens 
fere  semper  tenebit.  Verbum  «  thome  »  scribitur  supra 
«  fris  »,  quia  ob  errorem  «  suiTTe  suiTie  »  spatium  deerat. 
Textus  Tertiae  Partis  desinit  fol.  11 5.  recto  col.  2.  media; 
nuUa  hnea  interposita  sequuntur  ea  quae  in  XI.  Volumine 
loco  cit.  exscripta  sunt :  «  Exphcit  totum  illud...  hic  omnia 
hec  sunt  apposita  ».  Deinde,  quamvis  sex  tantum  Hneae 
albae  remansissent,  immediate  incipit  tabula  Tertiae  Partis ; 
in  ultima  tabulae  columna  (fol.  117.  verso  col.  2.)  decem 
lineae  scriptura  vacuae  sunt,  et  in  septuagesima  quarta  scri- 
bitur  «  De  singulis  partibus  penitencie.  Rubrica  »,  quasi  ad 
columnam  claudendam.  Supplementum  incipit  fol.  118. 
recto  cqI.  1.  linea  i;  ante  hanc  lineam  scribitur  rubro : 
«  Incipiut  additoes  de  gt'  toe  et  qd  sit  gt^to.  q°.  i  ».  A 
prima  linea  scriptura  Supplementi  procedit  nusquam  inter- 
rupta  per  lineam  vacuam ;  textus  desinit  fol.  211.  verso 
col.  2.  linea  5o ;  tabula  incipit  linea  5 1 .  sic :  «  De  pnie  ptibus 
pnie  in  spali.  Et  p'o  de  contritoe  qo.  1.  »  et  finitur  fol.  21 3. 
verso  col.  2.  linea  45 ;  sequuntur  lineae  28  albae  et  in 
linea  septuagesima  quarta  scribitur  rubro  et  per  intervalla 
«  Expliciunt  rubrice  additonum  ».  -  E  folio  214. 
reciso  remansit  angusta  margo,  vix  sufhciens  ad  folium  211. 
hgatura  prehendendum.  -  A  neutro  libri  latere  inter  tegu- 
mentum  antiquum  et  pergamena  aliquod  folium  interie- 
ctum  est ;  quod  scripturae  primi  et  ultimi  fohi  detrimento 
fuit.  -  Liber  tam  arcte  compactus  fasciculis  22  coalescit; 
ultimus  fasciculus  duernio  fuit  antequam  ultimum  folium 
recidebatur  ;  ceteri  fasciculi  sunt  quinterniones.  Facilis  ergo 
est  computatio:  scriptura  occupat  columnas  852,  lineas 
63048,  computando  10  et  28  albas  in  fine  tabularum. 
Circa  correctiones  cf.  n".  44. 

25.  -  Codices  Q  et  L  una  pecuharitate  differunt  ab 
omnibus  fere  codicibus  de  re  theologica  et  philosophica 
quos  vidimus  vel  de  quibus  legimus  (solus  quod  sciamus 
codex  Secundae  Secundae  Archivi  Cath.  Brixiae  eandem 
singularitatem  ostendit).  Super  margines  Q  inaequalibus 
foliorum  distantiis  scribuntur  subtili  calamo  numeri  lati- 
nae   formae ,  progredientes   ab    -i.  ad    .xxxvii.    in   Tertia 

StmMAE  Thkol.  D.  Thohae  T.  IX. 


Parte,  ab  •!•  ad  .xxviiii^  in  Supplemento  ;  a  numerorum 
sinistra  scribitur  «  f.  »,  a  dextra  «  pe.  »,  et  quatuor  lineae 
totum  circumclaudunt : 


pe 


.  f-ii-pe-      I   ■  f •  xxxvii . pe •         -f-xxviiii.pe- 


f  •  xiiii  •  pc' 


Scriptor  textus  haec  66  signa  ipse  apposuit,  quod  textus 
atramentum  et  quae  tenuioribus  ductibus  scribi  solent 
inspicienti  persuadebunt.  In  utroque  opere  ultimum  signum 
ponitur  ad  ultimam  lineam  tabularum,  penultimum  vero 
in  Tertia  Parte  ad  ultimam  lineam  notae  criticae  e  regione 
verbi  «  apposita  »  ,  in  Supplemento  ad  ultimam  lineam 
textus ;  primum  signum  in  Tertia  Parte  occurrit  hnea  767. 
textus,  in  Supplemento  linea  95 5.  Margo  codicis  L  (solius 
Supplementi)  e  viginti  novem  signis  codicis  Q  habet  qua- 
tuordecim:  i-vii,  xxii-xxv,  xxvii-xxviiii ,  nescio  quare  sic 
saltuatim;  rasuris  laesa  sunt  primum,  quartum,  vigesimum 
quartura  (peculiari  dictione  et  non  levi  momento),  vigesi- 
mum  quintum.  Lineae  circumcludentes  absunt.  Sigla  «  pe  » 
adest  ad  quintum,  et  cum  variante,  de  qua  mox,  ad  pri- 
mum ;  ceteroquin  non  scribitur.  Primum  signum  ponitur 
ad  lineam  921.  textus  (fol.  5.  verso  col.  1.  lin.  21  ),  pe- 
nultimum  ad  finem  textus  ante  subscriptionem  (fol.  i38. 
recto  col.  1.  lin.  46),  ultimum  ad  finem  tabulae,  similiter 
ante  subscriptionem  (fol.  141.  recto  col.  1.  lin.  48).  Ex 
hoc  habetur  «  f  »  significare  «  finem  »  ,  et  eius  quidem 
rei  quam  numeri  numerant  et  quae  indicatur  per  «  pe  », 
quod  est  «  pecia  ».  Nam  sic  interpretandum  esse,  et  non 
ex.  gr.  petri,  de  Alvernia  scilicet ,  quod ,  quamvis  iam  ob 
praesentiam  siglae  in  prima  parte  Q  valde  improbabile 
esset,  a  principio  inter  possibiles  interpretationes  admise- 
ramus,  scriptoris  tamen  Q  insolitus  error  nobis  id  minime 
exspectantibus  manifestavit,  postea  L  confirmavit. 

In  Supplemento  qu.  lxii.  art.  6.  ad  2.  codicis  Q  margo 
et  textus  sic  habent: 

«  Ad  secundum   dicendum  quod   poeni- 

tentia  uxoris  debet  inducere  virum  ut  uxo- 

rem  fornicantem  non    accuset  aut   dimittat. 

_  Sed  tamen  non  potest  ad  hoc  cogi,  nec  pot- 

est  per  pecie  ptis  thome  poenitentiam  eum 

uxor  ab  accusatione  repellere.  » 

Verba  intrusa  «  pecie  »  in  fine  lineae  59,  et  «  ptis  thome  » 

in  principio  sequentis,  deleta  sunt   lineola    traversa ,  non 

quatuordecim  punctis  positis  intra  litterarum  corpus,  sicut 

scriptor  expungere  consuevit ;  atramentum  eius  esse  vide- 

tur.  Sed  parum  interest  scire  quis  expunxerit ;  marginem  le- 

gendum  esse  «  finitur  decima  quarta  pecia  (scilicet  per  verba 

columnae  e  regione    scripta)  »  non    alius    quam    scriptor 

codicis  prodit.   In  codice  L  nota  finis  primae  petiae  non 

ita    abrasa  est  quin  adhuc  legi  possit  «  .fi^  pa^  pa  »,  idest: 

finitur  prima  pecia.  Patet  siglam  ad  Petrum  nullam  relatio- 

nem  habere. 

Circa  alterius  codicis  Brixiensis  petias  advertimus  tantum 
quod  e  regione  notarum  invenimus  in  textu  ipso  lineolas 
verticales ,  quae  nescio  quid  sibi  velint  nisi  adamussim  pe- 
tiae  finem  signent.  Tantam  accurationem  in  Q  et  L  non 
observavimus ;  sed  dum  hi  in  columnis  semper  aequalem 
linearum  numerum  habent,  74  et  5o,  ille  in  primis  foliis 
habet  85  (tam  longae  pergamenae  sunt),  mox  inaequaliter 
minuuntur.  Ultima  eius  nota  est  «  f.  p.  Ixii  » ,  ad  finem 
textus;  a  tabula  abest. 

26.  -  Circa  petias  in  medio  aevo  Universitatum  Sta- 
tuta  multipliciter  praescripserunt.  Mox  in  calce  num'  28. 
citabimus  ex  Denifle-Ehrle,  Archiv  etc.  III,  pag.  196-393, 
statuta  universitatis  luristarum  Bononiae,  quantum  statuunt 
de  Petiis  et  Petiariis,  «  bonis  viris  de  gremio  universitatis, 
providis  et  discretis,  clericali  ordine  insignitis,  electis  per 
rectores  et  conciliarios ,  qui  electi  super  facto  petiarum 
habeant  plenum  et  liberum  arbitrium,  et  iurisdictionem  co- 
gnoscendi  pronunciandi  et  exequendi  in  causis  petiarum  et 
librorum  corruptorum  ».  Confer  etiam  Savigny,  Geschichte 
des  Romischen  Rechts  itn  Mittelalter,  ed.  2.  III.  pag.  5^5- 
583,  643-654,  664,  702-704;  Dbnifle-Chatelain,  Char- 
tularium  Universitatis  Parisiensis,  I.  n°  53o,  II.  n°  642. 


X  - 


Petia  erat  pars  mensurata  exemplaris,  quod  Stationarii 
petiarum  commodabant  ad  scribendum  ex  eo  novum  li- 
brum,  vel  ad  corrigendum  secundum  eius  textum  libros 
iam  scriptos.  In  universitate  Patavina  anno  1463  quoad  pe- 
tiae  amplitudinem  sic  decretum  est  (cf.  Archiv  1.  c.  pag.  29  5 
ult.  notam)  «  Statuimus  quod  pecia  constituatur  ex  sede- 
cim  columnis,  quarum  quaelibet  contineat  sexaginta  lineas 
et  quaelibet  linea  literas  triginta  duas,  secundum  taxatio- 
nem  studii  Bononiensis  ».  Petia  ergo  Pataviae  et  Bononiae 
determinata  aequivalet  fasciculo  duorum  diplomatum  vel 
duernioni,  continenti  lineas  960  aequaliter  divisas  super 
octo  paginas  binis  columnis.  Media  ratio  petiae  in  Q  lineis 
955  efficitur,  967  in  L;  singulae  vero  interdum  a  media 
ratione  abundando  vel  deficiendo  multum  recedunt,  ut  pa- 
tebit  ex  laterculo  quod  ob  casus  singularitatem  subiicimus. 


In  Tertia  Parte 

PBTIA     i.       LINKAB 

767 

PETIA 

XX.         LINEAB   994 

ii. 

798 

xxi. 

943 

iii. 

859 

xxii. 

977 

iiii. 

921 

xxiii. 

989 

V. 

893 

xxiiii. 

939 

vi. 

900 

XXY. 

948 

vii. 

gSo 

xxvi. 

1073 

viii. 

924 

xxvii. 

1184 

viiii. 

980 

xxviii. 

1 154 

X. 

952 

xxviiii. 

lOl  I 

xi. 

1274 

XXX. 

848 

xii. 

853 

xxxi. 

824 

xiii. 

816 

xxxii. 

78. 

xiv. 

948 

xxxiii. 

929 

XV. 

935 

xxxiiii. 

983 

xvi. 

967 

XXXV. 

955 

xvii. 

1020 

xxxvi. 

345 

xviii. 

992 

xxxvii. 

735 

xviiii. 

io36 

In  Supplemento 

Q 

L 

i. 

955 

921 

ii. 

972 

929 

iii. 

956 

911 

iiii. 

969 

925 

V. 

995 

961 

vi. 

956 

945 

vii. 

io65 

1029 

viii. 

1018 

viiii. 

869 

X. 

922 

xi. 

955 

xii. 

io33 

xiii. 

1082 

xiiii. 

1077 

XV. 

467 

('4747) 

xvi. 

1096 

xvii. 

956 

xviii. 

966 

xviiii. 

966 

XX. 

II 56 

xxi. 

II 26 

xxii. 

iii3 

xxiii. 

1008 

1000 

xxiiii. 

i3o6 

l320 

XXV. 

1025 

990 

xxvi. 

968 

) 

{I940 

xxvii. 

1020 

i 

xxviii. 

8o3 

827 

xxviiii. 

588 

598 

In  utroque  codice  quatuordecim  petiae  iisdem  verbis 
desinunt;  difFerentia  ergo  numeri  linearum  a  compendiis 
et  densiori  scriptura  dependit.  -  Quod  supra  de  mutatione 
exemplaris  codicis  L  diximus,  non  referendum  est  ad  prae- 
sentiam  et  absentiam  notae  petiarum :  mutatio  exemplaris 
accidit  dum  quaestiones  l-lx  scribebantur,  notae  absentia 
supra  quaestiones  xxxvi-lxxxiv  se  extendit. 

27.  -  Amplitudinem  solito  maiorem  petiae  Supplementi 
vigesimae  quartae  (linearum  i3o6  in  Q,  i320  in  L)  expli- 


cat  nota  iUa  paene  abrasa  codicis  Vaticani,  quae  sic  dicit : 
«  fi-xxiiii  et  est  de  sex  cartis  »  sive  foliis.  Diximus  hanc 
notam  peculiari  esse  valore,  et  revera  per  eam  videmur 
nobis  tenere  petiam  per  se  existentem,  non  tantum  petiam 
notatam  sicut  in  codicibus  nostris  existit.  «  Esse  de  sex 
cartis  »  spontaneo  sensu  videtur  intelligendum  de  fasci- 
culo  reali  sive  de  ternione  separatim  existenti,  non  de 
illa  pergamenae  portione  quam  petia  in  codice  occupat. 
Incipit  petia,  in  codice  scilicet,  fol.  112.  verso  col.  2.  lin.  19, 
terminari  notatur  fol.  119.  recto  col.  2.  lin.  38;  constat 
ergo  lineis  32  ultimis  folii  112,  sex  foliis  11 3-1 18,  co- 
lumna  prima  et  lineis  32  columnae  secundae  folii  iig. 
Ob  hanc  scripturae  distributionem  supra  pergamenas  co- 
dicis  non  probabile  nobis  videtur  quod  scriptor  petiam 
sui  codicis  dixerit  «  de  sex  cartis  »  esse,  sed  quod  petia 
exemplaris  sui,  ex  qua  tunc  describebat  et  cuius  finem 
notabat,  fuerit  verus  fasciculus  sex  foliorum.  Potuisset  et- 
iam  scriptor  Q  de  sua  petia  idem  dicere,  quamvis  in  suo 
codice  ne  quinque  quidem  folia  replet.  Illa  scilicet  men- 
surae  unitas,  quam  ratio  petiae  importat,  existebat  in  exem- 
plarium  petiis  tanquam  in  re  mensurante,  et  quia  scriptor 
L,  occasione  accepta  e  casu  extraordinario,  rem  mensuran- 
tem  dicit  esse  de  sex  chartis,  excludit  ni  fallor  mensuram 
quae  supra  margines  exemplaris  signata  tantum  esset ;  ex- 
primit  e  contrario  formaliter  mensuram-fasciculum.  Si  au- 
tem  haec  exemplaris  petia  erat  verus  ternio,  petiae  ordi- 
nariae  amplitudinis  veri  duerniones  fuerunt;  quae  vero 
petiae  notabiHter  medium  linearum  numerum  excedunt, 
terniones  fuisse  videntur,  ita  scilicet  ut  sextae  chartae  aut 
totae  aut  magnam  partem  albae  relictae  fuerint  ( confer 
omnino  apud  Savigny  III.  58 1.  descriptionem  codicis  Lu- 
censis,  bibl.  Archiep.  N.  3,  qui  liber  consutus  videtur  ex 
petiis-fascicuHs).  -  Petia  Tertiae  Partis  xi,  linearum  1 274, 
et  ipsa  ternio  fuerit.  Ad  huius  petiae  Hneam  870  scriptor  Q 
margine  posuit  siglam  «  •f-  »  tantum,  sine  numero,  idipsum 
forte  significaturus  quod  in  Supplemento  scriptor  L  insi- 
nuare  videtur,  nempe  maius  sibi  competere  pretium  pro 
transcribendo  hanc  petiam  alus  tanto  ampliorem.  -  Post 
petiam  xiiii.  Supplementi,  quae  finitur  phaenomeno  iUo 
curioso  unde  oratio  nostra  de  petiis  profecta  est,  sequitur 
petia  duarum  chartarum  467  Jinearum,  omnium  minima 
(ultimae  petiae  textus  Tertiae  Partis  rario  ut  patet  non 
potest  haberi) ;  nescimus  an  aut  quamnam  relationem  duo 
phaenomena  inter  se  habeant. 

28.  —  Nota  petiarum  ad  textum  comparata  nusquam  in- 
venitur  comitari  aliquam  orarionis  parritionem ;  nisi  tabu- 
las  exceptas  velis,  quae  per  se  corpus  unum  et  periam 
constituunt,  nulla  pars  textus  logice  una,  quaesrio  sit  aut 
tractatus,  finitur  ad  notam  finis  periae.  Prorsus  e  contra- 
rio  notae  cadunt  in  medios  articulos,  immo  in  medias 
analyses :  e.  g.  petia  «  de  sex  cartis  »  incipit  qu.  lxxxviii. 
art.  3.  ad  3,  206  b  6,  finitur  qu.  xcii.  anal.  ad  «  Primo, 
utrum  »  217^72.  Unde  certum  est  amplitudinis  differen- 
tias  non  regi  a  textu.  Comparata  vero  ad  chartas,  petia  viiii. 
Tertiae  Partis  desinit  cum  folio  27.  codicis  Q,  petia  xviin. 
desinit  folio  61.  recto  col.  2.  linea  ultima,  et  in  fine  huius 
lineae  adest  spatiolum  capax  verbi  «  cu  »  a  quo  folii  dorsum 
incipit  (locus  est  qu.  liv.  art.  4.  arg.  1 .  «  cum  cicatricibus 
resurgeret  »  ;  voluitne  scriptor  transcriptionem  petiae  no- 
vae  a  nova  columna  incipere?).  In  L  petia  u.  desinit  fol.  10. 
recto  col.  1.  lin.  ultima.  His  tribus  locis  soHs  petiae  nostro- 
rum  codicum  cum  columna  terminantur;  omnibus  aliis 
desinunt  inter  principium  et  finem  columnae;  nusquam 
desinunt  ubi  quinterniones  desinunt.  Singulae  igitur  petiae 
prout  in  codicibus  notantur  a  ceteris  materialiter  insepa- 
rabiles  sunt. 


Videas  ergo  an  de  tali  petia  immobili  omnia  ea  intelligi  possint 
quae  ex  Statuto  Bononiensi  hic  describimus  (citando  ex  denifle  loc.  cit. 
paginas  et  lineas);  an  non  potius  petia  de  qua  Statuta  loquuntur  for- 
mara  liberi  fasciculi  habuerit,  ita  sciUcet  ut  \n  casu  nostro  duo  exeni- 
plaria  scriptoris  codicis  Brixiensis  37  et  29  libellis  solutis  constiterint, 
quorum  fines  ille  inter  describendum  toties  quoties  super  marginem 
libri  sui  notabat.  Ex  eisdem  Statutis  patebit  causa  finalis  petiae,  nempe 
correctum  exemplar  esse  libris  scribendis  et  corrigendis:  petia  non  so- 


XI 


lum  laborem  materialem  scriptoris ,  sed  etiam  nobiliori  sensu  fidem 
textus  ex  ea  descripti  vel  cum  ea  collati  mensurabat. 

€  De  Petiariis.  Rubrica  19  (279,  i3).  Statuimus  quod  quolibet  anno... 
per  rectores  et  conciliarios  eligantur  sex  boni  viri  de  gremio  universi- 
tatis,  providi  et  discreti,  qui  sint  clericali  ordine  insigniti...  qui  petiarii 
nuraero  debeant  esse  sex...  Et  ;^duo,  tres,]  quatuor  vel  quinque  eorum 
simul  eciam  possint  cognoscere.  Qui  electi  super  facto  petiarum  habeant 
plenum  et  liberum  arbitrium  et  iurisdictionem  cognoscendi  pronunciandi 
et  exequendi  in  causis  petiarum  et  librorum  corruptorum.  Racione  deffe- 
ctus  [pJelLiarum]  a  quibuscunque  scriptoribus  et  correptoribus  possint 
et  debeant  exigere  iuramentum  quod  petias  quas  corruptas  invenerint 
nunciabunt  (petiariis).  Volumus  quod  stacionarius  pro  qualibet  petia 
corrupta  quara  tradit,  et  pro  qualibet  vice,  penam  decem  solid.  Bonon. 
incurrat,  et  scolari  ad  duplum  interesse  nichilominus  teneatur.  Medietas 
vero  penarum  sit  universitatis,  relique  dimidie  dimidiam  habeant  petia- 
rii,  reliquara  vero  denuncians  (Secundum  Statuta  anni  1432.  denuntians 
€  nihilominus  pro  qualibet  petia  quam  corrigi  fecerint  petiarii  pro  merito 
laboris...  de  pecunia  ipsius  universitatis  habeat  duos  sohdos.  De  aliis 
autera  quas  correctas  invenerint  habeat  pro  merito  laboris  arbitrio  boni 
viri  »...  Savigny  ibid.  Vol.  III.  vi.  A.).  Ipsi  autem  petiarii  in  festivis  tera- 
poribus  (inferius  in  eadem  Rubrica  281.  11:  «  Teneantur  eciam  ipsi 
petiarii  convenire  saltem  semel  in  ebdomada...  et  ad  hoc  eos  rectores 
compellant  in  virtute  praestiti  iuramenti  »)  videant  et  examinent  in  ali- 
quo  loco  ab  eis  deputato  omnes  petias  et  quaternos  omnium  stationa- 
riorura,  ita  quod  exigant  a  stationario  quoHbet  ante  omnia  iuramentum 
quod  omnia  exemplaria  petiarum  vel  quaternorum  vel  alia  quae  como- 
dant,  portabunt  ad  locum  ab  eis  (petiariis)  deputatum ,  et  nuUa  occul- 
tabunt.  Ad  ipsum  locum  omnes  stacionarii  omni  dolo  et  fraude  re- 
mota  exemplaria  quae  habuerint  portare  teneantur.  Et  si  maior  pars 
de  dictis  sex  minus  bene  correpta  iiidicaverint,  illi  corrigi  ( «  porrigi  » 
Statuta  Florentiae  anni  l388.  et  Perusii  anni  1457.)  faciant  et  videri, 
expcn&is  stacionarii  cuius  erunt,  certis  correptoribus  per  ipsos  sex  de- 
putatis,  expensis  stacionarii  cuius  fuerint  petie.  Ad  quorum  quatuor  et 
rectorum  peticionem  quilibet  doctor  vel  scolaris  lihrum  proprium  ,  si 
sufficientem  habuerit,  ad  hoc  commodare  teneatur  (correptori  petiam 
suspectam  in  libris  boni  textus  collaturo);  et  si  doctor  vel  scolaris  li- 
brum,  postquara  fuerit  visum  («  visus  fuerit  »  Statuta  anni  1432.)  suffi- 
ciens,  recusaverit  commodare  saltem  intra  domum  suam  propriam,  pena 
quinque  librarum  Bonon.  nostre  universitati  aplicanda  omnino  feriatur. 
Et  si  qua  (exemplaria  petiarum  et  quaternorum  et  alia  quae  stationarii 
comodant)  tassata  non  fuerint  ipsa  tassare  teneantur  ( petiarii ,  consti- 
tuendo  nempe  pretium  quod  stationarii  pro  petiis  et  ceteris  quae  co- 
modabant  exigere  possent;  praeter  hoc  statutum  Rubrica  De  Petiariis 
nihil  continet  quod  petiam-mensuram  spectaret).  Et  si  qui  stacionarii  hoc 
facere  contempserint,  pro  qualibet  contumacia  cadant  in  penam  quin- 
que  librarum  bonon.  convertendam  in  utilitatem  universitatis,  et  nullus 
scolaris  (qui  novum  codicem  per  scriptorem  suum  sibi  fieri  vel  locum 
aliquem  libri  quem  habet  corrigere  vult)  deinde  ab  eo  petias  vel  qua- 
ternos  ad  scribendum  vel  corrigendum  recipere  debeat  sub  pena  decem 
solidorum  Bonon.  et  perpetue  privationis...  (281.  14).  Et  ut  praedicti 
sex  premissis  diligencius  intendere  valeant,  statuimus  quod  ipsi  non 
teneantur  illo  anno  venire  ad  convocationes  generales  nec  ad  obsequias 
mortuorum  nec  ad  aliquod  aliud  officium  universitatis  illo  anno  cogan- 
tur  («  rogantur  »  statuta  anni  1432;  ibi  additur:  «  Teneantur  tnsuper 
Rectores  saltim  semel  in  mense  dictos  petiarios  ad  officium  eorum  exci- 
tare,  et  videre  si  prudenter  et  viriliter  officium  eorum  exercent;  quod 
si  non  fecerint,  omnino  per  ipsos  cogantur...  Volumus  insuper  quod 
post  diligentem  examinationem  de  petiis  factam  dicti  petiarii  illas  petias 
faciant  per  scolas  per  bidellum  generalem  publice  publicari  quae  viden- 
tur  bene  stare  pro  bonis  et  utilibus.  Aliae  vero  quae  ex  ipsorum  pe- 
tiariorum  mandato  non  fuerint  publicatae  pro  falsis  et  inutilibus  habean- 
tur  et  per^neminem  recipi  possint).  » 

His  clarum  est  ni  fallor  petiarum  examinatores  magis  de  textus 
incorruptione  quam  de  iusta  amphtudine  soUicitos  fuisse. 

«  iuramentum  et  satisdacio  stacionariorum  petiarum.  Rubrica  33 
(296,3).  lurent  stacionarii  petiarum  singulis  annis...  quod  prece  precio 
vel  alicuius  contemplacione  non  suppriment...  scripta  quorum  habeant 
exemplaria,  sed  petentibus  illa  tradant,  Item  quod  vetera  exemplaria  in 
minores  petias  non  reducent  et  nova  iuxta  quantitatem  columpnarum 
Unearum  et  literarura  antiquis  exeraplaribus  aequiparabunt.  Itera  quod 
omnes  suas  petias  fideliter  exhibeant  cum  fuerint  requisiti  legitime,  et 
petias  corruptas,  maculatas  et  deformatas  reaptent  infra  certum  tempus 
sub  pena  et  amissionis  talium  petiarum  et  valoris  talium  novarum. 
(Petiam  nostri  codicis  maculari,  deformari,  reaptari,  turpem  amitti,  no- 
vam  inseri  quid  est?)  Itera  nulli  scriptori  vel  alii  a  nostra  universitate 
privato  dentpetiam,  consilium...  Item  teneatur  notarius  eis  (stationariis  pe- 
tiarum)  dare  omnia  nomina  scriptorum  vel  miniatorura  qui  fuerint  privati ; 
et  ipse  stacionarius  petiarum  in  stacione  appendat,  secundura  forraam  de 
stacione  librorum  (Quanam  ratione  stationes  librorum  et  petiarum  dif- 
feruntr  Dicendumne  est  e  libro  aliquo^c/ias  fieri  ob  perpetuam  notam 
marginalem  dati  linearum  numeri  ?  Et  tamen  si  petia  non  est  nisi  men- 
sura  960  linearura  non  realis  sed  adscripla,  secundum  illam  differentiam 
vix  ponderabilem  distinctio  stationura  omnino  intelligenda  videtur.)  Item 
non  possint  pecias  maiorare  vel  minorare  vel  ultra  tassacionem  statuti 
pro  petia  vel  petiis  recipere  quocunque  titulo.  Et  dent  satisdacionera 
centum  librarum  Bonon,  pro  quolibet  de  solvendis  pignoribus  scolarium, 
qui  sibi  pro  petiis  deponentur.  » 

«  De  pignoribus  petiarum  et  de  ipsorum  perdicione.  Rubrica  34 
(296.26).  Kallendarium  vel  librum  habeant  stacionarii  petiarum,  in  quo 
scribant  pignus  cum  suis  intersignis  specificatis,  quod  recipiunt  a  sco- 
jaribus  vel  scriptoribus  eorundem.  Et  quia  interdum /i.eriii  contingit  pe- 


tiam  traditam  scolari  vel  scriptori,  ordinamus  quod  pro  ipsa  quinque 
solidos  Bon.  persolvat  (Una  pecia  codicis  nostri  perdi  non  polest  quin 
sexaginta  sex  perdanmr  et  perditio  eius  sexagies  sexties  quinque  solidis 
constitisset).  Et  si  forte  luerit  altercatio  inter  stacionarium  et  scolarem 
super  dicta  petia  restituenda,  et  scolaris  contenderet  se  eam  restituisse, 
super  hoc  scolaris  stabitur  iuramento.  Et  si  pignus  scolaris  amictatur, 
credatur  iuramento  scolaris  usque  ad  xl  solidos  Bon...  (297,6).  Et  si 
stacionarius  petiam  amissam,  pro  qua  satisfactum  est  prout  superius 
est  expressum,  recuperaverit,  volumus  quod  pecunia  sibi  soluta  scolari 
restituawr,  eo  tamen  deducto  quod  stacionarius  pro  recuperacione  pre- 
dicte  petie  de  suo  solvit.  » 

Ex  his  aliisque  statutis  vetamur  putare  petiam  fuisse  tantummodo 
mensurae  notam,  sicut  est  in  nostro  codice,  et  sicut  omnes  libri  unquam 
scripti  vel  impressi  petia  mensurari  possunt.  Erat  verius  libellus  sin- 
gularis  et  separaWs,  certae  magnitudinis  ut  mensuraret  pretium  statio- 
nario  debilum  pro  accomodatione  et  scriptoribus  pro  transumptione 
exemplarium.  Erat  praeterea  mensura  eo  sensu  quod  textus  in  petia 
scriptus  summa  cura  a  corruptione  per  petiariorum  moderamen  defen- 
debatur. 

Plus  credo  quam  probabile  solum  est,  quod  illa  aetate,  qua  transcri- 
bendi  opus  fervebat,  universitates  de  via  tutissima  et  expeditissima  libris 
scribendis  solicitae  fuerunt.  Hanc  vero  viam  stravit  petia:  textus-typus, 
mensura  certa  et  realis,  in  forma  libelli  separatim  mobilis,  ut  petiis  sin- 
gulis  traditis  et  redditis  ,  unum  exemplar  per  plures  scriptores  simul 
transcribi  posset,  quod  praesertim  novorum  operum  mulliplicationi 
summopere  iuvare  potuit.  Petiarum  systema  etiam  scriptorum  pignori 
parcebat,  quia  totius  libri  transcribendi  pignus  ad  unius  petiae  pignus 
reducere  permittebat. 

Haec  petiae  commoda  evidentia  sunt  et  clarissima;  non  tamen  pro- 
pterea  illico  verum  est,  exemplaria  stationariorum  petiarura  realiter  in 
liberos  fasciculos  divisa  fuisse ;  sed  accedentibus  verbis  ipsis  Statutorum 
vix  dubium  esse  potest,  quin  petia  esset  pars  exemplaris  individualiter 
per  se  existens.  -  Petiarum  causam  generaliter  dignam  esse  credimus 
quae  a  viris  rei  librariae  peritis  denuo  consideremr.  Nam,  nisi  fallaci 
phantasia  seducimur,  petiarum  methodus  adaequate  explicat  phaenome- 
non  illud,  de  quo  ,  cum  artem  criticam  intime  tangat ,  in  superioribus 
Praefationibus  iterum  atque  iterum  egimus,  praesentiam  dico  lectionum 
erronearum  omnibus  libris  antiquis  communium,  quae  auctori  operum 
attribui  nequeunt  et  scriptori  exemplar  male  interpretato  attribui  natura 
sua  poscunt.  Ex  hoc  certissimo  phaenomeno  stricte  deducitur,  textum 
eorum  codicum  non  esse  autographi,  sed  unius  singularis  apographi.  Istud 
autem  apographum  ,  quod  antea  credidimus  confectum  per  scriptores 
ipsius  S.  Thomae,  cur  non  fuisset  potius  collectio  petiarum,  quibus  statio- 
narius  multiplicationem  autographi  praeparahat.  Si  supponimus  aucto- 
rum  scholasticorura  autographa  apud  stationarios  petiarum  attente  tran- 
scripta  et  petias  authentice  ex  autographo  correctas  fuisse ,  neulnim 
tamen  humano  modo  tam  accurate  fieri  potuisse  quin  et  scriptor  male 
videret  et  corrector  menda  quandoque  praeteriret,  id  accidere  debuit  quod 
accidisse  videmus.  -  Ita  forte  petiae  causa  fuerunt,  quare  scholasticorura 
autographa  fere  omnia  perienmt,  quippe  quae,  post  transcriptionem  quasi 
ex  officio  correctam ,  mensuratam  et  taxatam  ,  stationarii  non  maxime 
interesset  conservari ;  immo  (tanta  est  differentia  animi  hominum  illius 
aetatis  a  nostris  studiis  et  praeoccupationibus^,  facile  credi  posset  scri- 
pta  sua  auctoribus  ne  reddita  quidem  esse.  Et  si  quaeris,  ubinam  nunc 
habeantur  petiae  ?  num  omnes  interierint  ?  dico  mirum  non  esse  quod, 
ubi  tam  ingens  codicum  integrorum  clades  futura  erat,  liberculos  illos 
volatiles  non  meliora  fata  manebant.  Omnino  consentaneura  videtur,  ut 
quaecunque  causae  calamitatem  librorum  manuscriptorum  provocarunt, 
eas  omnium  prima  subierint  fragmina  illa  facile  dissociata,  dispersa,  et- 
iam  nullius  habita  praeterquam  ad  varios  usus  vellerum  pergamenorum. 


29.  -  Prima  editio  Supplementi  simul  cum  quarta  edi- 
tione  Tertiae  Partis,  sive  nostra  c  (Vol.  XI.  Praef.  viii), 
lucem  aspexit:  charta  et  totius  rei  typographicae  conditio 
in  ambabus  eaedem  sunt.  Apparuerunt  in  uno  volumine 
foliorum  801  (computato  folio  albo  459.  primo  primi 
sexternionis  Supplementi),  sine  loco ,  anno  1478.  «  du- 
ctu  et  impendio  providorum  virorum  loannis  de  Colonia 
loannisque  Mathen  de  Gheretzem  sociorum  »  (cf.  loc.  cit.). 
Editorum  subscriptio  ponitur  post  textum  Supplementi, 
quod  innuit  voluminis  singularitatem.  -  Echard  I.  292.  de 
Supplemento,  «  Typis,  inquit,prodiit,  ex  Beughemio,  absque 
loco  et  nomine  Typographi  1478.  Deinde  Venetiis  loan. 
de  Colonia  1487  ».  Non  ita  res  se  habere  videtur:  Edi- 
tionem  anni  1478  nusquam  invenimus  quae  non  esset 
nostra  c;  aliam  non  assignat  Repertorium  Hain;  si  Echard 
editionem  anni  1478  sine  nomine  typographi  ipse  vidisset, 
neque  opus  habuisset  citare  Beughemium,  neque  biblio- 
thecam  ubi  eam  viderat  tacuisset. 

De  textu  c  Tertiae  Partis  scripsimus  loc.  cit.  pag.  xx : 
«  Editio  c ...  Tarvisinam  (b)  plurimum  et  egregie  castiga- 
vit ;  dignus  erat  editor,  cui  melior  quam  quo  usus  est  codex 
manuscriptus  auxilium  tulisset  ».  Ita  credet  quivis  iustus 
rerum  aestimator,  qui  bonitatem  editionis  non  a  solo  textu 
eius  diiudicabit,  sed  etiam  a  textu  a  quo   exiit.  Tenemus 


"i -i/iirjrv  !,t: 


XII 


igitur  Tertiae  Partis,  et  etiam,  quia  Supplementum  simul 
cum  illa  prodiit  in  lucem,  ipsius  Supplementi  editorem 
criticum,  qui,  recensito  textu  Tertiae  Partis,  quocumquc 
codice  Supplementi  usurus  est,  ab  eius  lectionibus  multum 
dissentiet.  Non  mirum  ergo  nec  quod  textus  c  multoties 
diftert  a  textu  traditionis  manuscriptae  Supplementi,  nec 
quod  differentia  praesertim  orta  est  ex  introductione  lectio- 
nis  Commentarii  pro  lectione  Supplementi.  Quoad  autem 
textus  c  cum  Supplemento  contra  Commentarium  legit, 
nullius  codicis  textui  similior  est  quam  textui  Q.  Diximus, 
loc.  cit.  xxi,  textum  Tertiae  Partis  in  c,  ubi  differt  ab  edi- 
tione  b,  redire  ad  Q,  ita  quidem  ut  editor  illo  individuo 
codice  ad  b  corrigendam  usus  videatur.  Hoc  nobis  colla- 
tio  Supplementi  in  codice  et  editione  confirmavit.  Nam 
concordia  editionis  cum  codice  tam  immense  excedit  et 
discordiam  ab  eo  et  simul  concordiam  cum  alio  codice, 
L  ,  M ,  Norimbergensi ,  ut  omne  dubium  circa  originem 
textus  editionis  e  textu  Q  prohibeatur.  Ulterius  autem  ex- 
quirere  utrum  ipse  Q  an  alius  liber  simillimi  textus  edi- 
tori  exemplari  fuit,  parum  utile  esset,  quia  illum  librum, 
si  quando  fuit,  non  habemus.  Certum  est  editioni  codi- 
cem  Q  valde  vicinum   et  nullum    alium    viciniorem    esse. 

30.  -  Ex  c  omnes  editiones  Supplementi  ortum  habue- 
runt.  Saeculo  XV.  parum  ab  ea  recessum  est.  Saeculo  XVI. 
uberiores  Huunt  aquae  ex  ipso  fonte,  Commentario,  quae 
collectae  fuerunt  in  editione  quae  prodiit  Romae  Apud 
haeredes  Antonii  Bladii  et  loannem  Osmarinum  Liliatum 
socios  MDLXX.  Nostrum  exemplar  unitum  est  exemplari 
Tertiae  Partis  editionis  Pianae  forma  minori,  ibidem,  Apud 
lulium  Accoltum,  eodem  anno. 

Nota  foHorum  est  discontinua,  sed  ceteroquin  charta  in 
utraque  tomi  portione  eadem  est;  Supplementum  iisdem 
quibus  commentaria  Caietani  typis  excusum  est;  sub  foliis 
primi  dimidii  cuiusque  fasciculi  in  utroque  opere  legitur 
«  Tertia  Pars  S.  Tho.  » ,  etsi  in  fine  textus  Supplementi, 
fol.  io3.  verso,  dicitur  «  Additionum  ad  tertiam  partem  »  etc. 
Videtur  ergo  typographus  editionem  Supplementi  inten- 
disse  in  completionem  Pianae.  Nos  editionem  Bladii  ob 
proximitatem  ad  Pianam  sigla  p  distinguimus. 

Post  hanc  editionem  Supplementum  audaciori  corri- 
gendi  methodo  subiectum  fuit.  Credebant  novi  critici  ad 
meliorandum  Supplementum  plus  sibi  licere  quam  ausi 
essent  in  Commentario.  Ideo  extensius  et  liberius  muta- 
runt  redactionem  quam  antea  mutata  erat  vel  in  p,  quam- 
vis  in  hanc  omnes  priores  recensorum  labores  coierunt. 
Peculiaris  harum  novitatum  aspectus  non  tam  consistit  in 
simplici  substitutione  novae  dictionis  pro  antiquiore,  quam 
in  hoc  quod  nova  redactio  componitur  ex  duabus  lectio- 
nibus  antiquioribus,  scilicet  ex  una  quae  est  p,  ex  altera 
quae  est  Commentarii.  Notissimum  est  in  scientia  critica 
systema  illud  lectionum  conflatarum,  sed  nullibi  quod 
sciamus  tam  largus  usus  eius  factus  est  ac  in  textu  mo- 
derno  Supplementi,  nec  alibi  conflationis  signa  magis  certa 
et  evidentia  praebentur.  Mirum  tamen  quam  saepe  e  con- 
flatione  resultent  lectiones  «  meliores  » ,  ita  quidem  ut , 
quamvis  in  se  factitiae  sint  et  mera  vexatio  textus  S.  Tho- 
mae,  opinione  authenticitatis  frui  possent.  Editiones  Sup- 
plementi  quae  a  principio  saeculi  XVII.  prodierunt  et  iam 
solae  sint  quae  possunt  haberi,  istum  textum  exhibent. 
Nostra  igitur  editio  non  supervacanea  esset,  si  vel  solis 
dilatationibus  abactis  textui  Commentarii  honorem  pristi- 
num  restituisset.  Aliquoties  vero  editionum  lectiones  ado- 
ptavimus,  quod  in  variantium  apparatu  indicavimus  per 
dictionem  «  modernae  Suppl  ». 

§  5.  DE  TEXTU  AUTHENTICO  SUPPLEMENTI 

3 1 .  -  Compilatoris  textus,  de  quo  hinc  considerare  inci- 
pimus,  in  concordia  QL  habetur,  quia  transcripti  sunt  de 
exemplari-petiis  et  ideo  ipsam  originalem  scripturam  Com- 
pilatoris  reproducunt;  hoc  infra  magis  clarescet.  Norim- 
bergensis  mutili  longior  et  Oxoniensis  brevissima  collatio 
harmoniam  eorum  cum  textu  QL  aperuit :  inde  eos  ab  ho- 
rum  consensu  non  aliter  ac  M  et  c,  eiusdem  vicinioris  ori- 


ginis,  diiFerre  praesumitur.  Alii  codices  supra  n.  20.  recen- 
siti ,  longius  ab  originali  discedunt  quam  ut  testimonium 
QLMc  debilitare  valerent.  Ibi  dicendum  est  de  M  et  c  ubi 
a  QL  recedunt.  Codex  N  utilis  est  pro  Commentario,  quia 
habitualiter  e  codice  Commentarii  descriptus  est.  —  Ute- 
mur  in  posterum  sigla  C  ad  lectiones  Commentarii,  reci- 
tatas  ex  editione  de  qua  n°  47.  Ubi  in  hac  Praefatione  N 
tacetur,  C  valet  CN.  Lectiones  solius  Q,  cum  in  apparatu 
variantium  non  sint  notatae,  citabimus  e  schedulis  nostris 
manuscriptis. 

32.  -  Aestimatio  critica  textus  originalis  aliquatenus  de- 
pendet  a  loco  quem  quis  inter  eius  traditionem  codici  Q 
competere  aestimat.  Duae  res  omnino  certae  sunt.  Prima 
est,  origo  omnium  editionum,  c  principante,  e  codice  simil- 
limo  Q ;  et  hoc  maximi  faciendum  est,  quia  ex  eo  certum 
fit  editiones  Supplementi  per  respectum  ad  Commenta- 
rium  necessario  sequi  conditionem  Q ,  bonam  vel  infeli- 
cem.  Secundo  certum  est  codicem  inter  traditionem  ma- 
nuscriptam  aliquem  primatum  tenere.  In  schedis  nostris  Q 
pugnae  inter  textum  Supplementi  contra  Commentarium 
antesignanum  videmus;  eum  ceteri  sua  quisque  vice  et 
saepe  quidem  deserunt,  sed  statim  ad  ducem  revertuntur. 
Idem  patet  ex  hoc  quod  varietas  lectionum  inter  L,  M,  c, 
saepe  in  lectione  crronea  Q  occasionem  habuit;  connexio 
inter  varias  horum  codicum  lectiones  et  errorem  Q  inter- 
dum  tam  intima  est,  ut  Q  posset  prima  facie  videri  cetero- 
rum  ultimum  exemplar  fuisse. 

Attamen  multis  locis  variatio  et  alia  signa  docent  exi- 
stentiam  exemplaris  superioris,  a  quo  Q  et  L  immediate, 
ceteri  vero,  et  etiam  c,  aliis  intermediis  descripti  fuerunt. 

Et  primo  habemus  notam  marginis  L  «  et  est  de  sex 
cartis  ».  Scriptor  hoc  affirmare  non  potuit  de  petia  quae  nec 
«  de  quinque  chartis  »  est.  Loquitur  ergo  de  petia-ternione 
communis  exemplaris. 

Deinde  adsunt  lectiones,  non  erroneae,  Q  contra  CLMc. 
Si  Q  omnium  caput  est,  quare  plures  homines,  sine  ratione 
sufficienti  et  independenter  a  se  invicem,  non  tantum  exem- 
plaris  lectionem  repudiavcrint ,  sed  et  omnes  Commenta- 
rium  consultaverint ,  merito  quaesiveris.  Ex.  gr.  Q  solus 
omittit  3  b  42  eius,  io5  a  73  lineae,  145  a  71  ea  ante  quae, 
sine  damno;  141  b  27  omittit  «  Praeterea,  hoc  Magister 
dicit  in  littera  »,  absque  ullo  damno  visibili.  Porro  :  141^21 
praedictis  Q,  dictis  CLMc;  ibi  37  secundum  quod,  secun- 
dum  hoc  quod;  i38a2i  sequuntur ,  consequuntur.  Dein 
mirum  est  quos  maximorum  errorum  Q  non  taedeat,  scan- 
dalum  pati  in  parvis:  i34a  12  acceptatissimi  Q,  acceptis- 
simi  CLMc;  243  b  39  damnatorum  omnia  corporaQ,  omnium 
CLMc.  In  his  casibus,  minime  raris,  dicendus  est  scriptor 
Q  recessisse  a  suo  exemplari. 

Tertium  argumentum  praestatur ,  ubi  sunt  tres  lectio- 
nes :  C,  LMc,  Q ;  exempli  gratia : 

161  b  2  «  consonum  vel  errori  Nestorii...  vel  Arii  »  C, 
illi  errori  LMc,  errori  illi  Q.  Si  Q  est  ultimum  exemplar, 
unde  quaeso  est  quod  isti  tres  corrigant  solum  imponde- 
rabilem  duplicis  mendae  partem? 

142  a  2  «  quidam  (filii)  sunt  naturales  et  legitimi :  sicut 
illi  qui  nascuntur  ex  legitimo  matrimonio.  Quidam  natu- 
ralcs  et  non  legitimi  ut  filii  qui  nascuntur  ex  »  C,  vero 
et  legitimo  LMc;  post  nascuntur  ex  primo  loco  Q  omittit 
cetera ,  quia  homoteleuton  sunt.  Difficile  creditu  videtur 
quod  LMc  extra  exemplar  casu  se  contigerint.  Accedit 
quod  lectio  vero  et  legitimo  pertinere  videtur  ad  systema 
occultatae  correctionis,  cuius  in  textu  originali  Supplementi 
largus  usus  fit;  cf.  n.  43. 

In  eodem  casu  trium  lectionum,  contingit  interdum 
quod  Q  clare  et  evidenter  habet  malam  lectionem  LMc, 
sed  ulteriori  corruptione  peioratam. 

64  a  68  «  Sed  quidam  ordines  non  ordinantur  nisi  ad 
quosdam  actus  corporales  scilicet  ostiaru  vel  acolythi  » 
C ,  «  Sed  quidam  ordines  non  ordinantur  quantum  ad 
omnes  ordines  sed  ad  quosdam  »  etc.  LMc,  *  Sed  quidam 
ordines  sed  ad  quosdam  »  etc.  Q,  idest  scriptor  Q  omittit 
quod  est  homoteleuton  in  lectione  LMc:  ergo  ante  oculos 
habuit  horum  exemplar.  Accedit  etiam  hic  quod  lectio 
LMc  pertinet  ad  systema,  quo  se  corrigit  Compilator-scri- 


ptor.  Similiter  14  b  3o    et  235  a  72  Q  omittit  quod  in  le- 
ctione  LMc  homoteleuton  est. 

Aliud  argumentum  praebetur  a  varietate,  rara  utique, 
CQ  ex  una,  LMc  ex  altera  parte;  ex.  gr.  CQ  3i  a  22  ver- 
mem  conscientiae ,  62^40  aliis  injluit,  240  a  23  specie; 
ubi  LMc  non  melius :  yermem  scilicet  conscientiae,  in  aliis 
influit,  spiritus.  Spontanea  explicatio  est,  quod  scriptor  Q 
his  locis  raris  fecerit  quod  alii  facere  consueverunt :  decli- 
nat  ab  exemplari  communi  versus  Commentarium. 

ludicando  igitur  secundum  ea  quae  communiter  acci- 
dunt,  lectiones  signatae  siglis  GLMc  contra  Q,  et  LMc  con- 
tra  CQ,  venerunt  ex  anteriori  exemplari,  ex  petiis  Compila- 
toris,  et  specialis  locus  codicis  Q  per  respectum  ad  L,  M,  c 
(et  ceteros  codices  Supplementi)  sic  potest  delineari:  Q 
fidelior  est  erroribus  petiarum  et  plures  novos  addit ;  ceteri 
et  bonis  petiarum  lectionibus  magis  pepercerunt  et  fre- 
quentius  errores  vitarunt,  vel  recurrendo  ad  codicem  Com- 
mentarii  vel  proprio  fisi  ingenio. 

33.  -  De  erroribus  authenticis  Supplementi  nunc  con- 
siderandum  est,  non  solum  ut  res  ipsa  sciatur,  sed  etiam 
ut  pateat  Supplementum  non  conscriptum  esse  per  Petrum 
de  Alvernia.  Consideratio  procedet  simul  de  scriptore  co- 
dicis  Q  et  de  Compilatore.  Nam  hoc  etiam  pertinet  ad 
peculiarem  locum  codicis  Q,  quod  scriptor  mores  exem- 
plaris  quasi  imitatus  est:  dum  scilicet  ceteri  errant  quo 
modo  omnes  scriptores  omni  tempore  errare  consueverunt, 
ille,  ut  ita  dicam,  Compilatoris  vestigia  sequitur.  Differen- 
tia  inter  eos  est,  quod  Q  crudius  et  simplicius  errat,  Com- 
pilator  autem  errores  suos  subita  inconsiderataque  corre- 
ctione  mentali  vel  naturali  instinctu  in  falsam  redactionem 
dilatat. 

In  codice  Brixiensi  incredibilis  est  corruptionum  mul- 
titudo  et  enormitas.  Supra  iam  tria  specimina  dedimus: 
in  ipso  initio  scriptionis  «  summe  summe  »,  in  fine  «  de 
penitencie  partibus  penitencie  »,  in  medio  «  per  pecie  par- 
tis  thome  penitenciam  ».  In  hac  ultima  hallucinatione  scri- 
ptor  se  ipsum  superavit  (inverosimilis  error  tamen  analo- 
giam  habet  ad  alia  confusae  mentis  signa ,  per  quae  et 
explicatur  n.  41),  certe  superat  per  totam  scripturam  omne 
quod  a  scriptoribus  saeculi  XIII.  et  XIV.  didiceramus. 

Insolita  etiam  pravitas  adhaeret  lectionibus  Compilato- 
ris.  Quae  primo  a  nimia  festinatione  repetenda  videtur. 
Festinatio  elucet  ex  hoc  quod  verba  exemplaris  vgloci 
oculo  legit,  quod  plurima  verba  et  homoteleuta  omisit, 
quod  cum  scriptionis  progressu  corruptio  crescit.  Signum 
properantis  oculi  sunt  lectiones  ut  ita  dicam  coniecturales, 
corruptio  novi  generis ,  frequens  apud  Compilatorem : 
176  a  14  «  Ad  primum  ergo  dicendum  quod  ore  loque- 
batur  rudi  populo  ».  Exemplar  eius  habebat  a^e,  Ezechiel, 
quod  ictu  oculi  intuitus  crcdebat  esse  ore,  scilicet  ob  /o- 
quebatur.  Mox  multa  et  varia  praeposterae  festinationis 
indicia  adducemus. 

Aliam  insuper  nimiae  corruptionis  causam  praebuit  quod 
Compilatori  scribenti  simul  auctoris  partes  incumbebant. 
Mentem  distrahebat  cura  mutandi  formulas  introductorias 
disputationum,  quam  tam  attente  egit  ut  ne  semel  quidem 
erraverit.  Porro,  exemplaris  sui  folia  perquirenda  et  volven- 
da  erant,  ut  responsiones  et  solutiones  cum  argumentis  scri- 
berentur;  in  hoc  semel  erravit  sed  cum  exemplari,  181  b  Sg. 
De  citationibus ,  ut  vidimus ,  ad  singulos  casus  cogitabat 
utrum  transcriberet ,  an  mutaret  vel  omitterct.  Fortasse 
dum  scribebat  etiam  aliquas  materias  ordinavit  et  analyses 
confecit.  Quid  mirum,  si  opus  scriptoris  tam  praeoccupati 
et  festinantis  supra  solitum  mendositate  laboret,  immo  erro- 
res  novi  generis  prae  se  ferat  ? 

34.  -  Falsas  scripturas  codicis  Q  et  Compilatoris  ad 
summa  capita  reducemus,  additis  exemplis.  Ubi  sigla  abest, 
lectio  erronea  pertinet  ad  solum  Q;  errores  Compilatoris 
notamus  per  siglas  codicum  qui  eos  attestantur. 

Primum  caput  est  omissio  et  confusio  signorum  com- 
pendii.  Praesertim  pertinet  ad  Q.  Totus  liber  hoc  errore 
plenus  est  (in  variantium  nota  raro  obtinet,  quia  series  et 
notandi  taedium  nimia  fuissent) ;  cf.  \ijh?>G  fudentur  pro 
fudetur;  loco  n.  25.  citato  habet /orwjca/em,  omissa  lineola 
supra  a.    Indistincte  notamus    hic :   addu«/(Mr) ,  d^htrent 


XIII 

(retur),  dolor{um),  suw(m)us.  -  Signa  abbreviaturae  sae- 
pissime  non  supra  litteram  debitam  sed  supra  sequentem 
ponit  (3  b  36  scribit  rcmittetls,  intendit  itmittetis;  249  b  33 
ipenam,  error  pro  ipse  autem,  apud  cum  non  ipsenam  sed 
in  penam  explicatur).  -  Alias  scripturae  Q  peculiaritates  hic 
notamus :  Praepositiones  cum  regimine  in  unum  iungit 
Consonantes  duplicare  amat  (praesertim  / :  pertu//erunt 
reve//entur ,  vo//uminibus ,  ve//ocius ,  po//itica ,  ca//icis  ; 
porro  occulus,  sege^^es,  supere/rogationis,  alia  id  genus). 
Itacismis  viri  Itali  abundat:  ambidestrum,  losep ,  ludax, 
OATtendant,  immo  vix  et  noAr  pro  vi5  et  nos;  anathaxii  pro 
Athanasii ;  asque  pro  absque  semper.  Etsi  tales  scripturae 
non  peculiares  sunt  nostro ,  nec  proprie  errores  vocari 
possunt,  peculiaris  est  earum  copia,  et  praeterea  non  sem- 
per  innocuae  sunt:  peccoris  est  pecoris  aut  peccatoris; 
aequivoca  sunt :  addici  et  adici  (adiici),  assensu  et  a  sensu 
(164^3  dictentur  QLc  pro  ditentur). 

Ex  petiis  Compilatoris  unum  exemplum  cito  :  173  a  41 
«  iudicium  de  voce  perveniente  ad  aures  (dormientis)  se 
excitationem,  et  non  est  causa  eius  »  QpLc;  pro  ie  lege 
se',  idest  sequitur. 

35.  -  Secundum  est  permutatio  litterarum.  Communis 
scriptorum  mutatio  ;•  et  t  abundat  apud  Q.  Miscet  signa  et 
litteras  y,  q,  etiam,  est;  g,  o,  a;  q  tt  x;  x  tX  4.  Ex.  gr. 

3obi7  agitur  dicitur  pro  congrui  dicitur;  i3l  a6i 
unusquisque  itacismo  mediante  pro  unus  absque  ;  49  b  69 
oliolum  pro  obolum. 

84^52  sarciatur  QL  pro  sortiatur,  econtra  227321 
QpL  et  248^52  QpLc  societatem  pro  satietatem; 

78  b  32  movente   pro  mediante   QLc  (mo"  pro    me"). 
124^73  voce  QMc  pro  voluntate  (voce  pro  vo"). 
Error  saepe  divisionem    vel    unionem  verborum  secum 

trahit:  1 18  b  38  si  natura  pro  furia;  i33  a  22  avara  pro 
anatura;  170^7  ambo  pro  a  bono;  18837  debilitamur 
pro  debita  materia. 

73  372  «  sacramenta  ...  suscipere  ut  per  ap"'  (per  apo- 
stolum)  et   confirmationem  »  QpL,  pro  bap"'. 

82  b  iSactive  dicitur  QMc  pro  attenditur; 

84  a  1 8  «  non  per  unum  peccatorem  »  QLc,  pro  par- 
vum  vel   parvulum;  b33  crescit  QLM  pro  cum  sit; 

85  b  39  «  nuptiae  ambo  »  QL,  ambe  M,  pro  a  nubo 
(quod  legimus  cum  Nc;  C  a  nubere); 

i63  a  14  alii  persecuti  QLc  pro  aliqui  securi; 
199333  terrae  (tre)  QL  pro  in  regno  (i- re-); 
228  b  66  quod  positio  (q  po)  QpL  pro  xpo. 

36.  -  Tertium  est  corruptio  integrorum  verborum.  Pro 
universal-  Q  fere  semper  util-  scribit ,  2o5  a  27  utroque 
loco;  vir  corrumpit  varie,  140  a  73  in  mlr  (mulier);  69  b  1 1 
audtis  pro  adultis ;  89^63  hic  inter  pro  hic  et  nunc ; 
238  a  l3  maritu  pro  inquantum;  59  b  32  «  Septimo,  utrum 
mutilati ...  inungi  delectant  »  pro  debeant;  208  b  Sg  «  pec- 
catores  sedialia  subdiderunt  »  pro  se  diabolo ;  243  3  43 
memiem9  pro  in  evangelio. 

29^44  «  Si  accunuatus  frater  tuus  etc.  »  Q(pL),  accM- 
minatus  c,  pro   attenuatus;  hoc  supra  rasuram  L. 

79  b  52  ideo  thos  sed  Q,  /  tes  sed  L,  /  thess  M,  pro  /. 
thim.  v°. 

87  b  64  quando  utrumque  pro  hoc  sumitur  QLMc  pro 
quia  in  utroque  pro  hoc  punitur; 

207  b  1 6  «  quorumlibet  insinuare  mysterium  seu  uni- 
cuique  suum  ...  revelare  »  QLMc  pro  visum  admittere  sen- 
sumque. 

210348  «  absque  meritorum  audacia  aestimari  QpLc, 
pro  audientia  exterminari. 

37.  -  Quartum  est  haplographia  et  dittographia.  Utrius- 
que  plurima  et,  si  in  his  rebus  pulcro  locus  est,  pulcher- 
rima  exempla  ex  Q  et  textu  originali  Supplementi  desumi 
possunt.  Haplographiae  casus  sunt: 

3  b  36  «  contritio  est  dolo  rtmittentis  peccatum  »  pro 
dolor  rtmittens. 

673  18  ergo  pro   •4°'  g°. 

120  b  22  perfec//o«w  (pfcois)  pro  perfecfio  communis 
(pfco  cois). 

219  b5l  intel/jquam  pro  intcUigat  aliquam. 

16347  fo'^''  scientiae  QL  pro  foro  pscientiae. 


XIV 

86  b  40  mediante  QLMc  pro  mediante  materiali. 

32  b  24  rcspondere  dicuxxtaT  QLMNc  pro  respondere 
r^^MCuntur. 

43  b  69  iuste  QLc  pro  iste  iuste. 

57  b  67  obex  parte    QL    pro    obex    ex. 
Dittographiae  vero  sunt: 

57  b  21   '^-  g°  pro  ergo. 

62  b  66  5Mperius  Auiusmodi  (5ri9  h\9),  pro  huiusmodi  solo. 

i3ob5    «  Hoc  enim  non    est  ad   ecclesiam    occultum 
servire  »   pro  oculum  sive  occulum.        

107  a  65    «  in  prima  commixtione  ee  evanescit  »   Qc, 
dele  esse;  

117^34   causa   carnalis  Qc  pro   causa   «aturalis   (ca 

cowlis  pro  ca  nlis). 

249364  res  re^ipiscant  Qc;  dele  res. 

3o  b  53    dura   ratione   infimtatis   QLc   pro   duratione 

infinifa.  

i35  a  16  non  ore  putabant  QLc  pro  no  reputabant. 
145  a  58  eandem    aequi^a^em  QpLc  pro  eandem    quie- 

tem.   Lectiones  QL  228  b  61,  229  a  56,  240  b  6,  245  b  57, 

24633,  mera  dittographia"peccant. 

38.  -  Quintum  caput  est  inversio  ordinis  verborum. 
84^29  «  cum  altero  de  praesenti  per  verba  contrahit  » 

QLMc; 

1 67  a  44  «  de  quo  parum  supra  ante  dixerat  »  QLc ; 

168  b  67  «  super  Malachiae  illud  ni ...  dicit  Glossa  »  QL; 
206  346   «  ad  tempus  lerusalem  destructionis  »  QLMc; 
228^4  «  quod  per  sponsa  (sponsam  c)  »  QLc. 
170332   «  Unde  vita  Abrahae  animae  non  sufficeret  ad 

hoc   quod  Abraham  sit  vivens  »   QL  {Abrahae   ad  natu- 
ram  animae  M  sive  Bruno  doctor  Patavinus). 

39.  -  Sextum  est  omissio  et  additio  verborum  singulorum. 
Omissio  tam  late  patet  ut  quartam  circiter  partem  consti- 
tuat  errorum  originalis  textus.  Vide  frequentiam  siglae  om 
in  apparatu.  Specialem  mentionem  facimus  de  omissa 
et  3ddita  negstione  non  in  Q  et  apud  Compilatorem.  Item 
negativum  fn-quasi  ad  libitum  demunt  et  praefigunt.  In 
his  textus  originalis  multam  correctionem  obiit  in  L,  M,  c ; 
cf.  4  b  57  «  Sed  immortalitas  vitae  quaedsm  poena  est  QLc, 
mortalitas  M  et  secunda  manus  L.  Additiones  multo  r3- 
riores  sunt.  Unam  specialiter  noto,  quia  ex  margine  codi- 
cis  Commentarii  in  textum  Compilatoris  migrasse  videtur, 
et  codex  ille,  si  qua  bona  fortuna  3et3tem  tulit,  ab  hoc 
signo  aliis  accedentibus  cognosci  posset: 

146^47  (qu.  LXix.  3rt.  7;  in  Commentsrio  dist.  xlv. 
qu.  I.  3rt.  3).  «  Respondeo  dicendum  quod  receptacula 
animarum  distinguuntur  secundum  diversos  status  earum. 
Anima  autem  ...  post  mortem  vel  est  in  statu  recipiendi 
finale  praemium  vel  distinctio  locorum  animae  est  in  statu 
quod  impeditur  ab  illo  »  QLM.  Vix  dubium  est  quin  tri3 
verb3  supra  marginem  codicis  scripta  essent,  quia  ibi  in- 
dicarent  S.  Thomam  in  hoc  articulo  rstionem  quinque 
receptaculorum  exponere;  in  textu  vero  Compilatoris  nil 
nisi  novum  festinationis  3rgumentum  sunt.  -  Forte  etiam  ex 
margine  venerunt  99  3  42  «  Gregorius  et  Boethius  dicunt  » 
QLMc  pro  «  Gregorius  dicit  »;  1 17  a  38  ut  impotentia  coe- 
undi  QMc.  -Notabilis  est  locus  i5l  b  38  :  «  Et  est  differen- 
tia...  quia  meritum  innititur  iustitiae  oratio  misericordiae 
sed  or3ns  impetr3t  petitum  ex  S0I3  liberslitate  eius  qui 
oratur  »  QLMNc^;  opus  scioli  interpolatoris  ex  ips3  con- 
structione  innotescit.  L  et  N  duo  verba  duobus  punctis 
secludunt,  quasi  suspicientes ;  item  correctionis  causa  quia 
orans  L,  orans  enim  p,  oratio  autem  et  orans  enim  mo- 
dernae  Supplementi. 

40.  -  Septimum  est  homoteleutorum  omissio.  Oratio 
S.  Thomae,  tam  plena  homoteleutis,  utrique  scriptori  verae 
C3l3mit3ti  fuit,  praesertim  tamen  scriptori  Q,  cuius  lacunae 
per  centenas  numerantur.  —  Ipse  etiam  multa  homoteleuta 
bis  habet,  sed  Compilator  rarissime:  cf.  179^72  QL  (scri- 
ptor  L  media  repetitione  sistit  et  abundantia  delet),  1 87  b  63 
et  201  b  44  QpL,  202339  QL(MN)c.- Frequentius  forte 
quam  homoteleutorum  repetitio,  accidit  homoteleutorum 
omissorum  tarda  resumptio ,  quae  cognoscitur  ex  erroris 
correcti  reliquiis,  idest  ex  aliquibus  verbis  scriptis  antequam 
scriptor  omissionem  adverterat;  cf.  191  b  i3  et  200  b  32 


QLc,  85  b  i5  et  21 5  b  69  QLMc.  -  E  copia  errorum  ad 
hoc  caput  pertinentium  (cf.  21 5  b  57,69,72)  duo  exempk 
exscribimus,  unum  ex  Q,  alterum  ex  petiis  Compilatoris : 
1 97  b  4  «  corpus  motum  (de  A  in  B)  qu3ndiu  est  totum 
in  A,  non  movetur.  Similiter  nec  quando  est  totum  in  B, 
quia  tunc  motum  est.  Ergo  si  aliquando  movetur,  opor- 
tet  quod  neque  sit  totum  in  A  neque  totum  in  B,  quia 
tunc  motum  est.  Ergo  si  aliquando  movetur  oportet  quod 
neque  sit  totum  in  B  ».  Clarum  est  quid  scriptori  Q  3cci- 
derit:  bis  h^bet  homoteleuton  quia  tunc ...  in  B,  et  dum 
secunds  vice  scribit,  omittit  homoteleuton  A  neque  to- 
tum  in. 

163346  (qu.  Lxxiii.  3rt.  2.  3rgg.  2.  3)  «  Praeteres,  lux 
corporum  C3elestium  3d  generstionem  inferiorum  corpo- 
rum  ordin3tur,  quia  per  eam  influunt  in  haec  inferiora  et 
non  solum  per  motum  ut  dicit  Averroes,  sed  per  lumen 
ut  dictum  est  in  libro  de  Substantia  Orbis.  Sed  tunc  ge- 
neratio  cessabit.  Ergo  nec  lux  ...  remanebit.  Praeteres, 
inferior3  corpors  purgsbuntur...  a  qualitatibus  quibus  agunt. 
Corpus  autem  caeleste  non  solum  agit  per  motum,  sed 
per  lumen  ut  dictum  est.  Ergo,  sicut  motus  caeli  cessabit, 
ita  lumen  caelestium  corporum  ».  Iste  probabiliter  fuit 
modus  errandi:  postquam  Compilator  verba  ut  dicit  Aver- 
roes  scripserat  et  ei  verba  non  solum  per  motum  in  aure 
haerebant,  oculus  in  exemplar  respiciens  tetigit  verba  non 
solum  agit  per  motum,  ideoque  calsmus  pergit  sed  per 
lumen  ut  dictum  est;  hic  Compilator  redit  in  se,  sed  non 
satis  ut  de  expunctione  cogitet. 

Ad  idem  errorum  caput  spectant  aliquae  lectiones,  quae 
speciem  inadaequatae  correctionis  homoteleuti  omissi  prae 
se  ferunt,  ac  si  Compilator  errorem  exemplaris  sui  corri- 
gere  voluisset :  117^^9  «  frigiditas  qu3e  facit  virum  im- 
potentem,  non  faceret  mulierem  impotentem  »  C ;  suppo- 
sito  homoteleuton  in  exemplari  Compilatoris  omissum 
fuisse,  expHcata  est  erronea  lectio  QLMc:  «  frigiditas /acjf 
impedimentum  in  viro  ».  Cf.  146  a  6,  169  a  26,  21 5  b  57.  72, 
217364,  omnes  QLMc,  et  244^73  QLc. 

41.  -  Octavum  errorum  caput  Compilatoris  char3cterem 
specialiter  exprimit,  et  quam  similis  sit  ei  scriptor  Q  in 
modo  errandi,  clare  ostendit.  Error  vocari  potest  echogra- 
phia,  nam  nascitur  ex  eo  quod  verborum  circumvicinorum 
sonus  scriptorum  auditui  tam  sdh^eret,  ut  calamus  aurem 
m3gis  quam  oculum  et  mentem  sequatur.  In  Q  corruptio 
vulgo  ad  litteras  et  syllabas  sistit,  in  petiis  vero  Compila- 
toris  ad  integra  verba  se  extendit  et  dictionem  sfficit.  Ac- 
cipe  ex  Q: 

1393  38  sicum  olim.   1753  3  omnie  alieet^tes; 
l85  3  2  aliis  partibus  dimensioni^MS  (Qc)  ;   194  b  65  di- 
mensionibus   et   quandoque  sub  vaa^nibus; 

241367  virtuiiVe  adustiva;  284646  unus  genus; 

145^73  locorum   /ocalium  (pro  poewalium) ; 

241  a  23   quantum  ad  cacorem  cordis  (pro  raMcorem) ; 

245  371   Deum  odio  qui  ut  dicit  odio  (pro  Dionysius). 

Huic  C3piti,  ni  f^IIor ,  respondet  h3lIucin3tio   128375 

«  nec  potest  ptv  /jecie  jjartis  thome  ^enitencism  ».  Verb3 

enim    nec  potest  per  poenitentiam ,  sicut   codicis   msrgo 

attestatur ,   ad    ultimam   lineam  petise    xiiii.    pertineb^nt. 

Porro,  verbs  «  pecie  p^rtis  thome  »   quia  in  codice  Sup- 

plementi  inveniuntur,  secum  ferunt  vocem    «  tertiae  ».  Si 

ergo  supponimus,  sub  ultima  Iine3  textus  petiae    adfuisse 

aliqua  verba  et  inter  ea  «  t'cie  ptis  thome  »,  ex.  gr.  sign3- 

tur3m   «  f.  xiiii.  additom  fcie  ptis  thome  »,  reconstruximus 

contextum,   lapidem  impactionis  irruenti  scriptori:  mente 

ut  solet  absens,  e  petia-exemplari  signatur^m  eius  inserit, 

et  soni  litterae  p  tensx  scribit  pecie  pro  t'cie.  (Et  it3,  sicut 

scriptor  L    per  not3m   «  est    de  sex  C3rtis  »,  scriptor  Q, 

vel    obsessus    daemonio    erroris,    manifestat   petias    fuisse 

veros  fasciculos,  quos  necesse  esset  signare  ne  facile  cum 

libellis  ahorum  exemplarium  confunderentur.) 

Audiamus  ipsum  Compilatorem : 

49  a  62  «  praedicatio  ecclesiae  a  mendacto  ecclesiae 
(dele  ecclesiae)  non  excusaretur  »  QLc; 

63  b  58   «  eius  quia  eius  »   (pro  enim)  QLMc; 
jSaSj  «  conversi  (religiosi  laici)  tonduntur  ...  sed  nu- 
dum   raduniur  »    (pro  non  raduntur)  Q(pL) ,  nedum  ra- 


XV 


duntur  c,  raduntur  M,  abrasa  pr.  manus  L,  non  superius 
raduntur  sL ; 

84^54  «  si  appropinquant  contrahentes  ad  tempus  se- 
ptennii  contractus  septennii  (pro  sponsalium)  habet  robur  » 
QLMc; 

84^45  infirmitatem  infirmat  (pro  incurrat)  QpLc; 

90  a  9  coacfMS  metus  (pro  coacfio)  QLMc ; 

1 1 8  b  18  impedimenta  impedientia  (pro  dirimcniid.) 
QLMc; 

186  b  38  virtutive  nutritivae  QL  (hic  scriptor  Q  se  ipse 
correxit) ; 

244  a  9  detu  fwlerunt  Q  (pro  secum  dttui&vuni ;  scri- 
ptor  corrigit  d  in  s),  detum  detuitTunt  pL; 

23 1  b  44  Non  coronabitur  nisi  qui  certissime  certaverit 
QL  (pro  leg itime,  quod  226  a  1   scripserat); 

2o5  a  75  mentis  intuitu  mentis  celeritate  (pro  mira)  QLc. 

AUa  attractionis  species  est  iSy  a  17  «  in  baptismo  non 
solum  Christi  passio  sed  nec  operatur  »  Q(pL)c  (pro  re- 
surrectio).  Ratio  erroris  est  negatio  «  non  solum  » ,  quae 
memoriae  sensitivae  vel  intellectuali  Compilatoris  distracti 
et  praecipitantis  inhaeret,  et  suggerit  n'^  ubi  scriptum  erat 
rr°.  Huc  pertinet  istud  ore  pro  e:^e  de  quo  supra  n.  33. 
Cf.  2ioa39,  211  a53,  214^61,  242^71,  245  a  6 ,  et 
plurimos  casus  de  quibus  n°  43. 

42.  -  Nonum  est  scriptionis  confusio  a  confusione  et  abs- 
entia  mentis.  Frequentia  sunt  talia: 

1 5  b  48  sacramentum  necessitatis  pro  sacramenti  neces- 
sitatem  QLMc;  cf.  172^29  QL(M)c. 

241364  dici  mitteretur  pro  mitti  diceretur  Q,  dice- 
retur  c; 

1891345  «  non  minus  «on  potest  cognoscere  arris  re- 
gulas  artis  ...  sed  magis  »  Q(c). 

90  a  49  «  Sed  inconstans  cogitans  cogitur  ad  maius  ma- 
lum  sed  incostas  cogitas  propter  metum  minoris  »  Q(c) ; 
dele  cogitans ;  quod  secundo  loco  subHneavimus  scriptor  Q 
expungit ;  est  principium  homoteleuti  repetiti. 

Ex  QL,  testibus  de  visu  petiarum  originalium,  locum 
longiorem  describimus  in  specimen  extremae  confusionis : 

i85  328-40  (qu.  Lxxx.  art.  5.  ad  2  et  3).  «  Sed  prima 
et  secunda  opinio  ...  dicunt  quod  anima  quamvis  sque 
(om.  L)  partes  perficiat  secundum  potentias  mediantibus 
partibus  scilicet  quasque  et  ideo  non  habent  aequahter 
ordinem  ad  invicem  (pro  utrasque  -  tamen  perjicit  partes 
secundum  materiam  -  secundum  speciem  -  resurrectionem). 
Ad  tertium  dicendum  quod  in  materia  generabiUum  et  cor- 
ruptibiUum  dimensiones  increatas  sed  intelUgere  ante  for- 
mae  substantiaUs  et  ideo  divisio  quae  est  huiusmodi  dimen- 
siones  et  dimensiones  proprie  pertinet  ad  materiam  si 
(sed  L)  quantitas  completa  et  terminata  advenit  materiae 
post  formam  substantialem  et  ideo  divisio  quae  est  vel  fit 
secundum  dimensiones  terminatas  recipit  speciem  »  (pro 
interminatas  oportet  -  ante  receptionem  -  secundum  hu- 
iusmodi  dimensiones  -  sed  -  fit  -  respicit.  Cum  Q  c  legit 
si,  cum  QL  est  velfit,  recipit).  Nonne  verba  supra  chartam 
proiecta  magis  quam  scripta  videntur?  Apud  Compilato- 
rem  errores  tam  crassi  raro  uno  quasi  cumulo  congerun- 
tur,  sed  frequentes  sunt  errores  similes  his : 

128364  «  potest  eam  sibi  reconciliari  »  Qc  et  Oxo- 
niensis,  pro  vir  reconciliare.  Cf.  21 2  b  20  QL(M)c,  226  b  55 
QLc,  240  b  5o  QpLc.  -  Tres  sequentes  lectiones  erroneae 
sunt,  sed  demonstrant  grammaticae  sensum : 

i5a65  «  Et  ita  etiam  confessio  peccatorum  ad  remis- 
sionem  eorum  consequendam  elicitive  vel  elective  ad  vir- 
tutem  veritatis,  ut  quidam  dicunt,  sed  ad  virtutem  (veri- 
tatem  Q)  poenitentiae  imperative ,  ac  ad  multas  virtutes 
pertinere  potest,  secundum  quod  in  fine  multarum  virtu- 
tum  trahi  potest  ad  confessionis  actus  ».  QLMc,  pro  non 
pertinet  elective  -  Imperative  autem  -  in  finem  -  dele  ad. 

97b33  «  conditiones  particularium  personarum  in  sin- 
gulari  sunt  infinitae,  sed  in  generaU  (personaU  Q)  possunt 
reduci  ad  certum  numerum :  sicut  in  medicina  patet  et  in 
omnibus  artibus  operativis,  quae  sunt  particularium  in  qui- 
bus  et  actus  considerantur  et  conditiones  »  QLMc,  pro  quae 
particularium,  in  quibus  est  actus,  considerant  conditiones. 
190^12  «  ex  hoc  quod  odor  in  vulneribus  immutatur 


ex  odore  percepto  ex  cadavere  ex  locis  remotissimis  »  QM;> 
pro  vultures  currunt  -  ad  cadaver. 

43.  -  Decimum  ef&ciunt  casus  correctionis  abscondi- 
tae,  per  copulas  vel,  et  inter  mendum  et  veram  lectio- 
nem,  vel  alio  modo;  ex.  gr.  «  divisio  quae  est  vel  fit  », 
quod  modo  habuimus.  Scriptor  Q  immunis  est  ab  ista 
ambigua  ratione  corrigendi;  Compilator  ea  abutitur.  -  Tres 
casus  exhibet  Commentarius  solus :  8  b  1 8  «  appetit  vel 
diUgit  »;  208  b  18,  236341.  Tres  etiam  C  et  Compilator: 
167  a  56  «  sicut  patet  in  ferro  ignito  quod  a  loco  ignitio- 
nis  remotum  ...  ad  proprium  statum  et  pristinum  redit  » ; 
224  345,  248  374.  Casus  dubii  occurrunt  62  341,  2o5  b  32, 
2l5  b  39,  223  b  6  «  scientia  vel  notitia  »,  249  a  5l.  -  Ce- 
teri  omnes,  sexaginta  circiter,  in  solo  Supplemento  occur- 
runt.  Unum  prae  ceteris  urgemus,  quia  prob3t  ist3s  corre- 
cturas  non  ex  margine  codicis  Commentarii  in  textum 
Compilatoris  fluxisse,  sed  iUum  ipsum  certe  patrem  habere; 
confirmat  etiam  influxum  soni  contextus  in  eius  scriptu- 
ram.  In  analysi  qu.  xix.  de  Ministris  Clavium  et  Usu  ea- 
rum:  «  Primo  ...  claves  habuerit.  Secundo  ...  claves  ha- 
buerit.  Tertio  ...  claves  habeant.  Quarto  utrum  sancti  ho- 
mines  non  sacerdotes  claves  habeant  vel  usum  earum  » , 
ita  QLMNc;  in  Comment3rio  quaestiuncula  et  in  Supple- 
mento  articulus  incipiunt:  «  Videtur  quod  etiam  sancti 
homines  non  sacerdotes  usum  clavium  habeant  »,  ita  ut 
undequaque  certum  sit  Compilatorem  praecipitem  errasse 
et  per  particulam  vel  sibi  subvenisse.  -  Aliarum  eius  cor- 
rectionum  aUquot  hic  recitabimus,  ut  vsriati  correctionis 
appUcandae  modi  noscantur : 

128372  «  potest  reconciUatio  _^eri  vel  sequi  ».  Ita  et 
Oxoniensis.  Est  forma  vulg3ris,  criticis  notissim3.  1 42  3  3 
«  ex  vero  et  legitimo  m3trimonio  »   (LMc). 

9  3  40  «  proveniunt  bons  divinitus  a  gratia  vel  provi- 
denti3  agente  »  pro  divina. 

(i5a66  elicitive  vel  elective, 'pio  solo  elicitive,  nescio 
utrum  correctio  sit  Compilatoris-auctoris  an  scriptoris  titu- 
batio;  1 1  3  74  «  non  est  idem  iudex  vel  actor  et  reus  », 
pro  solo  iudex,  speciem  non  habet  correctionis  scripturse 
sed  textus.) 

64  b  1 3  est  triplex  opinio  vel  fuit. 

119314  «  non  tamen  matrimonium  dirimitur  nec  pro- 
pter  hoc  separafwr  »  pro  separandum  est  tantum. 

l33  b  49  «  lus  naturale  semper  et  ubique  habet  natura- 
lem  potentiam  eandem  »  pro  eandem  potentiam. 

i36a23  «  non  est  contra  legem  naturae  et prima  prae- 
cepta  eius  »  pro  legis  naturae  prima  praecepta. 

1 8 1  b  1 7  «  Sicut  enim  capilli  et  ungues  ex  superfluitatibus 
cibi  generantur,  ita  urina  et  sudor  et  aliae  superfiuitates 
vel  faeces  »,  pro  huiusmodi  faeces. 

191  341  «  nomen  subtiUtatis  a  virtute  est  assumptum 
scilicet  penetrandi  »  pro  a  virtute  penetrandi;  217  b  35 
«  Ut  Chrysostomus  dicit  videlicet  »  pro  Et. 

244  b  65  «  (Non  esse  ... )  3U0  modo  potest  considerari 
inquantum  est  ablativum  poenalis  vitae  vel  alicuius  mi- 
seriae  »,  pro  poenalis  vel  miserae  vitae.  Hic  et  228  b  35, 
23i  337,  N  legit  cum  Compilatore. 

64  a  68  «  Sed  quidam  ordines  non  ordinantur  quantum 
ad  omnes  ordines  sed  ad  »   (LMc)  pro  nisi. 

39  a  65  «  in  multis  officiis  diversis  multi  »,  pro  multi  in. 

173  18  papa  praelati  (pro  praelati;  oblitus  est  aut  ex- 
pungere  aut  copulare) ;  77  a  1  o  statuta  definitiones ;  1  52  a  67 
Dionysius  dicit  asserit ;  199321  corporibus  caelestibus 
gloriosis. 

44.  -  Scriptor  codicis  Q  scriptur^m  su3m  incorrectam 
edere  voluit.  Nisi  quod  saepe  inter  scribendum  resipuit  et  se 
ipse  emendat,  nuUus  ex  of&cio  accessit  corrector.  Omnino 
occasionaliter  duo  vel  tres  lectores  aliquos  sparsos  articu- 
los  tetigerunt  meUorsndo  vel  interpungendo.  M^ior  hsrum 
p3ucarum  correctionum  pars  est  in  manu  lectoris ,  qui 
qu.  Lxxni.  art.  2.  arg.  1,  1 63  343,  errorem  (Compilatoris, 
non  scriptoris  Q)  si  oibus  in  sid'ibus  correxit  in  textu,  et 
supra  marginem  sideribus  scripsit.  —  Quod  in  codice  non 
factum  esse  oculis  videmus,  idipsum  credimus  non  fsctum 
esse  in  libro  origin^Ii  Supplementi.  Compiktor  revisionis 
moram  non  patiens  petias  suas  statim  scriptas  publici  iuris 


XVI 

fecit :  secundae  curae  inauditam  transcriptionis  erroneita- 
tem  profecto  sublevassent.  Sed  nec  in  hoc  sibi  dissimilis 
est ;  omnia  apud  eum  festinata,  praecipitia  et  subita  sunt : 
analyzare,  citare,  legere,  scribere,  corrigere;  mens,  oculus, 
calamus.  Post  tot  mira  iam  non  miramur  immaturam  pe- 
tiarum  editionem. 

§  6.  DE  RECENSIONIS  NOSTRAE   CRITERIIS 

45.  -  Postquam  sermonem  tam  longum  de  erroribus 
Supplementi  habuimus,  non  inutile  forte  erit  advertere, 
concordiam  lectionum  Supplementi  et  Commentarii  multo 
maiorem  esse  quam  discordiam,  sive  Compilatorem  multo 
pluries  bene  scripsisse  quam  male.  E  centum  verbis  unum 
forte  erratum  est,  si  demis  errores  minusculos  et  fatales, 
quos  nullus  scriptor  unquam  vitare  potuit.  Ex  hoc  sequi- 
tur,  textum  Supplementi,  tam  misere  corruptum  ut  modo 
explicavimus,  tamen  pro  parte  longe  maiori  eundem  esse 
ac  textum  codicis  quo  usus  Compilator  textum  petiarum 
composuit.  -  Utrum  vero  et  quibus  locis  concordia  Sup- 
plementi  et  Commentarii  discordet  a  cetera  huius  tradi- 
tione,  illi  scient  qui  suo  tempore  traditionem  scrutabuntur. 
Audemus  tamen  credere  lectiones  CQL  propter  internam 
bonitatem  etiam  tunc  auctoritatis  robur  habituras  esse. 

46.  -  Quia  in  edendo  Supplemento  scopus  noster  magis 
textum  S.  Thomae  quam  Compilatoris  respiciebat,  non  parati 
eramus  adoptare  quidquid  hic  scripsisset.  Postquam  autem 
coUatio  ostenderat  quam  frequenter  eius  textus  malis  utatur 
conditionibus,  ne  expediisset  quidem  eius  opus  ilHco  no- 
strum  facere.  Ideo  inter  ea  quae  S.  Thomae  sunt  et  quae 
Compilatoris  ita  distinguendum  erat,  ut  analyses,  citationes 
et  rerum  ordo  manerent  sicut  Compilator  esse  voluit,  salva 
rarissima  correctione  ;  ubi  vero  de  oratione  S.  Thomae  age- 
retur,  Compilator  legem  non  ferret,  sed  aliqua  editio  Com- 
mentarii,  quae  libera  esset  a  crisi  modemarum  et  a  mendis 
infinitis,  quibus  primae  editiones  criticum  impedire  consue- 
verunt.  Elegimus  editionem  anni  i520,  Lugduni  «  auspi- 
cio  honorati  viri  lacobi  Giunta  ex  edibus  lacobi  myt.  » 
Hanc  ergo  editionem  beneficio  novae  coUationis  et  recen- 
sionis  auctam,  iterum  in  forma  Supplementi  edimus,  et 
quae  de  textu  authentico  Compilatoris  supererant,  in  ap- 
paratu  reposita  sunt.  -  Non  opus  est  monere  quod  textus 
ilHus  editionis ,  et  cuiusvis  aliae ,  e  consensu  cum  textu 
Compilatoris  eo  ipso  antiquitatem  recipit  exemplaris  quod 
ille  supra  chartam  petiarum  suarum  transcripsit,  et  quod 
ubi  textus  discordant,  donec  textus  Commentarii  stabiliter 
firmetur,  interim  omnes  editiones  per  textum  nostrum  et 
notam  variantium  aequaliter  moderantur. 

47.  -  Perversitas  textus  originalis  Supplementi  nos  non 
quantum  prima  facie  videretur  impedivit.  In  re  critica  enim 
lectiones  vel  verius  scripturae  erroneae  ea  lege  utuntur 
ut  vexent  et  iuvent.  Vexant  eum,  qui,  ex  erroneo  vel  nullo 
verborum  sensu  erroneam  transcriptionem  suspicans,  alium 
testem  quem  interpellet  adire  non  potest  et  lectionem 
corrupte  transcriptam  per  se  coniecturare  coactus  est.  lu- 
vant  autem  egregie  ad  dignoscendas  veras  lectiones  ab 
alienis  correctionibus.  Nobis  vero  editio  Commentarii  fere 
ubique  clavem  praebuit,  quae  parvo  labore  nostro  pro  errore 
materiali  Compilatoris  lectionem  exemplaris  eius  reserabat. 
Ita  factum  est  ut  mendae  scriptionis,  quae  magnam  discor- 
diae  partem  efficiunt,  magis  profuerint  quam  obfuerint: 
dum  scilicet  pro  errore  veram  lectionem  nancisci  non  erat 
difficile,  error  ipse,  ut  alter  testis,  textui  antiquae  editionis 
Commentarii  addidit  auctoritatem  contra  modernas  editiones 
et  Commentarii  et  Supplementi.  Nam  lectiones  illius  edi- 
tionis  sive  recte  sive  corrupte  scriptae  sint  per  Compila- 
torem,  usurpant  privilegia  codicis  e  quo  eas  descripsit. 

48.  -  Non  tam  promptum  paratumque,  immo  desperan- 
dum  erat  discrimen  inter  veri  nominis  variantes.  Tacente 
criterio  interno  sensus,  iudicium  differentiae  expectandum 
est  ab  ulteriori  Commentarii  collatione.  Interim  sententia 
dependet  a  praeiudicio,  quod  gignitur  ex  scientia  generali 
habitudinum  et  morum  Compilatoris.  Quia  enim  constat 
in  Supplemento  enormiter  omissum  esse,  ideo  ubi  editio 
plus  habet  praeiudicandum  est  pro  editione  contra  Com- 


pilatorem.  Quia  etiam  constat  saepe  mutatum  esse  in  peius, 
ideo,  si  quo  casu  Compilator  bene  legit  sed  ahter  ac  editio, 
ille  lectionem  codicis  sui  habere  et  editioni  tam  iuniori 
praevalere  videtur.  Sed,  sicut  fit  quoties  e  scientia  generali 
ahquid  deducendum  est,  in  quovis  casu  singulari  conclusio 
reformationi  obnoxia  est.  Ex  hac  parte  recensio  nostra 
rursus  multas  mutationes  obibit :  facile  fieri  poterit  ut  fu- 
tura  coUatio  manifestet  in  editione  Lugdunensi  idipsum 
vero  textui  additum  esse  quod  a  Compilatore  omissum 
crederetur.  Idem  dicendum  de  additamentis  forte  a  Com- 
pilatore  profectis,  de  differentiis  dictionis  sive  redactionis,  et 
generaliter  ubicumque  criterium  internum  non  satis  discri- 
minat.  In  his  casibus  ipsa  impossibilitas  verum  a  spurio 
discernendi  monstravit  viam  nobis  sequendam :  altcrutra 
lectio,  spuria  fortasse,  pro  textu  ponenda  esset ;  alteram, 
eamque  forte  veram,  reciperet  apparatus.  Nihil  reliquum 
est,  donec  examen  totius  traditionis  Commentarii  absolvatur. 

Attamen,  eo  ipso  quod  contextus  non  suppeditat  discri- 
men  variantium,  momentum  earum  non  tam  ad  partem 
speculativam  quam  ad  nudam  authentiam  patet  pertinere. 
Ubi  enim  interna  criteria  silent,  sive  quando  quoad  sen- 
sum  nihil  parumve  differt,  utrum  S.  Thomas  scripserit  quod 
in  textu  damus  an  quod  in  apparatu,  lectionis  incertitudo 
utique  innocua  erit.  Authentia  urgeret,  si  lectionum  diver- 
sitas  se  ultra  diversitatem  dictionis  ad  differentiam  senten- 
tiae  et  doctrinae  extenderet;  sed,  sicut  in  ceteris  S.  Tho- 
mae  operibus  hucusque  collatis,  vel  in  manuscriptis  vel  in 
editionibus,  ita  et  in  hac  portione  Commentarii  rarissime 
nobis  pronuntiandum  erat  inter  aUam  et  aliam  doctrinam. 
Pars  differentiarum  infinite  maior  absorbetur  per  errores 
scriptionis  et  correctiones  male  consultas;  pars  multo 
minor  ad  diversam  dictionem  pertinet;  differentia  doctri- 
nae  vix  obtinet.  In  Supplemento  rapidus  Compilatoris  cala- 
mus  novam  interdum  creavit  opinionem ;  ex.  gr.  qu.  xlix. 
art.  5.  ad  1  :  «  oportet  quod  intentio  naturae,  qua  prolem 
intendit  (in  matrimonio),  referatur  actu,  non  habitu,  ad 
intentionem  prolis  prout  est  bonum  sacramenti :  alias  sta- 
retur  in  creatura,  quod  sine  peccato  esse  non  potest  ». 
Qu.  L.  ad  4 :  «  Matrimonium  autem  inquantum  est  in  of&- 
cium  naturae  statuitur  lege  civili  ».  Ne  crede  Compilato- 
rem  quod  scripserit  etiam  opinatum  esse:  scriptor  decepit 
theologum ;  ilHc  pro  actu  non  habitu  lege  actu  vel  habitu ; 
hic  ante  civili  insere  homoteleuton  naturae ...  statuitur 
lege,  ut  in  textu  C.  Sic  salvantur  doctrina  sana  et  lectio 
Commentarii,  et  etiam  contextus  apud  Compilatorem.  Cf. 
81  b  6,  io3  b  26,  ubi  eodem  errore  in  eadem  materia  peccat. 

Si  qui  tamen  loci  non  solum  dictione  sed  et  sensu  et 
sententia  differrent,  variantium  notitia  incertitudinis  noxam 
redimit.  Scimus  saltem  quae  sint,  quamvis  utra  authentica 
sit  ignoretur.  Nullus  prudens  textui  Commentarii  vulgato 
ex  ignorantia  variantium  alterius  traditionis  quidquam  au- 
thentiae  accrescere  putabit.  Expedit  potius  omnes  lectiones 
cognoscere  ut  emergente  casu  proferantur;  cf.  177  a  5.  Ideo 
lectiones  dubiae,  quas  nos  obvias  habituros  esse  facile 
praesciebamus,  non  valuerunt  prohibere  novam  editionem, 
collatam  et  conferendam ,  illius  partis  Commentarii  in 
Sententias,  quam,  etsi  adversis  auspiciis  in  forma  Summae 
dispositam,  Theologi  tamen  frequenter  allegant  et  ab  expli- 
cationibus  suis  non  exclusam  voIuerunt.U;,_  ^S&  n 


§  7.  QUIS  FUERIT  SUPPLEMENTI  COMPILATOR^ 

49.  -  Satis  argumenti  congessisse  nobis  videmur,  ut 
nomen  Petri  de  Alvernia  Supplemento  iam  non  societur. 
At  tacere  nobis  non  licet  testimonium,  anecdotum  ni  fal- 
lor,  pro  Petro.  Capitulum  Toletanum  possidet  codicem 
Tertiae  Partis,  signatum  19-1 3,  in  cuius  fine  scriptum  est 
manu  saec.  xrv: 


«  Quia  b.  Thomas  morte  preventus  non  complevit  hanc  ultimam 
partem  summe,  frater  Guillelmus  Sudre  magister  in  Theologia,  lector 
sacri  palatii,  episcopus  marsiliensis,  deinde  episcopus  hostiensis  et  vel- 
letrensis  sancte  Romane  ecclesie  cardinalis  complevit  hanc  partem  de 
lihris  eiusdem  doctoris  sancti  secundum  ordinem  doctrine  per  eundera 
tradite  paucis  aditis  aut  resecatis  anno  dom.  mill.  ccclo,  et  idem  dom. 
card.  obiit  anno  M"  cccolxxoiii  in  vigilia  b.  Michaelis  devote  valde  et  pie. 


XVII 


Principiuin  operis  predicti  completi :  Utrum  contricio  sit  dolor  pro 
peccatis  assumptus  cum  proposito  confitendi  et  satisfaciendi.  Ponun- 
tur  viii.  rationes  in  contrarium.  Finis  operis  sic  habet:  ad  vi.  etc.  in- 
firmi  totaliter  excusantur  apud  deum,  cui  est  honor  et  gloria  in  secula 
seculorum  amen. 

Similiter  mag.  petrus  de  Alvernia  complevit  omnes  libros  quos 
b.  Thomas  dimisit  incompletos,  videlicet  istam  ulti.  partem,  libros  me- 
teororum,  de  generat.  et  corruptione,  celi  et  mundi  et  alios;  et  iste 
doctor  fuit  sectator  doctrine  s.  Thome.  » 


Notae  huius  scriptor  eadem  qua  alii  ratione  ductus  Sup- 
plementum  Petro  tribuendum  autumavit.  Documentum 
aliud  non  producunt  quam  quod  complevit  alios  libros 
S.  Thomae  incompletos :  ergo  et  Summam ,  arguerunt 
omnes.  Sed  honoratus  Magister  dum  Commentarios  aliquos 
S.  Thomae  in  opera  Aristotelis  continuabat,  boni  ingenii 
signa  ostendit,  cui  perfunctorium  opus  Supplementi  omnino 
contradicit.  Tam  neghgenter  et  praecipitanter,  tam  impe- 
rite  analyseon  auctor  egit,  ut  ob  eam  vel  solam  rationem 
credere  non  possimus  Supplementum  compilatum  esse  per 
Petrum  de  Alvernia.  Licet  enim  ille  quoquc  ab  arte  S.  Tho- 
mae  defecisset,  Doctoris  scilicet  quem  prae  ceteris  docto- 
ribus  ineffabili  analyseos  charismate  Deus  donavit,  quid- 
quam  minus  indignum  quod  Summae  compararetur  ab 
eius  doctrina  et  calamo,  quinimmo  ab  aetate  qua  floruit, 
nobis  provenisset. 

Accedunt  citationum  inconsulta  tractatio  et  iniqua  scri- 
ptionis  properatio.  Si  vero  scripturae  falsae  non  auctori 
attribuendae  creduntur,  quippe  cui  mala  fortuna  incapa- 
cem  scriptorem  obtulisset,  auctor  tamen  excusari  nequiret, 
quod  autographum  suum  ex  ofBcio  supra  petias  rescri- 
bendum  ignoto  homini  tradiderit,  et  petias  sine  examine  et 
correctione  publicaverit.  Neutrum  utique  Petro  evenisset. 
Et  praeterea,  multarum  lectionum  pravitas,  cum  modum 
scriptorum  excedat,  necessario  orta  est  apud  Compilatorem 
qui  orationem  S.  Thomae  tam  claram  non  comprehendit. 
Necessitas  distinguendi  inter  auctorem  et  scriptorem  in  Sup- 
plemento  non  existit,  immo  in  illo  opere  analyses  futiles, 
mali  intellectus  verborum  S.  Thomae,  scripturae  corruptae, 
potius  unum  hominem  indicant. 

5o.  —  Fuerunt  qui  Supplementum  adscripserint  Magistro 
Henrico  de  Gorcum.  Cf.  Echard  loco  cit.  Non  credo  ad- 
scripsissent,  si  vel  obiter  Henrici  Supplementum  curr*  no- 
stro  contulissent.  Quid  nobis  codicum  Coloniensium,  Hen- 
rici  testium,  collatio  docuerit  subiicimus. 

In  bibl.  municipali  asservantur  duo  codices  chartacei 
(praeter  duo  prima  folia  pergamena  post  adiecta) ;  signan- 
tur  GB  f.  i52  et  GB  f.  i85.  Olim  erant  unus  liber,  con- 
tinens  Tertiam  Partem  et  suppletionem  una  manu  scriptas; 
folia,  ut  nunc  notantur,  sunt  261  et  20  5,  exclusis  perga- 
menis.  Qui  Supplementum  a  Tertia  Parte  separavit,  recisit 
ultima  folia  ultimi  sextemionis  primi  tomi,  quibus  Supple- 
mentum  in  altero  tomo  incipit.  Liber  ante  divisionem 
habebat  quatuor  notas,  a  scriptore  textus  nigro  lineis  ru- 
bris  subducto  exaratas,  quas  exscribimus. 


Folio  257.  recto  col.  2: 

«  Explicit  3'  pars  summe  sancti  doctoris  fratris  Thome  de 
aquino  ordinis  fratrum  predicatorum  quam  ut  intendebat  non 
complevit  sumati  (summatim)  morte  preventus  cuius  suppletio- 
nem  e\  scripto  eiusdem  doctoris  M.  h.  de  Gorikem  bone  me- 
morie  compilavit  ut  infra  Domino  concedente  patebit. 

Incipiunt  capitula  tercie  partis  summe  fratris  thome  de  aquino 
ordinis  fratrum  predicatorum  ». 
folio  26i.verso  col.  2: 

«  Expliciunt  tytuli  3=  partis  fratris  Thome  de  aquino  sancti 
doctoris  sacre  theologie. 

Sequuntur  questiones  ex  quarto  scripto  eiusdem  doctoris  per 
M.  henricum  de  Gorikem  sacre  theologie  professorem  eximium 
pro  complectione  materie  in  3^  parte  declarande  ut  in  principio 
patuit  compilate. 

Incipit  supplememum  3=  partis  summe  sancti  doctoris. 

Questio   prima  de  quidditate   contricionis  ». 

sequitur  spatium  duodecim  versibus  vacuum;  folio  sequenti, 
quod  nunc  estprimum  folium  tomi  alterius,  Supplementum  an- 
nuntiatum  incipit  sine  inscriptione  absolute. 

SuMMAK  Thkol.  D.  Thomak  T.  IX. 


folio  alterius  tomi  201.  verso  col.   i: 

«  Explicit  complementum  tercie  partis  summe  sancti  thome 
de  aquino  ordinis  predicatorum  doctoris  eximii  ex  scripto  4'  eius- 
dem  per  m.  henricum  de  Gorikem  sacre  theologie  professorem 
bone  memorie  compilatum.  Scriptum  anno  domini  M°  cccc°  xlvii. 

Sequitur  tabula  huius  complementi  ». 
folio  2o5.  recto  col.   2  : 

«  Explicit  tabula  super  complementum  tercie  partis  summe 
sancti  Thome  doctoris  egregii.  scripta  anno  domini  M°  cccc"  xlvii. 
ipsa  penultima  die  mensis  martii.  Deo  gracias  ». 

Libro  in  duos  tomos  diviso,  bibliothecarius  aliquis  sub 
nota  ultima  primi  tomi  rubro  scripsit:  «  Require  in  libro 
sequenti  signato  cum   267  ». 

Revera  alter  tomus  primo  foUo  (pergameno)  recto  exhi- 
bet  numerum  267  nigro  scriptum,  et  praeterea  dum  pri- 
mus  tomus  primo  folio  (itidem  pergameno)  signatur  nigro 
«  T.  xxii  »,  alter  signatur  «  T.  xxiii  ».  Idem  bibliothecarius 
foHo  pergameno  verso  alterius  tomi  rubra  scriptura  se- 
quentem  addidit  notam : 

«  Sequuntur  questiones  ex  quarto  scripti  sancti  Thome  de 
aquino  ordinis  predicatorum  sacre  theologie  doctoris  eximii.  Per 
venerabilem  magistrum  Henricum  de  Gorinchem  eqz  (eque)  docto- 
rem  eiusdem  theologie  pro  completione  materie  in  tertia  parte 
supradicti  sancti  doctoris  declarande  ut  in  principio  patuit  com- 
pilate. 

Incipit  supplementum  3*  partis  summe  sancti  doctoris  thome 
de  aquino.  Et  primo  de  contricione.  Questio  prima  de  quidditate 
contricionis  ». 

Circa  has  quinque  notas  observandum  est ,  paternita- 
tem  Supplementi  Coloniensis  Henrico  per  unicum  testem 
vindicari ,  non  per  tres  vel  duos.  Eadem  enim  manus  et 
duos  textus  et  quatuor  notas  exaravit;  nota  vero  poste- 
rius  supra  folium  primum  alterius  codicis  scripta  nihil  est 
quam  illarum  conflatio  et  repetitio ,  ne  tomus  separatus 
inscriptione  careret.  -  In  ista  nota  rubra  incisum  ut  in 
principio  patuit  resonat  verba  notae  folii  261.  prioris  tomi; 
in  quo  non  respiciunt  principium  libri,  quia  liber  absolute 
a  textu  Tertiae  Partis  incipit,  sed  principium  tabulae  Capi- 
tulorum  eiusdem  Partis  folio  257:  «  Explicit  3*  pars  sum- 
me...  cuius  suppletionem...  Henricus  de  Gorikem...  com- 
pilavit  ut  infra  Domino  concedente  patebit  ».  Hanc  vero 
notam  interpretamur  in  istum  sensum :  «  Explicit  Tertia 
Pars  Summae  imperfecta,  quam  ex  Commentario  in  Quar- 
tum  Librum  Sententiarum  Magister  Henricus  supplevit; 
qua  vero  ratione  et  quibus  materiis  suppleverit  infra  ex 
ipsius  opere  patebit,  si  Dominus  mihi  ut  transcribam  conce- 
dat  » ;  ita  ut  quale  sit  opus,  non  quis  sit  eius  auctor,  infra 
patere  intelligatur.  Secundum  hunc  intellectum  istud  ut  in 
principio  patuit  explicatur  quasi  «  ut  supra  dictum  est  ». 

5 1 .  -  An  praeter  hunc  testem  alius  celebri  Magistro 
Gorcomiensi  aliquod  Summae  complementum  adscribat 
nescimus.  Non  facile  crederemus  eum  auctorem  esse  Co- 
loniensis,  cum  hoc  tantum  recensio  sit  nostri  vulgaris.  Etsi 
textus  descriptus  est  e  codice  Commentarii  et  analyses 
alia  (non  bona)  methodo  compositae  sunt,  indubia  tamen 
vestigia  veteris  Supplementi  in  illo  novo  relicta  sunt. 

Textus  et  tabula  libri  Coloniensis  habent  centum  et 
unam  Quaestiones,  non  nonaginta  novem;  quod  factum 
est ,  primo ,  per  partitionem  quaestionis  xxxn.  virtualiter 
duplicis :  «  Quibus  sacramentum  extremae  unctionis  con- 
ferri  debeat,  et  in  qua  parte  corporis  »,  in  duas :  Qu.  xxxu. 
«  Quibus  debeat  conferri  »,  Qu.  xxxnr.  «  Quibus  partibus 
debeat  fieri  unctio  ».  Deinde  post  Quaestionem  lxix  (lxx) 
sequitur  Quaestio  de  Purgatorio  tanquam  lxxi:  «  Conse- 
quenter  perscrutandum  est  de  purgatorio  quod  est  unum 
de  quinque  receptaculis  animarum.  Circa  quod  quaeruntur 
novem».  Sic  una  quaestione  bipartita  et  una  addita  nume- 
rus  quaestionum  per  duas  crevit.  In  ceteris  fere  idem  est 
utriusque  Supplementi  schema.  Qu.  i.  codex  habet  omnia 
argumenta  textus  Commentarii,  et  art.  1.  omittit  argumen- 
tum  Sed  Contra  additum  per  Compilatorera  (cf.  n°  2). 
In  corpore  eiusdem  articuli  adest  «  Et  de  virtute  huius  »  etc. 
(cf.  n"   17).    Ceterum  citationes    multas  praeterit.    Qu.  x. 


XVIII 

art.  5.  ad  2,  ubi  Commentarius :  «  de  quibus  supra  dist.  ix. 
dictum  est  »,  invenimus  «  de  qua  superius  habitum  est 
suo  loco  ».  Qu.  XLvm  (xlix).  art.  1.  «  De  consensu  beatae 
et  gloriosae  virginis  Mariae  postea  dicetur  »  (ubi  dicat  non 
inveni;  cf.  n.  17).  -  Textus  libri  Coloniensis,  etsi  e  codice 
Commentarii  descriptus,  raro  magis  ad  textum  Commen- 
tarii  accedit  quam  textus  Supplementi  typis  vulgatus , 
immo  liberius   ab  eo  variat. 

Maximae  tamen  ratio  difFerentiae  et  convenientiae  Sup- 
plementorum  in  analysibus  sita  est.  Introductio  tractatus 
de  Resurrectione  ( cf.  n.  7)  simpliciter  suppressa  est  in 
novo;  alibi  etiam  ni  fallor  divisionum  hiat  catena  ( apud 
Compilatorem  semel  tantum;  cf.  n.  10).  Multae  analyses 
Compilatoris  nostri  non  placuerunt ;  alias  eis  substituit  re- 
censor,  partim  ex  Commentario,  partim  ex  proprio  inge- 
nio.  Ex.  gr: 

Qu.  xxtx.  CoMPiLATOR :  «  Post  haec  considerandum  est  de 
sacramento  extremae  unctionis.  » 

Henricus:  «  Postquam  in  superioribus  actum  est  de  bapti- 
smo  qui  est  sacramentum  intrantium  et  de  confirmatione  eucha- 
ristia  et  poenitentia,  quae  sunt  sacramenta  progredientium,  restat 
consequenter  ut  determinemus  de  extrema  unctione,  quae  est 
sacramentum  exeuntium  ».  Ista  mutuatus  est  ex  Commentario 
dist.  xxin.  in  Divisione  textus. 

Qu.  LXi.  CoMPiLATOR  (cf.  n™  lo):  «  Dcindc  considerandum 
est  de  impedimentis  quae  superveniunt  matrimonio.  Et  primo 
de  impedimento  quod  supervenit  matrimonio  ( inconsummato 
addunt  modernae  editiones),  sciUcet  de  voto  solemni;  secundo 
de  impedimento  quod  supervenit  matrimonio  consummato.  Circa 
primum  quaeruntur  tria  ».  Qu.  lxii;  «  Deinde  considerandum  est 
de  impedimento  quod  supervenit  matrimonio  consummato,  sci- 
licet  de  fornicatione,  quae  impedit  matrimonium  praecedens  quo- 
ad  actum,  durante  vinculo  matrimoniali.  Et  circa  hoc  quaerun- 
tur  sex  ». 

Henricus  (Qu.  lxii.)  :  «  Post  praedicta  restant  aliqua  de  impe- 
dimento  voti  solemnis  pertractare.  Unde  ibi  occurrunt  tria  con- 
siderare  ».  (Qu.  i.xrii.)  «  Deinceps  de  impedimento  fornicationis 
et  de  divortio  considerare  oportet.  Quaeruntur  autem  sex  ». 

Analyses  tamen  aliquae  reformatae  vel  conservatae  certa 
signa  sunt  auctorem  alterius  Supplementi  usum  esse  nostro: 

Ex  analysi  Compilatoris  n°  8.  exscripta  Henricus  omittit 
«  quinque  »,  et  «  matrimonium  impediat  »  non  solo  primo  loco 
sed  quinquies  habet. 

Qu.  xxvin.  pro  «  Tertio,  utrum  pubhca  sit  imponenda  poe- 
nitentia  »  Henricus  scribit  «  Tertio,  utrum  solemnis  poenitentia 
sit  imponenda  mulieribus  » ,  ex  quo  patet  Henricum  etiam  dece- 
ptum  fuisse  insolita  structura  quaestiunculae  de  qua  n°    11. 

QQ.  xiii.  et  XI.  Henricus  servavit  analyses  Compilatoris,  quas 
n'*  9.  et   10.  reprobavimus. 

Analysis  qu.  xix  peculiarem  Compilatoris  characterem  prae 
se  fert  (cf  n™.  43):   «  claves  habeant  vel  usum  earum  ». 

Ex  hisce,  schemate  dico  et  analysibus,  certum  est  opus 
Henrico  attributum  supponere  Supplementum  Compilato- 
ris  nostri.  Si  vero  quaeratur  qua  de  causa  quis  novum  Sup- 
plementum  componere  voluerit,  responsio  probabilis  dari 
posse  videtur.  Res  certissima  est,  omnes  Supplementi  co- 
dices  iuniores  multipliciter  habere  lectiones  Commentarii 
pro  lectione  Compilatoris.  Constat  etiam,  scriptorem  L 
per  decem  Quaestiones  de  Impedimentis  Matrimonii  non 
ostendere  textum  petiarum.  Constat  tertio,  codicem  N  solas 
analyses  Compilatoris  descripsisse ,  et  textum  S.  Thomae 
proprium  ex  codice  Commentarii.  Si  his  tribus  phaenome- 
nis  substruimus  famam  et  conscientiam  mendositatis  Sup- 
plementi  exsistentis,  eandem  rationem  iure  continuare  po- 
terimus  ad  quartum  phaenomenon,  Supplementum  funditus 
revisum  Henrici,  vel  quisquis  auctor  sit  Supplementi  Co- 
loniensis. 

Eadem  bibliotheca  possidet  codicem,  GB.  f.  26,  qui 
foliis  i~33g  non  in  columnas  divisis  continet  opus:  «  liber 
et  lectura  magistri  henrici  de  gorinchem  pie  memorie  ». 
Primus  versus  sic  dicit :  «  (D)Ivino  confisus  dirigente  au- 
xilio  propositi  mei  est  librum  ew^angeliorum  textualiter 
cum  dubiis  incidentibus  declarare  ».  De  Henrico,  defun- 
cto  1431,  vide  Denifle  Chartularium.  IV  p.  5 1  o  et  Aucta- 
rium  sub  Gorinchem. 


52.  -  Exclusis  autem  Petro  de  Alvernia  et  Henrico  de 
Gorcum,  restat  videndum  quis  tandem  fuerit  verus  auctor 
Supplementi  quod  edimus.  Et  iam  ab  initio  fatemur  docu- 
menta  historica  nobis  deficere,  ut  nomen  auctoris  mani- 
festemus.  Quidquid  circa  personam  probabiliter  coniectu- 
rabimus,  iterum  a  codice  Q  nobis  praebetur. 

Summae  complendae  consilium  iniisse  nobis  videtur 
auctor  notae  criticae  scriptae  inter  textum  et  tabulam  Ter- 
tiae  Partis  in  codicibus  Brixiensi  et  Ambrosiano  (R).  De 
ista  nota  in  Praefatione  Vol.  XI.  §  V.  longiorem  sermonem 
habuimus ,  non  suspicantes  auctorem  eius  nobis  in  Sup- 
plemento  denuo  obventurum  esse.  Multa  signa  convergunt 
in  illum  hominem  innominatum ,  qui  pluribus  codicibus 
comparatis,  phaenomena  quaedam,  in  decursu  collationis 
circa  varias  lectiones  observata,   posteritati  tradere  voluit. 

Ut  autem  ab  hac  nota  ad  Compilatorem  Supplementi 
gradum  faciamus,  reconsiderandae  sunt  observationes  no- 
tatoris,  non  quoad  veritatem  vel  falsitatem  assertorum,  cum 
circa  hoc  iam  satis  ample  consideratum  sit  loco  citato, 
sed  quoad  relationem  quae  res  assertae  habent  cum  codice 
Neapolitano  I,  Ambrosiano  R,  et  ad  totam  ceteram  traditio- 
nem  Tertiae  Partis  extra  codicem  Brixiensem. 

53.  -  Nota  obtinet  solummodo  in  Q  et  R.  Versatur  circa 
autographum  Tertiae  Partis,  ut  patet  per  locutiones :  «  Nota 
quod  qu.  xxn.  art.  2.  deficit  solutio  3.  argumenti  in  origi- 
nali  istius  tertie  partis  fratris  thome  »  ;  «  frater  thomas  dicit 
Sed  contra  est  quod  dicit  Augustinus  et  non  fuit  prose- 
cutus  auctoritatem  sed  dimisit  spatium  in  originali  ubi 
posset  apponi  » ;  «  deletum  fuit  de  originali  secundum 
argumentum  cum  sua  solutione,  et  loco  eius  fuit  additum 
(aliud)  argumentum  cum  sua  solutione,  nec  est  fratris 
thome  ». 

Loca  tacta  sunt  numero  octo :  solutio  omissa,  quatuor 
spatia  (duarum  linearum  vel  minora),  tres  lectiones  deli- 
berate  corruptae.  Solutio,  qu.  xxii.  art.  2.  ad  3,  omittitur  a 
tota  traditione,  sed  multi  scriptores  supra  marginem  absen- 
tiam  notificant.  Spatiorum  duo  testificat  traditio  antiqua , 
sed  non  sunt  in  I.  Ambo  spatia  cernuntur  post  lectiones 
truncas :  qu.  lxviii.  art.  4.  «  Sed  contra  est  quod  dicit  Au- 
gustinus  »,  qu.  lxxiii.  art.  3.  corp.  «  unde  Leo  papa  dicit  ». 
Duo  reliqua  sunt  in  I  solo:  qu.  lxxiii.  art.  12.  post  «  Sed 
contra  est  quod  dicit  Augustinus  »  ;  qu.  lxxii.  art.  8.  arg.  1. 
post  «  ut  dicit  canon  ».  In  QR  non  adsunt  spatia,  quia 
«  hic  (idest  in  libro  notatoris,  inde  in  QR)  omnia  hec  sunt 
apposita  »,  scilicet  «  eadem  vel  consimilia  »  quae  S.  Tho- 
mam  appositurum  fuisse  notator  credebat.  Lectionum  «  in 
originali  »  deletarum  una  occurrit  qu.  lvii.  art.  4:  argu- 
mento  secundo  et  eius  solutioni  substitutae  essent  obiectio 
et  solutio  spuriae ;  genuinas  habet  solus  I ,  spurias  tota 
reliqua  traditio,  utrasque  QR.  (Obiectio  I  ex  Commentario 
assumpta  est ;  solutionis  dictio  et  factura  moribus  S.  Tho- 
mae  tam  parum  congruit,  ut  in  omnibus  eius  operibus  si- 
milem  frustra  quaereres.)  Duabus  rehquis,  qu.  lxii.  art.  6. 
ad  3,  qu.  lxx.  art.  4.  corp.,  agitur  de  modo  quo  tempore 
legis  Mosaicae  in  circumcisione  conferebatur  gratia ;  deletas 
exhibet  I,  sed  unam,  mox  describendam,  tantum  partialiter; 
supposititias  attestatur  tota  reliqua  traditio  ;  in  QR  illis  istae 
iunguntur  per  formulam   Vel  dicendum. 

Summa  rei  est,  quod  notatoris  observationes  bis  concor- 
dant  cum  eo  quod  est  in  cetera  traditione  sed  non  in  I, 
semel  cum  eo  quod  est  in  tota  traditione,  quinquies  cum 
eo  quod  est  in  solo  I,  semel  vero,  scilicet  illa  lectione  quae 
partialiter  tantum  est  in  I ,  discordant  a  tota  traditione,  I 
non  excluso. 

54.  -  Notandum  insuper  est,  quod  textus  codicum  Q  et  R 
praeter  loca  tacta  in  nota  et  Qu.  lxxv.  anal.  a,  non  conve- 
niunt  cum  I.  Hic  codex  ad  aliam  recensionem  pertinet 
quam  illi :  quod  clare  patet  ex  hoc  quod  praeterquam  his 
tribus  locis  ( et  illa  peculiari  analysi )  non  existit  combi- 
natio  siglarum  IQR  nisi  intret  etiam  H  ( alius  Neapolita- 
ni)  et  W  (Oxoniensis)  et  aliae  huius  recensionis  (e  qua, 
mediante  b,  oriuntur  omnes  editiones  Tertiae  Partis  exce- 
ptis  principe  et  nostra).  Patet  ergo  clare  quod  tres  lectio- 
nes  I  in  Q  et  R  de  foris  importatae  sunt :  notator  enim  non 
potuit  eas  invenire  in  recensione  H,  nec  scriptores  Q  et  R 


XIX 


transcribere  de  exemplaribus  suis.  Notandum  ulterius  quod 
duo  spatia  in  I,  quae  in  nuUo  alio  codice  cemuntur,  per- 
fecte  quadrant  cum  indole  recensionis,  quam,  a  codice, 
vocamus  I.  Ad  huius  characterem,  centum  locis  vestiga- 
bilem,  pertinet  speciahs  cura  «  auctoritatum  »,  idest  loco- 
rum  ex  diversis  auctoribus  sacris  et  profanis  allegatorum. 
Indubium  est  recensorem  textus  I  auctoritates  in  fontibus 
tunc  communibus  revidisse.  Huic  concordat  spatiolum  di- 
midiae  Hneae  post  verba  «  ut  dicit  canon  ».  Tota  traditio 
citationem  loci  luris  Canonici  omittit:  res  nullius  momenti 
est,  quia  S.  Thomas  saepius  allegat  «  canonem  »  sine  loci 
indicatione.  Sed  recensori  citatio  visa  est  deiicere;  ideo 
ille,  non  S.  Thomas,  «  dimisit  spatium  ubi  scribi  posset  ». 
Supposita  pecuhari  solhcitudine  recensoris  circa  auctoritates, 
ratio  alterius  spatii  est  quod  S.  Thomas  in  eodem  articulo 
bis  allegat  eandem  auctoritatem ;  in  argumento  Sed  Contra: 
«  Augustinus  dicit  IV  Confessionum  de  amico  suo  qui  cum 
desperaretur  baptizatus  est  »;  ad  3.  vero:  «  sicut  Augu- 
stinus  narrat  in  IV.  hbro  Confessionum  de  amico  suo , 
qui  baptizatus  est  nesciens  propter  periculum  mortis  ». 
Systemati  ergo  recensoris  certe  congruit,  ut  auctoritati  diifi- 
dens  spatium  vacuum  reliquerit,  donec  aham  nancisceretur. 
Sic  ipse  character  recensionis  I  spatia  exphcat,  et  sic  etiam 
adhuc  clarius  elucet,  tres  ]ectiones  I  in  Q  et  R  res  extra- 
neas  esse.  Nisi  in  eorum  textum  dehberato  consiho  inter- 
polatae  fuissent,  respectus  QR  ad  I  his  locis  idem  esset  ac 
quem  habent  in  reliquo  textu :  contradixissent  lectionibus 
recensoris  I,  quae  plurimae  sunt. 

55.  -  A  nota  nunc  redeundum  nobis  est  ad  textum. 
Quod  scriptor  Q  petiarum  fines  notat,  non  solum  in  Sup- 
plemento  sed  etiam  in  Tertia  Parte,  signum  est  eum  Ter- 
tiam  etiam  Partem  ex  petiis  transcripsisse.  Si  enim  ipse  pri- 
mus  petias,  per  signa  marginaha,  creasset,  nulla  causa  est 
quare  illam  mensuram  linearum,  quae  ad  rationem  petiae 
pertinet,  petiis  a  se  determinatis  negavisset.  Non  liber  erat 
ad  mutandum  numerum,  quem  semel  constituisset :  secus 
petia  iam  non  est  mensura.  Ideo,  quamvis  hic  nobis  deest 
momentosa  indicatio  qualis  est  istud  «  et  est  de  sex  cartis  » 
in  L,  et  si  ad  fortuita  et  inscibiha  deputemus  illud  «  •f-  » 
quod  supra  marginem  petiae  xi.  scribitur  ubi  petia  ordi- 
naria  terminasset  (cf.  n.  27.),  tamen  omnino  probabile 
est  Tertiam  Partem  in  Q  transcriptam  fuisse  de  exemplari 
per  petias-fasciculos  diviso.  Ex  Chartulario  Univer«itatis 
Parisiensis  docemur  Tertiam  Partem  anno  1 304  per  petia- 
rios  taxatam  esse:  II.  n°  642.  «  Item  in  ultima  parte  fra- 
tris  Thome  Iv.  pecias.  xhiu  den.  ».  (Ibi  I.  n°  53o.  in  taxatione 
operum  S.  Thomae  Tertia  Pars  tacetur ;  Chartularii  com- 
pilatores  notant,  opus  ideo  taceri  quia  tunc  forte  non  mul- 
tum  divulgatum  esset.  Cum  taxatio  acciderit  inter  annum 
transitus  auctoris  1274.  et  annum  1286,  fieri  potuit  ut  au- 
tographum  tunc  temporis  in  ahqua  statione  hbraria  vel  in 
aliquo  conventu  supra  petias  statutas  rescriberetur.  In  hac 
prima  descriptione  petiarius  iha  duo  spatia  vacua  rehquerit, 
post  «  Sed  contra  est  quod  dicit  Augustinus  »,  et  post 
«  Unde  Leo  papa  dicit  »,  quia,  quo  casu  nescio,  in  auto- 
grapho  auctoritates  Patrum  citatorum  deerant.  Tertium  spa- 
tiolum,  duarum  litterarum,  qu.  lxxvi.  art.  2.  ad  2.  post 
Exodi  occurrit  in  codicibus  antiqui  textus,  quod  nempe 
citationem  capituli  reciperet;  cf.  etiam  Praef.  cit.  n°  21.) 

Porro,  in  textu  Tertiae  Partis  codicis  Q  invenimus  le- 
ctiones  singulares,  sive  quae  in  nuho  alio  codice  obtinent. 
Singulares  istae  codicis  lectiones  crisin  sive  emendandi 
propositum  prae  se  ferunt.    Citamus  ex  sola  Qu.  i: 

in  analysi :  «  Tertio  utrum  si  non  fuisset  peccatum 
Deus  incarnatus  fuisset  »  ;  ita  omnes  praeter  Q,  qui  post 
peccatum  habet  seu  homo  peccator. 

art.  5.  arg.  2.  «  in  suo  peccato  perierunt  in  diversis  sae- 
culis  » ;  Q  mavult  sceleribus. 

ibid.  S.  C.  «  Fihum  suum  factum  ex  muhere  »  ;  factum 
sub  lege  addit  Q. 

lam  duo  data  tenemus :  petias  et  lectiones  criticas ;  inde 
tuto  ad  tertium  procedi  posse  videtur,  nempe  ad  petiarium- 
correctorem.  Si  supponimus  aliquem  hominem,  modis  et 
viis  petiariorum  assuetum,  aliquod  exemplar-petias  plures 
codices  conferendo  examinasse,  interdum  propriis  viribus 


fisum  correxisse,  deinde  experientias  coUationis  in  fine  tex- 
tus  quasi  in  defensionem  operis  sui  consignasse,  satis  ex- 
phcata  nobis  videntur  phaenomena  primae  dimidiae  codi- 
cis  Q:    nova    recensio,  signa    marginalia,  et  nota  critica. 

Cum  vero  complexio  horum  phaenomenorum  occurrat 
in  Q  solo  (nam  R  non  habet  nisi  notam  et  lectiones  ei 
respondentes),  causam  petiarii  et  recensionem  Q  ab  I  et  R 
et  cetera  Tertiae  Partis  traditione  prorsus  separatas  esse 
patet. 

56.  -  Videamus  nunc  de  duobus  locis  in  nota  considera- 
tis,  et  primo  lectionem  spuriam,  pro  qua  ihe  invenit  lectio- 
nem  «  fratris  thome  »  ,  quamvis  nullibi  existit  nisi  apud 
petiarium  criticum  sive  apud  notae  auctorem. 

Qu.  Lxn.  art.  6.  ad  3 :  «  Et  ideo  melius  dicendum  vide- 
tur  quod  circumcisio  erat  signum  fidei  iustificantis.  Unde 
Apostolus  dicit  Rom.  4.  quod  Abraham  accepit  signum 
circumcisionis  signaculum  iustitiae  fidei.  Et  ideo  in  cir- 
cumcisione  conferebatur  gratia  inquantum  erat  signum 
passionis  Christi  futurae,  ut  infra  patebit  ».  Haec  lectio 
est  antiquissima  et  universalissima  et  prorsus  thomistica, 
sed    «  non  est  fratris  thome  »,  secundum  crisin  notatoris. 

«  Et  ideo  mehus  dicendum  videtur  quod  circumcisio , 
sicut  et  alia  sacramenta  veteris  legis,  erat  solum  signum 
fidei  iustificantis.  (Hucusque  lectio  est  recensionis  I,  quam 
petiarius  adoptavit.)  Unde  Apostolus  dicit  Rom.  4.  quod 
Abraham  accepit  signum  circumcisionis  signaculum  iustitiae 
fidei.  Et  ideo  non  habet  in  se  virtutem  nec  conferendi 
gratiam  nec  auferendi  peccatum,  sed  hoc  fiebat  per  virtu- 
tem  passionis  Christi  quam  circumcisio  designabat  ^.  Haec 
lectio  «  est  fratris  thome  que  deleta  fuit  de  originah  ». 
Verba  pauca  sunt,  sed  pro  nostra  thesi  non  pauca  docent. 
S.  Thomas  non  solet  tali  stylo  uti:  non  omisisset  verbum 
circumcisio  ante  non  habet ,  et  quid  determinatius  quam 
hoc  fiebat  dvsd&seX.,  nec  scio  an  designabat  scripsisset;  citatio 
ut  infra  patebit  in  lectione  spuria  morem  S.  Thomae  ex- 
primit.  Insuper  si  lectio  «  fratris  thome  »  lectionis  vulgaris 
amphficatio  esse  intenderetur,  tahs  esset  quahs  revera  est. 
Ex  his  tuto  concluditur,  quod  incisum  Et  ideo  non  habet  etc. 
auctorem  notae  patrem  habeat. 

Sequentis  loci  paternitatem  notator  sibi  ipse  vindicat : 
«  Item  qu.  Ixviii.  art.  iiii.  frater  thomas  ...  dimittit  spacium... 
sed  hic  est  apposita  iUa  vel  alia  (auctoritas)  eiusdem  au- 
gustini  sufficiens  ad  arguendum  propositum  ut  in  suo  loco 
patet  ».  Lectio  notatoris  et  valebit  ad  manifestationem  me- 
diocris  ingenii  eius  et  praeterea  demonstrat  ahquam  fami- 
liarem  Commentarii  cognitionem.  Qua  re  quam  probabi- 
lior  nostra  thesis  fiat  non  opus  est  dicere. 

Qu.  LxvHL  art.  4.  argumentum  Sed  Contra,  truncum  in  I 
et  antiquis  codicibus,  GHfc  suppleverunt  ex  Commentario 
dist.  rv,  qu.  ra,  art.  2,  qu*  1 ;  S.  Thomas  utroque  loco  agit 
de  baptismo  peccatoris  impoenitentis. 

Commentarius  :  «  Praeterea ,  secundum  Augustinum, 
qui  creavit  te  sine  te,  non  iustificabit  te  sine  te.  Sed  ille 
qui  habet  indispositam  voluntatem  non  cooperatur  Deo, 
immo  magis  in  contrarium  operatur.  Ergo  in  baptismo 
non  iustificatur  ».  GHb:  «  Sed  contra  est  quod  dicit  Augu- 
stinus:  qui...  sine  te.  Sed  peccator,  cum  habeat  volunta- 
tem  non  dispositam ,  non  cooperatur  Deo.  Ergo  frustra 
adhibetur  sibi  baptismus  ad  iustificationem  ». 

Hanc  argumenti  versionem  ostendissent  etiam  QR,  sed 
petiarius  interlocutus  recitat  aliud  argumentum,  sumptum 
ex  dist.  eadem,  qu.  n,  art.  2,  qu*  5  ;  ibi  S.  Thomas  quae- 
rit,  utrum  incorporari  Christo  sit  effectus  baptismi. 

Commentarius  :  «  Sed  contra  est  quod  Augustinus  di- 
cit  ad  Bonifacium  quod  in  baptismo  aliquis  memhrum 
Christi  efficitur.  Sed  hoc  est  Christo  incorporari.  Ergo 
incorporatio  est  effectus  baptismi  ».  QR  sive  auctor  no- 
tae :  «  Sed  contra  est ...  efficitur.  Sed  nullus  peccator  per- 
sistens  in  voluntate  peccandi  potest  fieri  membrum  Chri- 
sti,  quod  est  incorporari  Christo.  Ergo  huiusmodi  peccator 
non  est  baptizandus,  quia  frustra  baptizaretur  ». 

Plura  hic  observanda  sunt :  Primo,  argumentum  petiarii 
evidenter  assumptum  est  ex  Commentario.  Secundo,  iste 
non  intellexit,  verba  quod  est  incorporari  Christo,  sive 
mediam  propositionem  syllogismi  S.  Thomae,  in  sua  ver- 


XX 

sione  prorsus  otiosa  esse.  Tertio,  cognovit  lectionem  GHb, 
nam  sublata  inani  amplificatione  huiusmodi  peccator  non 
est  bapti^andus,  verbatim  reproducit  substantiam  conclu- 
sionis:  *  frustra  baptizaretur  ».  Quarto,  mirum  est  petia- 
rium  non  fateri  unde  hauserit  novum  argumentum.  Nescio 
an  sincero  et  simplici  animo  taceat ;  sed  nostra  nunc  non 
interest,  Non  dubito  quin  cognoverit  quo  loco  Commenta- 
rii  desumptum  sit  argumentum  GUb ;  nam  locus  ille  quem 
exscribit  quin  citet,  et  locus  argumenti  GH*  quod  imitatus 
est,  in  codice  Commentarii  per  duas  scripturae  columnas 
distant  invicem.  Eodem  spatio  distat  locus  Commentarii 
quem  nota  explicite  allegat,  quasi  in  defensionem  spatii 
albi  in  I:  «  hic  (qu.  lxvhi,  art.  12)  ...  apposita  est  (auctori- 
tas  S.  Augustini)...  assumpta  ex  iiii°.  eius  dist.  iiii,  qu.  viii, 
art.  iii.  »,  tacendo  argumentum  Sed  Contra  obtinere  in 
tota  traditione. 

Si  his  addimus  petiarium  Italum  fuisse  (quia  in  nota 
ag'  scribit  pro  augustini)  et  corrupte  transcribere  («  extra 
caelum  non  est  vacuum  quia  non  est  ibi  locus  »  recen- 
sor  I,  in  loco  QR;  cf.  Praef.  cit.  n°  26),  omnia  data  co- 
dicis  Q  circa  personam  recensoris  eius  exhausimus. 

57.  -  Habemus  ergo  novam  recensionem  Tertiae  Partis, 
scriptam  supra  petias.  Eam  tanti  fecit  petiarius  ut,  rarissimo 
exemplo  in  illa  aetate,  quae  conferendo  observaverat,  per 
annotationem  in  fine  textus  publici  iuris  fecerit.  Quali  crisi 
fuerit,  ostendunt  interpolationes  languidae,  correctiones 
insipidae,  nec  rite  perpensae  nec  dictione  thomisticae. 
Quod  in  «  originaU  fratris  thome  »  quatuor  spatia  alba 
relicta  esse  fidenter  asserit ;  quod  tribus  locis  lectiones  pri- 
maevae  traditionis  ex  deliberata  autographi  corruptione 
natas  esse  credidit ;  quod  impossibilem  solutionem  illam 
recensionis  I  ipsi  Thomae  adscribit ;  quod  lectionem  a  se 
fabricatam ,  quae  interpolationem  sentit  a  longinquo ,  in 
autographo  fuisse,  non  dico  mendaciter,  sed  saltem  con- 
iectura  audaciori  et  nihil  haesitans  affirmat ;  haec  deno- 
tant  animum  non  gravem  et  ingenium  mediocre.  Petiarius 
cito  credit  proprio  iudicio,  facile  sibi  esse  putat  officium 
correctoris,  virium  suarum  conscius  onus  novae  recensio- 
nis  Tertiae  et  incompletae  Partis  Summae  alacriter  su- 
scipit.  Tali  homini  accidere  potuit,  ut  operis  imperfecti 
novas  petias  auctas  vellet  Additionibus  ex  sibi  noto  Com- 
mentario.  Non  video  quid  homini  levis  ingenii,  qualem 
se  in  nota  critica  et  in  textu  monstravit,  obstaret  ne  crede- 
ret  facile  esse  Summam  ex  materia  praeiacente  complere, 
et  methodum  Summae  imitari,  remque  brevissimo  tempore 
fieri  posse.  A  tali  viro  expectari  possunt  analyses  fatuae, 
quia  vix  sciebat  analyzare  aliud  esse  quam  materias  dispu- 
tandas  praenotare.  Inde  quod  circa  citationes  litterae  Magi- 
stri  nullo  consiHo  agit.  Inde  est  quod  prae  festinatione 
scripturam  codicis  Commentarii  veloci  oculo  partim  legens 
partim  coniecturans ,  calamo  continue  in  peius  ruente , 
omnium  scriptorum  pessimum  se  ostendit. 

58.  -  Restat  ut  argumentationis  ordine  inverso  de  petia- 
rio  auctore  Supplementi  arguamus  ad  petiarium  recenso- 
rem  Tertiae  Partis.  In  hunc  finem  unum  locum  describe- 
mus,  in  ipso  Suppleraento  peculiarem  vel  verius  unicum. 
Compilator  scilicet  illo  loco  contra  morem  suum  Com- 
mentarii  redactionem  data  opera  totaliter  mutavit.  Locus 
ergo  egregie  servit  ad  iudicandum  an  auctor  Supplementi 
a  recensore  Tertiae  Partis  ingenio  et  stylo  differat. 

Qu.  Lxxiv  (De  Igne  ultimae  conflagrationis  mundi)  art.  2 
(Utrum  mundi  purgatio  sit  futura  per  ignem)  arg.  1  :  «  Vi- 
detur  quod  haec  purgatio  non  sit  futura  per  ignem.  Ignis 
enim,  cum  sit  pars  mundi,  purgatione  indiget,  sicut  et  aliae 
partes.  Sed  non  debet  esse  idem  purgans  et  purgatum. 
Ergo  videtur  quod  ignis  non  purgabit  ». 

Commentarius  solvit  obiectionem  sic:  «  Ad  primum 
ergo  dicendum  quod  ignis  non  venit  in  usum  nostrum  pro- 
ut  est  in  materia  propria;  sic  enim  remotum  est  a  nobis: 
sed  solum  prout  est  in  materia  aliena.  Et  quoad  hoc 
poterit  per  ignem  in  sua  puritate  exsistentem  purgari  ipse 
tnundus  (lege  iste  ignis)  quantum  ad  hoc  quod  habet  de 
extraneo  admixtum  ». 


Compilator  corrigens  :  «  Ad  primum  ...  aliena.  Et  ideo 
quantum  ad  hoc  poterit  purgare  mundum  per  ignem  in 
sua  puritate  existentem ;  quantum  vero  ad  hoc  quod 
habet  de  extraneo  adiunctum  poterit  purgari.  Et  sic  di- 
verso  respectu  idem  erit  purgans  et  purgatum,  quod  non 
est  inconveniens  ». 

In  redactione  Compilatoris  verba  per  ignem  in  sua  pu- 
ritate  existentem  proprium  locum  haberent  post  verbum 
purgari,  quod  per  se  patet.  Hoc  erratum  iudicium  consonat 
illi  non  minus  errato,  quo  supra  verba  quod  est  incorpo- 
rari  Christo  quamvis  prorsus  inutilia  conservavit.  Lectio 
vero  Compilatoris :  «  Et  sic  diverso  respectu  idem  erit 
purgans  et  purgatum,  quod  non  est  inconveniens  »,  et  illa 
alia  notatoris :  «  Ergo  huiusmodi  peccator  non  est  bapti- 
zandus,  quia  frustra  bapti^aretur  »,  illa  etiam  singularis  Q: 
«  Utrum,  si  non  fuisset  peccatum  seu  homo  peccator,  Deus 
incarnatus  fuisset »,  eundem  amplificandi  modum,  eandem 
inanem  verbositatem  prae  se  ferunt.  Nescio  quid  obstaret 
ut  ab  inventore  huius  correctionis  omnes  ineptas  correctio- 
nes  Tertiae  Partis  excogitatas  esse  putemus. 

Qualis  autem  scientiae  esset  ille  homo,  patefaciunt  se- 
quentia  specimina,  quae  pro  coronide  hoc  ultimo  loco 
subiicimus.  Res  pertinent  partim  ad  usum  quotidianum , 
partim  ad  scientiam  naturalem ;  aliquod  specimen  iam  no- 
bis  dedit :  1 90  b  1 2  vulneres  legerat  pro  vukwres  ;  vidimus 
n.  42.  quomodo  se  extricet. 

171  a  7  arbustris  QLc;  178  b  71  falliculis  QpLc  pro  fol- 
liculis;  igoa2  finsXi  evaporatione  QLMc  pro  fumali; 
200  a  7  /apidis  QMpL  pro  jaspidis;  202  a  2  salamandrfa 
QL  (b  14  Q) ;  ibi  b  14  ebano  QLMc  pro  ebeno  et  164  b  73 
tempesta  QLc  pro  tempesta^ ,  itacismis  illicitis ;  2 1  o  b  6 
vJdentibus  QMpLc  pro  rwdentibus;  229^4  in  ovilibus 
QMpL  pro  monilibus. 

117  b  i3  «  scit  sibi  non  solvendum  »  QMc  pro  «  non 
sit  solvendo  »  ;  210  b  66  invincipabilis  QL;  227  a  17  con- 
iunctahile  QpL  pro  commendahile. 

i52bl2  loannem  et  Damascenum  QL;  i^^bg  Cas- 
siodorensis  QLc  pro  Altissiodorensis ;  i55  b  12  inimicis 
QLMNc  pro  Ninivitis. 

Si  lapsus  calami  est  2 1 4  a  1 2  «  in  oriente  et  accidente  » 
QLc,  non  ita  199^63  «  qui  dicit  carnem  esse  in  caelo 
nihil  notificat  ei  qui  non  novit  nisi  carnem  qui  est  ani- 
mal  »  QMpLc  pro  canem,  et  242  a  28  «  opes  stellas  »  QMpL 
pro  compares ;  2 1 6  b  3  per  vie  etatem  QpLc  pro  pervieta- 
tem;  216^70  capacitatem  QpL  pro  opacitatem;  243^8 
op{er)a\.a  QpL  pro  opaca.  Excusabile  sit  233  b  57  «  super- 
abundantia  »  QLMc  pro  «  superbitertia  »,  non  veniale  est 
ibidera  lin.  68  ablato  QpLc  pro  abaco. 

Quod  testibus  QpL  scribat  1 74  a  3o  Empedeocles,  206  a  7 1 
«  in  libro  Hieronymi  de  yiribus  Illustribus  »  et  2 1 7  a  69 
«  olera  vio/entia  »  pro  virentia ;  item  214^32  ta//a  pro 
tM*a,  et  216  a  17  /wgenda  pro  awgenda,  reducendum  vide- 
tur  ad  illud  curiosum  phaenomenon  attractionis  modo 
soni  modo  contextus  vicini,  in  quo  non  possumus  quin 
significantissimum  indicium  videamus  scriptoris  distracti 
et  male  velocis. 

Quo  longius  phaenomenis  insolitis  vel  potius  prorsus 
singularibus  codicis  Brixiensis  incumbebamus ,  eo  clarius 
recensor  Tertiae  Partis  se  nobis  continuatorem  operis  im- 
perfecti  manifestabat.  Si  utrobique  elementa  a  S.  Thoraa 
certe  aliena  seponas  et  per  se  consideres,  idem  eorum  ap- 
paret  stylus,  eadem  praepostera  iudicandi  promptitudo,  ea- 
dem  criseos  insufficientia ;  accedunt  eadem  petiarum  me- 
thodus,  a  quibus  corrector  utique  non  a  longe  indicatur, 
et  experientia  Commentarii  quam  prodit  recensor  Tertiae 
Partis.  Haec  omnia  licet  diversissima  sint,  conspirant  tamen 
ut  credamus  petias  Tertiae  Partis  et  Supplementi  ab  uno 
eodemque  petiario-correctore  profectas  esse. 

Absoluta  Summa  Theologica,  ad  studium  Summae  Con- 
tra  Gentiles  Deo  favente  progredimur.  In  quo  rursus  oc- 
casio  praebetur  examinandi  an  eius  operis  traditio  etiam 
unius  tramite  transcriptionis  divulgatum  sit.  Sed  ordine 
inverso  de  autographo  ad  traditionem  arguere  licebit. 


DE    CITATIONIBUS 


Non  semel  diximus,  S.  Thomam  glossas  Petri  Lom- 
bardi  in  Psalmos  et  in  S.  Pauli  Epistolas  constanter  adhi- 
buisse  in  Summa  Theologica ;  hoc  idem  nunc  af&rmamus 
de  citatis  a  S.  Doctore  glossis  in  Supplemento,  seu  in  illa 
parte  Commentariorum  in  IV  Sententiarum  ex  qua  com- 
pilatum  est  Supplementum  Tertiae  Partis.  De  quo  si  quis 
dubitet,  consulat  qu.  iv,  art.  i,  arg.  4;  qu.  v,  art.  1,  arg. 
Sed  cont.;  qu.  xxv,  art.  1,  argg.  1  et  Sed  cont.;  qu.  lix, 
art.  2,  arg.  5 ;  qu.  lxix,  art.  2,  argg.  1  et  3 ;  qu.  lxxi,  art.  g, 
ad  4 ;  qu.  Lxxrv,  art.  4,  argg.  3  et  Sed  cont.  2 ;  qu.  lxxxvi, 
art.  1,  arg.  Sed  cont. ;  qu.  lxxxvii,  art.  1,  arg.  2,  et  art.  2,  arg. 
Sed  cont.  1  ;  qu.  lxxxix,  art.  4,  arg.  1 ;  qu.  xci,  art.  2,  ad  6 ; 
qu.  xcix,  art.  5,  arg.  4. 

Opiniones  et  dicta  B.  Alberti  Magni  pluries  in  medium 
afferuntur  in  Supplemento ;  mori  tamen  tunc  temporis  re- 
cepto  parens  D.  Thomas  nomen  eius  tacet.  Exempla  ha- 
bes,  qu.  vii,  art.  1 ,  arg.  4 ;  qu.  xxxiv,  art.  2 ;  qu.  xxxvii, 
art.  4,  ad  g ;  qu.  xliii,  art.  2,  ad  2 ;  qu.  xlvii,  art.  i ,  ad  4 ; 
qu.  Lxxi,  art.  5 ;  qu.  lxxvi,  art.  2 ;  qu.  lxxviii,  art.  2,  arg. 
Sed  cont. ;  qu.  lxxxii  ,  art.  2,  arg.  i  ;  qu.  lxxxiv,  art.  3 ; 
qu.  Lxxxvi,  art.  1  ;  qu.  lxxxvii,  art.  3 ;  qu.  lxxxviii,  art.  4, 
ad  3;  qu.  xcvin,  art.  2,  ad   1. 

Cum  Alexander  Halensis  ultra  tractatum  de  Poenitentia 
Summam  suam  non  perduxerit ,  nonnisi  pauca  eaque  ex 
antecedentibus  locis  illius  operis  desumpta,  in  Supplemento 
post  dictum  tractatum  invenies. 

Quae  citationibus  nostris  desunt,  notis  infrapositis  sup- 
plere  pro  viribus  nisi  sumus. 

Qu.  I,  art.  1 ,  in  corp. :   «  AHa  (definitio)  sumitur  ex  ver- 

bis  Augustini quae  est:   Contritio  est  dolor  remittens 

peccatum  ».  In  libro  de  Vera  et  falsa  Poenit.  (inter  Opp. 
Aug.),  cap.  XIV,  n.  2g,  habetur:  Dolendum  est  et  dolore 
purgandum.  Gratianus  etiam,  Append.  ad  can.  Si  cui,  dist. 
1  de  Poenit.,  post  quaedam  ex  Augustino  excerpta  dicit : 
Luce  clarius  constat,  cordis  contritione,  non  oris  confes- 
sione  peccata  dimitti. 

Qu.  II,  art.  4,  arg.  2 :  «  Unde  Hieronymus  dicit,  quod 
poena  Arii  nondum  est  determinata,  quia  adhuc  est  pos- 
sibile  ahquos  per  eius  haeresim  corruere  ».  Hoc  Augustini 
esse  dicit  Autissiodorensis,  Summae  Hb.  II,  tract.  xxix,  cap.  6, 
part.  2,  et  Ub.  IV,  qu.  de  Damnatione  reproborum,  cap.  11; 
item,  Halensis,  Summae  lib.  IV,  qu.  xvii,  m.  3,  art.  g ;  S.  Bo- 
naventura,  IV  Sent.,  dist.  xlvi,  art.  1 ,  qu.  i ;  et  B.  Petrus 
Tarant.  ibid.,  qu.  iv,  art.  2.  Tamen  non  invenimus  in  Hie- 
ronymo,  nec  in  Augustino.  S.  Basilius,  hb.  de  Vera  virgini- 
tatis  integritate,  n.  33  (Migne  Patr.  Gr.  XXX,  738),  de  hae- 
reticis  scribens  dicit:  Sic  Marcion  et  alii  qui  haeretica  do- 
gmata  in  hac  vita  seminavere,  damnum  inferunt,  ac  omnes 
qui  ab  eis  hic  laeduntur,  gravioribus  mali  auctores  suppli- 
ciis,  etsi  iam  olim  mortuos,  illic  (sc.  in  inferno)  tradunt. 

Qu.  IV,  art.  1 ,  in  corp. :  «  Dicit  Hugo  de  S.  Victore , 
quod  Deus  absolvens  hominem  a  culpa  et  poena  aeterna, 
hgat  eum  vinculo  perpetuae  detestationis  peccati  ».  Hu- 
goni  de  S.  Victore  hoc  attribuunt  Halensis,  Summae  p.  IV, 
qu.  XVII,  m.  2,  art.  2,  §  2,  et  S.  Bonaventura,  IV  Sent., 
dist.  XVI,  p.  I,  art.  3,  qu.  2,  necnon  dist.  xviii,  p.  i,  art.  2, 
qu.  2,  qui  in  posteriore  hoc  loco  citat  Hugonem  in  libro 
de  Potestate  ligandi.  Iste  vero  liber,  etsi  antiquitus  Hugoni 
adscriptus ,  nunc  a  Richardo  de  S.  Victore  scriptum  esse 
constat.  Quod  a  D.  Thoma  citatur,  erui  potest  ex  capp.  iii,  v, 
et  XIII  eiusdem. 

Qu.  vn,  art.  1 ,  arg.  1  :  «  Videtur  quod  Augustinus  incon- 
venienter  confessionem  definiat,  dicens:  Confessio  est  per 
quem  morbus  latens  spe  veniae  aperitur  ».  Ita  Augustinum 
definisse  testantur  B.  Albertus,  IV  Sent.,  dist.  xvi,  art.  16, 
Halensis,  Summae  p.  IV,  qu.  xviii,  m.  4,  art.  2,  §  2,  S.  Bo- 
naventura,  IV  Sent.,  dist.  xvii,  p.  iii,  art.  2,  qu.  2,  et  B.  Pe- 
trus  Tarant.  ibid.,  qu.  n,  art.  1.  Non  invenitur  taHs  defi- 
nitio  in  Augustini  operibus,  sive  genuinis  sive  supposititiis, 
etsi  quoad  sententiam  pluries  apud  ipsum  habeatur.  Quae 
textui  citato  magis  conveniunt  loca,  in  margine  posuimus. 

Ibid.,  arg.  4:    «  Quidam   autem   dicunt  sic :    Confessio 


est  sacramentalis  delinquentis  accusatio ,  ex  erubescentia 
et  per  claves  Ecclesiae  satisfactoria,  obligans  ad  peragen- 
dam  poenitentiam  iniunctam  ».  B.  Albertus,  IV  Sent., 
dist.  XVI,  art.  16,  dicit:  Definitur  autem  (confessio)  a  ma- 
gistris  qui  praecesserunt  nos  sic :  Confessio  est  peccato- 
rum  sacramentalis  etc,  ut  supra,  omisso  Ecclesiae. 

Qu.  VIII,  art.  4,  arg.  1  :  «  Gregorius  enim  dicit:  Aposto- 
lico  moderamine  et  pietatis  officio  a  nobis  constitutum 
est  »  etc.  Ita  etiam  B.  Albertus,  IV  Sent.,  dist.  xvii,  art.  40. 
Etsi  in  canone  Ex  auctoritate  (24),  Caus.  XVI,  qu.  i,  Gre- 
gorio  inscribatur,  sumitur  ex  can.  3  Concilii  Nemausensis, 
an.  iog6.  Vide  Mansi,  XX,  g34. 

Qu.  X,  art.  2,  arg.  2 :  «  Voluntas  pro  facto  reputatur,  ut 
in  littera  dicitur  ».  In  littera,  IV  Sent.,  dist.  xvii,  cap.  i, 
Cassiodoro  adscribitur,  et  sic  ponitur:  Votum  enim  pro 
operatione  iudicatur.  Cassiodorus ,  Exposit.  in  Psalter. , 
Ps.  XXXI,  vers.  7:  Sic  iudicat  (Divinitas)  pium  votum, 
quemadmodum  operationis  effectum.  Can.  Magna  pietas 
(5),  de  Poenit.,  dist.  i:  Votum  enim  pro  opere  reputatur; 
et  Augustino  attribuitur  ibid.  Ipse  Enarr.  II  in  Ps.  xxxi, 
vers.  7,  dicit:  Quidquid  vis ,  et  non  potes,  factum  Deus 
computat. 

Qu.  XI,  art.  1,  ad  1  :  «  Quidam  dicunt  quod  sacerdos 
non  tenetur  servare  sub  sigillo  confessionis  nisi  peccata 
de  quibus  poenitens  emendationem  promittit :  aliter  potest 
ea  dicere  ei  qui  potest  prodesse  et  non  obesse  ».  Halensis, 
Summae  p.  IV,  qu.  xix,  m.  2,  art.  1,  in  casu  quo  quis  con- 
fitetur  peccatum  ut  est  in  proposito  de  futuro,  determinat 
hoc  modo :  Dico  ergo  quod  non  tenetur  (sacerdos)  ce- 
lare  simpliciter :  nec  si  sacerdos  talem  confessionem  reve- 
laret,  posset  condemnari  tanquam  violator  sigilli  confes- 
sionis :  tamen  quia  hoc  quaedam  species  esset  mala,  et  in- 
famia  sequeretur ,  propter  hoc  credo  quod  si  non  tenetur 
de  iure  talem  confessionem  occultare,  debet  tamen  celare 
ratione  publicae  honestatis,  nisi  inconveniens  aliquod  grave 
sequeretur ;  tunc  enim  credo  quod  non  esset  talis  confessio 
penitus  tacenda :  nec  tamen  publice  revelanda  propter  pe- 
riculum  infamiae;  sed  caute  et  secreto  alicui  qui  posset 
et  vellet  prodesse  innotescendo. 

Ibid.,  art.  5,  in  corp.  Opiniones  hic  a  D.  Thoma  allatas, 
invenies  etiam  in  Halensi,  Summae  p.  IV,  qu.  xix,  m.  2, 
art.  2,  §  2,  quarum  primam  et  secundum  tam  ipse  quam 
S.  Thomas  reiicit,  tertiam  vero  uterque  amplectitur. 

Qu.  xrv,  art.  3  :  «  Quidam  dixerunt  quod  per  caritatem 
sequentem  opera  extra  caritatem  facta  vivificantur  quantum 
ad  hoc  quod  sunt  satisfactoria,  sed  non  quantum  ad  hoc 
quod  sunt  meritoria  vitae  aeternae  ».  Hanc  sententiam 
Magistri,  IV  Sent.,  dist.  xv,  cap.  Quibusdam,  versus  medium, 
et  cap.  Ex  his  ostenditur,  S.  Bonaventura,  IV  Sent.,  dist.  xv, 
p.  I,  art.  unic,  qu.  4,  multum  probabilem  esse  dicit,  quam- 
vis  aheram,  sc  quod  nuUo  modo  vivificantur,  securiorem 
esse  affirmet. 

Ibid.,  art.  4,  Sed  contra :  «  Augustinus  dicit,  quod  pec- 
cator  non  est  dignus  pane  quo  vescitur  ».  Quod  dictum 
Gulielmus  Parisiens. ,  lib.  de  Meritis,  cap.  unic,  et  Halen- 
sis,  Summae  p.  IV,  qu.  xxiv,  m.  4,  art.  2,  §  3,  et  art.  3,  §  1, 
secundum  Augustinum  esse  dicunt.  Item  Hal.,  Summae  p.  I, 
qu.  xxxix,  m.  3,  art.  3 :  dicit  Augustinus  quod  peccator  etc. 
Autissiod.  quoque,  Summae  Aur.  lib.  III,  qu.  Utrum  bona 
opera  facta  extra  carit.  sint  meritor. ,  S.  Bonaventura, 
IV  Sent.,  dist.  xv,  p.  i,  art.  unic,  qu.  5,  et  B.  Petrus  Tarant. 
ibid.,  qu.  ni,  art.  1,  Augustino  adscribunt.  In  quo  tamen 
non  occurrit. 

Qu.  xiv,  art.  5,  in  corp.:  «  Quidam  autem  dicunt  quod 
(opera  bona  extra  caritatem  facta)  diminuunt  poenam  in- 
ferni,  non  subtrahendo  aHquid  de  ipsa  quantum  ad  sub- 
stantiam,  sed  fortificando  subiectum  ut  melius  sustinere 
possit  ».  Hanc  opinionem  refutant  Halensis,  Summaep.  IV, 
qu.  xxiv,  m.  4,  art.  3,  §  ult.,  et  S.  Bonaventura,  IV  Sent. , 
dist.  XV,  p.  i,  art.  unic,  qu.  6. 

Ibid. :  «  Quidam  etiam  dicunt  quod  diminuitur  poena 
quantum  ad  vermem  conscientiae,  licet  non  quantum  ad 


XXII 

ignem  ».  Halensis,  loco  citato  in  nota  praecedenti,  dicit, 
quod  (opera  bona  facta  extra  caritatem)  valent  ad  tolera- 
biliorem  damnationem  quantum  ad  vermem;  quia  minus 
cruciabitur  (peccator),  et  minorem  habebit  remorsum  quam 
si  opera  huiusmodi  omnino  neglexisset.  Idem  tenet  S.  Bo- 
naventura,  loco  proxime  citato. 

Qu.  XV,  art.  2,  ad  2 :  «  Sicut  ex  eodem  igne,  ut  Grego- 
rius  dicit,  aurum  rutilat  et  palea  fumat,  ita  etiam  iisdem 
flagellis  et  boni  purgantur,  et  mali  magis  infitiuntur  per 
impatientiam  ».  D.  Thomas,  \W  Sent.,  dist.  xxi,  qu.  i,  art.  1, 
qu"  2,  arg.  Sed  cont.  1 ,  citat  Gregorium.  Apud  S.  Bonavent. 
IV  Sent.,  dist.  xx,  art.  6,  legimus :  propter  illud  verbum  Gre- 
gorii,  quod  sub  eodem  igne  electus  purgatur,  et  damnatus 
crematur,  in  IV Dialogorum.  B.  Albertus,  IV  Sent.,  dist.  xx, 
art.  7 :  Dicit  Gregorius,  quod  sicut  in  fornace  sub  eodem 
igne  aurum  rutilat  et  palea  fumat;  ita  in  inferno  sub 
eodem  igne  damnatus  crematur  et  electus  purgatur. 

Gregorius,  IV  Dialog.,  cap.  xLni,  dicit  unum  ignem  in- 
ferni  diversimode  cruciare  peccatores.  Augustinus,  De  Civ. 
Dei,  lib.  I,  cap.  vin,  n.  2 :  Nam  sicut  sub  uno  igne  aurum 

rutilat,  palea  fumat ita    una    eademque  vis  irruens 

bonos  probat,  purificat,  eliquat;  malos  damnat,  vastat,  ex- 
terminat.  Augustino  igitur  adiudicandum ,  non  Grcgorio. 
Ibid.,  art.  3,  in  corp. :  «  Contra  concupiscentiam  carnis 
ordinatur  ieiunium,  contra  concupiscentiam  oculorum  or- 
dinatur  eleemosyna,  contra  superbiam  vitae  ordinatur  ora- 
tio,  ut  Augustinus  dicit,  super  Matthaeum  ». 

Halensis ,  Summae  p.  IV ,  qu.  xxv ,  m.  1  :  Quia  ergo 
tria  sunt  propter  quae  necessaria  est  satisfactio,  sc.  absti- 
nentia  ieiunii  contra  concupiscentiam  carnis,  erogatio  elee- 
mosj-nae  contra  concupiscentiam  oculorum,  humilitas  ora- 
tionis  contra  superbiam  vitae :  unde  Augustinus :  Si  vis 
orationem  tuam  volare  in  caelum ,  fac  ei  duas  alas,  sc. 
ieiunium  et  eleemosynam.  Quod  habet  Augustinus  in  fine 
Enarrat.  in  Ps.  XLII.  Item,  Serm.  LXII,  al.  XXXV,  olim 
de  Temp.  LIX  (inter  Opp.),  ubi  explicat  Matth.  vi,  5, 
dicit :  Qui  vero  vult  orationem  suam  volare  ad  Deum , 
faciat  illi  duas  alas ,  id  est ,  eleemosynam  et  ieiunium. 
Sermo  iste  intitulatur  De  verbis  Evangelii  Matthaei  v 
Ego  autem  dico  vobis,  Diligite  etc.  S.  Bonaventura,  IV  Sent., 
dist.  XV,  p.  II,  art.  1,  qu.  4,  citat  Augustinum  in  Sermone 
Domini  in  monte. 

Qu.  XVI,  art.  2,  arg.  Sed  cont.  2 :  «  In  Vitis  Patrum  le- 
gitur  a  quodam  Patre  dictum,  quod  etiam  Abraham  poe- 
nitebit  de  hoc,  quod  non  plura  bona  fecerit  ».  Invenitur 
in  Vitis  Patrum,  lib.  V,  Verba  Seniorum,  libello  septimo, 
n.  29  (Migne  Patr.  Lat.  LXXIII.  900). 

Ibid.,  art.  3,  arg.  4:  «  In  animabus  separatis  potest  esse 
poenitentia,  ut  quidam  dicunt  ».  Magister,  IV  Sent.,  dist.  xxi, 
cap.  I,  dicit  peccata  venialia  post  hanc  vitam  posse  remitti. 
Item  B.  Albertus,  IV  Sent.,  dist.  xxi,  art.  1 .  Quibus  consen- 
tit  S.  Bonav.  IV  Sent.,  dist.  xxi,  p.  i,  art.  2,  qu.  1,  etsi  Ha- 
lensis,  Summae  p.  IV,  qu.  xv,  m.  3,  art.  3,  contrarium  ut 
probabilius  teneat,  plures  antiquos  secutus. 

Qu.  xviii,  art.  4,  arg.  1  :  «  Hieronymus  enim  dicit :  Men- 
suram  temporis  in  agenda  poenitentia  non  satis  aperte 
praefigunt  canones  pro  unoquoque  crimine,  ut  de  singulis 
dicant  qualiter  unumquodque  sit  emendandum,  sed  magis 
arbitrio  sacerdotis  inteUigentis  relinquendum  statuunt  ». 
In  Hieronymo  non  invenitur,  etsi  ipsi  in  Decretalibus  et 
a  Magistro  attribuatur.  In  lib.  De  Divinis  Officiis  ( Inter 
Opp.  Alcuini),  cap.  xiii,  sic  legimus :  Mensuram  vero  tem- 
poris  in  agenda  poenitentia  idcirco  non  satis  attente  prae- 
figunt  canones  pro  unoquoque  crimine,  sed  magis  in  ar- 
bitrio  antistitis  relinquunt...  etc,  nullo  auctore  citato. 

Qu.  XXII,  art.  1 ,  in  corp. :  «  Presbyteri  parochiales  non- 
nisi  ex  commissione  eis  facta,  vel  in  certis  casibus  (pos- 
sunt  excommunicare),  sicut  in  furto  et  rapina  et  huiusmodi, 
in  quibus  est  eis  a  iure  concessum  ».  Idem  tenet  S.  Bona- 
ventura,  IV  Sent.,  dist.  xvra,  p.  11,  art.  unic,  qu.  ni.  Cf. 
Halens.,  Summae  p.  IV,  qu.  xxi,  m.  1 ,  art.  4,  §  2,  et  B.  Albert., 
IV  Sent.,  dist.  xviii,  art.  19. 

Qu.  XXV,  art.  1 ,  arg.  2 :  «  Deus  absolvendo  a  culpa  obli- 
gat  ad  poenam  temporalem,  ut  dicit  Hugo  de  S.  Victore  ». 
Etiam  B.  Albertus,  IV  Sent.,  dist.  xx,  art.  19,  id  Hugoni 


attribuit.  S.  Bonaventura,  IV  Sent.,  dist.  xvin,  p.  i,  art.  2, 
qu.  II,  ex  verbis  Hugonis  in  libro  de  Potestate  ligandi 
desumptum  dicit.  Iste  liber  est  Richardi  a  S.  Victore,  ut  su- 
pra  diximus.  Cf.  not.  ad  qu.  rv,  art.  1 .  In  locis  a  nobis  cita- 
tis  in  margine,  nonnisi  quoad  sententiam  apud  Hugonem 
et  Richardum  invenitur. 

Ibid.,  in  corp. :  «  Quidam  dicunt  quod  non  valent  (in- 
dulgentiae)  ad  absolvendum  a  reatu  poenae  quam  quis  in 
purgatorio  secundum  iudicium  Dei  meretur,  sed  valent  ad 
absolvendum  ab  obligatione  qua  sacerdos  obligavit  poeni- 
tentem  ad  poenam  aliquam,  vel  ad  quam  etiam  obligatur 
ex  Canonum  statutis  ».  Sic  videtur  sensisse  Cancellarius 
Parisiensis,  Extra,  de  Poenit.  et  Remiss.,  cap.  Quod  autem, 
teste  Postillatore  S.  Raymundi  Summae,  lib.  III,  tit.  XXXIV, 
de  Poenit.  etc,  §  5. 

Qu.  xxviii,  art.  3,  arg.  1  :  «  Voluntas  pro  facto  reputa- 
tur  ».  Cf.  not.  ad  qu.  x,  art.  2,  arg.  2. 

Qu.  xxix,  art.  7 :  «  in  omnibus  sacramentis  Novae  Legis, 
quae  efficiunt  quod  figurant  ».  Cf.  not.  ad  P.  III,  qu.  lxii, 
art.  1,  ad   1. 

Qu.  XXXI,  art.  i ,  arg.  2 :  «  De  quibusdam  Patribus  in 
Aegypto  legitur,  quod  oleum  ad  infirmos  transmittebant , 
et  sanabantur  ».  Locis  citatis  in  margine  adiungi  potest: 
Vita  S.  Pachomii  Abb.  Tabenn.  (  Vitae  Patrum ,  lib.  I ) , 
cap.  XXXVI :  item,  Vita  S.  Macarii  Aegyptii,  Palladii  Lau- 
siaca,  cap.  ix  (Append.  ad  Vitas  Patrum). 

Qu.  XXXIV ,  art.  3 ,  arg.  1 :  «  Ordo  est  pars  potestatis , 
secundum  Isidorum  ».  Lege  Priscianum.  -  B.  Albertus, 
W  Sent.,  dist.  xxxiv,  art.  3,  «  Ordo  enim,  inquit,  etiam 
secundum  Grammaticos,  reducitur  ad  potestatem,  quia  est 
pars  potestatis  ».  Non  esse  Isidori  constat:  vide  \  Etj-moL, 
cap.  IV,  num.  16,  17,  ubi  de  potestate  et  ordine  tractat. 
Priscianus  Grammaticus,  lib.  I,  cap.  de  Litteris,  habet  ut 
citatur  a  D.  Thoma  et  B.  Alberto. 

Qu.  XXXV,  art.  5,  arg.  2,  in  margine,  pro  dist.  xxix  lege 
dist.  XXIV. 

Qu.  XXXVII,  art.  2,  in  corp. :  «  Quidam  suf&cientiam  or- 
dinum  assumunt  per  quandam  adaptationem  ad  gratias 
gratis  datas,  de  quibus  habetur  I  Cor.  xii  ».  S.  Bonaven- 
tura,  IV  Sent.,  dist.  xxiv,  p.  it,  art.  2,  qu.  iv,  dicit,  modum 
hunc  accipiendi  pluralitatem  ordinum  desumi  ex  dictis 
Isidori.  Revera  iste,  VII  Etymol.,  cap.  xii,  novem  ordines 
enumerat,  inter  quos  Episcopatum  et  Psalmistatum :  atta- 
men  nec  ibi,  nec  in  II  de  Oj^ciis,  cap.  v  sqq.,  ubi  de  sin- 
gulis  tractat,  adaptationem  ad  gratias  gratis  datas  invenies. 
Ibid. :  «  Et  ideo  alii  assignant  secundum  quandam  assi- 
milationem  ad  caelestem  hierarchiam  ».  Hanc  assignatio- 
nem,  teste  S.  Bonaventura,  loc  cit.  in  nota  praecedente, 
trahunt  ex  dictis  Dionysii:  quippe  qui  novem  ordines  an- 
gelorum  esse  docet,  Cael.  Hier.,  cap.  vi  sqq. ;  ex  quo  in- 
ferunt  novem  esse  ordines  in  Ecclesia  miHtante  sicut  in 
Ecclesia  triumphante.  Autissiod.  Summae  lib.  IV,  tractando 
de  Sacramento  in  quo  confertur  gratia  prerogativa,  sc 
de  Ordine,  cap.  i,  dicit:  Aliorum  est  opinio ,  quae  nobis 
magis  placet,  quod  tot  sunt  ordines  in  Ecclesia  militanti 
quot  sunt  in  caelesti,  sc.  septem  praedicti  et  praeterea  Epi- 
scopatus  et  Archiepiscopatus  (falso  legitur:  Archidiacona- 
tus).  Tamen  nullam  adaptationem  horum  ad  ordines  cae- 
lestes  apud  ipsum  legimus. 

Ibid. :  «  Et  ideo  alii  appropriant  ordines  septem  donis, 
ut  sacerdotio  respondeat  donum  sapientiae  »  etc  Magister, 
dist.  XXIV,  cap.  i,  et  Hugo  de  S.  Vict.,  De  Sacramentis,  lib.  II, 
p.  III,  cap.  5,  septem  esse  ordines  dicunt  propter  septifor- 
mem  gratiam  S.  Spiritus :  sed  appropriationem  a  D.  Thoma 
allatam  non  tradunt.  Invenitur  apud  Hugonem  Rothoma- 
gensem,  saeculi  XII,  loco  a  nobis  in  margine  citato.  B.  Al- 
bertus ,  IV  Sent. ,  dist.  xxrv ,  art.  6 ,  refert  alium  modum 
adaptationis  ad  septem  dona,  quem  tamen  expositionem 
extortam  vocat. 

Ibid. :  «  Et  ideo  aliter  dicendum ,  quod  Ordinis  sacra- 
mentum  ad  sacramentum  Eucharistiae  ordinatur  ».  B.  Al- 
bertus,  IV  Sent.,  dist.  xxrv,  art.  5,  et  S.  Bonaventura,  ibid., 
dist.  XXIV,  p.  II,  art.  2,  qu.  iv,  distinguunt  Ordines  per  rela- 
tionem  ad  Corpus  Christi  verum  et  Corpus  Christi  my- 
sticum:  inter  se  tamen  discordant  in  modo  exponendi. 


XXIII 


Qu.  XL,  art.  6,  arg.  Sed  cont.  i . :  «  legitur  in  Concilio 
Constantinopolitano :  Veneramur  secundum  Scripturas  et 
secundum  Canonum  statuta  et  dejinitiones,  Sanctissimum 
Antiquae  Romae  Episcopum  primum  esse  et  maximutn  Epi- 
scoporum,  et  post  ipsum  Constantinopolitanum  Episcopum. 

S.  Thomas,  Opusc.  I,  Contra  Errores  Graecorum,  pri- 
mam  tantum  huius  partem  exhibet,  scilicet,  Veneramur... 
maximum  Episcoporum,  dicitque  esse  in  canone  Concilii 
expressam.  In  libro  Anonymi  Contra  Graecos,  ab  Uccellio 
edito,  Romae  1880,  parte  II,  de  Primatu  Rom.  Eccles.,  in- 
tegre  sic  datur :  Veneramur  secundum  Scripturas  et  Ca- 
nonum  dejinitiones ,  Sanctissimum  Antiquae  Romae  Epi- 
scopum,  primum  Ecclesiae,  et  maximum  omnium  Episco- 
porum;  et  post  ipsum  beatissimum  Constantinopolitanum 
Episcopum  Novae  Romae  dicimus  habere  ordinem  et  post 
Sanctissimum  Apostolicum  Thronum.  Liber  iste  a  D.Thoma, 
iubente  Urbano  IV,  examinatus  est.  Prima  haec  pars  nonnisi 
quantum  ad  sensum  habetur,  can.  xliv  inter  canones  lxxxiv 
Nicaeno-Arabicos,  quem  videre  est  apud  Mansi,  II,  ggS. 

Secunda  pars,  sc.  et  post  ipsum  Constantinopolitanum 
Episcopum,  est  ex  can.  iii  Concilii  Constantinopolitani  I. 
Vide  Mansi,  II,  SSg.  «  Constantinopolitanus  Episcopus  ha- 
beat  priores  honoris  partes  post  Romanum  Episcopum,  eo 
quod  sit  ipsa  Nova  Roma  ».  lustinianus,  Novella  CXXXI, 
cap.  II,  ita  Jicit:  Sancimus  secundum  earum  (sc.  Synodorum) 
definitiones,  Sanctissimum  Senioris  Romae  Papam  primum 
esse  omnium  sacerdotum,  beatissimum  autem  Archiepisco- 
pum  Constantinopoleos  Novae  Romae  secundum  habere 
locum  post  Sanctam  Apostolicam  Sedem  Senioris  Romae. 

Ibid.,  arg.  Sed  cont.  2 :  «  Beatus  Cyrillus  Episcopus 
Alexandrinus  dicit :  Ut  membra  maneamus  in  capite  nostro 
Apostolico  Throno  Romanorum  Pontiiicum,  a  quo  nostrum 
est  quaerere  quid  credere  et  quid  tenere  debeamus,  ipsum 
venerantes,  ipsum  rogantes  prae  omnibus;  quoniam  ipsius 
est  reprehendere,  corrigere,  statuere,  disponere,  solvere  et 
ligare,  loco  illius  qui  ipsum  aedificavit :  et  nulli  alii  quod 
suum  est  plenum,  sed  sibi  soli  dedit,  cui  omnes  iure  divino 
caput  inclinant,  et  primates  mundi  tanquam  ipsi  Domino 
lesu  Christo  obediunt  ». 

Hoc  totum  invenitur  in  praedicto  Anonymi  Libro  con- 
tra  Graecos,  part.  II,  de  Primatu  Rom.  Eccles.,  Cyrillus 
Alexandrinus. 

In  Opusculo  S.  Thomae  Contra  Errores  Graecorttm, 
Ed.  Uccellii,  part.  II,  cap.  xxi,  §  5,  habetur  prima  pars,  sc. 

Ut  membra  maneamus tenere  debeamus :  et  attribuitur 

Cyrillo  in  libro   Thesaurorum. 

Secunda  pars,  sc.  ipsum  venerantes,  ipsum  rogantes  prae 
omnibus,  deest  apud  S.  Thomam  ibidem. 

Tertia  pars,  quoniam  ipsius  est....  aedijicavit,  invenitur 
in  Uccellii  loc.  cit.  §  6. 

Quarta  pars,  sc.  et  nulli  alii....  dedit,  ibid.  §  3.  Reliqua, 

sc.  cui  omnes obediunt,  ibid.  §  4.  Hae  duae  citantur  ex 

libro   Thesaurorum. 

In  editionibus  S.  Cyrilli  nihil  huiusmodi  reperitur.  lo- 
sephus  Methonensis,  in  tractatu  Pro  Concilio  Florentino, 
cap.  V,  de  Primatu  Papae,  num.  xi  (Migne  P.  Gr.  CLIX , 
i35i),  dicit:  Cjrrillus  beatus  Alexandrinus  Archiepiscopus 
in  Thesauris  ita  scribit :  «  Quod  oportet  nos  tanquam 
membra  caput  sequi,  id  est,  Romanum  Pontijicem  et  Apo- 
stolicam  Sedem ,  a  qua  debemus  petere  quid  credere  et 
sentire  debeamus  ac  tenere,  quia  ipsius  tantum  est  con- 
futare,  redarguere,  conjirmare,  ordinare,  solvere  et  ligare  ». 

Ibid.,  ad  1  :  «  Pasce  oves  meas,  id  est:  Loco  mei,  ut  dicit 
Chrysostomus,  praepositus  et  caput  esto  fratrum,  ut  te  in 
loco  meo  assumentes,  ubique  terrarum  te  in  throno  tuo 
sedentem  praedicent  et  conjirment  ».  In  Chrysostomi  im- 
pressis  non  invenitur.  S.  Thomas,  Opusc.  Contra  Errores 
Graecorum,  Ed.  Uccellii,  part.  II,  cap.  xxi,  §  4,  habet :  Et 
Chrj^sostomus...  dicit :  «  Pasce  oves  meas,  id  est,  Loco  mei 
praepositus  esto  fratrum  »,  ceteris  omissis. 

In  Anonymi  libro  Contra  Graecos  (de  quo  in  nota 
praecedente) ,  part.  II,  de  Primatu  Rom.  Eccles.,  loannes 
Chrj-sostomus,  idem  legitur,  excepto  epistata,  id  est,  prae- 
positus. 

Qu.  xLi,  art.  4,  arg.  5 :  «  etiam  primus  motus  in  huius- 


modi  (sc.  actus  carnalis)  delectationem   est  peccatum  ve- 
niale  ».  Vide  tom.  XI  Praefat.,  not.  ad  qu.  xxvii,  art.  4,  arg.  1. 

Qu.  XLii,  art.  1,  arg.  4:  «  Omne  sacramentum  Novae 
Legis  efficit  quod  figurat  ».  Vide  notam  ad  qu.  xxix,  art.  7. 

Qu.  xLvii,  art.  1 ,  arg.  4 :  «  dicit  enim  (Tullius)  quod  vis 
est  impetus  dominantis  retinens  rem  intra  terminos  alie- 
nos  ».  Idem  TuUio  adscribit  B.  Albertus,  IV  Sent.,  dist.  xxrx, 
art.  1  :  quod  TuUii  sit,  nobis  non  constat. 

Ibid.,  art.  3,  in  corp. :  «  Quidam  autem  dicunt,  quod  si 
adsit  consensus,  quamvis  coactus,  interius,  est  matrimonium 
quantum  ad  Deum ,  sed  non  quantum  ad  statum  Eccle- 
siae  ».  Guillelmus  Rhedonensis  Ord.  Praed.,  postillator 
Summae  S.  Raymundi,  et  S.  Thomae  coaetaneus,  hanc  opi- 
nionem  dicit  esse  Hugutionis ,  Caus.  XXXI ,  qu.  i.  Vide 
Summ.  S.  Raym.  p.  IV,  tit.  xi,  §  1,  postill. 

Qu.  L,  art.  unic. ,  in  corp. :  «  Unde  versus :  Ecclesiae 
vetitum  »  etc.  Ita  etiam  S.  Raymundus,  Summae  lib.  IV, 
tit.  II,  §  9,  et  B.  Albertus,  IV  Sent.,  dist.  xxxiv,  art.  2 :  qui 
tamen  in  fine  habent  iuncta  teneri. 

Ibid. :  «  quae  his  versibus  continentur:  Error ,  condi- 
tio  »  etc.  Idem  S.  Raymundus  et  B.  Albertus,  locis  citatis ; 
S.  Raymundus  pro  facta  retractant,  iuncta  retractant. 

Qu.  Liii,  art.  2,  in  corp. :  «  est  de  veritate  vitae,  quae 
non  est  propter  scandalum  dimittenda  ».  Cf.  not.  ad  11"""  II", 
qu.  XLiii,  art.  7,  arg.  4. 

Qu.  LY,  art.  5,  in  corp. :  «  punctus  motus  facit  lineam  ». 
Est  modus  loquendi  Platonicorum.  Vide  Comment.  S.  Th. 
in  I  de  Anima,  lect.  xi. 

Qu.  Lvi,  art.  2,  ad  2.    In  margine  dele  art.  3,  arg.  i. 

Qu.  Lviii,  art.  5,  arg.  2.  De  nota  in  margine,  cap.  Is  qui, 
de  Regular.  etc.  in  Sexto,  vide  Friedberg. 

Qu.  Lxv,  art.  1 ,  arg.  9 :  «  Cum  zelus  sit  amor  non  pa- 
tiens  consortium  in  amato  ».  S.  Thomas,  Comment.  in 
I  ad  Cor.,  cap.  xrv.  lect.  i :  Secundum  quosdam  :{elus  est 
«  amor  intensus  non  patiens  corsortium  in  amato  ».  Et 
in  II  ad  Cor.,  cap.  xi,  lect.  i:  Et  ideo  consuevit  (zelus) 
dejiniri  «  Amor  intensus  »   etc. 

Qu.  Lxvii,  art.  7,  in  corp. :  «  Unde  in  eo  (libello  repudii) 
erat  scriptum  tale  secundum  eum  (sc.  losephum) :  Promitto 
tibi,  quod  nunquam  tecum  conveniam  ». 

Idem  Halensis,  Summae  p.  III,  qu.  xlvi,  m.  2,  art.  5. 
losephus,  Antiquit.  lud.,  lib.  IV,  cap.  viii :  «  scripto  confir- 
met  se  non  amplius  cum  ea  rem  habiturum  esse  ». 

Qu.  Lxix,  art.  5,  arg.  Sed  cont.:  «  In  inferno  nulla  est 
redemptio  ».  Invenitur  in  resp.  vii  Offic.  Defunct.  et  apud 
S.  Bernard.,  Serm.  XLII  de  Diversis,  n.  5.  —  Anastasius 
Sinaita,  saec.  vi  scriptor,  in  Psalm.  VI,  vers.  6.  dicit:  In 
inferno  nullus  est  poenitentiae  locus ....  In  sepulchro  nulla 
est  remissio.  Glossa  ex  Rabano  in  Eccli.  cap.  xl,  vers.  3 : 
In  inferno  nulla  erit  mitigatio. 

Qu.  Lxxi,  art.  5,  in  corp.:  «  Autissiodorensis  enim  dixit, 
quod  suffragia  prosunt  damnatis,  non  quidem  per  diminu- 
tionem  poenae,  vel  per  interruptionem,  sed  per  conforta- 
tionem  patientis  ».  Idem  B.  Albertus,  IV  Sent.,  dist.  xlvi, 
art.  2  :  S.  Bonaventura,  IV  Sent.,  dist.  xlvi,  p.  i,  art.  1 ,  qu.  i, 
opinionem  refert,  sed  auctorem  non  nominat.  In  margine 
scripsimus :  Vide  Summ.  Aur.  lib.  IV,  de  Damnatione  re- 
proborum,  ubi  diffuse  tractat  Autissiodorensis  de  mitiga- 
tione  poenarum  infernalium ;  quin  tamen  de  sententia  illi 
hic  adscripta  verbum  faciat.  Immo  versus  finem  secundae 
partis  capituli ,  ait:  Dicimus ,  sine  praeiudicio  melioris 
sententiae,  quod  illa  (opinio )  quae  dicit ,  quod  suffragia 
npn  prosunt  damnatis,  probabilior  est  et  magis  consonat 
divinis  eloquiis. 

Ibid.,  art.  6,  arg.  1  :  «  In  inferno  nulla  est  redemptio  ». 
Cf.  supra,  not.  ad  qu.  lxix,  art.  5,  arg.  Sed  cont. 

Ibid.,  art.  8,  arg.  2 :  «  Sacramenta  efficiunt  quod  figu- 
rant  ».  Cf.  not.  ad  Part.  III,  qu.  lxii,  art.  1,  ad   1. 

Ibid.,  art.  1 1 ,  arg.  2 :  «  Sicut  Augustinus  dicit  in  libro 
I  de  Civ.  Dei,  Antiquorum  iustorum  »  etc.  Notandum  est 
Augustinum  transtulisse  capp.  xii  et  xiii  lib.  I  de  Civit.  Dei 
ad  capp.  II  et  iii  libri  de  Cura  gerenda  pro  mortuis.  Quod 
et  ipse  testatur  in  cap.  iii  huius  posterioris,  licet  de  titulo 
de  Civit.  Dei  taceat.  Quod  est  observandum  pro  arg.  3  et  arg. 
Sed  cont.  huius  articuli,  necnon  pro  respp.  ad  argg.  2  et  3. 


XXIV 

Ibid.,  in  corp. :  «  dicitur  enim  monumentum  quasi  mo- 
nens  mentem,  ut  dicit  Augustinus  in  lib.  de  Civit.  Dei,  et 
in  lib.  de  Cura  pro  mortuis  agenda  ».  Nihil  huiusmodi 
in  lib.  de  Civit.  Dei,  etsi  habeatur  in  cap.  iv  libri  de  Cura 
gerenda  pro  mortuis. 

Qu.  Lxxii,  art.  i.  In  capite  articuli,  //"  //"',  qu.  iv , 
art.  2,  corrigatur  in  11"  11"',  qu.  lxxxiii,  art.  4,  ad  2. 

Qu.  Lxxiii,  art.  i ,  arg.  Sed  cont.  2  :  «  Hieronymus  ponit 
quindecim  signa  praecedentia  iudicium  »  etc.  S.  Bonaven- 
tura,  IV  Sent.,  dist.  xlviii,  dub.  3,  eadem  quae  S.  Thomas, 
refert :  Dicendum  inquit,  quod  ita  consuevit  referri,  quod 
primo  die  etc. 

S.  Petrus  Damianus,  Opusc.  LIX,  de  Novissimis  et  An- 
tichristo,  cap.  iv,  haec  quindecim  signa  ponit,  dicitque  se 
didicisse  ea  B.  Hieronjmum  referre ....  Res,  ergo,  inquit, 
sicut  ad  nos  pervenit,  huius  stylo  se  simpliciter  inserat , 
ut  antiquis  etiam  Hebraeorum  populis,  qui  divini  iudicii 
terror  increverit,  ex  eorum  paginis  innotescat.  Petrus  Co- 
mestor,  Hist.  Scholast.  in  Evang.,  cap.  cxli  :  Hieronjmus 
autem,  ait,  in  Annalibus  Hebraeorum  invenit  signa  quin- 
decim  dierum  ante  diem  iudicii.  Sed  signa  a  Petro  Come- 
store  allata  non  conveniunt  quoad  omnia  cum  iis  a  D.  Thoma 
post  S.  Petrum  Damianum  datis.  Lyranus  Gloss.  in  Luc. 
cap.  xxi,  vers.  Erunt  signa  etc,  Petrum  Comestorem  citat 
et  sequitur ,  quindecim  ab  ipso  indicata  signa  referens , 
Hieronymumque  auctorem  nominans. 

Qu.  Lxxiv,  art.  4,  ad  i  :  «  sicut  Augustinus  dicit,  XX  de 
Civit.  Dei,  verba  illa  Psa]mi  (Ps.  ci,  vers.  26,  27)  sunt  in- 
telligenda  de  caelis  aeriis  ». 

In  libro  citato,  cap.  xvin,  Augustinus  Psalmum  non  citat, 
sed  exponens  verba  S.  Petri,  Epist.  II,  cap.  iii,  vers.  5,  6, 
dicit:  Nam  et  illo  tempore  periisse  dixit,  qui  tunc  erat, 
mundum:  nec  solum  orbem  terrae ,  verum  etiam  caelos , 
quos  utique  istos  aerios  intelligimus ;  et  infra  ait,  Sanctos 
in  conflagratione  mundi  futuros  esse  in  superioribus  par- 
tibus,  quo  non  ita  ascendet  flamma  illius  incendii,  quem- 
admodum  nec  unda  diluvii.  Sed  cap.  xxiv  eiusdem  lib.  XX, 
simili  modo  S.  Petri  verba  exponit,  citato  Psalmi  illius  loco 
de  quo  agitur,  etsi  expressione   caelis  aereis  non  utatur. 

Ibid.,  art.  7,  arg.  Sed  cont.  2 :  «  Cum  tamen  in  littera 
dicatur  ex  verbis  Augustini,  quod  per  illum  ignem  pur- 
gabitur  si  quid  in  aliquibus  sit  purgandum  ».  Magistrum 
citasse  Augustinum  quoad  sensum  tantum  constat.  Nam  in 
lib.  XVI  de  Civit.  Dei,  cap.  xxiv,  ad  quem  locum  referre 
videtur  Magister,  dicit  Augustinus,  quod :  significatur  isto 
igne  (qui  nempe  Abrahae  apparuit,  Gen.  xv,  17)  dies  iudi- 
cii  dirimens  carnales  per  ignem  salvandos,  et  in  igne  da- 
mnandos. 

Ibid.,  art.  9,  arg.  1  :  «  Quia  Malach.  iii,  super  illud,  Pur- 
gabit  filios  Levi,  dicit  Glossa :  Duos  ignes  legimus  futu- 
ros:  unum  quo  purgabit  electos,  et  praecedet  iudicium ; 
alterum  qui  reprobos  cruciabit  ».  Glossa  hic  posita  est 
Ordinaria  Strabi,  in  I  ad  Cor.,  vers.  l3,  ubi  et  a  Lombardo, 
paucis  mutatis  ,  refertur.  S.  Bonaventura  vero ,  IV  Sent. , 
dist.  XLVii,  art.  2,  qu.  4,  illam  super  Malachiae  iii,  esse  dicit. 

Qu.  Lxxvi,  art.  2,  in  corp. :  «  innituntur  auctoritati  Gre- 
gorii  dicentis,  quod  tubam  sonare  nihil  aliud  est  quam 
huic  mundo,  ut  iudicem,  Filium  demonstrare  ».  In  Com- 
ment.  super  II  ad  Cor.,  cap.  xv,  vers.  53,  S.  Thomas  ait: 
Secundum  quod  dicit  Gregorius,  tuba  nihil  aliud  esse  desi- 
gnat  quam  praesentiam  Christi  mundo  manifestatam. 
B.  Albertus,  IV  Sent.,  dist.  XLni,  art.  4,  Videtur,  inquit,  con- 
sentiendum  Gregorio  dicenti ,  quod  tubam  sonare  nihil 
aliud  est,  quam  mundo,  ut  iudicem,  Filium  demonstrare. 
Cf.  B.  Petrum  Tarantas.,  IV  Sent.,  dist.  xliii,  art.  4,  qui  idem 
Gregorii  esse  dicit. 

Qu.  Lxxvii,  art.  1,  in  corp. :  «  Sive  ponerent  reditum 
animae  ad  idem  corpus  in  fine  magni  anni,  ut  Empedo- 
cles  ».  Vide  Empedoclis  Carmina  e  Primo  Physicorum , 
vers.  154-1 58,  apud  MuIIachium,  Fragm.  Philosophor. 
Graec.  Vol.  I  (Didot.  i883).  Locus  iste  citatur  ab  Ari- 
stotele  VIII  Physic,  cap.  i,  n.  2 :  s.  Th.  lect.  i.  De  Anno 
Magno  fuse  tractat  B.  Albertus,  IV  Sent.,  dist.  xLm,  art.  7. 

Qu.  LXXAan,  art.  2,  arg.  Sed  cont.  1  :  «  dicit  Haymo : 
Omnes   in   originali  peccato  natos  tenet   haec  sententia, 


Terra  es,  et  in  terram  ibis  ».  B.  Albertus  IV  Sent.,  dist.  xliii, 
art.  22,  idem  Haymoni  adscribit.  Haymo  autem,  Comment. 
super  Ep.  ad  Rom.,  cap.  v,  vers.  10,  sic  dicit:  meruit  homo 
audire,  «  Terra  es,  et  in  terram  ibis  »,  hoc  est,  Totus  terre- 
nus  effectus  es,  et  idcirco  morieris :  et  infra,  ad  vers.  i5, 
loquitur  de  illo  peccato  originali  propter  quod  in  mortem 
animae  et  corporis  ruimus. 

Qu.  Lxxxii,  art.  2,  arg.  1  :  «  l  ad  Cor.  xv,  dicit  Glossa, 
quod  aequaliter  omnes  habent  quod  pati  non  possunt  ». 
Idem  B.  Albertus,  IV  Sent.,  dist.  xliv,  art.  i5.  Glossa  Lom- 
bardi,  ad  vers.  42,  «  Seminatur  in  corruptione  »  etc. :  hoc 
omnes  communiter  habebunt,  quod  incorrupti  erunt...  «  Et 
resurget  in  incorruptione  »,  id  est,  immortale  et  impassibile. 
Idem  Interlinearis,  paucis  mutatis. 

Qu.  Lxxxiii,  art.  1 ,  in  corp. :  «  Dicitur  in  II  de  Genera- 
tione,  quod  subtile  est  quod  est  repletivum  partibus  et  par^ 
tium  partibus  ».  Aristoteles,  loco  citato,  habet :  XeTCTOfAepe; 
yap,  jcal  t6  (AiitpojAspei  avaiv^yjffTiKOV.  Versio  Latina  an- 
tiqua :  Subtilium  enim  partium  et  parvarum  partium  re- 
pletivum.  Loquitur  autem  de  Subtili. 

Qu.  Lxxxiv,  art.  3,  arg.  4:  «  Augustinus  dicit  in  Quae- 
stionibus  de  Resurrect.,  quod  corpus  gloriosum  utraque  in- 
tervalla  pari  celeritate  pertingit,  ut  radius  solis  ».  Idem 
Halensis,  Summae  p.  III,  qu.  xxm,  m.  3.  Verba  Augustini 
sunt :  Ut  enim  radius  oculi  nostri  non  citius  pervenit  ad 
propinquiora,  tardius  ad  longiora,  sed  utraque  intervalla 
parili  celeritate  contingit ;  ita,  cum  «  in  ictu  oculi  »,  sicut 
Apostolus  dicit,fit  resurrectio  mortuorum,  omnipotentiae 
Dei  et  ineffabili  nutui  tam  facile  est  quaeque  recentia, 
quam  diuturno  tempore  dilapsa  cadavera  suscitare. 

Qu.  xc,  art.  1 ,  arg.  Sed  cont.  2  :  «  lob  xxxvi :  Causa  tua 
quasi  impii  iudicata  est.  Glossa:  a  Pilato  ».  Idem  S.  Bo- 
naventura,  IV  Sent.,  dist.  XLvni,  art.  1,  qu.  1,  et  B.  Petrus 
Tarantas.,  ibid.  Non  invenimus  cuius  sit:  sicut  nec  unde 
provenit  glossa  proxime  sequens. 

«  ludicium  causamque  recipies.  Glossa:  ut  iuste  iudices  ». 

Qu.  xci,  art.  1 ,  arg.  Sed  cont.  3 :  «  Unde  et  (homo)  mi- 
nor  mundus  dicitur  ».  Praeter  locum  ex  VIII  Physic.  ci- 
tatum,  adduci  potest  Damasceni  lib.  de  Duab.  in  Christo 
Voluntat.,  n.  l5,  ubi  idem  reperitur. 

Qu.  xcn,  art.  1 ,  «d  3 :  «  Sicut  dicit  Augustinus,  Deus 
omnem  formam  intellectus  nostri  subterfugit  ».  Idem  habet 
S.  Thomas,  In  Boet.  de  Trin.,  qu.  i,  art.  2,  arg.  2,  et  Qq. 
de  Potentia  Dei,  qu.  vii,  art.  5,  arg.  i3.  In  editionibus 
Supplementi  antecedentibus  perperam  adscribitur  Augu- 
stino  loco  citato,  sc.  in  lib.  de  Videndo  Deum,  ad  Paulin. 
Halensis,  Sum.  Theol.  p.  I,  qu.  xlviii,  m.  1 ,  arg.  2 :  «  sicut 
dicit  Augustinus,  quod  Deus,  qui  omnem  formam  subter- 
fugit,  intellectui  pervius  esse  non  potest  ».  Idem  S.  Bonav. 
I  Sent.,  dist.  xxii,  art.  unic,  qu.  i.  —  Cf.  Aug.  Serm.  CXVII, 
al.  de  Verh.  Dom.  XXXVIII,  cap.  n,  n.  3. 

Ibid.,  art.  2,  arg.  Sed  cont.  3  :  «  Idem  Hieronymus  alibi 
dicit:  Res  incorporalis  corporalibus  oculis  non  videtur  ». 
Sic  refert  Augustinus,  epist.  citata  in  margine,  sed  in  Hie- 
ronymo  hoc  non  reperimus. 

Ibid.,  art.  3,  in  corp. :  «  Deus,  videndo  suam  essentiam, 
cognoscit  omnia  quae  sunt,  et  erunt,  et  fuerunt;   et  haec 

dicitur  cognoscere    notitia  visionis  cognoscit  insuper, 

videndo  suam  essentiam,  omnia  quae  potest  facere,  quam- 
vis  nunquam  fecerit,  nec  facturus  est  ....  et  haec  dicitur 
cognoscere  scientia,  vel  notitia,  simplicis  intelligentiae  ». 
Guillelmus  Autissiod.,  Summae  lib.  I,  cap.  De  hoc  verbo 
sciRE  dicto  de  Deo,  ait :  «  (Scire)  quandoque  accipitur  pro 
simplici  notitia,  et  sic  dupliciter;  uno  modo  significat  di- 
vinam  essentiam  ut  visionem,  et  per  hanc  essentiam  scit 
Deus  tantum  ea  quae  fuerunt  futura  . . .  secundo  modo 
significat  divinam  essentiam  ut  intelligentiam,  sive  ut  scien- 
tiam  largissime  sumptam,  et  secundum  hanc  scit  Deus 
omne  excogitabile,  sive  sit,  sive  non  sit,  sive  nec  sit  nec 
possit  esse  ». 

B.  Albertus,  III  Sent.,  dist.  xiv,  art.  1 ,  dicit  quosdam  po- 
nere  in  Deo  scientiam  approbationis,  quae  tantum  bono- 
rum  est;  scientiam  visionis,  quae  est  eorum  quorum  ra- 
tiones  sunt  apud  ipsum;  et  simplicis  intelligentiae,  quam 
dicunt  esse  omnium  quae  aliquo  modo  existunt,  ut  priva- 


tiones,  et  eorum  quae  sunt  in  potentia.  Vide  aliam  divi- 
sionem  ab  ipso  allatam,  1  Sent.,  dist.  xxxvi,  art.  lo,  in  fine, 
ubi  dicit  quosdam  distinguere  scientiam  simplicis  notitiae, 
visionis,  et  approbationis. 

Halensis,  Summae  p.  I,  qu.  xxm,  memb.  4,  art.  5,  tribus 
modis  Dei  scientiam  accipi  docet,  pro  approbatione,  intel- 
ligentia,  et  visione.  S.  Bonaventura,  I  Sent.,  dist.  xxxix,  art.  1, 
qu.  3,  dividit  scientiam  Dei  in  cognitionem  approbationis, 
visionis,  et  intelligentiae,  sicut  consuevit  dici. 

Qu.  xcvi,  art.  2,  in  corp. :  «  virtutes /rwciMS  dicuntur, 
inquantum  mentem  sincera  dulcedine  reficiunt  ».  Cf.  notam 
ad  II'"'  11"%  qu.  cxxin,  art.  8,  arg.  2,  in  Praefatione  tom.  X. 

Ibid.,  art.  3,  in  corp. :  «  adeo  ut  in  actu  carnali,  secun- 
dum  Hieronymum,  nec  spiritus  prophetiae  corda  tangat 
prophetarum  ».  In  ir  11'%  qu.  cLxxn,  art.  3,  arg.  3,  Hiero- 
nymo  super  Matthaeum  attribuitur.  Hieronymus  quidem, 
ad  Ageruch.  epist.  cxxiii,  n.  i3,  sic  scribit:  Nec  ducturus 
uxorem,  nec  ille  qui  duxerat,  possunt  in  opere  coniugali 
libere prophetare.  Origenes,  homil.  VI  in  Numeros,  n.  3, 
dicit :  Nec  tamen  tempore  illo  qub  coniugales  actus  gerun- 
tur,  praesentia  Sancti  Spiritus  dabitur ,  etiamsi  propheta 
esse  videatur  qui  officio  generationis  obsequitur. 

Ibid. ,  art.  5 ,  arg.  i  :  «  dicit  enim  Hieronymus,  quod 
quanto  maior  est  dif&cultas  ex  parte  quorundam  a  volu- 
ptatis  illecebris  abstinere ,  tanto .  maius  est  praemium  » . 
Hieronymus  in  epistola  citata,  ad  Ageruchiam,  dicit:  ut 
quanto  plura  sunt  quae  impugnant  pudicitiam,  tanto  victri- 
cis  maiora  sint  praemia. 

Ibid.,  art.  6,  arg.  6  :  «  quorundam  martyria  in  Ecclesia 
celebrata  sunt,  qui  sibi  manus  iniecerunt,  tyrannorum  ra- 
biem  fugientes ;  ut  patet  in  Ecclesiastica  Historia  de  qui- 
busdam  mulieribus  apud  Ale.xandriam  ». 


XXV 

Eusebius,  Hist.  Ecclesiast.  lib.  VIII,  cap.  xn,  refert,  non- 
nuUas  apud  Antiochiam ,  periculum  vitantes ,  priusquam 
caperentur....  ex  sublimibus  tabulatis  praecipites  se  dedisse: 
ibidemque  narrat  quomodo  saiictissima  femina  et  duae 
filiae  eius  virgines  in  projluentem  se  Jluvium  coniecerunt, 
ut  castitatem  et  fidem  servarent.-  Has  Sanctas  fuisse  Ber- 
nice  et  Prosdoce  cum  matre  sua  Domnina  videtur  ex 
S.  Chrysostomo,  qui  homiliani  in  earum  laudem  compo- 
suit.  Quarum  festum  apud  Antiochenos  habebatur  die  4' 
Octobris.  S.  Ambrosius,  de  Virginibus,  lib.  III,  cap.  vii,  nar- 
rat  de  S.  Pelagia  cum  matre  et  sororibus,  quae  apud  An- 
tiochiam  mortem  sibi  adsciveriant  ut  castitatem  servarent : 
earumque  festum  Ecclesia  Romana  die  9'  lunii  celebrat. 
Baronius,  Annal.  Eccl.,  ad  an.  309,  suspicatur  has  non  alias 
esse  quam  illas  a  S.  Chrysostorao  laudatas. 

Ibid. ,  ad  7 :  «  Sicut  patet  de'  beato  Sylvestro,  de  quo 
non  solemnizat  Ecclesia  sicut  de  martyre,  quia  in  pace 
vitam  finivit,  quamvis  prius  aliquas  pa«siones  sustinuerit  ». 
De  confessione  et  carcere  B;  Svlvestri ,  vide  Baronium , 
Annal.  EccL,  &(i  an.  3ii. 

Qu.  xcvin,  art.  2,  arg.  1 :  «  dicit  Bemardus,  in  Cantica, 
quod  damnatus  semper  vult  iniquitatem  suam  quam  fecit  » . 
B.  Albertus,  IV  Sent.,  dist.  l,  arf.  3:  «  dicit  Bernardus,  in 
Canticis ,  de  damnato :  In  aeiernum  non  obtinebit  quod 
vult,  et  tamen  quod  non  vult  in  perpetuum  sustinebit ;  et 
dicit  quod  vult  iniquitatem  quam  facit  in  saeculo  vivens  ». 
Bernardus  nihil  huiusmodi  in  suis  Sermonibus  in  Cantica 
dicit:  sed  lib.  V  de  Considerat.  ait  quod  (damnatus)  in 
aeternum  non  obtinebit  quod  vult;  et  quod  non  vult,  in 
aeternum  nihilominus  sustinebit.  Item,  in  Hb.  de  Gratia 
et  Lib.  Arb.,  cap.  ix,  loquendo  de  damnatis  dicit,  quod  non 
tam  dolent  se  sibi  vixisse,  quam  hoc  ipsum  non  posse. 


ORDO  SUPPLEMENTI  CUM  ORDINE  COMMENTARII  COMPARATUS 


SUPPLEMENTUM  COMMENTARIUS 

Qu.  Dist. 

I,  art.  1,2,3 XVII,  qu.  n,  art.  1,  qu*  1,  2,  3. 

II,  art.  1 — 6 »  »     art.  2,  qu'   1 — 6. 

lu,  art.  1,  2,  3 »  »     art.  3,  qu*  i,  2,  3. 

IV,  art.  1,  2,  3 »         »     art.  4,  qu*  1,  2,  3. 

V,  art.  1,2,3 »         »     art.  5,  qu»   1,  2,  3.* 

vi,  art.  1,   2,   3 »     qu.  iii,  art.  1,  qu"  1,  2,  3. 

»  art.  4 XXI,   qu.  ii,  art.  3. 

»  art.  5,6 xvii,  qu.  iii,  art.  1,   qu  *  4,  5. 

VII,  art.  1,  2,  3 »         »     art.   2,  qu*  1,  2,  3. 

VIII,  art.  1 — 5 »         »     art.  3,  qu*  1 — 5. 

»  art.  6 XX,  qu.  unic,  art.  1,  qu*  2. 

»  art.  7 »  »     art.  2,  qu*  1. 

IX,  art.  1— '^ xvii)  qu.  iii,   art.  4,  qu'  1 — 4. 

X,  art.  1 — 4 »         »     art.  5,  qu*  i — 4. 

»  art.  5 XXI,  qu.  11,  art.  2. 

XI,  art.  1,  2,  3.      ....     .  »    qu.  iii,  art.  i,  qu*  1,  2,  3. 

»    art.  4 »         »     art.  2. 

»  art.  5 »         »     art.  3. 

III,  art.  1,  2,  3 xv,  qu.  i,  art.  1,  qu*  1,  2,  3. 

xiii,  art.   1 »  »     art.   2. 

»  art.  2 XX,  qu.  unic,  art.   2,  qu*   3. 

XIV,  art.  1 — 5 xv,  qu.  i,  art.  3,  qu'  1 — 5. 

XV,  art.  1,  2,  3 »  »     art.  4,  qu*  1,  2,  3. 

XVI,  art.  1,   2,   3 xiv,  qu.  i,  art.  3,  qu"    2,  3,  4. 

XVII,  art.   1,2,3 xviii,  qu.  i,  art.  1,  qu'  1,  2,  3. 

XVIII,  art.  1 — 4 »         »     art.  3,  qu'  1 — 4. 

XIX,  art.  1,  2,  3 xix,  qu.  i,  art.  1,  qu*  1,  2,  3. 

»  art.  4,  5,  6 »         »     art.  2»  qu*  i,  2,  3. 

XX,  art.  1,  2,  3.     ....     .  »  »     ait.  3,  qu*  1,   2,   3. 

XXI,  art.  1 — 4 xviii,  qu.  11,  art.  1,  qu"  1 — 4. 

ixii,  art.  1,  2,  3 XVIII,  qu.  11,  art.  2,  qu"  i,  2,  3. 

»  art.  4,  5,  6 »         »     art.   3,  qu'  1,   2,  3. 

XXIII,  art.  1,2,3 »         »     art.  4,  qu*  l,  2,  3. 

xxrv,  art.  1,  2,  3.        ....  »  »     art.  5,  qu'  1,  2,  3. 

ixv,  art.  1,  2,  3 xx,  qu.  unic,  art.  3,  qu*  1,  2,  3. 

XXVI,  art.  1 — 4 »         »     art.  4,  qu*  1 — 4. 

ixvii,  art.  1 — 4 »         »     art.  5,  qu*  1 — 4. 

ixviii,  art.  1,  2,  3 iiv,   qu.  i,  art.  5,  qu*  1,  2,  3. 

ixix,  art.  1,  2,  3.       ....  xxiii,  qu.  i,  art.  1,  qu*  1,  2,  3. 

»     art,  4,  5,  6.   .     ....  »         »     art.  3,  qu*  4,  5,  6. 

»     art.  7,  8,  g.    .     .     .     .     „       '  » '       »     art.  4,  qu*  1,  2,  3. 

XIX,  art.  1,  2,  3 "  »         »     ar».  2,  qu*  1,  2,  3. 

XXXI,  art.  1,  I,  3 »     qu.  11,  art.  1,  qu*  1,   2,  3. 

xxiu,  art.  1 — 4 »         ,     art.  2,  qu*  1 — 4. 

SuMMAE  Thkol.  D.  Thomak  T.  IX. 


SUPPLEMENTUM  COMMENTARIUS 

Qu.  bist. 

xxxii,  art.  5 ,  6,  7 xxiii,  qu.  11,  art.  3,   qu*  1,  2,  3. 

XXXIII,  art.   1,  2 »  »         art.  4,  qu*   1,   2. 

xxxiv,  art.   1 — 5 xxiv,  qu.  i,  art.   1,  qu*  1 — 5. 

ixxv,  art.  1 — 5 »  »      art.  2,  qu*  1 — 5. 

xxxvi,  art.   1 — 5 »  »      art.  3,  qu*  1 — 5. 

ixxvii,   art.   1,   2,   3 »     qu.  11,   art.  i,   qu*  1,  2,  3. 

»     art.  4,  5 »         »     art.  2,  3. 

xxxvm,  art.  1,  2 xxVj  qu.  i,  art.  1,  2. 

ixxix,  art.   1,   2 ».    qu.  11,  art.   1,  qu*  1,  2. 

»     art.    3 — 6 »  »     art.   2,  qu*  1 — 4. 

XL,  art.  1,   2,  3 ixiv,  qu.  iii,  art.  1,  qu*  1,  2,  3. 

»      art.  4,   5,  6 »     .     »     art.  2,  qu*  1,   2,   3. 

»     art.  7 »  »     art.  3. 

XLi,  art.  1 — 4 ixvi,  qu.  i,  art.   1 — 4. 

XLii,  art.  1 — 4 »     qu.  11,  art.  1—4. 

XLiii,  art.  1,  2,  3 iivii,  qu.  11,  art.  1,  2,  3. 

XLiv,  art.  1,  2,  3 »     gu.  i,  art.   i,  qu*  1,   2,  3. 

ILV,  art.   1 — 4. »      qu.  i,  art.   2,  qu*  1 — 4, 

»     art.  5 xxviii,  qu.  unic,  art.  3. 

iLVi,  art.   I,  2 »  »     art.  1,  2. 

iLvii,  art.   1,   2 XXIX,  qu.  unic,  art.   1,  2. 

»     art.  3,  4,  5 »         »     art.  3,  qu*  1,  2,  3. 

»     art.  6 »         »     art.  4. 

XLViii,  art.  1 XXVIII,  qu.  unic,  art.  4. 

»     art.  2 XXI,  qu.  i,  art.  3. 

XLix,  art.  1,  2,  3 xni,  qu.  i,  art.  1,  2,  3. 

»     art.  4,  5,  6 »     qu.  11,  art.  1,  2,  3. 

L,  art.  unic xxxiv,  qu.  unic,  art.  1. 

Li,  art.    1,2 ixx,  qu.  i,  art.  i,  2. 

Lli,  art.   1 — 4 xxxyi,  qu.  unic,  art.  1 — 4. 

Liii,  art.   1,2 ixiviii,  qu.  i,  art.  3,  qu*  2,  3. 

»     art.  3,  4 ixiyii,  qu.  i,  art.  1,  2. 

Liv,  art.  1 — 4 XL,  qu.  unic,  art.  1 — 4. 

LV,  art.   1 — 5 XLI,  qu.  unicr  art.  1,  qu*  i — 5. 

»     art.  6,  7,  8 »  »     art.  2,  qu*  1,  2,  3. 

»     art.  9,  10,  11 »         »     art.  5,  qu*  i,  2,  3. 

Lvi,  art.  1,2 xLii,  qu.  1,  art.  1,  2. 

»     art.  3,  4,  5 »  »     art.  3,  qu*  1,  2,  3. 

Lvii,  art.  1,  2,  3 »     qu,  11,  art.  1,  2,  3. 

Lviii,  art.  1 — 4 niiv,  qu.  unic,  art.  2 — 5. 

»     art.  5 ixxvi,  qu.  unic,  art.  5. 

Lix,  art.   I — 6 xiiix,  qu.  unic,  art.  1 — 6. 

Lx,  art.  1,  2. ixxvii,  qu.  ii^  art.  1,  2. 

Ln,  art.  i,  2,  ?. xxvii,  qu.  i,  art.  3,  qu*  1,  2,  3. 

d* 


XXVI 

SUPPLEMENTUM  COMMENTARIUS 

Qu.  Dist. 

Lxii,  art.  1 — 6 XXXV,  qu.  unic,  art.  i — 6. 

LXiii,  art.   1,  2 XLii,  qu.  iii,  art.  i,  2. 

Lxiv,  art.  1.       ......  XXXII,  qu.  unic,  art.  i. 

»     art.  2 »  »     art.  2,  qu*  l. 

»     art.  3,  4 »  »     art.  3,  4. 

»     art.  5,  6,  7 »         »     art.  5,  qu*  1,  2,  3. 

Liv,  art.  1,  2 XXXII1,  qu.  i,  art.  1,  2. 

»     an.  3,  4,  5 »         »     art.  3,  qu*  1,  2,  3. 

Lxvi,  art.  1,  2,  3 xxvii,  qu.  iii,  art.  i,qu*l,2,  3. 

»     art.  4,  5 »  »     art.  2,  3. 

Lxvii,  art.  1 XXXIII,  qu.  11,  art.  1. 

»     art.  2 — 5 »         »     art.  2,  qu*  1 — 4. 

»     art.  6,  7 »  »     art.  3,  qu*  1,  2. 

Lxvni,  art.   1,  2,  3 XLi,qu.unic.,  art.  3,qu' i,  2,  3. 

Lxix,  art.  1,  2,   3 xlv,  qu.  i,  art.  1,  qu*  1,  2,  3. 

»     art.  4,  5,  6 »         »     art.  2,  qu*  1,  2,  3. 

»     art.  7 »  »     art.  3. 

Lxx,  art.  1,  2,   3 xliv,  qu.  m,  art.  3,  qu»  1,  2,  3. 

Lxxi,  art.  1 — 4 XLV,  qu.  11,  art.  1,  qu*  1 — 4. 

»     art.  5 — 8 »         »     art.  2,  qu'  1 — 4. 

»     art.  9,   10,  11 »  »     art.  3,  qu"  1,  3,  3. 

»     art.   12,  l3,  14 »  »     art.  4,  qu"  1,  2,  3. 

Lxxii,  art.  1,  2,  3 »  qu.  iii,  art.  1,  2,  3. 

Lxxiii,  art.  1,  2,  3 xlviii,  qu.  i,  art.  4,  qu'  1,  2,3. 

Lxxiv,  art.  1,  2,  3 xlvii,  qu.  11,  an.  1,  qu*  1,  2,3. 

»     art.  4,  5,  6 »         »     art.  2,  qu*   1,  2,  3. 

»     art.  7,  8,  9 »         »     art.  3,  qu'  1,  2,  3. 

Lxxv,  art.  1,  2,   3 XLni,  qu.  unic,  art.  1,  qu"  i,2,3. 

Lxxvi,  art.   1,  2,  3 »         »     art.  2,  qu*   1,  2,  3. 

Lxxvii,  art.  1,  2 »  »     art.  3,  qu'  1,  2. 

»     art.  3 »  »         »        qu*  4. 

»     art.  4 »  »         »        qu'  3. 

Lxxviii,  art.  1,  2,   3,    ...     .         »         »     art.  4,  qu*  1,2,  3. 


SUPPLEMENTUM  COMMENTARIUS 

Qu.  Dist. 

Lxxix,  art.  1,  2,  3 XLiv,  qu.  1,  art.  1,  qu»  i,  2,  3. 

Lxxx,  art.  1—5 »         »     art.  2,  qu"  1—5. 

Lxxxi,  art.  1—4 »         »     art.  3,  qu»  1—4. 

Lxxxii,  art.  1—4 »       qu.  11,  art.  1,  qu»   1—4. 

Lxxxiii,  art.  1—6 »  »11,   art.  2,  qu»   1—6. 

Lxxxiv,  art.  1,  2,  3 »         »     art.  3,  qu*  1,  2,  3. 

Lxxxv,  art.  1,  2,  3 »         »     art.  4,  qu»  1,  2,  3. 

Lxxxvi,  art.  1,  2,   3 »       qu.  m,  art.  1,  qu»  1,  2,  3. 

Lxxxvii,  art.  1,  2,  3.        ...  xlui,  qu.  unic,  art.  5,  qu*  1,  2,  3. 

Lxxxviii,  art.  1,  2,  3.      ...  xlvii,  qu.  i,  art.  1,  qu*  1,  2,  3. 

»     art.  4 xLviii,  qu.  i,  art.  4,  qu*  4. 

Lxxxix,  art.  1— 4 xlvii,  qu.  i,  art.  2,  qu*  1— 4. 

»     art.  5—8 »         »     art.  3,  qu»  1—4. 

xc,  art.  1,  2,  3 ".viii,  qu.  i,  art.  1,  2,  3. 

xci,  art.  1—5 »       qu.  11,  art.  1—5. 

xcii,  art.  1,  2 JCLix,  qu.  11,  art.  1,  2. 

»     art.  3 »         »     art.  5. 

xciii,  art.  1 '.         »       qu-  I.  art.  4,  qu*  1. 

»     art.  2,  3 »         »         »       qu"  3,  4. 

xcrv,  art.  1  ,  2,  3 L,  qu.  n,  art.  4,  qu*  1,  2,  3, 

xcv,  art.  1 — 4 xLix,  qu.  iv,  art.  1 — 4. 

»     art.  5 »         »     art.  5,  qu*  1. 

xcvi,  art.  1 »       qu.  V,  art.  1. 

»     art.  2,  3,  4 »  »     art.  2,  qu*  1,  2,  3. 

»     art.  5,  6,  7 »         »     art.  3,  qu*  1,  2,  3. 

»     art.  8,  9,  10 »         »     art.  4,  qu*  1,2,  3. 

»     art.  it,  12,  l3 »  »     art.  5,  qu*  1,  2,  3. 

xcvii,  art.  1 — 4. L,  qu.  11,  art.  3,  qu'  1 — 4. 

»     art.  5,  6,  7 xliv,  qu.  m,  art.  2,  qu'  1,  2,  3. 

xcviii,  art.  1 — 6 l,  qu.  11,  art.  1,  qu*  1 — 6. 

»     art.  7,  8,  9 »         »     art.  2,  qu"  1,  2,  3. 

xcix,  art.  1 XLVi,  qu.  i,  art.  3. 

»     art.  2 — 5 »       qu.  II,  art.   3,  qu*  1 — 4. 


ORDO  COMMENTARII  COMPARATUS  CUM  ORDINE  SUPPLEMENTI 


COMMENTARIUS 

Dist. 

XIV,  qu.  I,  art.  3,  qu*  2,  3,  4. 
»  »     art.  5,  qu*  1,  2,  3. 

XV,  qu.  I,  art.  1,  qu^  1,  2,  3. 

»         »     art.  2 

»  »     art.  3,  qu'  1 — 5. 

»  »     art.  4,  qu*  1,  2,  3 
XVII,  qu.  II,  art.  1,  qu^  1,  2,  3 

»  »     art.  2,  qu*  1 — 6.  . 

»  »     art.  3,  qu*  1,  2,  3 

»  »     art.  4,  qu»  1,   2,  3 

,  »     art.  5,  qu'  1,  2,  3 

»  qu.  III,  art.  1,  qu*  1 — 5. 

»  »     art.  2,  qu*  1,  2,  3. 

»  »     art.  3,  qu»  1—5. 

»  »     art.  4,  qu»  1—4. 

»  »     art.  5,  qu*   1 — 4. 
xvm,  qu.  I,  art.  1,  qu"  1,  2,  3. 

»  »     art.  3,  qu»  1—4. 

»  qu.  II,  art.  1,  qu»  1—4. 

»  »     art.  2,  qu'  i,  2,  3. 

,  »     art.  3,  qu"  1,2,  3. 

,  »     art.  4,  qu'  1,  2,  3. 

»  »     art.  5,  qu»  1,  2,  3. 

XIX,  qu.  I,  art.  1,  qu»  1,  2,  3. 
»  »  art.  2,  qu*  1,  2,  3. 
.  »     art.  3,  qu*  1,  2,  3. 

XX,  qu.  unic,  art.  1,  qu»  2.  . 
,  »  art.  2,  qu*  1.  . 
,  ,  »  qu'  3.  . 
»  ,  art.  3,  qu»  1,  2,  3. 
,         »     art.  4,  qu*  1—4. 

»  »     art.  5,  qu*  1—4. 

XXI,  qu.  II,  art.  2 

»         »     art.  3 

.  qu.  m,  art.  1,  qu»  1,  2,  3 

»  .     art.  2 

»  »     art.  3 

xxin,  qu.  I,  art.  1,   qu    1,  2,  3 

»  »     art.  2,  qu*   1,  2,  3 

,  »     art.  3,  qu*  1,  2,  3 

»  »     art.  4,  qu*  1,   2,  3 

»  qu.  II,  art.  1,  qu"   1,  2,  3 

»  »     art.  2,  qu*  1—4. 

»  »     art.  3,  qu*  1,  2,  3 

»  »     art.  4,  qu*  1,  2. 

XXIV,  qu.  I,  art.  1,  qu»  1—5. 

»  »     art.  2,  qu*  1—5. 

»  »     art.  3,  qu*  1 — 5. 


SUPPLEMENTUM 

Qu. 

XVI,  art.  1,  2,  3. 
xxvm,  art.  1,  2,  3. 

XII,  art.  1,  2,  3. 

XIII,  art.  1. 

XIV,  art.  1 — 5. 

XV,  art.   1,  2,  3. 
I,  art.   1,  2,  3. 
XI,  art.  1 — 6. 

III,  art.  1,   2,  3. 

IV,  art.   1,  2,  3. 

V,  art.   1,  2,   3. 

VI,  art.  1,  2,  3,  5,  6. 

VII,  art.  1,  2,  3. 

VIII,  art.  1 — 5. 

IX,  art.  1 — 4. 

X,  art.   1 — 4. 

XVII,  art.  1,  2,  3. 

XVIII,  art.  1 — 4. 

XXI,  art.  1 — 4. 

XXII,  art.   1,  2,  3. 
»     art.  4,  5,  6. 

XXIII,  art.  1,  2,  3. 

XXIV,  art.   1,  2,  3. 

XIX,  art.  1,  2,   3. 
»     art.  4,  5,  6. 

XX,  art.  1,  2,  3. 
vm,  art.  6. 

»     art.  7. 
XIII,  art.   2. 

XXV,  art.  1,  2,  3. 

XXVI,  art.  1 — 4. 

XXVII,  art.  1 — 4. 

X,  art.  5. 
VI,  art.  4. 

XI,  art.   1,  2,  3. 
»     art.  4. 

»     art.  5. 

XXIX,  art.  1,  2,  3. 

XXX,  art.  1,  2,  3. 
XXIX,  art.  4,  5,  6. 

»     art.  7,  8,  9. 

XXXI,  airt.  1,  2,  3. 

XXXII,  art.  1 — 4. 
»     art.  5,  6,  7. 

XXXIII,  art.  1,  2. 

XXXIV,  art.   1 — 5. 

XXXV,  art.  1 — 5. 

XXXVI,  art.  1 — 5. 


COMMENTARIUS 

Dist. 

XXIV,  qu.  II,  art.  1,  qu*  1,  2,  3 
»         »     art.  2,  3.    .     .     . 

»  qu,  III,  art.  1,  qu*  1,  2,  3 
»  »  art.  2,  qu*  1,  2,  3 
»  »     art.  3 

XXV,  qu.  I,  art.  1,  2.       .     . 
»      qu.  II,  art.  1 ,  qu*   1,   2. 
»         »     art.  2,  qu*  1 — 4. 

XXVI,  qu.  I,  art.  1 — 4.     .     . 
»     qu.  II,  art.  1 — 4.      .     . 

xxvn,  qu.  i,  art.  1,  qu*  1,  2,  3. 
»         »     art.  2,  qu*  1 — 4. 
»         »     art.  3,  qu*  1,  2,  3, 
»     qu.  II,  art.  1,  2,  3. 
»     qu.  m,  art.  1,  qu'  1,  2,  3, 
»         »     art.  2,  3.    .     .     . 

rxvin,  qu.  unic,  art.  1,  2. 

»         »     art.  3 

»         »     art.  4 

xnx,  qu.  unic,  art.  1,  2.    . 
»         »     art.  3,  qu'  1,  2,  3, 
»         »     art.  4 

XXX,  qu.  I,  art.  1,  2.       .     . 
»         »     art.  3 

XXXI,  qu.  I,  art.  1,   2,  3..     . 
»     qu.  II,  art.  1,  2,  3. 

xxxii,  qu.  unic,  art.  1.  .      . 

»         »     art.  2,  qu*  1. 

»         »     art.  3,  4.    .     .     . 

»         »     art.  5,  qu*  1,  2,  3. 
xxxin,  qu.  t,  art.  1,  2.    .    . 

»         *     art.  3,  qu*  1,  2,  3, 

»     qu.  11,  art.  1.      ... 

»  »     art.  2,  qu*  1 — 4. 

»         »     art.  3,    qu*  1,  2. 
xxiiv,  qu.  unic,  art.  l.  .     . 

»         »     art.  2 — 5.        .     . 

XXXV,  qu.  unic,  art.  1 — 6. 

XXXVI,  qu.  unic,  art.  1 — 4. 
»         »     art.  5.        ... 

xxivii,  qu.  I,  art.  1,  2. 

»     qu.  n,  art.  1,  2.      .     . 
xxxvin,  qu.  i,  art.  3,  qu*  2,  3 
XXXIX,  qu.  unic,  art.  1 — 6. 
XL,  qu.  unic,  art.  1 — 4. 
XLi,  qu.  unic,  art.  1,  qu*  1 — 5 

»         »     art.  2,  qu*  1,  2,  3. 

»         »     art.  3,  qu*  1,  2,  3. 


SUPPLEMENTUM 


Qu. 

xxxvii,  art.  1,   2,  3. 

»     art.  4,  5. 
XL,  art.  1,  2,  3. 

»     art.  4,  5,  6. 

»     art.  7. 
xxxvm,  art.  1,   2. 
XXXIX,  art.  1,  2. 

»     art.   3 — 6 
XLI,  art.  1 — 4. 
XLii,  art.   1 — 4. 
XLiv,  art.   1,  2,  3. 
XLV,  art.  1 — 4. 
Lxi,  art.  1,  2,  3. 
xLiii,  art.   1,  2,  3. 
Lxvi,  art.  1,   2,  3. 

»     art.  4,  5. 
XLVi,  art.   1 ,  2. 
XLVj  art.  5. 
xLvui,  art.  1. 
XLvii,  art.  1,  3. 

»     art.  3,  4,  5. 

»     art.  6. 
Li,  art.  1,-  2. 
iLviii,  art.  2. 
XLix,  art.  1,  2,  3. 

»     art.  4,  5,  6. 
Lxiv,  art,   1 . 

»     art.  2. 

»     art.  3,  4. 

»     art.  5,  6,  7. 
Lxv,  art.  1,  2. 

»     art.  3,  4,  5. 
Lxvii,  art.   1. 

»     art.  2 — 5. 

»     art.  6,  7. 
L,  art.  unic. 
Lvm,  art.  1 — 4. 
Lxiij  art.  1 — 6. 
Lii,  art.  1 — 4. 
Lvm,  art.  5. 
ijiii,  art.  3,  4. 
LX,  arti  1,  2. 
Liii,  art.  1,  2. 
Lix,  art.  J — 6. 
Liv,  art.  1 — 4. 
Lv,  art.  1 — 5. 
&»     art.  6,  7,  8. 
Lxvw,  arti  1,  2,  3. 


XXVIl 


COMMENTARIUS 

Dist. 

XLi,  qu.  unic,  art.  5,  qu*  1,2,3. 

xi.li,  qu.  I,  art.  l,  2.       .     .     . 

>         >     art.  3,  qu'  l,  2,  3. 

»     qu.  II,  art.  l,  2,  3.      .     . 

»     qu.  III,  art.  i,  2.     .     .     . 
XLiii,  qu.unic.,art.  l,  qu*  l,  2,  3. 

»         »     art.  2,  qu*  l,  2,  3. 

»         »     art.  3,  qu*  i,  2.      . 

»         »         »       qu»  4.      .     . 

»         »         »       qu*  3.      .     . 

»         »     art.  4,  qu*  l,  2,    3. 

»         »     art.  5,  qu»  i,  2,  3. 
XLiv,  qu.  I,  art.  l,  qu*  l,  2,  3. 

»         »     art.  2,  qu*  i — 5.     , 

»         »     art.  3,  qu*  1—4.     . 

»     qu.  II,  art.  1,  qu*  1 — 4.  . 

»         »     art.  2,  qu*  1 — 6.     . 

»         »     art.  3,  qu*  1,  2,  3. 

»         »     art.  4,  qu*  1,  2,  3. 

»     qu.  m,  art.  1,  qu*  1,  2,  3. 

»         »     art.  2,  qu*  1,  2,  3. 

»         »     art.  3,  qu'  1,  2,  3. 
XLV,  qu.  1,  art.  1,  qu*  1,  2,  3. 

»         »     art.  2,  qu*  1,   2,   3. 

»         »     art.  3 

»     qu.  n,  art.  1,  qu*  1 — 4.  . 

»         »     art.  2,  qu'  1 — 4.     . 

»         »     art.  3,  qu'  1,  2,  3. 


SUPPLEMENTUM 

Qu. 
Lv,  art.  g,  10,  11. 
Lvi,  art.  1,  2. 

»     art.  3,  4,  5. 
Lvu,  art.  1,  2,  3. 
Lxiii,  art.  1,  2. 
Lxxv,  art.  1,  2,  3. 
Lxxvi,  art.  1,  2,  3. 
Lxxvii,  art.   1,  2. 

»     art.  3. 

»     art.  4. 
Lxxviii,  art.  1,  2,  3. 
LxxxviT,  art.  1,  2,  3. 
Lxxix,  art.  1,  2,  3. 
Lxxx,  art.  1 — 5. 
Lxxxi,  art.  1 — 4. 
Lxxxii,  art.  1 — 4. 
Lxxxiii,  art.  1 — 6. 
Lxxxiv,  art.  1,  2,  3. 
Lxxxv,  art.  1,  2,  3. 
Lxxxvi,  art.  1,  2,  3. 
xcvi!,  art.  5,  6,  7. 
Lxx,  art.  1,  2,  3. 
Lxix,  art.  1,  2,  3. 

»     art.  4,  5,  6. 

»     art.  7. 
Lxxi,  art.  1 — 4. 

»     art.  5—8. 

»     art.  9,  10,  11. 


COMMENTARIUS 

Dist. 

XLV,  qu.  II,  art.  4,  qu*  1,  2,  3 

»     qu.  III,  art.  1,  2,  3.     . 
XLVi,  qu.  I,  art.  3.      ... 

»     qu.  II,  art.   3,  qu*   1 — 4. 
XLVii,  qu.  I,  art.  1,  qu*  1,  2,  3. 

»  »     art.  2,  qu'   1 — 4. 

»  »     art.  3,  qu"  1 — 4. 

»     qu.  II,  art.  1,  qu*  1,  2,  3 

»  »     art.  2,  qu*  1,2,  3. 

»         »     art.  3,  qu*  1,  2,  3 
XLViii,  qu.  I,  art.  1,  2,  3.   . 

»         »     art.  4,  qu*  1,  2,  3 

»         »       »         qu*  4. 

»     qu.  II,  art.  1 — 5.     .     . 
XLix,  qu.  I,  art.  4,  qu*  1.  . 

»         »         »       qu*  3,  4. 

»     qu.  n,  art.  1,  2.      .     . 

»         »     art.  5 

»     qu.  IV,  art.  1 — 4.    .     . 

»         »     art.  5,  qu*   1. 

»     qu.  V,  art.  1.      ... 

»         »     art.  2,  qu*  1,  2,  3 

»         »     art.  3,  qu*  1,  2,  3, 

»         »     art.  4,  qu*  1,  2,  3. 

»  »     art.  5,  qu*  1,  2,  3 

L,  qu.  n,   art.   1,    qu*  1 — 6. 

»         »     art.  2,  qu*  1,  2,  3 

»  »     art.  3,  qu*   1 — 4. 


SUPPLEMENTUM 

Qu. 
Lxxi,  art.  12,  i3,  14. 
Lxxii,  art.  1,  2,  3. 
xcix,  art.  1. 

»     art.  2 — 5. 
Lxxxviii,  art.  1,  2,  3. 
Lxxxix,  art.  1 — 4. 

»     art.  5 — 8. 
Lxnv,  art.  1,  2,  3. 

»     art.  4,  5,  6. 

»     art.  7,  8,  9. 
xc,  art.  1,  2,  3. 
Lxxiii,  art.  1,  2,  3. 
Lxxxviii,  art.  4. 
xci,  art.  1 — 5. 
xciii,  art.  1. 

»     art.  2,  3. 
xcii,  art.  1,  3. 

»     art.  3. 
xcv,  art.  1 — 4. 

»     art.  5. 
xcvi,  art.  1. 

»     art.  2,  3,  4. 

»     art.  5,  6,  7. 

»     art.  8,  9,  10. 

»     art.  11,  12,  l3. 
xcviii,  art.  1 — 6. 

»     art.  7,  8,  9. 
xcvii,  art.  1 — 4. 


PARTES  COMMENTARII  QUAS  COMPILATOR  E  SUPPLEMENTO  EXCLUSIT 


Dist. 

XIV,  qu.  i,  art.  4;  qu.  n. 

XV,  qu.  I,  art.  5;  qu.  n,  iii,  rv. 
XVI  tota. 

XVII,  qu.  I. 

XVIII,  qu.  I,  art.  2. 

XIX,  qu.  II. 

XX,  qu.  unic,  art.  1,  qu*  1,  3. 
»  »  art.  2,  qu*  2. 

XXI,  qu.  i;  qu.  11,  art.  1. 
XXII  tota. 

XXV,  qu.  III. 


XXXII,  qu.  unic,  art.  2,  qu*  2,  3. 
»  »  art.  5,  qu'  4. 

XXXIII,  qu.  III. 

XXXVIII,  qu.  I,  art.  1,   2;  art.  3. 

»  qu*  1 ;  art.  4,  5 ;  qu.  n. 

XLI,  qu.  unic,  art.  4. 
XLVl ,    qu.  I ,  art.   1,2;   qu.    11, 

»  art.  1,  2. 

XLIX,  qu.i,  art.  1,  2,  3;  art.4,qu*2. 

»      qu.  II,  art.  3,  4,  6,  7. 

»       qu.iii;  qu.iv,  art.  5,  qu*2,  3. 
L,  qu.  i;  qu.  11,  art.  4. 


QUAE  SEQUUNTUR  COMPILATOR,  QUIN  OPUS  ESSET,  SUPPLEMENTO  INSERUIT, 
CUM  lAM  IN  «  SUMMA  »  DE  EISDEM  MATERIIS  TRACTATUM  SIT 


Supplementum 
qu.  Lxxvi,  art.  1. 
qu.  Lxxxviii,  art.  t. 
qu.  Lxxxix,  art.  8. 
qu.  xc,  art.  1. 
qu.  ici:,  art.  1. 

»         »         2. 

>         »         3. 


Summa 

Part.  HI,  qu.  Lvi,  art.  1. 

»             qu.  Lix,  art.  5. 

>  >           »  6. 

>  »  »  2. 
»  I,  qu.  xu,  art.  1. 
»           »           »      »  3. 

>  »          »     »  8. 


ilVXX 


APPARATUS    VARIANTIUM 


Post  ea  quae  de  textu  originali  Supplementi  disserta 
sunt,  nemo  notam  lectionum  singulorum  codicum  deside- 
rabit.  Res  enim  omnis  agitur  inter  QL  ex  una  parte  et  G 
ex  altera,  sive  inter  combinatos  testes  autographi  Gompi- 
latoris  et  editionera  Lugdunerlsem  Commentarii,  ideoque 
varietatem  QL-G  integram  descripsimus.  Ceteri,  M,  N,  c,p, 
cum  traditionis  Supplementi  .testes  recentissimi  sint,  et 
testiraonium  QL  vix  corroborare,  certe  nunquam  infringere 
valeant,  negliguntur  ubi  per  se  stant;  siglae  eorura  cum 
Q  vel  L  vel  C  notantur  aut  cum  eis  tacentur,  nisi  aliunde 
expediat  eorum  lectiones  notificar.e.  —  Vera  recentium 
utUitas  surgit  in  dissidio  inter  Q  et  L.  Ubi  scilicet  QMc 
vel  Qc  male  legunt,  scripturam  erroneam  Compilatoris 
referre,  L  vero  et  M  a  petiarum  textu  recedere  credendum 
est;  casu  vero,  tanto  rariore,.  quod  LMc  errant  sine  Q, 
hic  praesumend-us  est  non  habere  veram  textus  originalis 
lectionem.  Sic  ergo  M  et  c  traditionis  ocularis  dissensum 
calculo  suo  decidunt.  —  Editibnis  c  ratio  etiam  habenda 
erat,  quia  caput  est  omniura  sequentium.  Lectiones  eius 
notavimus ,  non  omnes  quidera,sed  multo  plures  quam 
suffecisset  ad  demonstrandum  omnes  editiones  ex  c  ex- 
iisse.  —  Ex  istis  solam  p  notamus;  ideo  quid  editiones 
inter  c  .et  p  mediae  habeant,  apparatus  non  manifestat  nisi 
inquantum  signatura  cp  omnes  tegit;  quid  posteriores  ha- 
beant,  in  ipsis  libris  vulgatissimis  discendum  est.  Ipsa  p 
non  notatur  integra,  sed  locis  alicuius  raoraenti.  —  Codi- 
cis  N  vel  parva  auctoritas  utiUs  est  ad  discriraen  initiale 
variantium  dubiarum  inter  QL(Mcp)  et  C  (cf.  n.  48) ;  ad 
partera  scilicet  quacum  N  facit,  opinio  authentiae  facilius 
inclinabitur.  Geterum  eo  munere  functus  negligi  potuit.  — 
His  si  addimus  plurimos  neglectos  esse  errores  scriptoris  Q, 
facile  quis  intelliget  quam  longa  lectionura  differentium 
series  in  sequenti  elencho  suppressa  sit. 

Si  cui  tamen  nimia  adhuc  videatur  esse  series,  adverti- 
mus,  trium  rerum  curam  hic  nobis  gerendara  fuisse:  varian- 
tium  inter  Supplementum  et  Comraentariura ,  errorum 
Compilatoris,  consensus  Qc.  Illam  qua  possumus  solertia 
egiraus,  cetera  fere  orania  praeterivimus.  Multitudo  ergo 
notarum  non  a  nobis  sed  ab  ipsa  rerura  conditione  de- 
pendit.  Et  primae  quidem  curae  fructus  manebit,  etiam 
pro  completa  Coramentarii  futura  collatione,  quia  totus 
textus  noster,  exceptis  locis  in  apparatu  notatis ,  signatu- 
ram  GQL  tacite  portat.  Suppleraenti  vero  qua  talis  usus 
forsitan  praeteribit,  sed  errorura  eius  notatio  non  illico 
inutilis  fiet,  quia  uberriraa  et  diversissiraa  praebet  exem- 
pla  erroneitatis  priraarura  transcriptionum,  et  vanae  corre- 
ctionis  quara  post  se  trahit  priraaevus  error.  Suppleraen- 
tura  ob  Gorapilatoris  distractionera  et  festinationem  et  ob 
correctorura  licentiam  superat  sub  hoc  respectu  omnia 
opera  quae  ad  primam  originem  prosequi  potuimus,  sed 
si  his  circumstantiis  insolitis  et  feliciter  raris  novem  par- 
tes  concedimus,  decima  quae  remanet   specimen  est  con- 


ditionis  universae  textiium  funditus  collatorum:  scriptor 
et  satellites  corrpctores  ubique.  se  monstrant  yolenti.  Ideo 
quam  insufficiens,  quam  superflua  sit,  quam  longe  a  vero 
textu  ducat  illa  corrigendi  methodus,  a  qua  tot  novae  edi- 
tiones  operum  S.  Thbmae  castigatae',  recbgnitae  et  optimae 
vocantur,  apparatus  noster  cun;  modernis  Supplemeiiti  edi- 
tionibus  comparatus  sat  evideater  docebit.  ideo  etiam,  ut 
hoc  obiter  tangara;  quara  durumnobis  fuerit,  nostra  scri- 
ptorum  et  correctorum  experientia'  uti  non  potuisse  pro 
duabus  pripiis  Partibus  Sumraqe  (jd  enim  tunc,.  nec  nostra 
nec  ullius  culpa,  praeventum  est),  sentiet  cordatus  criticus, 
rumoribus  noncredulus,  sed  aequusiudex  rerum  quae  sunt. 

Ut  spatio  parceremus,  signaturae  «  QLMNc;^'  »  substi- 
tuimus  siglarn  S,  interpretandarfi  <<  Suppleraenti  codices 
QLMN  et  editiones  cp  »  ;  ideo  sigla  regit  plurale :  «  ad- 
dunt  S  ».  — '  Ad  lectiones  binarias  sive  ubi  una  tantum 
varians  notanda  venit,  signaturam'  «  QLc  »  sUppressimus, 
etiamsi  siglae  M  et  p  vel  Mp  conscribendae  fuissent.  Quo 
ergo  loco  nulla  signatura  cernitur,  varians  notata  adest  in 
Q  et  L  et  c,  et  fortasse  etiam  in  M  et  p.  Sed  hoc  solum 
accidit  ubi  omnis  signatura  suppressa  est;  nam  ubi  vel  una 
sigla  scribitur,  aliae  ex  ipso  sitentio  notant  lectionein  tex- 
tus.  —  Quando  nulla  aequivocationis  occasio  aderat,  saepe 
non  repetimus  portionera  textus  quara  varians  spectat.  — 
Notatio  iam  non  semper  a  capite  lineae  inchoatur.  Ita 
brevitati  indulgere  et  claritati   non  nocere  sperabamus. 

Siglae  Q  vel  priraum  vel  post  C  locum  ideo  dedimus 
quia  codex  cuius  index  est  ipse  inter  alios  primum  locum 
occilpat.  —  Modernae  Suppl  intelligantur  editiones  post  p, 
ut  pseudonyma  Cornelii  ab  Egmond  Coloniae  Agrippi- 
nae  1639,  Nicolai,  de  Rubeis,  Patavinae ,  sed  indistincte 
vel  omnes  vel  aliquae  vel  aliqua.  Idem  intelligatur  circa 
editiones  modernas  Gommentarii  post  Lugdunensem  qua 
utirriur.  —  Quoties  omnes  siglae  scribuntur  quin  post  le- 
ctionem  repetitara  textus  fons  eius  notetur,  lectio  textus 
a  nobis  profecta  est.  —  Errores  nostros  et  typographorum 
corrigimus  in  apparatu :  confer  proh  dolor !  iam  4^61 
«  ERGO  dele  ».  —  Restat  ut  siglas  seriatim   explicemus. 

G  —  Editio  Commentarii  Lugduni  anni  i520,  tomo  iv, 
foliis   1 94  V-y  1 1 . 

Q  —  Capituli  Cathedr.  Brixiensis  sine  signatura. 

L  —  Vat.  Latin.  ySi. 

M  —         »  746  P.  II. 

N  —  Urbinas         i33. 

c — Editio  princeps  anni   1478. 

p  —  Editio  Romae  1570. 

S  —  QLMNc;?. 
omnes  —  CQLMNc/7. 
signatura  tacita  —  QLc  (QLMc,  QLMcp,  QLcp). 

p,  s  —  prima,  secunda  manus;  ponuntur  ante  siglam, 
et  signant  omnes  siglas  codicum  quas  praecedunt. 

hom  —  lectio  a  qua  variatur  est  homoteleuton. 


QnAESTIO   I. 

3  a      7.  quinque  addidimus  ex  Hp.  33.  et  satisfaciendi  om. 

44.  Meteor.  —  Metaphysicae. 

48.  homo  totaliter  affectum  peccati  -  affectum  peccati  homo  S, 
per  quera  -  quem  per. 

3  b      7.  diversae  om.  16.  ipsius  om  cp. 

26.  est  compunctio  et  —  et  compunctio  est. 

36.  dolor  reraittens  -  dolor  remittentis  Q.  42.  eius  om  Q. 

45.  quae  [intellige  causam  principalem  quae  et  cf.  qu.  vii,  art.  1,  ad  2)- 

causam  quae  S,  secundariam  quae  modernae  C,  concausam  quae 
modernae  Suppl.  48.  acciderunt   -   accidunt  S. 

4  a      1.  conterimur  -  conterimur  (et  LMc)  confundiraur. 

2.  acciderunt  -  accidunt  S.  34.  inflatio  -  inflammatio. 

45.  qui  —  quae.  58.  nominantur  —  nominat  Q,  nominatur  LMNcp. 

61.  Ebgo  dele.  dicit  -  non  dicit  Cp. 

40    \o.  timor  filialis  -  modernae  Suppl ;  timor  initialis   omnes. 

1 3.  ut  videtur,  non  potest  esse  —  non  videtur  QLMNc. 

3o.  materia  essentialiter  -  materia  essentiae  N,  materiae  essentia  C. 


QUAESTIO    II. 

43.  poenis  —  peccatis.  55.  enim  in  libro 

37.  mortalitas  -  immortalitas  QpLc. 
65.  poenitentialis  -  poenalis  QLMNc. 


VL  libro  QLc. 


i5. 

37. 

38. 

45. 
70. 

7»- 
2. 

12. 
58. 
65. 

71' 
i3, 


enim  -  ita  modernae  Suppl ;    om  omnes  ,  sed  CN  om  hom  g.  ad    5  a 
appetendum  ...  10.  movetur.  33.  duritiera  —  duritiam  C. 

qua  -  quae  cp.  36.  conteri  -  confiteri.  5  b 

possit—  iusta  adhibita  diligentia  addit  p. 
tenet  -  tenetur  CNp.  Sg.  contingit  -  pontigit  p,  sit  L. 

est  de  paupere  —  de  paupere  antiquae  C,  pauper  modernae. 
ruere  -  corruere,  quibus  corruentibus  semper  eius  poena  augetur  CN. 
percussit  —  percusserit  cp. 

praeterita  -  praeteritum  C.  6  a 

contritio   -  Et  sic  non  est  de  peccato  futuro  addunt  CN, 
quia.  -  quae  S.  29.  cogitationis  om.  35.  actu  -  actum. 

de  alt.  loco  om  QLMNc.  Sg.  homo  om. 

oportet  -  patet  C, 

cum  scriptum  sit  —  sicut  scriptum  est  C. 

avertunt  -  avertitur,  O  D 

Sed  unus...  19  originale  hom  om  Q;  unus  om  LMNc;>. 
tantura  om  S.  32.  qua  -  quam.  etsi  non  -  et  sine  QpLN. 

oportet  quod   sit...  40  habet  -  oportet  (quod  cp)...  habet  contera- 
tur  S.  5i.  ad  contritionem  om  C. 


QUAESTIO    III. 

71.  possit  —  poterit.  74.  debeat  —  possit. 

3o.  Ergo...  3i.  maximus  hom  om  QLMc;?. 


7« 


XXIX 


7b 


8a 


8b 


gb 


10  a 


44.  primo  —  ipso  S. 

47.  hunc  dolorem  excitat  -  ita  sL;   habet  dolorem  excitatur  CQMpL, 

habens  hunc  dolorem  excitatur  cp,  voluntarie  excitatur  modernae  C. 

55.  Et  om.  ex  ratione  (alt.  loco)  om  cp;  cf.  var.  seq. 

56.  deliberante  -  deliberanti  cp.  61.  tanta  -  tanta  et  talis. 
63.  assumuntur  -  sumuntur  S. 

71.  maxima  -  maximum.  75.  vicino  -  vicio  G,  nocivo  modernae. 

18.  est  nociva  sibi  -  nociva  ei. 

25.  attenditur  ordo  malitiae  -  malitiae  Q,  malitiae  attenditur  MpL,  ma- 

litiae  attenditur  quidam  ordo  cp. 
32.  et  pr.  loco  om  S.  37.  de  om. 

39.  minus  -  unus.  45.  quam  praecedentis  culpae  om. 

48.  Est  etiam  -  Et  est.  53.  cavenda  -  vitanda  C,  iudicanda   N. 
60.  tentandus  —  tentandum  QLNc/). 

74.  Utinam  -  Ut. 

impinguentur  -  impugnentur  Q,  pinguentur  L. 
i3.  intenso  -  intentio  QpL,  intento  c.  14.  non  om  C. 

16.  autem  -  enim  C.  19.  Rationabile  -  sit  addunt  S. 

2  3.  quantum  alt.  loco  om.  3i.  Tertia  —  non  QLMc^,  regula   N. 

38.  Paulam   -  Paulum  omnes;  itidem  8b6  Paulum  et  10.  ipse. 
5l.  contritioni  de  peccatis  —  in  contritione  peccati  S. 
56.  vltare  pr.  loco  —  vitari  S.  6g.  quasi  -  ita  N;  quia  CQLMc/;. 

71.  nascitur  in  inferiori  -  nascitur   inferior   (inferiori  p)   QpLc/),  inna- 

scitur  (irascltur  N)  in  inferiori  C. 
1.  consideratione  peccatorum  -  contritlone  S.  11.  in  -  de  QLNcp. 

12.  intensionis  -  sL;  intentionis  omnes. 
18.  diligit  —  appetit  vel  diligit  CN. 

potentia  -  modernae    Suppl ;    potentia    potius    QLcp ,   potius  CM , 

post  eum  N,  om  modernae  C. 
21.  communitatem  -  caritatem  Qc,  al'  caritatera  pL,  civitatera  M. 
27.  tamen  -  tum  Q,  cu  L. 

QuAESTIO    IV. 

53.  }.  loan  -  loan.  S. 

lo.  impeditur  vel  retardatur  -  perpenditur  (praepeditur  LMc)  vel  retar- 
datur  QLMc,  retardatur  vel  impeditur  p. 

in  aeterno  hominis  -  homlnis  in  aeterno  QLcp,  in  hominis  aeterno  M. 

habet  om  QLc,  post  turpitudinem  ponit  M. 

suae  servitutis  qua  -  servitutis  qula. 

a  reatu  om  QLNcp.  39.  de  malis  om. 

40.  divina  providentla  —  divlnitus  a  gratia  vel  providentia  QLcjJ,  divina 

■  gratia  vel  providentia  M. 
5l.  quandam  om. 

Et  ita  vera  -  et  unde  Qc,  unde  LM,  et  vera  N,  unde  et  p. 
expresse  om  S.  72.  delendum  -  dolendura. 

poenitentlae  virtutis  —  poenitentiae  et  virtutis  QLNc^. 
quantumcumque  —  quanto  magls  modernae  C: 
actu  hulus  -  actibus  QLNcp,  actibus  huius  modemae  Suppl. 
melius  -  magis  melius  CQLNc,  quod  magis  et  mellus  p,  tanto  me- 

lius  modernae  C ;  cf.  III.  P.  qu.  lxxx.  art.  5.  s. 
vitia  om  S.  3i.  Ecclesiasticus  -  illud  Eccl.  S. 

earum  -  modernae  Suppl ;  eorum  omnes. 
60.  oranino  —  ideo  S.  64.  quia  -  quae  QhMcp,  qui  N. 

65.  quia  -  quae. 

66.  meritorlus  -  raeritoria  M,  actus  raeritorius  p. 

satisfactorius  -  satisfactoria  M. 
3.  a  beatis  -  hahens  QLc,  ab  eis  N,  om  p. 
8.  ei  -  eis  S. 


19. 
24. 
3i. 
34. 


70. 
14. 
18. 
19. 
20. 

27. 
59. 


QUAESTIO    V. 

47- 


10  b 


34.  culpae  -  peccati.  47.  causatum  —  tantum  cp. 

63.  efficiens  -  sufficiens.  73.  ante  -  ad. 
9.  nunquam  -  nullo  modo  S;  ita  19  {ubi  nunquam  modo  N),  sed  i5, 

nunquam  S. 

1 5.  possit  -  posset.  38.  sufficiat  —  sufficit  Q,  sufficiet  LMNcp. 
70.  faciente  -  faciens.  74.  adeo  parvus  -  parvus  adeo. 

1 1  a      5.  essentialiter  -  aequaliter  S. 

QUAESTIO   VI. 

3l.  quldditate  -  quantitate. 

53.  Praeterea  ...  57  confiteatur,  vel  secundum  argumentum,  post  63. 
poenitentiae  tertium ponunt  S;  ordinem  solutionum  mutant  sLNcp. 
60.  seipso  -  re  ipsa.  69.  Consolatlone  -  dicit  addit  p. 

70.  operara  medicantls  —  opem  medlcantis  S,  medicinara  C 

74.  iudex  -  iudex  vel  actor. 

11  b      2.  el  om  cp.  12.  Et  ideo  ...  11   salutis  hom  om  QLMcp. 

22.  mortale  —  vel  mortale.  S4.  reducitur  S.  59.  non  om. 

1 2  a      5.  ipse  de  se  om  QLMc^,  de  se  om  N. 

dlcit  -  dicitur  p.  6.  meura  -  raovet  QL. 

12.  de  iure  naturali  institutae  -  de  iuris  naturalis  institutione  C. 

16.  dlctamen  —  dictaraina  C  20.  Et  —  quod  S. 
21.  cuilibet  -  cuiuslibet.  24.  sine  -  sive  M^. 

36.  mentiri  peccatum  excusando  vel  negando  -  peccatum  mentiri  QpLcp, 

peccator  mentiri  MsL,  peccatum  mentiri  excusando  N. 
42.  et  in  nova  -  43  Moysi  hom  om  QM. 
45.  enim  (ita  lege  pro  autem)  -  autera  S.  5o.  aut  -  ut. 

64.  els  non  -  nec  eis  S. 

12  D    11.  omnes  om.  16.  inter  -  intra  cp.  19.  per  om  QlAcp. 

26.  ipse  om  S.  67.  alicui  -  aliter  pLcp. 

75.  non  est  —  requiritur. 

1 3  a      7.  agnoscat  -  credat  N,  cognoscat  C  1 2. 
14.      ■ 


ad  secundum.  Quia  -  Ad  secundum  dicendum  quod. 


hanc  -  habeat  Ncp. 


17.  timet  -  quia  timet  S.  21.  qui  aliquid  -  quidquid  S. 

25.  cum  dubitatione  -  taraen  dubitative  S. 
3i.  autem  -  modernae  Suppl;  enira  omnes. 
32.  dum  -  tamen  C  48.  non  statim  om  C,  statim  om  N. 

61.  et  om  QLM. 

68.  praecipue    cum  -  modernae   Suppl ;    quod   praecipue   QLc^ ,  cum 
praecipue  CM,  et  praecipue  si  N.  71.  si  -  nisi  Lcp. 

73.  aliquis  om. 

9.  Alio  -  Et  alio.  1  3  b 

obligatur  aliquis  -  obligantur  aliqui  S.  10.  de  alt.  loco  om  S. 

11.  differendo  —  diffinienda  QMpL,  distinguenda  N,  differentia  c. 
25.  de  -  in.  36.  autera  om. 

48.  quandocumque  -  quantumcumque. 

49.  offerretur  -  monstraretur.  non  alt  loco  om  C. 
61.  Quia  —  quod. 

68.   est  de  morbo  spirituali  —  ad  morbum  spiritualem  S. 

74.  sed  -  et.  75.  allquis  om  Q_Mcp. 

7.  Praecepta  -  peccata.  Praecepta.  143 

operationera  —  potentiam  Qc,  positionem  LM. 
27.  et  -  et  in.  34.  ex  ipsa  om.  43.  primo  -  puro  C. 


QCAESTIO    VII. 

67.  morbus  -  morbos  QpL.  jS.  causa  -  essentia. 
6.  detectio  -  auctor  citatus;  detestatio  omnes. 

12.  definitio  cum  -  causa  CN. 

13.  insufficiens  -  et  ita  quod  insufficiens  CN. 

17.  peccatum  —  peccato.  sacerdos  —  sacerdoti  sL^. 

27.  sicut  etiam  iudex  aliquando  ...  28.  iudex  -  sicut  esse  iudex  M. 

28.  per  confessionem   aperltur  -  quod   per  confessionem   aperitur  ali- 

quando  scit  allquls  ut  homo  quod  nescit  ut  iudex  QLc^. 
3o.  in  aperto   sit,  actus  interior,  qui  tamen  principalior  est  -  principium 

est  Q,  in  aperto  est  actus  tamen  interior  qui  principium  est  LMcp 

et  addito  actus  exterioris  modernae  Suppl;  tamen  om  N. 
34.  iara  vivus  aliquis  efficitur  -  aliquis  (quis  c)  nirais  iam  confitetur  QLMc, 

quis  vivus  efficitur  p,  quia  iam  vlvus  efficitur  allquis  N. 

36.  sine   spe  est  praevius  -  sine  spe  et  est  primus  QLc,  sine  spe  est 

primus  M,  in  spe  et  est  praevius  p. 

37.  movetur  —  raoritur  QpLc.  timore  —  caritate  QNpLc. 

38.  potius  ponitur  -  ponitur  Q,  ponitur  potius  LMNc. 

39.  timor  -  venia  CQpLc,  venia  N.  40.  qualibet  om  CN. 
56.  qua  -  quo.             71.  conscientia  —  conscientiam  QM. 

74.  dicitur  om  QL,  est  ante  confesslo  cp. 

5.  ubi  oportet  et  cui  —  ut  oportet  et  cuius  S. 

9.  in  confessione  om.  12.  etiam  —  poene  C. 

24.  sit  -  sic.  25.  sacramenti  -  est  addit  p;  cf.  var.  praec. 

58.  veritatis  virtutera  —  veritatem  virtutis  QLMcp,  veritatem  virtutem  N. 
66.  non  pertinet  om.  elicitive  —  ellcitive  vel  elective. 

68.  autem  -  ac.  69.  finem  -  fine.  70.    potest  -  potest  ad. 

75.  sed  -  sed  magis  S.  concausa  -  cum  causa  QM,  causa  L. 

2.  concausae  confessionis  om  QLMc.  8.  veritatis  om. 
i5.  quem  —  quam  S.             16.  quem  —  quod  S. 

QUAESTIO    VIII. 

48.  necessitatem  sacramenti  -  necessitatis  sacramentum. 

49.  et  in  -  et  QLNc. 

poenitentia-  Sed  ministro  Ecclesiae  facienda  est  confessio  addunt  S. 
53.  discretius  -  distractius  QM,  dlstrictlus  LN,  dulcius  cp. 
61.  pertinet  -  fit.  ad  sacerdotes  -  a  sacerdotibus  sL^p. 

6g.  quibus  -  quo  QLMNc.  74.  Ecclesiae  om  S. 

20.  dispensatorem  -  dispensationem. 

21.  quantitas  poenae  -  poena  cp.  27.  conveniens  -  competens. 
28.  Et  sic  ...  2g  salutis  hom  om  QLMcp. 

3o.  et  alia  praebere,  scilicet-et  talla  praebere  pertinet/';  cf.  var.  praec, 
42.  poenitentiae  -  proprius  sLcp.  47.  conscientiae  -  scientiae  QpL. 

50.  quia  ante  5i.  si.  5g.  quia  —  qui  C.  63.  ex  officio  om  S. 
1.  cui  —  cum  QpLc. 

3.  taraen  defectum  -  cura  defectura  QLc,  dedefectum  M,  tamen  effe- 

ctu  N,  defectum  tamen  p. 

14.  sanctificatio  -  satisfactio  QMNpLc;  ita  i5.  (Q  lacunam  habet)  et  20, 

sed  non  2  3. 

26.  quod  ante  secundum  QLMcp,  post  secundum  N, 

3o.  est  om  QMNc.  44.  necessitate  -  salutis  addunt  CN. 

5o.  Sed  ...  in  littera  om  p;  in  littera  om  Q. 

52.  sacramentis  -  sacraraento  S.  57.  et  -  ut. 

12.  Sed  ...  i3.  constitutus  hom  om  QlMcp. 

18.  praelati  -  papa  (et  M)  praelati.  2g.  esse  -  est  QLc,  om  MN^. 
5g.  alio  -  aliis  S.             73.  dicebant  -  dicebantur. 

1.  non  om  QLNc. 
12.  apponendum  -  proponendum  Q,  disponendura  N,  opponendum  p. 
28.  Nec    iterum   fit    aliqua   iniuria  -  Nec   ( Sed  Q )    aliqua   inluria   fit 

etiam  S.  34.  confitendi  —  confiteri. 

37.  subditorum  post  confessionem  QLMcp,  ante  N. 
60.  proprii  iudices  vel  proprli  sacerdotes  -  proprii  sacerdotes  vel  iudi- 

ces  S.  63.  aliquis  -  alicui  aliquis  C. 

68.  petat  -  peccat  QLMN.  75.  aliquando  -  ante. 

1.  sit  -  sit  ille  S.  2.  alteri  om.  3.  ipse  -  ipsura  cp. 

27.  indultum.  lurisdictionis  autem  -  iurisdictionis  indultum.  Oranis  au- 
tem.  32.  commlttant  -  amittant.  43.  eos  —  eas  C 

5o.  allcui  -  aliter  Qc,  alteri  p. 

4.  credere  tenetur  (sic  nem  pelegendum  est)  -  credere  debet  et  tene- 
tur  QLNcp,  credere  debet  M. 


l^b 


i5  a 


i5b 


16 


i6b 


17  a 


17  b 


18 


i8b 


XXX 


19  a 


tgb 


20  a 


20  b 


21  a 


21  b 


22  a 


22  b 


23  a 


52. 

66. 
12. 

23. 

29. 

65. 
75. 
3. 
16. 
18. 

22. 
33. 
36. 

47- 
3i. 
59. 

60. 
68. 
69. 
1. 
16. 
36. 


47- 

57. 
3. 

17- 
26. 
39. 
68. 
3. 
i5. 
22. 

23. 

46. 

66. 

2. 

17- 
26. 
36. 
49. 
62. 
70. 

2. 

8. 

14. 
i5. 


38. 
5i. 
60. 
69. 
6. 

29. 
41. 
47- 

23. 

47- 

52. 

55. 
64. 
72- 
8. 
12. 
t3. 
18. 

22. 

27. 
28. 
3i. 
36. 


Sed  ...  54.  constituantur  hom  om  pLc,  Si  autem  inaequaliter  sL^. 

est  om. 

illi  -  ille  QLc,  om  Mp.  sanctificatio  -  satisfactio. 

quolibet  om  QM.  26.  non  -  nemo.  in  fine  om  S. 

proprio  -  a  proprio  MNj^.  55.  consequitur  —  sequitur. 

quis  -  quod  quis  QMpL.  74.  sanctificatione  —  satisfactione. 

alicui  -  alieno. 

sua  om. 

cuius  reatus  -  reatus  huius  quae  QLc,  huius  cuius  reatus  M. 

quantitatem  delectationis  -  delectationem. 

quae  fuit  -  quod  facit  QpLc,  quam  facit  N. 
quae  et  2  3.  minus  liabent  de  culpa  om  QLMcp;  de   culpa  om  N. 
quia  -  enim  addunt  QLMc. 
sacerdoti  —  .s.  (sed  p)  sacerdoti  cp. 
pro  fornicatione  om.  38.  culpae  om. 

In  mensuram  —  Mensuram  QLcp,  Mensura  MN. 
poenam  -  poenitentiam  S. 
Sed  tamen  quantum  per  —  Secundum  tamen  quod  QLc,  Sed  quan- 

tum  ad  (ad  expunxit  scriptor)  per  M;  secundum /sgif  etiam  p. 
poenam  -  poenitentiam  S. 

maior  poena  —  maior  poenitentia  Mc  et  ante  pro  fornicatione  Q. 
uno  —  eo  S.  71.  ideo  —  ratio  QL.  72.  unius  —  minus, 

iam  om,  3.  tamen  -  cum.  4.  haec  -  om. 

expiabat  -  expiabatur  S.  34.  tanta  -  tota  CN. 

funderetur  -  fu'dentur  Q  {pro  fude'tur),  effunderetur  CN. 

QUAESTIO    IX. 

sexdecim  om  S,  in  tabula  habent  QLc. 

et  satisfactionem  om.  66.  eadem  -  ea  cp. 

confiteri  -  innotescere  C.  6.  est  et  -  est  L,  om  cp. 

verbis  -  voci  vel  verbis.  18.  cor  om  cp. 

confiteatur  aliquis  -  confiteatur  QLc,  confiteantur  Mp. 

cui  -  cum  quo.  40.  fuerit  -  fuerat  N. 

erubescentiae  om  C.  69.  peccata  om. 

tantum  unum  peccatum  -  unum  QlMcp,  tantum  unum  N. 

iterum  om  QLMcp;  etiam  om  N. 

huius  peccati  -  peccati  huius  QLMNc,  peccati  huiusmodi  p, 

cuius  fuerat  oblitus  om  QLMcp,  cuius  erat  peccatum  N. 

sacramenti  om  Q,  super  marg.  scribit  M.  54.  Rom.  -  lo. 

maximus  usus  —  maxima  vis  S. 


possit  vel  debeat. 
per  se  addunt  S. 


propter. 


sicut  ...  linguae  om  QLMcp.  5.  Jebeat 

sexdecim  om  S;  cf.  19^47.  24.  poni 

mixtionem  -  permixtionem  cp. 

a  confitente  —  ad  confitentem. 

confiteatur  -  confiteantur  Ql.cp,  confiteamur  N. 

debet  -  dicitur  LMNcp. 

obscuritatem  -  verborum  addunt  QMcjp.  72.  contra 

concernit  —  concrevit  QL. 

ut  scilicet  statim  confiteatur  om  C  (est  in   Coloniensi), 

haec  conditio  -  hoc  quod  dicitur  QLMc,  hoc  quod  dicit  N. 

sed  simplex  -  si  (sed  N)  simpliciter  S.  2  3.  peccato  om, 

QUAESTIO    X. 

oblita  -  praeterita  S. 

poenitentiae  sacramenti  -  sacramenti  poenitentiae  C. 

ideo  eodem  -  et  in  eo  QL,  et  ideo  eo  Mc,  ideo  eo  Hp. 

quod  pr.  loco  -  quia  S. 

convertatur  —  convertat  CQLNc^. 

annihilatur  -  annihilat  CQMNc,  annihilet  p, 

omnia  —  alia  CN. 

improportionata  -  proportionata ;  M  se  corrigit. 

eisdem  -  ipsis. 

mitior  -  Magister ;  cautior  omnes. 

ea  om.  48.  alicuius  -  sibi  QLMc,  sui  p, 

per  generalem  confessionem  -  quandocumque  generalem  confessio- 

nem  facit  CN. 
sum  pr.  loco  om. 

haeretici  qui  —  qui  haeretici  Q,  qui  haeretici  sunt  c. 
PIus  ...  potest  hom  om  S. 
et  pr  loco  om  QLMNc,  utroque  loco  om  p. 
et  tamen  -  et  tunc  QLcp,  cum  M,  et  tunc  si  N. 
aliquis  om.  16.  illa  -  ipsa. 

ipsius  -  istius  QLMc^,  illius  N. 
de  quo  -  modernae  Suppl ;  de  qua  omnes. 
imponentis  -  expectatur  addunt  CN. 
sicut  ...  29.  scire  hom  om  Q. 

gratiam  habeat  per  certitudinem  -  gratiae  habeat  plenitudinem  IMcp. 
aestimare  -  aestimari  C. 
venerit  -  reduxit  C,  reduxerit  N.  39.  quae  -  quia  S. 

QUAESTIO    XI. 

55.  sunt  -  habita  sunt.  58.  de  licentia  -  delicta. 

23  b    i5.  propter  debitum  pastoralis  curae  -  pastoralis  curae  dignitatem. 

16.  Ergo  ...  17.  publicare  hom  om  C. 

19.  quam  audit  -  quam  (quem  cp)  audivit. 

26.  alio  om.  3o.  panduntur  -  habet. 

36.  se  sibi  -  sibi  se  QLM.  38.  confessionem  —  per  confessionem  cp, 

immutatum  —  immutandum  CN.  5l.  desinit  —  desit. 

56.  homo  om  cp,  70.  humana  homo  -  homo.  eo  —  ea  cp, 
75.  homo  —  hoc  autem  non  scit  ut  homo  addit  p, 

24  a    21.  confessionem  -  contra  confessionem. 

32.  Praeterea  ...  34.  confessione,  idest  secundum  argumentum,  om  QLc. 


24  b 


33.  et  -  quod  M.  39.  sigillum  -  sacramentum. 

46.  tamen  alia  -  etiam  illa  C,  etiam  alia  N. 
22.  alteri  —  aliquando  Qhcp,  om  M. 

28.  coramune  —  Ecclesiae  addunt  cp. 
mutari  -  irritari  QMcp,  recitari  L.  34.  malis  -  magnae. 

36.  possit  —  possint.  48.  per  -  internuntium  CN. 

5o.  tenetur  sacerdos  —  tenentur  sacerdotes. 

5i.  sacerdotem  ad  dicendum  -  eum  ut  dicat  CN. 

quod  illud  -  ut  CN.  62.  tamen  facere  potest  ille  -  potest  CN. 

70.  de  licentia  -  sine  licentia.  71.  notitia  peccati  -  notio  praedicta. 

74.  peccator  om  cp. 

6.  nullo  modo  hom  om  QLcp,  non  M.  25  a 

10.  qualitercumque  ...  12.  audit  hom  om  QLc. 

33.  per  hoc  —  hoc  C. 

38.  ferre  debet.  Sed  —  fert  si  Q,  fert  M,  fert  sed  Lcj). 
56.  hoc  pr.  loco  om.  57.  et  tunc  -  tunc. 

60.  et  verior  -  communior  QlMcp,  verior  N.  63.  quia  -  quod. 

i3.  dum  tamen  scandalum  —  veruntamen.  25  b 

14.  evitare  nitatur  —  dimittere  tenetur. 

QUAESTIO   XII. 

21.  eiusdem  -  eius  LNcp. 

35.  omnis  om  QLMNcp.  36.  alicui  om  S. 

56.  in  -  ipse  QlJAcp,  ipso  N.  60.  est  -  dicitur  S. 

6i.  non  enim  -  cum  non  QLMNc. 

62.  aliquid  satisfactum  -  aliquis  satisfieri. 

67,  accipit  -  accepit.  69.  diminuere  -  dimittere  S. 

71.  consentiat  om  Q,  assentiat  LMNcp. 

non  ratio  meriti  tolletur  -  ratio  meriti  non  tolletur  p,  non  tolletur 
ratio  meriti  N. 

11.  Actus  autem  interiores  -  actus  interior.  Sed.  26  a 

12.  determinantur  -  actus  interiores   determinantur  M,  determinatur  p. 

63.  dicit-  dicitur  C.  70.  Nulla ...  71.  praecedentem  hom  om  QLc. 

71.  vindicativa  -  in  iudicativa. 

11.  inaequalitatem  —  aequalitatem.  17.  ultimo  —  ulterius  C.  26  b 

21.  Sed  sicut  ...  24.  sic  -  Sed  ...  et  sic  QLMNc,  Quare  sicut  ...  s,\c  p. 
55.  Deo  om.  ij.  assignata  -  ordinata  S. 

70.  videtur  -  dicitur  omnes ;  «  Forte :  videtur  »  notat  De  Rubeis. 

25.  occasiones  -  actiones  CQ.  3o.  mediciiia  -  medicus  QpL.  27  a 

36.  futurum  -  futuro  S.  41.  In  praeterita  -  In  praeterito  S. 

QUAESTIO   XIII. 

72.  aliquid  domino  -  pro  aliquo  debito. 

73.  quidquid  ...  habentes  -  (et  p)  quidquid  ...  habemus  Ccp. 

3.  est  et  om  S.  10.  propter  quod  -  quod.  21.  homo  om.    27  b 

22.  debita  om.  28.  ratione  alt.  loco  -  respectu. 

29.  Et  sicut  ...  3i.   peccati   commissi   hom  om  QLpMcp. 
36.  nisi  secundum  -  sed  S.  38.  est  -  esset  S. 

39.  eum  -  Deum. 

27.  conteri  aut  confiteri  -  confiteri.  3o.  ergo  om  QL.  28  a 

34.  sibi  suscipit  —  solvit.  35.  ab  alio  -  pro  alio  S. 

63.  satisfaciendi  maxime  -  maxime  satisfaciendi. 

70.  alteri  peccatum  quod  commiserat  hom  om  QLc. 

72.  Nec  exigitur  etiam  —  etiam  nec  exigitur  QLc,  nec  exigitur  Mp. 

75.  requiritur  —  non  requiritur  QLc. 

4.  fit  impotens  ...  5.  per  quem  hom  om  QLc.  28  b 
:i.  sicut  -  scilicet  S.             20.  hominis  om  S. 

3l.  pro  se  satisfacit  hom  om  QLMcp. 

poenae  -  per  se  QLcp,  poenae  per  se  M. 

QUAESTIO    XIV. 

48.  de  uno  peccato  post  satisfacere  QLMc;  peccato  om  N. 
67.  ad  invicem  om  S. 

10.  curari  -  evitari.  24.  ei  se  -  ei  c,  eum  p.  29  a 
33.  opposita  ...  35.  iustitiae  hom  om  QLc. 

36.  et  non  -  et  QNpLc,  non  C. 

69.  poenae  ad  culpam  -  culpae  ad  poenam  S. 

70.  Ergo  om,  74.  satisfaciendo  -  satisfactione  vel   satisfaciendo. 

26.  conscientiam  —  scientiam  cp.  29  b 

28.  omissionis  -  commissionis  QLNcp. 

44.  attenuatus  -  accunuatus  QpL,  accuminatus  c,  attenuatur  p. 
fuerit  post  45.  tuus  ponunt  QLMc,  om  p;  cf.  var.  praec. 
55.  multa  om  cp,  5y.  ea  -  eam  QLcp,  eum  N. 

72.  quod  om.  ji.  satisfactoria...  74.  quae  sunt  hom  om  C. 

8.  post  peccatum  -  post.  74.  dicitur  decentia  —  est  de  essentia  C.  3o  a 
2.  actus  om.  3.  per  quem  -  quo  M.  3o  b 
4.  quem  -  quod.             10.  bona  om  S. 

24.  quam  quod  -  quam.  2  5.  sicut  om  S. 

30.  nostrum  om.  33.  opus  om. 

41.  Ad  secundum  et  ad  tertium  dicendum  quod  -  Ad  secundum  dicen- 

dum  et  ad  (quod  et  Q,  et  M)  tertium  QLM. 
53.  duratione  infinita  -  dura  ratione  infinitatis. 
62.  Poenae  et  per  et  mitigantur  om  CN. 

64.  Enchiridion  -  Eth.  QM. 

9.  retrahatur  -  retrahitur.  3l  a 

11,  dicitur  de  -  de  S.  18.  ablatione  -  absolutione  cp. 
19.  non  om  QpLc. 

22.  vermem  -  vermem  scilicet  LMc,  virtutem  scilicet  p. 
24.  poena  -  poenae. 


XXXI 


QUAESTIO   XV. 


3i  b 


32 


32  b 


ad  alterum  —  alterius. 
quantum  et  est  om  QLtAcp. 


47.  patientiam  -  iustitiam. 
huius  vitae  addit  p. 


33  a 


33  b  28. 


60.  per  poenitentiam  otn. 
74.  habuit  -  habet. 
73.  quamvis  om  N. 

5.  cedat  -  cedit. 

6.  subtrahit  -  subtraxit  QLNc^. 
48.  idest  -  et  CM.  49.  flagella 
52.  huiusmodi  —  huius  vitae  p. 
58.  habet  om  Q,   pro   etiam   legunt  Lcp;   M  om  hom  5y.  quando... 

58.  habet.  65.  tantum  om  cp. 

19.  cum  sit  —  sed  est  S. 

sed  delectationem  -  secundum  delectationem  LNcp,  secum  delecta- 
tionem  habens  M.  36.  sive  —  et  S. 

58.  corapetit  -  Et  competit.  quantum  om  cp. 

6g.  quod  quaelibet  -  (quod  Nj»)  quaedam  S. 

11.  ut  ante  in  hoc  S. 

12.  peccati  commissi  -  peccata  commissa  QL. 
22.  omnia  —  omnia  alia. 

24,  reducuntur  —  dicuntur  QLMNc. 

25.  ad  afflictionem  -  modernae  C;  in  afflictione  omnes. 

QUAESTIO  rvi. 

5o.  coincidit  -  concidit  QLMc,  incidit  N. 

60.  sanabilitas  -  sanitas  (al'  sanabil'  sM). 
2.  Et  -  Sed  S. 

1 2.  possibile  esse  aliquid  -  aliquid  possibile  QLMcp,  possibile  aliquid  N. 
52.  pro  misericordia  -  pro  poenitentia  QLMNc. 

61.  prout  dicit  ...  non  erit  -  dicit  ...  nec  (non  L)  erit  QLMc,  dicit ... 
nec  tamen  erit  N,  dicit  . . .  qui  non  erit  p. 

improprie  -  proprie. 

peccato  —  de  peccato.  42.  et  -  ex  S. 

ei  om  S.  59.  susceptivi  —  subiectum  S. 


QUAESTIO    XVII. 

34  a    24.  ad  introitum  caeli  -  ad  introducendum  in  caelum  C 

27.  claudit...  aperit  om.  Sy.  mysteriorum  om  S.  43.  Regni  om. 
54.  ministris  —  in  ministris  CN. 

56.  est  collata  -  manet  post  55.  aliqua  C. 

64.  ideo  loannes  -  ideo.  66.  contrahit  -  contraxit  S. 

34  b      1.  peccatum  -  peccato  cp. 

2.  gratia  sustentatus  -  gratia   sustentatur    QLMc ,  sustentatum   se  N , 

om  p.  conferre  —  conferendi. 

5.  quem  -  quam  QLMNc.  6.  homini  om. 

8.  non  in  instanti   ...  g.  poenae  qui  hom  om  Q. 

in  instanti  -  statim  LMNc;;.  11.  ut  quidam  dicunt  om, 

20.  Hieronymi  -  lo.  ii  QL,  Hiero  2  c. 
52.  ut  quantum    ad   hunc   aperiat  -  quantum   ad   hoc  ut   aperiat   (tali 

addit  p).  53.  idoneitate  -  ex  idoneitate. 

58.  actus  materialis  clavis  -  raaterialis  clavis  Q,  actus  materialiura  cla- 
vis  (clavium  p)  cp. 

60.  dlgnitas  -  dicit    dignitas    CQLNc^  ,   dicit   dignos   et  indignos   quia 

dignitas  modernae  Suppl.  64.  calor  om  S. 

66.  ideo  eadera  potestas  -  iam  eadem  potestas  Q,  iam  autem  potestas 

eadem  c,  ideo  una  potestas  eadem  p. 

35  a    12.  totaliter  om  cp.  i3.  respicit  -  recipit  omnes. 

34.  Sed  ...  35.  ordinatis  -  et ...  ordinatio  habetur  C. 

41.  respiciens  -  recipiens  cp. 

58.  nec  ...  5g.  nisi  -  unde  ...  eo  quod.  63.  clavis  post  requirit. 

67.  et  ipso  —  ex  ipso.  et  ad  -  ad  QLNc. 

6g.  sunt  —  Jistinguuntur  C.  72.  ex  officio  —  ad  officium. 

35  b      6.  sera  —  clavis  CQLNcp.  10.   hic  -  haec  Ccp. 

28.  est    iudex    habens  -  iudex  secularis   habet   habens    Q   et  omisso 
habens  LMNcp. 

3i.  quos  -  quod  S.  33.  ideo  -  et  ideo  QNpLc/». 

QUAESTIO    XVIII. 

61.  ligare  et  om  QLMNc.  72.  tantura  om. 

36  a      6.  sua  —  illa.  i5.  interiori  —  interiorum. 

26.  coniunctim  -  coniunctum  QpLp. 

42.  non  potest  -  quia  non   potest    QL,  quod  non   potest  c,  quia  non 

possunt  M.  58.  et  aqua  -  in  aqua  QLMNc. 

64.  et  alt,  loco  om.  71.  perfecte  om  QLMNc. 

36  b      3.  culpam  ...  4.  ordinantur  ad  hom  om  QLMc. 
3.  culpara  —  culpae  dimissionem  p. 

7.  videretur  -  videtur  QLMNc.  i5.  operentur  -  operetur. 
19.  praesentem  -  poenitentem  QLc,  resentem  M,  potestatem  p. 
21.  gratiae  ...  22.  collatione  hom  om  QLMNc,  gratiae  p. 

dat  -  datam  S;  c/.  var.  praec. 

29.  operentur  -  operetur.  35.  disponant  -  disponunt 

61.  effectus  om.         64.  adeo  -  aliquod  C.  debeatur  -  debebatur. 

^7  ^      !•  ligandi  et  solvendi  -  ad  ligandura  et  solvendum  C. 

17.  illi  -  ille  CQLMNc.  21.  ex  -  et  ex  QLMNc. 

24.  regeneratur  homo  configuratus  C.  34.  Ideo  om. 

38.  habet  vel  suscipit  ab  ea  poenitens  -  hic   poenitens   habet  QlMcp, 
habet  poenitens  N.  in  confitendo  -  in  poenitendo  QLMNc. 

42.  minus  -  aliquid  rainus  S.  puniatur  -  punitur. 

o     ,      56.  debitae  -  debita.  66.  confessoris  -  sacerdotis  vel  confessoris. 

•^70      5.  vi  claviura  -  aliquid  in  clavium  potestate  QLc,  aliquid  vi  clavium  MN;?. 

8.  minor  -  raaior.  i3.  inconveniens  -  conveniens  QpLM. 
28.  quia  ...  29.  non  potest  hom  om  QLc. 

46.  etsi  in  -  et  su  QpL,  et  sive  c. 


48.  dicto  -  praedicto  cp,  5o.  ligare  om, 

52.  ad  -  quantura  ad.  74.  statuunt  -  statuitur. 

3.  pronus  om  S.  22.  Dei  om  S. 

3l.  si  quis  C^ic  enim  legendumj  —  si. 

40.  corapetunt  oranibus  lege  pro  omnibus  competunt. 

41.  regulatura  -  regula  QL,  regulati  Mcp. 


38  a 


66. 
1. 

5. 


i5. 
60. 
68. 

75. 

47- 
58. 
61. 
65. 
12. 
22. 

32. 

41. 
56. 
68. 

74- 
i3. 
26. 

34. 

64. 
i5. 
21. 

2  5. 


49. 
61. 
63. 

6g. 
11. 
»7- 

2  3. 

47- 
55. 
61. 

1. 
35. 

9- 


46. 
57- 

4- 
20. 

5. 
i3. 
14. 
19. 

35. 

40. 


QUAESTIO    XIX. 

usum  claviura  -  claves  vel  usum  earum  S. 
ipsi  habuerunt  -  habuit. 

ad  utramque  -  ad   utruraque    QLMc,  ad  utramque   potestatera  p; 
cf.  var.  seq.  c. 

habuerunt    auctoritatem  -  potestatem    habuerunt    QL ,   potestatem 
habuerunt  auctoritatem  c.  1 2.  potuit  lege  pro  potest. 

potest  (sic  enim  legendum)  —  potuit  S. 
per  se  om  QLMNc.  63.  in  alt.  loco  om  S. 

altero  -  altiori  p.  73.  derivata  -  derivata  est  QL. 

characterem  -  tantum  addunt. 
electi  -  clerici  C;  ita  44  b  28,  sed  non  5l  ai2. 
quae  etiam  -  quod  QLMcp,  quod  etiam  N. 
et  ut  -  ut  et  modernae  C  et  Suppl.,  et  ubi  (om  ipsi)N. 
multi  in  diversis  officiis  —  in  multis  officiis  diversis  multi. 
etiam  si  non  habeant  -  si  (etsi  p)  non  habeant  etiam. 
sacerdotibus  -  eius  addunt. 
Cum  ergo  in  actu  clavium  -  Ergo  cura  in  actu. 
propter  hoc  -  hoc  QLMpNc,  ideo  ;;. 

merente  —  iraraediate.  huiusmodi  -  meretur  huiusmodi  C 

Spiritus  Sancti  donum  -  Spiritus  Sanctus  QLNc. 
per  peccata  -  pro  peccato  QLMc,  per  peccatura  p,  peccatores  N. 
Ergo  -  Ergo  pravi  sacerdotes  p. 

sit  per  peccatura  gratia  privatus  per  quam  —  sit  gratia  per  pecca- 
tura  privatus  per  quara  gratiara  S. 

hosti  eius  dispensationem  -  dispensationem  hosti  eius  QLMNc,  di- 
spensationera  hosti  p.  52.  quem  -  qui  QLMNc. 

suspensi  et  om.  -jZ,  oporteret  -  oportet. 

praedictis  om, 

ideo  etiam  -  etiara  ideo  QLc,  etiara  in  Deo  M,  ideo  p, 
quo  -  quod.  3i.  praelato  om  CN.  38.  sed  -  scilicet 

QUAESTIO    XX. 

semper  -  per  Q.  suura  om.  60.  Domini  -  divina  S. 

quae  dicit  -  quam  dixit  QLNcp,  qua  dicit  M. 
dixit    de    oranibus.    Ergo    habens    clavera    indeterrainate  -  dictum 
(datum  N)  est.  Ergo  S.  67.  cuiuslibet  -  cuiuscumque  Ncp. 

quoscumque  -  quosdara  Q,  quoslibet  LN,  quosque  c. 
post  -  per  Qcp,  patet  per  M. 
praesunt  ponuntur  -  praesunt  praeponuntur  S. 
distinctam  potestatem  -  diversam  potestatem  et  distinctara  S. 
etiam  om  S.  5i.  clave  om. 

sicut  -  sicut  nec  tunc  Q,  sicut  nec  nunc  LMc,  sicut  nunc  Np. 
seraper  -  super  QpL.  quae  in  -  quem  QpL. 

competebat  -  competebant. 

36.  37.  deberet  -  debet  QLMc;>  et  N  excepto  tertio  loco. 
petat  -  peccat  cp.  35.  qua  ipse  -  qua  QLNc,  quaravis  L. 

QUAESTIO    XXI. 

sicut  pro  ...  Ecclesiam  sunt  hom  om  S. 
legitimis  om. 

legitirai   actus    et    licita    communio  -  communicationes    modernae 
Suppl. 

vel  legitimo   actu  -  fidelium  QLMcp  et  modernae  Suppl.,  fidelium 
actu  N ;  pro  vel,  quod  C  om,  ac  modernae  C. 
convictu  -  fructu. 
autera  —  enim  S. 
uno  modo  ante    ut. 
quod  alt.  loco  om. 
poenam  -  sententiam. 

teraporalibus  -  modernae  C ;  mortalibus  CQc,  moralibus  LMNp. 
obedire  om  S.  69.  iste  iuste  -  iuste. 

Si  autem  -  excoraraunicatio  addunt. 
culpas  -  culpam  Ncp. 
etiam  iniuste  —  iniuste  QM,  etiara  iuste  LN. 

QUAESTIO    XXII. 

ea  om  QLMc,  c"  N. 

excomraunicati  om  S.  67.  iurisdictionis  -  privatio  addit  C. 

est  om.  19.  pro  aliquo  -  aliquid  S. 

fecit  -  faciat  M.  48.  superior  om  CN.  49.  non  om, 

Et  si  sit  -  Et  sic.  8.  ita  tola  -  tota. 

simul  eradicetur  et  -  eradicetur  QlMcp;  simul  om  N. 
patet  -  dicendum  quod  patet  S. 

ponitur  sub  -  supponitur  CN.  peccato  -  peccatis  C. 

regis  -  regni.  26.  dicit  -  dicit  enira.  34.  et  -  ut  S. 

poenae  omnes  et  -  poenae  oranes   QLMc,  poenae  ut  N  ,  pene  p ; 
C  om  medicinale  reraediura  sed  poenae  oranes  et 
ut  vel  sic  -  ut  sic  QLMcp,  et  ut  sic  vel  N. 


38  b 


39  a 


39  b 


40  a 


40  b 


flagellis  castigando  om  S. 
5o.  boni  -  honoris. 


41  a 

41  b 

42  a 

42  b 

43  a 

43  b 

44  a 


44  b 

45  a 

45  b 


20. 
3o. 


QuAESTio  xxnt 

licet  ...  communicare  -  iam   (  ut  videtur  N )  ...  communicare  lice- 
bit  S.  19.  licite  -  licite  potest  QLMcp;  c/.  var,  seq. 

potest  et  etiam  -  potest  etiara  et  LM,  potest  etiara  p, 
contradicunt  -  contrarium  dicunt  S.  41.  utile  -  utilitas  S. 


46  a 


XXXII 


49-  communio  ut  om  Q;  communio  om  LMcp. 

6g.  aliquem  —  alium. 

46  b      5.  fideies  om  QLc,  et  fideles  M. 

21.  peccet  -  peccatum  Q,  peccare  M. 

44.  pro  participatione  -  participatione  QMc. 

54.  multis    excommunicantes  -  multi    excommunicantes  QLMc,  multis 

communicantes  p. 

56.  quod  non  semper  —  semper  non  QpLc,  quod  semper  non  MsL. 

71.  venialiter  -  mortaliter  c,  mortaliter  non  p. 

47  ^      3,  Et  propter  hoc-  modernae  Suppl;  per  hoc  Q,  Et  per  hoc  B. 

QUAKSTIO    XXIV. 

7.  9.  ab  excommunicatione  addidimus  ex  p, 

37.  qui  tulit  —  qui  contulit  QM.  40.  scilicet  om  S. 
60,  excessus  om.             69.  tertiam  -  trinam  CN. 

47  b    49.  aliquis  om  QLMNc,  quis  p. 

68.  in  causa  qua  quis  -  in  causa  quis  QL,  cum  quis  Mcp. 
74.  absolutionem  eius  —  excommunicationem  suam  C. 

QUAESTIO    XXV, 

72.  statutis  -  institutis. 

48  a      1.  quantum  ad  -  ad  S.  i3.  sustinuerunt  — sustinent  QLNc. 
A^  I3    26.  passionum  -  passionis  S,  passioni  C. 

27.  Coloss.  I  -  II  Cor.  I.  CQMNpLc  32.  si  -  si  ei  omnes. 

35.  quantitatem  —  causalitatem  QLMNc.  47.  Et  om  S. 

49  a      5.  et  iterum  tertium  -  et  iterum  QM,  etiara  iterum  L,  etiam  iterum 

tertium  cp. 
17.  quam  -  quod  QpL. 
44.  valde  —  valde  esse  QLMc,  esse  valde  N^. 

53.  dantis  —  recipientis  S.  minus  -  nirais  S. 

54.  recipientis  —  dantis  S.  nimis  -  minus  QX.cp. 

55.  aestimationem  -  iustam  aestimationem  S. 

56.  iusta  est  -  iusta  QLc,  est  iusta  M. 

62.  mendacio  -  Ecclesiae  addunt  QLc. 

49  b    19.  semper  om  S. 

26.  in  generali  .,.  28.   Ecclesiae   hom    om   QLMc;   in  generali  et   Ec- 
clesiae  om  p. 

28.  et  honorem  —  et  ut  ad  honorem  QLMc;  c/.  var.  praec, 

36.  nihil  —  non.  62.  indeterminate  -  determinate, 

69.  obolum  —  oliolum  Q,  obulum  Mc. 

50  a      3,  absolutionibus,  illis  -  illis  absolutionibus  QLc,  vel  absolutionibus  M, 

illis  absolutionibus  illis  N.  4,  aliis  alt.  loco  —  alii  QLM, 

17.  continuatur  —  communicatur  S.  34.  Ecclesiae   om  cp. 

39.  simpliciter  ..,  40.  temporalibus  hom  om  QLMc. 

41.  repressio  -  etiam  repressio  QpLc,  est  repressio  MsLp. 

42.  sicut  -  vel  sicut  modernae  C. 

43.  eleemosynarum  -  addunt  collatio  modernae  C,   largitio  modernae 

Suppl. 
A 

QUAESTIO    XXVI, 

72.  aliqua  alt.  loco  om. 

50  b    20.  congregationi  -  congregationem  QM. 

28.  congregationis  -  communis  QLMc,  communis  congregationis  p. 
3i.  congregationi  —  potest  communicare  addunt  cp. 

32.  huius  hominis  —  huius  QsLc,  huiusmodi  MpL, 

57.  causarum  -  Ecclesiarum. 

63.  Unde  -  Unde  hoc  QLMc,  Unde  huiusmodi  N. 

51  a    3o.  in  iure  om  QLM.  3i,  qui  est  conditor  iuris  om. 

38,  solos  -  solus  QLMc,  om  p.  64.  aeque  valent  -  aequivalent. 

QUAESTIO    XXVII, 

51  b    35.  nisi  cui  —  cura  Q,  nisi  cum  MpLcp. 

36.  culpae  ...  37.  remissionem  hom  om  QLc. 
43.  determinate  -  determinare  c,  determinantur  p. 
32  a    54.  tantam    indulgentiam  -  tantam  (tantump)   indulgeutiam  quantum 
QNpLc;^. 
62.  iurisdictionis  —  sicut  nuUus  potest  se  excommunicare  addit  C. 

66.  peccare  -  peccaret  S.  67.  absonum  -  absurdum  N. 

52  b      4.  utilitatis  -  ita  modernae  Suppl;  utilitatis   propagatione  CQLMNcp, 

utilitatis  procurandae  modernae  C, 
12,  accipit  om  S.  20,  datur  om. 

QUAESTIO  xxvin. 

25,  rj.  solemnitate  -  solemni  ritu  S;  c/.  Praef,  n.  11. 

33.  de  ritu  solemnis  poenitentiae  -  utrum  publica  sit  imponenda  poe- 

nitentia  S,  cf.  ibid..  56.  quod  —  quorum. 

53  a      9-  peractam  om  QLM. 

l5.  ordines  .,.  16.   ordines  om  QLMNc;  ordines  om  p  utroque  loco, 
41.  significationem  —  quia  est  figura   expulsionis  hominis    de   paradiso 

quae  est  se«nel  tantum  facta  addunt  CHp. 
43.  ideo  om.  solemnitati  -  solemnizati  QLc,  solemnizationi  M. 

48.  iteratur  —  operatur.  solemnitati  -  solemnizati  QLc. 

5o.  ratione  criminis  om  QLMNc, 
57.  sit  -  solemnis  poenitentia  addunt  p  et  post  imponenda  N, 

67.  claves  om  QLMNc.  71,  tales  poenitentes  om. 

5  3  b      1 .  aqua  benedicta  aspersa  -  aquam  benedictam  aspergit  (spargit  C)  CN. 

3.  eis  —  eos  Qc.  quod  —  quia.  12,  episcopo  om, 

24.  loquuntur  -  loquebantur  QLc^.  35.  maiori  -  magna. 


52.  quoddam  om  S, 

praeterea  -  prima. 

quae  QLMcp,  qui  N. 
peccasti. 


QUAESTIO    XXIX. 

11.  est  -  est  eius.  27,  hunc  -  praedictum  addunt  S. 

34.  disponit.  Et  —  disponitur  S,  40.  ibi  om. 

62.  etiam   eadem   vice;  et   materia   pluries   inuncto   adhibetur  -  etiam 
in  eadem  vice  et  materia;  pluries  scilicet  inunctio  adhibetur  QLMc, 
etiam  in  eadera  vice  et  materia,  pluries  cum  inunctio  adhibeatur  p ; 
inunctio  etiam  CN. 
7,  Ergo  -  Ergo  et  primum.  Ergo.  19.  perfectam  om. 

37.  estpr,  loco  -  sunt.  52.  parte  facta  -  parte  perfecta  S. 

1.  ab  ipso  Deo  -  ab  eo  QLMc,  a  Deo  tip. 

12.  in  eis  confertur  -  est  in  eis,  conferri. 

i3.  institui  -  nec  institui  p.  i5.  haec  ratio  -  hoc  cp. 

23,  fundamentum  -  fundamenta.  28.  enim  om, 

33.  unctionis  -  vel  confirmationis  addunt  CN;  mox  sunt  et  pertinent  C, 

est  et  pertinent  N. 
53.  in  -  est  in  cp.  54,  esset  -  esse  p  mutata  interpunctione. 

66.  quod  -  quod  dicetur  cp,  73.  curatio  —  sanatio  S. 

5,  cum  alii  ,.,  6.  accipiant  -  alii  tamen  ...  accipiunt  S, 

7.  assumitur  -  assumunt.  16.  mordicando  -  mordendo. 

22.  exeuntes  —  euntes.  29.  sanctificationem  —  significationem. 

42.  requirit  -  requiret.  44.  simplex  est  -  est  simplex  QLMNc. 

62.  infirmitatem  -  infirmitates  S. 

66.  prima  sanctificatio  est  materiae  —  prima  (primae  cp)  materiae  san- 

ctificatio  est. 

70.  efficaciam  om.  accipiunt  -  accipiuntur  p;  cf.  var.  praec. 

10.  nunquam  „.  11.  dignior  hom   om  QL. 

12,  quam  quae  materiam  praeparat  -  ea  quae  praeparat  QLcp  et  ad- 

dito  materiam  M. 
14.  illo  hoc.  27.  prima  -  prius  S. 

41.  autem  -  om.  5o.  cuius  -  eius  S. 

6.  consistit  ...  8.  novae  legis  hom  om  QLcp, 
14.  effectui  -  effectum  QMc;  L  lac.  19. 

35.  dicuntur  —  dicitur  S. 
56.  Sed  intentio  conferendi  sacramentum  hom 

64.  forma  -  formae  QMc.  69.  deliquisti 
74.  praedicta  oratio  -  oratio  deprecativa  QLMc,  deprecativa  p. 

8.  desinunt  -  desunt  QMpLc,  desint  N. 

12,  operatione  —  oratione.  14,  transsubstantiatione  QL. 

28.  ponitur  in  -  imponitur  in.  32.  tormae  S,  quaedam  om. 

48.  hic  —  huius  QL,  vel  haec  L. 

65.  miseriam  -  raisericordiam  QpL,  miserias  M, 
72.  ut  ex  dictis  patet.   Cf.  Praef,  n.  18. 

QUAESTIO    XXX. 

8.  peccatorum  -  omnium  peccatorum  QLMcp;  pro  N  cf.  Praef.  n,  22. 
18,  peccatorum  -  omnium  peccatorum.  54.  medicatio   om    QpL. 

64.  hoc  robur  -  hic  robur  Q,  hoc  M, 

67.  obex  ex  -  obex  QpL,  obes  ex  sL,  obstaculum  N, 

68.  supra  —  ut  supra  QLMNc. 

71.  Non  enira  -  Non  QMpLc,  Non  autem  sL,  Unde  non  N, 

8.  principalis  -  principaliter.  2  5.  reatum  -  reatus  QLMNc. 

26.  diminuit  -  diraittit  Cp.  ?j.  Et  ideo  -  unde  Q,  ideo  LMc, 

55.  sanatio  -  sanationis  vel  sanatio  quasi  modernae  C  et  Suppl. 
62.  effectum  -  efFectus,  66.  efficit,  significat  -  significat,  efficit. 

69.  corporalera  om. 

74.  scilicet  corporalem  -  corpora  se  Q,  corporalem  L. 

2.  semper  eam  -  eam  vel    causam  Q ,  corporalem  mundationera  su- 

pra  ras.  L. 
4.  rationabiliter  —  racio  t'  (tibi)  QL. 

11,  obiectio  -  ablutio  Qc ,  sanatio  supra  ras.  L,  obiecta  N,  argumen- 

tatio  p.  12.  sanitas  om. 

16.  ut  dicetur.  Cf.  Pracf.  n.  18. 

34.  in  hoc  sacramento  -  in  hoc  Q,  et  in  hoc  LMNcp. 
37.  Hoc  autem  iteratur  hom  om  QLMc. 

QUAESTIO   XXXI. 

4.  Patribus  -  presbyteris.  53.  autem  etiam  -  etiam  8, 

67,  sacerdos  om  S, 
2.  quae  -  qui  cp.  3.  ponunt  -  ponit  QLNc. 

QuAESTio  xxxn. 


54  a 


54  b 

55  a 


55  b 


56  a 


56  b 


57  a 


57  b 


58  a 


58  b 


59  a 
59  b 


18.  DE  His  dele.  _ 

27.  hoc  sacraraento  -  hmtio  Q,  om  LM. 

47,  sicut  illi  qui  decapitandi  sunt  hom  om  QLM. 

49.  quis  -  om.  58.  curatio  -  huius  sacramenti  addunt  S. 

64.  existens  om  QL.  65.  dicendum  -  ergo  patet  cp. 

66.  ablutioni  subiici  -  ablutionis  subiici  QpL. 

67.  illorum  tantum  om. 

6.  quod  etiam  —  etiam  quod  S.  - 

sacramentum  -  similiter  offerri  debeat  addit  p.  oO  a 

10.  non    omnibus    infirmantibus  -  in  omnibus  infirmitatibus  QLMc  et 

addito  non  p ;  infirmitatibus  etiam  N. 
21.  infirmitatis  —  infirmitatibus  Q,  infirmantibus  L,  infirmitas  e. 
37.  in  remediura  infirraitatis  —  remedium  sanitatis. 
42.  dandum  om  QL,  post  43.  ipsum  ponunt  cp, 
53.  sacramenta  —  sacramentum  S.  64,  posset  \JtAcp. 

60.  motum  —  motus. 

quia  ...  62.  arbitrii  hom  om  QLMcp. 
10.  Ad   primum  etc.  Ad  secundum  etc.  -  modernae  Suppl ;   ordinem   60  b 

solutionum  invertunt  omnes  praeter  N,  qui  inter  scribendum  or- 


XXXIII 


dinis  mutationem  advertit,  nam  sic  habet:  Ad  primum  ergo  di- 
cendum  quod  (non  datur  expungit)  infirmitates  etc. 
2  5.  toto  om.  66.  mentis  om  QMcp. 

72.  in  renibus  viris  -  in  viris  in  renibus  QMcp,  in  viris  (sequitur  linea 

in  spatio  septem  litterarum)  L. 
61  a    14.  praecipue  -  praecipue  maxime  QLM. 

i5.  Sed  —  Et  S.  a  quibusdam  -  aliquibus. 

22.  secundaria  —  secundi  C,  secunda  QLMNc. 

27.  totius  ...  28.  remota  om  p.  35.  appetitus  om    S. 

38.  peccati  om.  57.  aliquod  aliud  -  ad  illud. 

60.  inungi  —  etiam  inungi.  quam  -  quanto  QMcp. 
63.  tamen  om, 

QUAESTIO    XXXIII. 

61  b    12.  per  modum  curationis  corporalis  -  corporaliter  QLMcp,  corpori  N. 

i5.  sacramentum  -  sacramentale  nec  sacramentura  CN. 
ig.  non  om  c,  ante  habet  ponit  p,  21.  effectus  om, 

22.  sacramentura  -  sacramenta  S. 

30.  illud  -  aliud  N.  quod  alt.  loco  om  QLMNc. 

31.  quandoque    ...  32.  extreraum    hom    om  QLMc ;   pro    quandoque , 

quando  N. 
55.  autem  -  modernae  Suppl;  enira  S,  ergo  C. 

61.  ethica  -  hectica  scribit  p. 

QUAESTIO  xxxiv, 

62  a    11.  hoc  om.  20.  superior  -  inferior. 

40.  aliis  —  in  aliis  LMcp. 

41.  perficerentur  -  reducerentur  et  perficerentur  S. 

5o.  per  —  sed  per  QLMNc.  praesunt  -  possunt  QM. 

62  b      3.  consequenti  definitione  —  sequenti  distinctione  S. 

6.  quasi  genus  -  quasi  pars,  genus  S. 

27.  effectum  interiorera  —  effectus  interior  S. 

3i.  alia  -  illa  p;  cf.  var.  lineae  3.  57.  primo  om  S. 

67.  Priscianum  lege  pro  Isidorum  -  p'si  QL,  psi   M,  Prisi  c,  Prisci  p, 

ps    CN,  praefatum   modernae  C,  Isidorum  modernae  Suppl. 

69.  sacramenta  non  sunt  —  sacraraentum  non  Q,  sacramentum  est  L, 

sacraraentura    non  est  M,  sacraraentura  c. 
74.  et  reges  -  per  reges  QLM,  reges  N. 

63  a    12.  in  suo  nomine  om  S.  24.  benedicuntur  —  benedicunt. 

28.  ordinis  -  Et  ita  non  est  simile  addunt  CN.  47.  de  eo  om. 

68.  Ad  secundum  dicendum  quod  quamvis  — quamvis  enira  omnes;  mo- 

dernae   Suppl,  quas  vide,  aliter  incipiunt  solutionem  ad  secun- 
dum  argumentum  et  addunt  etiam  solutionem  ad  quartum. 

70.  potestatem  —  auctoritatera  S. 

73.  Ad  tertiura  —  Ad  secundum  p, 

63  b    14.  quae  in  hoc  sacramento  -  et  transmutationes  QLM. 

i5.  videtur  quod  non  sint  materia  huius  sacramenti  -  videntur  (vi- 
detur  LM)  quod  praesanctificata  materia  (sit  addit  M,  non  sit  ad- 
dit  L)  sacramentum   QLM. 

18.  requiritur  contactus  materiae  -  recipitur  gce  (gceo  M,  contactus  su- 
pra  ras,  L,  contractus  c)  dictorum  raaterialium  QLMc. 

37.  erat  om.  sed  -  si.  42.  hoc  om  S. 

46.  significat  -  habet  et  significat  S.  * 
58.  enim  -  eius. 

non  accipitur  sed  a  materia  a  rainistro  -  Ita  addito  principaliter 
modernae  C ;  non  accipirur  a  ministro  sed  a  materia  CQLMNc , 
accipitur  a  ministro  sed  non    a  materia  p. 

62.  Accipe  -  modernae  C;  accipere  CQLMNc,  Accipite  p. 

QUAESTIO    XXXV. 

64  a    14.  sed  secuniJum  gratiam  gratis  datam  om. 

5o.  actus  ante  illorura  ponunt  modernae  C,  om  modernae  Suppl. 
55.  qualiscumque  -  quantacumque  C. 

68.  ordines  non  ordinantur  nisi  -  ordines  sed  Q,  ordines  non  ordinan- 
tur  quantum  ad  oranes  ordines  sed  LMc;  cf.  Praef.  n.  32. 

64  b    1 3.  fuit  triplex  opinio  -  est  triplex  opinio  vel  fuit. 

21.  iterura  om  S.  29.  ordinatum  —  ordinat  S. 

38.  dicendum  —  dicendum  quod  Q,  est  dicendum  quod  M. 
53.  talis  ad  —  tales  Q,  tales  ad  M. 

61.  nihil  ...  62.  receptivam  om  M. 

61.  aliquis  -  aliquid  CQNsLc ;  pL  abrasa. 

65  a      4-  it^  om  p,  23.  ordo  om  S. 

ge  u      9.  quara  ordo  cum  ordine  hom  om  QLMcp. 
17.  in  diversis  ...  gradus  hom  om  QLMN, 

QUAESTIO    XXXVI. 

47.  quam  ...  exhibetur  hom  om  M. 
corporaliter  —  principaliter  QLNc. 

63.  raagnopere  —  magno  opere  QLMN. 

66.  Domini  oraculo  —  divino  oraculo   S,   domui  Dei  Hier, 

quia  -  ita  Hier.;  et  quia  omnes. 
72.  invehunt  —  invenerit  QLMNc. 

74.  omnera  —  comraunem  QLMc,  om  N. 

66  a    12.  est  om  QMcp. 

33.  semper  ad  satisfactionem  omni  poscenti  vos   rationem  -  omni  po- 

scenti  vos  ad  satisfaciendum  (satisfactionem  N)  S. 
Jg.  qui  non  intelligit  quod  legit  -  quod  (qui  N)  non  intelligit  S. 
63.  doctrinam  ...  quae  ad  hom  om  S. 
66  b      !•  Christi  om,  3.  legis  om,  6.  etiam  ea  -  in  ea  QL. 

11.  invisibilibus  -  visibilibus  Q.  19.  et  a  -  a  S. 

21.  acquiret  -  acquirat  S. 

si  ...  22.  si  -  sed  si  ...  sed  Q,  sed  si  ...  si  L. 

SuMMAE  Theol.  D.  Thomae  T.  IX. 


30.  sed  omnis  sanctus  sacerdos  est  hom  om  QLMc. 

35.  ut  Dionysius  dicit  om,  36.  Eccles.  -  de  Eccles. 

48.  habeat  -  habent  p ;  cf,  var.  seq. 

percipit  -  participat  QLMc,  panicipant  p. 
53.  sacra  raerita  -  sacramenta  Q,  sacra  vita  M. 

alicui  -  illius  S.  66.  simile  om. 

18.  IV.  Ergo  -  Ergo.  29.  illis  -  illi  S. 

45.  omne  lucrum  sperni  -  omne  dispendium  QLNcp,  esse  dispensan- 
dum  M.  47.  hoc  -  hic.  5o.  oflScii  -  officium  QLMNc. 

59.  tenetur  -  teneatur  CQLMNp. 

75.  dicit  post  Demophilum  ponunt  Mcp,  utroque  loco  QL. 
6.  ipsius  -  muneris  addunt  Cp. 
g.  exequitur  —  exequatur.  28.  Unde  -  et  S. 

31.  est  ei  obligatus  -  ei   obligatur.  37.  exhibet  -  homo  exhibet. 
45.  liceret  -  licet  S.             articulo  -  aliquo  articulo  S. 

QuaeSTIO    XXXVII. 

et  ...  impressione  addidimus, 

73.  praedicationem  -  praedicationes. 

6.  8.  regimen  -  regnum  QLMNc. 

ministrorum  Salomonis  -  ministrantium  Salomoni  Cp. 

illa  -  omnia  QLMcp,  alia  N. 

percipiendos  ...  41.  aliquos  hom  om  QL. 

potestativi  —  potentialis    QLMc^,  potentialitatis  N  (M;  marg,  Nota 

naturam  totius  potestativi).  quod  -  quia  CQLMc. 

ita  est  hic.  Tota  enim  -  ita  hic  tota  QLMc,  ita  hic  tota  enim  N. 
est  in  ordine.    In  -  etiam  in  ordine   QpL  ,  in  ordine  in  M  ,  etiam 

in  ordine  in  NsL,  etiara  in  ordine  (aristocratiae)  c. 
tantum  om  S.  68.  quos  -  quod. 

ordines  -  hos  ordines.  3o.  omnes  -  nec  p,  om  CN. 

sed  -  et  QLMNc.  42.  per  doctrinara  om  QLMNc. 

conveniat  -  tum  quia  ...  convenit  p. 


67  a 


67  b 


49, 
69, 
5. 
28, 
3g. 
40, 
46. 

48, 

58, 

67. 
i5. 
40. 
5o. 
66. 
71- 


68  a 


68  b 


52.  cum  , 


74- 
i5. 

25. 

33. 
5o. 

56. 

75- 

4- 

19. 

32. 

48. 
56. 

2. 

6. 
i3. 
29. 

57. 
3. 

7- 
i5. 
18. 
35. 
44. 
62. 

8. 
16. 
36. 
5o. 
57. 


14. 
26. 
27- 

3i. 
42. 
43. 

45. 
46. 
56. 

74- 

5. 

12. 

i5. 

36. 

47- 
62. 

1. 

3. 

5. 
29. 


caelestis  om  S. 

vasa  et  om. 

ordinandura  —  ordinatum  p. 

ad    hoc  -  sacramentum   Eucharistiae   addunt   QMc/; ,  Eucharistiae 

addit  N.  73.  patenam  -  pane  nam  QLcp,  pane  et  M. 

accipientes  om  M,  accipiunt  p  (cf.  var.  praec.J,  accipiendo  C,  acci- 

piendi  N. 
est  ministerium  ordinatura  -  ministerium  ordinatur  QLMNc. 
etiara  a  -  a.         3o.  coramittitur  -  proponitur  vel  coramittitur. 
habet  rainisteriura  -  rainisteriura  est  S.  37.  ad  om  QM. 

clausas  -  et  clausas  QLMc,  tamen  clausas  N. 
aliud  quid  -  aliud  QLMcp,  ad  quod  N. 

secundum  -  super  QLM.  Sg.   sacramentum  -  sacraraenta. 

una  -  om  S. 

cantare  ...  5.  tura  quia  hom  om  QLMNc. 
sacra  -  sacraraenta  Cp.  29.  tantura  om, 

ideo  etiam  eis  continentia  indicitur  -  in  eis  ideo   continentia  (non 

addit  c)  inducitur  Qc,  in  eis  contenta  inducitur  M  ;  rasa  pL. 
ad  Deum  ordinati  om,         53.  Crucera  etiam  ferunt  subdiaconi  om. 
Sed  om.  60.  Evangelium  -  Eucharistiam  Qc. 

spirituale  -  spiritualis  S.  4.  habeant  -  habent  QLcp. 

potestatem  -  spiritualem  potestatera  CN. 

magis  —  raaior   QpL.  23.  susceptionem  —  dispensationem  S. 

sacerdos,  scilicet  -  scilicet  sacerdos. 
Et  ideo  om  Qc.  59.  Doctrina  etiam  -  et  doctrina. 

actus  -  ad  actus  QLc;; ;  in  QL  ad  expungitur, 
minores  ordines  ordo  —  minores  ordo  Qc,  omnes  minores  ordo  LM. 
actus  lectorum  -  lector  S. 

totaliter  -  corporaliter  Ncp.  34.  licite  om. 

officiura  -  aliquod  officium. 

et  confirmatio.  Sed  in  confirmatione  -  et  confirraatione  QpLc. 
in  —  ex.  72.  urceum  -  urceolum  CNp;  cf.  71  b  66,  74. 

et  instruendo  -  instruendo  QN.  i3.  omnibus  om  S. 

eis  —  in  eis.  ig.  unctio  om  S. 

Sed  -  Et  S.  47.  datione  -  donatione. 

directe  om  QLcp,  post  habet  ponunt  LN. 
secundariura  -  tantum  addunt. 

QUAESTIO   XXXVIII. 

bacili  om  QLNcp,  raanili  M,  mantili  C. 
consecret  -  consecrat  S. 

•2g.  Praeterea  plus  distat   diaconus  ab  episcopo   quam  a   sacerdote. 
Sed  episcopus  potest  diaconos  facere.  Ergo  et  siraplex  sacerdos  p, 
vasa  -r  per  vasa.  36.  solus  om  S. 

coniectat  -  coraraunicat  p;  arconvertat  notat  M;  cf,  44.  et  77  a  3i. 
artes  -  ordines  artes.  44.  coniectant  -  communicant  p, 

ponit  post  autem. 

artibus  om  S.  scilicet  quis  quam  -  secundura  quod  quisque. 

sicut  -  pro  scilicet  ?  73.  magis  -  non  magis  QLcp,  potius  M. 

urcei  -  urceoli  Cp.  non  om  QpLc. 

Christi  om.  9.  consecrandum  —  conservandum  QpLc. 

sacramentum  -  ordinis  sacramentura  QLMNc. 
quod  ad  -  quod  QpL. 
communitate  alt.  loco  -  civitate  QLNcp. 

auctoritates  in  littera  inductas  -  auctoritatem  in  littera  QLMNc. 
dicendum  quod  -  dicendum  MN,  om  QLc. 
et  promovendi  om  S. 

fuerunt  in  Ecclesia  -  fuerunt  in  Ecclesia  fuerunt  QLc,  fuerunt  M. 
patet  quod  -  quod  patet  LM;  cf.  var.  praec. 
episcopi  -  ipsius  episcopi  S. 


69  a 


69  b 


70  a 


70  b 


71  a 


71  b 


72  a 


72  b 


XXXIV 


67. 

6q. 

74- 
73  a  39. 

55. 

66. 

72. 
73  b  8. 


i5. 
22. 
21. 

22. 
48. 
53. 

57- 
68. 
72. 


74  3 


75  b 


76  b 


24. 

25. 

27. 
28. 

55. 

57. 
69. 
74  b  1. 
14- 
34. 
35. 
43. 
54. 
60. 


75  a  10. 
12. 
22. 

43. 
57. 
70. 

17- 
20. 
21. 

32. 

32. 
52. 
64. 
70. 

70  a  16. 

17- 
22. 
33. 
40. 
42. 
46. 


52. 

53. 
i5. 

40. 
41. 


77  a  10. 


23. 

3i. 
33. 
39. 
43. 

52. 

65. 

8. 

q. 
38. 

47- 
62. 
70. 


77  b 


QUAESTIO   XXXIX. 

IV  Reg.  -  Reg.  viii. 

quandam  pertectionera  -  quendam   QLc,  quandam  eminentiam  p. 
ludic.  -  et  ludith. 

multis  —  mulieris  QpL,  mulier  (autem  donum  etc.)  sL,  om  N. 
certum  .,.  aetatis  -  certum  aetatis  tempus  determinaverunt  C. 
ille  -  illi  modernae  Suppl. 

baptismum  -  p  ap""  (per  apostolum)  QpL,  per  baptismum  c. 
datur  —  data.  10.  minoribus  —  maioribus  S. 

dignitatem  sacramenti,  sed  ...  i3.  sacramenti  -  dignitatem   praece- 

pti,  non  propter  necessitatem  sacramenti  QLcp,  dignitatem   sacra- 

menti,  non  propter  necessitatem  M;  sed  ...  sacramenti  om  N. 
suscipient  —  suscipiunt.  21.  in  —  etiam  c,  etiam  in  p. 

potestas  -  aliquis  QLc,  om  N. 
Sed  ...  22.  potestas  -  Sed  quia  per  episcopatum  potestas  in  corpus 

mysticum  accipitur  M;  c/.  var.  praec. 
curam  -  curam  animarum. 

debeat  -  possit  modernae  Suppl.  5o.  occasio  -  actio. 

I.  Cor.  -  .a.  Cor.  QL,  ad  Cor.  M. 
Nolanus  -  Golanus  QMpLc.  58.  beatus  om  S. 

potest  om.  69.  et  in  -  et  QLMNc. 

mancipatur  homo  —  mancipatur  oia  Q,  mancipantur  omnia  Lc,  man- 

cipantur  homines  M. 
aliqua  obligatio  —  aliquis  obligatus  S. 
ductus  -  actus  C,  tactus  N. 
rei  eventus  probat  -  rei  probat  QpL,  reprobat  c,  rei  probabat  even- 

tus  M,  quod  rei  eventus  hoc  probat  N,  rei  eventus  probavit  p. 
praesentavit  -  praesentat  QLMNc. 
tenentur  -  tenetur  QLMN. 
redigetur  -  reducetur  QLMc,  reduceretur  cp. 
quod  ordinem  suum  -  ordinem  QpLc,  .luod  ordinem  MsLp. 
homicidae    magis   conformantur  -  homicida  (  homicidia  Q )    magis 

conformatur.  56.  Christum  om. 

ministri  praedicti  sacramenti  -  praedicti  ministri. 
participant  -  (per  c)  participationem  QpLc. 
quodammodo  -  quoddam.  10.  susceptione  -  sumptione. 

aliquis  ante  proprium  QLM.  20.  decimam  -  quartam  S. 

actum  -  actum  ppl'm  (populura)  Q,  actura  proprium  LMc^. 
et  actum  -  actura  Q,  ad  actum  LMNc^.  37.  simile  om. 

afflictio  ...  afflicto  -  afflicto  ...  affiictio  QLMc,  afflictio  ...  affiictioni  N. 
actus  vel  propter  impedimentura  hom  om  QM. 
sed  ...  61.  sacramenti  om  QLMcp. 

QUAESTIO   XL. 

attonduntur  -  attenduntur  QL,  accenduntur  c,  attondentur  Mp. 

et  lerem.  -  lerem.  S. 

tonduntur  —  tondentur  CM^.  3i.  revelatara  —  velatam  C, 

obvolvantur  -  absolvantur.  56.  tonduntur  -  tondentur  tAp. 

non  -  nudum  Q(pL),  nedum  c,  om  M,  non  superius  sL. 

imprimetur  —  imprimitur  S. 

praeexigitur  -  exigitur  S.  quaedara  om  S. 

interius  —  ulterius  QNpLcp. 

sicut  signura  significato  —  (sicut  cp,  ut  sL)  signiflcatum  signo  QLcp, 

sicut  significatum  M. 
quod  —  qui  cp,  quam  M.  3g.  cum  —  in  QLNcp. 

I.  Sed  ...  53.  lerera.  hom  om  Q. 
ex  hereditatis  iure  -  hereditatis  LMNc^. 
fieri  -  eorum  qui  res  mundi  ita  possident  addunt. 
tribus  QNpL.  71.  quod  -  et.  74.  ad  -  et  ad  S. 

sacer  -  satis  c,  sacerdotalis  p. 
ad  quod  est  —  ad  hoc  est  enim  S. 
Ergo  ...  potestatem  -  Ergo  ut  (et  ut  N)  prius  S. 
Ergo  et  —  sic  QLHcp,  et  N.  37.  verum  om  S. 

actum,  actus  -  actura  QLMc,  actura  potestas  p. 
et  -  scilicet  QLMcp,  etiara  N.  43.  potest  —  habet. 

praelationis  iurisdictione  —  iurisdictione  Qcp,  ordinatione  M. 
quos  absolvit  om.  5i.  actus  om. 

et  huiusmodi  -  eius  C.  sacerdotalem  —  sacramentalem. 

episcopalem  -  episcopalis. 

quae  om  Q,  super  ras.  habet  L.  16.  dispensare  om. 

nisi  om  QpL.  21.  possent  -  possint. 

quarundam  -  quarumcumque  QLMN. 
actionibus  hierarchicis  -  omnibus  hierarchicis  QLc,  omnibus  sacra- 

mentis  M.  64.  Apostolorura  —  Apostoli. 

definitiones  -  statuta  (et  addunt  s,V.p)  definitiones  Qcp,   sanctifica- 

tiones  N.  16.  pontificura  -  pontifice.  18.  prae  —  pro  S. 

regiraina  -  om  S.  27.  regiraen  —  regnum  QL,  om  cp. 

coniectat  -  communicat  QLc,  .:onnectit  M. 
coUigatio  -  obligatio. 

ecclesiasticae  —  ecclesiae  QLMc/7,  eccPie  N. 
regni  ...  44.  communitas  hom  om  S. 
ut  -  ubi  C.  58.  habebat  -  habet. 

episcopi  -  Christi  QLMNc.  69.  oranem  om. 

ferainalia  —  feraoralia  sNcp;  al' femoralia  notat  M. 
nunc  om  S.  2  5.  scribebatur  —  scribebantur  QLMN. 

nec  -  non  QpLc.  45.  superiorum  -  superioribus  S. 

tegens  -  regens.  54.  primo  om. 

Dalmatiae  -  dalmaticis  QLMcp,  dalmaciis  N. 
consecrat  om  QLc,  pro  scilicet  habet  M. 


1.  benedicere  -  pontifices   consecrare,  manus  imponere  addunt   mo- 

dernae  Suppl. 

2.  conficere  -  confirmare  addunt  modernae  C. 

10.  in  opere  om.  12.  qua  —  qui.  quod  -  quos. 

i5.  Collige  —  calige  Q.  Callige  c. 

17.  ipsi  enira  sunt  Ecclesiae  sponsi  -  episcopi  enim  sunt  in  Ecclesia  S. 

2  5.  feminalibus  —  femoralibus  S.  39.  rationalis  -  superhumeralis. 

42.  feminalibus  —  feraoraUbus  S. 

46.  alterius  generis  -  aliam  grave  QpL,  aliam  genere  MNsLc. 

52.  qui  —  quia  QpL. 


78  a 


67. 

8. 

3o. 

32. 

40. 

43. 

63. 
65. 
70. 

75. 
1. 

9- 
i3. 

2  3. 

33. 
41. 


62. 
72. 
2. 
i3. 
40. 
44. 
49. 

52. 

61. 
69. 

72. 

73. 

6. 

23. 

26. 
28. 

34. 
5o. 

54. 
62. 
70. 

3. 

6. 

8. 
11. 
18. 

2  3. 

27. 
29. 


62. 
i5. 
20. 
24. 

47- 
59. 
3. 
12. 
21. 

23. 

45. 
5o. 
5i. 

52. 

1. 

9- 
35. 

52. 

57. 

73. 
2. 

25. 

37- 


78  b 


QUAESTIO   XLI. 

nunc  sit  in  —  cadat  sub  S. 

liberos  om  QLMc,  libros  N. 

igni  etc,  -  igitur  etc.  Q,  ig?  etc.  c,  igni  p. 

mediante  -  movente.  34.  virtutum  om. 

qui  -  quod.  41.  secundura  om  QpL. 

parente  -  patre.  61.  qua  -  quia. 

sicut  alt.  loco  —  sic. 

eodem  modo  est  -  est  eodem  modo  LMNcp. 

assignat  -  signat.  73.  oranibus  -  in  omnibus. 

statim  nati  -  nati  statim. 

mater  -  alter  C.  5.  illud  -  aliud  QMpL.  79  a 

Ad  secundum  -  Ad   primum   ergo   et   infra  16.  Ad   secundum  et 

22.  Ad  tertiura  QpL.  11,  proximum  -  proprium  C. 

hoc  ad  quod  -  licet  ad  quod  QLc,  licet  quod  M,  per  id  ad  quod  p. 
inclinat  om  QL.  i5.  fuisse  -  fuisset  Qc. 

in  prole  -  personale  C. 

esse  perfectum  -  etiara  perfectura  QLcp,    etiam  perfectura  esse  M. 
Matth.  XIX.  Quod  -  Matth.  iii.  quos  QLMc;  quos  etiam  CN. 
datum  -  datum  est  Lcp. 

qui  iungit  —  coniungit  QpLc,  qui  coniungit  MsL^. 
nunc  non  -  non  QLMcp,  non  (est  sub  praecepto)  nunc  N. 
multitudini  -  ad  perfectionem  raultitudinis  (multitudini  N)  CN. 
naturae  om. 

tamen  om  S.  10.  alium  -  aliud  CQiMLcp.  hac  om  cp.    79  b 

contingit  om.  28.  praecipitur  -  praecipit. 

specie  -  semper.  42.  terrainantur  —  terminatur  CN/;. 

matriraonii  -  sirailiter  addunt  S. 
aliquid  —  aliquem  QMpLc/",  om  N. 

I.  Tim.  V  -  ideo  thos  sed  Q,  1.  tes.  sed  M,  i.  thess.  L. 
ea  ...  64.  dicere  quod  hom  om  QLM.  68.  ista  opinio  om. 

quae  -  quod  N/>.  est  pessiraa  haeresis  om  M. 

nec  rerura  -  eorum  QhMcp,  nec  eorum  N. 
sint  -  sunt.  75.  sint  -  sicut. 

quod  separat  om  QLMc,  quod  p.  22.  tamen  om,  go  a 

vel  non  —  vel  S.  quorum  -  quia  S. 

pro  bono  raatrimonii  -  pro    bono    raatrimoniali    QLMc ,  per  bona 

matrimonii  modernae  Suppl.  27.  a  toto  om. 

idem  specie  naturae  -  specie  naturae  QL,  eadem  specie  naturae  M, 

specie  naturae  idera  cp. 
superfluum  passionis  quod  -  superfluitas  passionis  (quae  addit  p). 
matriraoniura  -  matrimonium  non  QML. 
Ergo  ...  meritorius  -  Ergo  etc.  S. 
quia  ...  63.  veniale  hom  om  QLMcp. 
actus  alt.  loco  om  QLMNc.  dicitur  om  S. 

infra  —  inter.  5.  efferatur  —  otferatur.  80  b 

id  -  idem  Lticp,  ratione  M. 

quin  vel  ordinetur  ratione  —  qui  (quin  Mcp)  ordinetur  ratio. 
ad  aliquod  -  ad. 

minus  meritorio  —  meritorio  minus  QLMc,  meritorio  CN. 
ut  est  meritorius   -  tunc   est   meritorius   et   (nec,  om  non  N)  S, 

sic  est  meritorius  et  modernae  Suppl. 
beneficiorum  -  officiorum. 
praemii  essentialis  -  essentiale  S. 

QOAESTIO    XLll. 

Christi  om.  66.  quam  -  quod  S. 

conformet  ...  conformat  -  conformetur  ...  conformatur  S.  o  1  a 

rem  —  roem  QpL.  21.  rem  om  S. 

aliquam  om  S.  25.  etiam  in  -  in  QMcp,  et  in  L. 

deterrainate,  non  sunt  —  non  sunt  determinate. 

debuit  -  debet.  73.  est  om  N.  74.  autem  ad  -  ad  S. 

ratione  -  vi.  6.  naturae  ...  7.  in  officiura  hom  om  QLM.  81  b 

quod  om  QLMcp,  quia  N.  apponitur  LMcp.  i3.  fit  om. 

secundum  —  sed  in  p. 

in  hoc  quod  -  et  ad  hoc  S.  24.  in  adiutorium  post  formayit. 

Verba  ...  46.  causa  gratiae  hom  om  QM. 

Si  ergo  ...  5l.  vulnus  concupiscentiae  hom  om  QLMcp. 

debent  -  et  sic  debent  QLMc  (cf.  var.  praec.J ,  et  sic  deberent  p. 

et  sic  esset  —  essetque  p. 

in  praeceps  -  deinceps.  2.  habuit  -  habuerunt.  82  a 

constringit  -  raitigat  C.  26.  ultima  -  ut  iam  C. 

exteriores  -  existentes  QLMNc.  37.  nexus  -  connexus. 

honestant  -  honestatem  QpL.  54.  satisfit  -  satisfecit  QMNpLc. 

congrua  -  modernae  Suppl;  c/.    argumentum;    congregata  QLcp, 

cognita  C,  cognata  N. 
sacramenti  om  QLM.  -jS.  huiusmodi  -  hoc  Mcp. 

est  -  non  est.  18.  attenditur  —  active  dicitur  QMc.  82  b 

utramque  —  veram.  33.  ostenditur  —  oportet. 

Quod  -  qui  modemae  Suppl. 


XXXV 


83  a 


83  b 


84  a 


84  b 


QuAESno   XLIII. 

59.  Est  aliquis  sponsus  om,  64.  contrahendum  -  complendum  S. 
76.  arrhae  -  arte  QLN,  artes  c. 

cautiones  -  cantores.  14.  ista  om.  17.  arrhis  -  artis  Q. 

24.  Quia  om  cp.  26.  non  om.  27.  ut  si  dicam  om  QLc,  ut  Mp. 
3i.  datio  -  donatio. 

ab  hoc  denominatur  -  ad  hoc  denominatur  (determinatur  C)  CQLN. 

47.  est  inhonesta  -  inhonesta  QLM. 

62.  sed  ...  63.  vita  sua  om  QLM.  67.  Et  a  -  a  QLNc. 

68.  primi  -  praemii.  70.  aliquis  -  aliquid  QpL,  aliud  c. 
18.  nec  om  QNpL,  non  ante  19.  debet  cp. 

25.  contrahunt  om  c;  cf.  var.  seq. 

26.  sponsalia  post  27.  contrahunt.  28.  esse  om  QLMc. 

37.  alteri  -  alicuius.  41.  esse  om  S.  43.  esse  om  QLM. 
45.  a  iure  post  sponsalibus  ponunt  QLMNcp  et  contrahendis  post  ra- 

tionabiliter  QLMNc. 
47.  oportet  -  sed  oportet.  49.  usum  -  usus. 

57.  humorum  -  sensualitatis  addunt. 

58.  rationis  -  hominis.  5g.  illo  -  nullo  Qc,  in  illo  LM. 

60.  aptus  -  actus  QL;  item  67.  pQ,  utroque  loco  N. 

65.  in  qua  ratio  naturalis  citius  -  in  quo  ratio  naturalis  eius  S. 
2.  vigintiquinque  annos  —  vigesimum  secundum  annum 

8.  aliquos  -  aliquas  QMpL.  14.  ostensa  om  S. 

17.  parvuli  om. 

18.  parvulum  -  per  unum  QpLc,  parvum  NsL;?;  scriptor  M,  ut  vide- 

tur,  primo  ut  N,  deinde  ut  Q. 
20.  in  praesens  -  modernae  Suppl;  praesens  omnes. 
24.  se  om  QpLc,  post  obligare  M.  futurum  -  in  futurum  S. 

38.  sinl  plene  susceptibiles  -  susceptibiles  sint  plene  (plenae  p). 
45.  prior  —  prioris. 

53.  in  sponsalibus  etiam  similiter  -  sic  (sicut  c,  similiter  N)  est  in  spon- 
salibus  QLMNc. 

55.  sponsalium  -  septennii.  56.  deest  -  est. 
58.  Haec  -  Hic.             61.  acceleratur  -  accelerat. 

66.  promisi  —  promitto  S. 

oblationem  -  obligationem  omnes;  cf.  qu.  lx:.  art.  1.  corp. 

71.  regionem  -  religionem  Mp. 

74.  videtur  post  46.  sponsalia  QLc,  om  NpM. 
2.  ei  ius  suum  -  eius  ius  QLMc,  ei  ius  Njj. 

i5.  ita  -  sic  LMc^.  18.  alia  -  aliqua. 

29.  per  verba  de  praesenti  -  de  praesenti  per  verba. 

33.  cum  sit  -  crescit  QLM.  35.  illud  om. 

37.  perficiendum  -  conficiendum  Qcp.  3^.  eum  -  eam  S. 

45.  infirmitatem  incurrat  -  infirmitatem  infirmat  QpLc. 
47.  ut  epilepsia  vel  paralysis  om  cp.  48.  ut  -  aut. 
5i.  et  -  cum.             sic  contractum  -  sit  contractum  et  p. 
52.  sortiatur  -  sarciatur  QpL.             64.  impeditur  om. 
66.  reddidit  -  reddit  S. 

69.  inquit  -  inquam  QLc,  inquantum  M. 
interpositione  -  Decretalis ;  om  omnes. 

75.  decretalis  adducit  -  adducunt  QMc,  addunt  L,  adducit  N. 

QUAESTIO    XLlV. 

35.  signum  om.  45.   quam  -  quod. 

46.  Sed  ...  47.  referuntur  hom  om  S. 

52.  patet  om  S.  55.  quandam  om  cp. 

61.  generatioiiem  -  cognationem  QLMcp,  coniunctionem  N. 
1.  quae  om.  4.  et  om  QLNcp.  sicut  -  fit  Qc. 

9.  ideo  et  —  et  ideo  QLMcp,  ideo  N.  10.  numero  om, 
l5.  multiplex  -  multiplex  ex  parte  subiecti;  cf.  Praef.  n.  40. 
18.  matrimonium  —  matrimonii. 

39.  a  nubo  -  ambo  QL,  ambe  M,  a  nubere  C. 

43.  ob  hoc  -  ad  hoc  QL,  ex  hoc  M. 

44.  ad  aliud  —  ob  aliud  cp,  45.  dici  post  46.  officium. 
Sq.  homini  -  hominis. 

72.  in  alia  -  alia  m'  QpL,  alia  materia  c,  materia  alia  p. 

10.  matrimonio    iunctus  -  adiunctus  ( iunctus  p  )   matrimonio  QLMcp, 
matrimonio  coniunctus  N. 
ipse  ponit  maritalem  coniunctionem  -  maritalis  coniunctio  ponitur/'. 
3i.  nota  est  -  non  est  Qcp.  44.  omnis  -  communis. 

45.  ordinativum  —  ordinatio  QLMNc,  ordinatum  C. 

53.  dicimur  —  esse  dicimur  Mc^. 

Et  ita  etiam  hic  -  et  etiam  hic  ita  QLMc,  ita  etiam  hic  p. 

56.  nominari  -  exprimi  post  nomine  S.  67.  diversa  —  divisa  cp. 

QUAESTIO   XLV. 


86  b      8.  Utrum  ...  9.  matrimonium  -  Utrum  consensus  per  verba  expressus 

si  desit  interior  consensus  exterior  facit  (exterius  faciat  p)  verum 

matrimonium  S;  cf.  initium  art.  4- 
28.  parte  est  -  ex  parte  QL,  parte  Mc. 
40.  mediante  materiali  -  mediante. 

43.  matrimonium  est  sacramentum  -  sacramentum  est  matrimonium  QL. 
47.  materialium  -  matrimonialium  S. 
52,  instrumentales  -  sicut  instrumentales. 

55.  matrimonium  -  t"  (tertium)  QpL,  tin  (tantum)  c. 

56.  unum  -  invicem  C.  73.  verba  -  de  praesenti  addit  p. 

87  a    20.  mutuo  -  invicem  S.  28.  exterior  -  exterius  QLNc. 


85  a 


85  b 


86 


59. 
3. 
19. 
61. 
64. 

70. 
2. 

4- 
19. 
20. 
21. 

22. 
22. 
26. 
5i. 

71- 


28. 
47- 

48. 

67. 

71- 
72. 

75- 

1. 

19. 

55. 

65. 
66. 
68. 
73. 


3o. 
3i. 

34. 

58. 

9- 
14. 

26. 

39. 

41. 
49, 
5o. 
5i. 
61. 

75. 
8. 
21. 
41. 
43. 
53. 
54. 

57- 

62. 

5. 

17- 
5i. 
64. 
68. 

23. 
25. 

28. 
33. 
39. 


cum  Deo  om.  66.  verum  -  initiatum  S. 

sponsionem  -  dispositionem  C.  87  b 

matrimonium  -  modernae  Suppl;  votum  omnes. 

ut  non  -  et  ut.  63.  hic  —  hoc  S. 

quia  in  utroque  pro  hoc  punitur  -  quando  (qua  M)  utrumque  pro 

hoc  sumitur  (punitur  N)  QLMNc. 
signa  evidentia  doli  appareant  —  evidentia  doli  appareat  p, 

potius  -  post  QpLc,  primo  N,  prius  p.    88  a 
remotas  -  remotius  S. 
ita  et'am  p. 


Sed  -  Quia  QLNcp 
vel  -  vel  debet  S. 
ita  -  etiam  ita  QLMc, 


non  perficitur  nisi  -  perficitur  S. 

ministris  —  ministris  scilicet. 

potest  -  poterat  QpLc,  poterit  MN. 

absque  ...  24  occulto  liom  om  L. 

clandestina  -  fieri  addunt  Qhcp. 

nisi  per  aliquam  legitimam    causam   excusentur  —  non  (nisi  c)  per 

aliquam  causam  summam  excusantur  QpLc. 
Matrimonium  ...  72.  necessitatis  hom  om  QLc. 


24.  quia  —  qui  Qcp. 
33.  efficiens  -  sufficiens  S. 


QUAESTIO    XLVI. 


iuramenta  tua  -  vota  tua  vel  iuramenta  tua  QLM,  vota  tua  cp. 

de  praesenti  ...  per  verba  hom  om  CMN. 

consenserit  in  aliam  -  consenserit  in  aliquam  QLc,  consentit  in  ali- 

quam  cum  iuramento  p;  cf,  var.  seq. 
iuramento  firraata  om  QLMcp.  66.  quia  —  sed, 

nondum  -  etiam  nondum  QMc. 
licitum  est  ...  iuramentum  hom  om  QLMcp. 
illicitum  -  est  licitum  QLMcp ;  c/.  var.  praec, 
iuratur  quod  illicite  promittitur  -  iurat  qui  illicite  promittit  Qcp. 
alieno  -  aliena  QpLc,  re  aiiena  M. 

facto  om.  40.  cetera  om  S.  54.  cum  -  tibi  Q,  cui  c. 

camalis  copula  consequens  —  consequens  carnalis  copula  QLc;  se- 

cundum  ...  consequens  (hom  in  lectione  Q)  om  M. 
admittat  credens  -  admittens  (dimittens  N)  credat  S. 
consummare  -  conservare. 

sicut  si  sunt  -  sicut  sunt  QpLc,  sicut  cum  sunt  M. 
duxerit  om  QLMNc,  cognoverit  p. 
ut  om.  6.  se  om  S. 

QUAESTIO    XLVII. 

est  actus  -  est  QLMc^,  coactus  est  N. 
violentum  quod  est  idem  quod  coactum 

coactum  (coactio  p)  Sed  coactio. 
coactus  -  consensus  coactus  QLNc. 
cum  om  QpL.  motum  -  metum  CQLMc^. 

coactio  metus  -  coactus  metus. 
terribilissimum  —  terribiiium  finis  omnes. 
eum  promittere  -  penitere    QpLc  ,  ( in    Q  ni    expungitur ) , 

mittere  MsL.  3o.  et  om  Qc. 

in  aliquem  est  aliquem  metu  cogi  -  in  conslantem  (virum  addit  M) 
et  metu  cogi  sumitur  multipliciter. 
aliquid  —  ad  c,  id  p. 

inconstans  cogitur  —  inconstans  cogitans  cogitur  Qc. 
malum  -  sed  incostas  cogitas  addit  et  expungit  Q;  cf.  Praef.  n.  42. 
sicut  ad  -  scilicet  ad  QLMcp,  scilicet  N. 
nisi  quando  -  quando   non  M  ,  nisi   vel  N  ,  nisi   non  sL  ,  ubi  vel 

quando  non  C.  73.  vel  pr.  loco  om  QMcp. 

magnum  —  maius. 

cum  —  quia  cum  p;  cf.  var.  seq.  9.  quod  -  hoc  QLcp. 

quam  de  involuntario  -  quam  non  voluntario  QLc^,  om  M. 
perpetuitatem  ...  42.  coactio  om  QLc. 
alia  -  aliud  QLMNc. 

consensisse  sed  -  non  consensisse  sed  Q,  non  consensisse  si  Lc. 
extortum  —  extrorsum  QL,  extorsum  c,  ex  corde  N. 
efficiens  —  sufficiens. 

violentum  -  volitum  QLNc  sed  Q  se  corrigit,  voluntarium  M. 
illius  ...  consensu  hom  om  QM. 
dicitur  —  modernae  C;  dicendum  omnes. 
talia  -  tlia  c,  temporalia  p. 

etiam  in  hoc  eis  -  et  (om  M)  in  hoc  etiam  (eis  addit  L)S. 
filius  in  hoc  tenetur  -  in  hoc  tenentur  (tenetur  N)QMNcp. 
erat  disperdendum  —  pellendum  erat  post  22.  de  terra  S. 
iurant  —  iuratur. 
dicendum  quod  quidam  dicunt  -  dicendum  QMc  ( ut  quidam  dicunt 

addit  sM),  dicunt  quidam  p. 
cum  quandoque  —  tamen  quia  Q,  tamen  quandoque  Nc,  quia  quan- 

doque  p.  nolint  -  nolunt  S;  c/.  var.  praec. 

etc.  -  ut  ministri  etc.  QMpLc,  ut  ministros  etc.  sLp,  ut  ministros 

Christi  N. 


88  b 


89 


89  b 


violentia  idem  est  quod 
33.  passo  -  passio  QL. 


pro- 


go  a 


90  b 


91  a 


91 


QUAKSTIO   XLVin. 

1.  fuit  -  est  C.  20.  nisi  om  QLMNc. 

27.  sicut  —  quia  sic  QMsLc,  quia  sicut  pL. 
29.  De  consensu  ...   dicetur  om  L;  cf.  Praef.  n.  17. 
47.  enim  -  causa  Qc,  causae  p.  una  -  unica 

61.  Sed  ...  62.  bonum  hom  om  C. 
26.  qua  -  quae  C.  29.  qua  -  quae  QNLcp. 


92  a 


92  b 


XXXVI 


QUAESTIO   XLIX. 


63. 

67. 

68. 

75. 

93  a     2. 

6. 

33. 

61. 

93  b      6. 

43. 

7- 
8. 

17- 


94  a 


94  b 


95  a 


95  b 


96 


5o. 
5i. 
61. 
73. 

9- 
38. 
42. 
48. 

2. 

28. 
46. 
49. 

52. 

54. 
11. 
i3. 
26. 
3i. 
43. 
48. 

9- 
24. 
35. 
37. 
5i. 
60. 
64. 

65. 


97  a 


97  b 


98 


habere  aliqua  bona  -  aliqua  habere  Q,  habere  aliqua  LMNc. 

dignius  —  divinius  CN. 

excusandum  -  excusandae. 

aliquibus  -  bonis  addunt  modernae  Suppl. 

bona  om  S. 

Sed  secundum  -  sed  QL. 

sicut  ...  7.  remedium  hom  om  QM. 

ipso  -  lege  ipsa;  C  tamen  ipso;  c/.  79^49  et  233  b  7. 

et  officiosum  et  remedium  om  Q,  et  (in  N)   officium  et  remedmm 

operum  -  operis  Q.cp.  16.  indivisibilitas  -  mdissolubilitas. 

Sed  -  Et.  55.  fiunt  -  fuerit  M,  fuit  c,  fiant  p. 

hic  ipsum  -  hoc  QM,  hic  Lc. 

est  eiusdeni  -  (de  Q)  eiusdem  est  QLMc. 

ita  -  infra  C;  5.  Thomas  refert  ad  vocem  sacramentahtas. 

bona  om.  3i.  sui  ...  32.  ex  ratione  hom  om  QpL. 

pertinet  ...  52.  non  autem  om  Q. 

supra  om  LUcp.  53.   matrimonio  -  in  matrimonio. 

altero  duorum  modorum  -  duobus  modis  QLMc;?. 

matrimonium  post  secundum  se.  74.  ipso  om  cp. 

non  om  QpLcp.  32.  separari  potest  om  QMNcp. 

succedere  —  accedere  S. 

actus  accipit  -  accipit  QLMNc.  43.  accipit  -  habet  S. 

sacramentis  in  quibus  -  sacraraento  in  quo  S. 

secundum  Damascenum  om  QLM. 

secundum  ...  ?.  actu  hom  om  c.  18.  dicitur  -  potest  cp. 

ex  dictis  patet  -  dictum  est  S.  40.  in  eo  om. 

ratio  om  cp.  48.  quantitativam  -  quantitatem. 

intensionem  -  intensionis  L,  ad  intentionem  p;  c/.  var.  praec. 

intensissima  -  intensiva  S. 

in  ipsa  -  in  (ex  p)  praedicta.  67.  matrimonii  om  CN. 

Sed  ...  fiat  hom  om  QLcp. 

Sed  -  actus  matrimonii  addit  L ;  c/.  var.  praec. 

in  habitu  ...  27.  quod  sunt  hom  om  Qc. 

quod  ...  pertinet  -  modemae  Suppl;  quae  ...  pertinent  omnes, 

salvatur  -  solvatur  QpLc.  44.  in  prole  -  improprie  Qc. 

vel  -  non.  ^5.  in  actu  -  actu  CQLMc,  de  actu  modernae  C. 

Quia  -  sicut  addunt  S. 

arcetur  -  arctatur  CQLMN,  atratur  c. 

mortale  ...  36.  est  peccatum  hom  om  QM. 

respuit  -  despicit  QLMcp,  respicit  N.  4S.  erit  -  esset  cp, 

Et  -  Et  ideo  Qcp.  52.  effertur  -  fertur  S. 

peccatum  mortale  alt.  loco  -  dicendum  QM. 

voluntatis  finem  -  delectationis   finem  vel  voluntatis  (voluptatis  ;;) 

QLMc;7,  finem  delectationis  aut  voluptatis  N. 
utitur  -  utatur  QLNcp. 


96  b    3 


alia  -  aliqua  p.  57. 

ipsius  -  matrimonii  S. 


QUAESTIO    L. 

in  matrimonio  om  QMNcp. 


sacramentum  S. 

supra  om  S. 


30. 
58. 
63.  efficiunt  S.  matrimonium 

1.  hoc  modo  -  hic  Q,  sic  LMc;;,  hinc  N. 
23.  emisso  -  remisso  Qc.  28.  scilicet  om. 

32.  cognatio  -  deinde  affinitas  addunt  modernae  Suppl;  cf.  var.  seq. 

33.  secundum  se  ...  34.  personarum   hom  om  CQcp,  secundum    se  et 

affinitas  L.  48.  causam  -  et  in  Deo  addunt  S. 

66.  naturae;  inquantum  ...  70.  statuitur  lege  hom  om  QpLc. 

9.  secundum  ...  aliqualiter  hom  om  QL.  11.  et  -  et  inter  Lcp. 

36.  quae  ...  considerant  -  quae  sunt   particularium  in  quibus   et  actus 

considerantur  et  conditiones. 

QUAESTIO   LI. 


98  b 


D. 


2q. 


99  a 

3i. 

42. 

72. 

99  b 

5. 

3o. 

49. 

100  a 

39. 

52. 

100  b 

3. 

3i. 

101  a 

20. 

34. 

45. 

101  b 

I. 

quidquid  -  quicumque  Qcp,  quodcumque  M,  om  N. 

cognitionem  -  conditionem  QMc. 

differt  ...  1 5.  ignorantia  hom  om  Qc,  de  sua  ratione  differt  ab  etc  M. 

non  importat  -  non  impedit  QLNc,  impedit  M. 

isto  errore  detineantur  -  iste   error   detineatur  QMcp,  isti    errores 

detineantur  L,  iste  errore  detineatur  N.  26.  duas  om  CN. 

libere  om  G.  35.  matrimonii  -  matrimoniali. 

37.  est  -  non  est  QMpLcp. 

38.  sicut  ...  vel  an  sit  -  scilicet  (sed  M)  ...  an  QMcp. 

QUAESTIO    LII. 

alias  -  autem  addunt  S. 

Gregorius  dicit  -  Gregorius  et  Boethius  dicunt. 

impotentiae  om  QM. 

ad  quem  -  quem  QM.  8.  et  om.  21.  inter  —  circa  cp. 

conservare    esse    in   uno  ,  conservat  —  conservari  ( conservare  N  ) 

in  uno  esse,  conservatur  QMNcp. 
est  alt.  loco  om  S.  61.  cetera  om. 

clericatum  —  ordines  S. 
conservationem  —  operationem  CQNc^. 
requirit  —  requirunt.  7,  particularia 

supervenire  —  inters^enire  QNc.  37. 

esse  -  essentia.  dependet  -  descendit  QMcp. 

aliis  om  p.  hoc  videmus  post  nascuntur  modemae  Suppl. 

quae  alt.  loco  —  secundum  quod  (quae  N)  S. 
filii  om  QMcp. 


pericula  S. 
38.  favorabiliora  QMcp. 


14. 
5i. 
56. 
57. 
66. 
3. 
11. 
22. 

2  3. 

43. 
14. 
16. 
26. 
36. 

25. 

27. 
38. 
42. 
59. 
72. 
2. 
21. 
47- 


61. 
2. 

7- 
42. 

57- 
67. 
11. 
12. 
37. 

45. 
56. 
i5. 
26. 

47- 
11. 
36. 
67. 
i3. 
16. 

32. 

(52, 

72. 
40. 
42. 

59. 
64. 

23. 

26. 
40. 

5i, 
59. 
63. 
74- 


19. 
5o. 


1. 
10. 
39. 
59. 

5. 
14. 
24. 
39. 
45. 
22. 
3i. 
44. 
5q. 

1. 

25. 

43. 
1. 

7- 
9- 

23. 


QUAESTIO    LIII. 

ordo  ex  cp  addidimus.  28.  Ecclesiae  adeo  -  Dei  adeo  Qcp. 

expresse  —  manifeste  S. 

contractum  -  ut  ex  dictis  patet  addunt  QMcp. 

pro  N  c/.  Praef.  n.  22.  64.  facta  -  factam. 

scilicet  uxori  om.  j3.  fit  om.  74.  obligat  QMcp. 

uxoris  -  mulieris  vel  uxoris  QMcp.  8.  quod  —  quod  hoc  QL.    102  3 

consanguinei  -  consanguineae.  21.  iam  om. 

est  sibi  -  iam  est  ei  QLM,  iam  est  c,  est  sibi  iam  p. 

tamen  om.  24.  ad  hoc  om.  28.  factus  om  QM. 

matrimonium  ...  44.  inspiciatur  om  QM. 

scilicet  om  S.  i5.  Deo  illud  -  se  Deo.  102  b 

ipsum  {sic  lege  cum  CN)  -  seipsum.  19.  praedictum  -  tale. 

ut  sic  -  si.  29.  obligationis  -  generis  obligationis. 

solemne  om  Qc.  48.  Ergo  ...  Occidentalem  -  Ergo  etc. 

iam  patet  quod  om.  26.  impedit  ...  27.  ubique  hom  om  S.       lo3  a 

habeat  -  habet  QLMcp,  non  habet  N;  c/.  var.  praec, 

statutum  -  statum.  Occidentalis  -  Orientalis  QL. 

et  ex  —  ex.  43.  haec  ...  auferuntur  —  hoc  ...  aufertur. 

continentiae  votum  annexura  —  continentiam  annexara  S. 

viri  per  viri  actum  -  per  iuramentum  QMc,  per  viri  actum  p, 

e  converso  —  etc.  14.  sacrura  ordinera  accipiat  om.  lo3  b 

si  non  possit  -  sed  non  potest  (posset  Q)  QN. 

praecedenti  -  praecepti. 

QUAESTIO    LIV. 


34.  descendentis. 
definitione  -  distinctione. 


impediat  ex  N;  impediatur. 

convenientium  -  contrahentium  QMc. 

secundum  Philosophum  om  QLMNcp. 

motum  tantum  -  motum  QMcp.  54, 

dictis  —  praedictis  LMcp. 

abscisum  est  lignum  -  abscisus  est. 

nunquara  -  raatrimonii  nunquara  QMcp. 

posset  -  potest    QMcp. 

eadem  videtur   divisio  -  eadem   ratione   videtur   quod  non   debeat 

fieri  divisio. 
per  gradus  om  QM.  5l.  quilibet  QM. 

consanguinitatis  QMc.  70.  ipsorum  -  ipsius  S. 

sibi  —  aliquis  QMcjf,  aliquis  est  sibi  L.  23.  propagationis  om. 

utrique.  46.  quoto  -  quot  N. 

toto  -  tanto  M,  tot  N.  49.  illud  -  et  illud  S. 

ita  -  et  ita  QNcp,  ita  et  LM.  28.  propatruus  -  patruus  QMNc. 

duae  om  QMcp.  48.  matrimonialiter  LN,  muHer  QMc^. 

iuvat  -  unit  QMcp. 
ut  totaliter  tollatur  -  totaliter  QMcp. 
non  ut  —  ut  non  QMcp.  26.  Cui  -  qui  p. 

alterius  altera  QMcp.  39.  sanguine  -  consanguinitate  S. 

unus  equus  omnes),  61.  orania  animalia  —  animalia. 

cognitio  -  quod  est  cognitio  QMcp. 
habere  —  assignare  vel  habere. 
numero  -  matrimonio  QMNpLcp. 
sacramenti  et  in  genere  hom  om  Q,  sacraraenti  et  L. 
eadem  ...  revocante  —  eandem  coniunctionem   ecclesiastica  prohibi- 

tione  revocante  QLcp ;  ecclesiastica  etiam  M. 
incipiebat  -  modernae  Suppl ;  incipiebant  omnes. 
licite  om  S.  magnum  -  maximum. 

incendiura  QMcp.  37.  et  ut  -  ut  et  QLMc,  ut  p, 

promanaret  -  perraaneret  CQLMNc. 

erat  -  erat  consanguinitatis  gradus  prohibere  QLMc,  om  p. 
se  om  QMNc/J.  60.  visitaturus  Qcp.  62.  fit  -  sicut  Qc. 

receditur  -  recedere  QpL.  66.  evanescit  -  esse  evanescit  Qc. 

eandem  ...  et  —  tantam   obligationem    sicut  et   QLcp,  eandem   vim 

obligandi  sicut  et  M,  quandam  obligandi  efficaciam  quantum  ad  N. 
vel  non  sint  hom  om  Qcp,  12.  quia  ...  l3.  remanent  om  QL^. 

iam  ...  quod  om  QMNcp.  24.  sed  -  et  QMcp. 

nepotem  QMNpLc.p. 

QUAESTIO    LV, 

illud  -  et  illud  S.  2.  nisi  ratione  viri  hom  om  Qcp. 

per  affinitatera  om  QMNcp.  3o.  radicis  -  communis  addunt, 

persona  scilicet.  54.  separati  et  quodamraodo  hom  om  QL. 

aliud  om.  64,  Et  -  Sed  S.  yS,  vel  minuatur  om. 

eius  om  Qc.  6.  nunc  -  tunc  QLNcp. 

viri  -  aut  uxoris  addunt  S. 

inter  quas  est  affinitas  om.  25.  tertiae  om. 

nunc  -  tunc  QMNc^.  44.  destructionem  -  subtractionem  S. 

scilicet  alterutrius  -  modernae  Suppl;  per  alterutrum  omnes, 

affinitatem  -  matrimonium  QMc.  28,  affinitas  om. 

divisas  —  diversas  QMNc^.  37.  inducta  om. 

aliqua  om  S.  57.  ex  sponsalibus  om  QMcp. 

Sed  ...  60.  nuptiarum  hom  om  QL.MNc. 

et  consanguinitas  om.  14.  aliquis  om,  23.  scilicet  —  ut. 

permittent  QMc,  permitterent  L.  32.  perpetuum  om. 

ut  ...  Contradicimus  om  QMticp. 

dissimile  -  simile  Qc.  6.  quoque  om  QMHcp, 

principio  —  primo  omnes. 

si  ex  ...  10.  ex  -  ex  ...  et  ex  QMNcp. 

dicatur  -  dicitur  S.  36.  Mutat  ...  gradus  om  p. 


104  a 
I04b 

io5  a 
io5  b 
106  a 

106  b 

107  a 


107  b 


108  a 


108  b 


109  a 


109  b 


110  a 


XXXVII 


112  b 


3o.  attinentia  om  QfAcp.  37.  poterit  QMcp. 

53.  in  oppositum  post  Sed  quia  Qcp. 

59.  consequenter  ...  non    efficitur  -  communiter  ...  efficitur   CQLMNc. 
61.  alia  -  alii  QMcp. 

1  1 0  b      1 .  proveniat  QNc,  provenit  L.  7.  eorum  QMc. 

1 3.  contrarium  -  matrimonium  Qc.  20.  tamen  -  tantum  QLcp,  om  N. 

42.  coniunctionem  —  matrimonium  vel  coniunctionem. 

60.  sibi  -  sibi  scilicet. 

1  1  1  a      7.  illa  om  QMcp.  8.  nunc  -  non  CQc. 

16.  aequivocata  QL.  25.  nunc  non  -  nunc  QMcp. 

29.  consanguineus  -  affinis  QpLc. 

erit  uxor  -  est  QLMcp,  et  uxor  fit  N.  44.  defuncti  om. 

47.  multiplicatur  Qc.  49.  gerens  —  generis  Qc^. 

57.  quos  -  quod  LNc^.  58.  non  separet   Q,  non  separat  cp. 

61.  veniant  -  veniatur  Qc,  veniat  modernae  Suppl. 

I  1  1  b      4.  legitimum  -  licitum  QMNcp. 

29.  ob  hoc  -  modernae  Suppl;  ad  hoc  omnes. 
35.  scientiam  -  conditionem  Qc,  cognitionem  Mp. 

32.  etiam  -  soli  Q,  solum  LMc.  61.  tacuit  -  taceat  Lc^. 

112  a    i5.  qui  ...   16.  consanguinei  hom  om  QM. 

32.  matrimonium  om  QMNc;?.  33.  quando  om  QMc. 

34.  in  ecclesia  S.  3^.  impedit  CQMNcp. 

39.  si  nimiae  infirmitatis  -  sinum  (summi  M)  aeterni  firmitatis  QM. 

laborans  -  lahorabat  seu  QLMc;;,  om  N. 
53.  Sed  ...  54.  maiores  hom  om  Qcp. 

63.  nec  om  Qcp.  64.  Et  ita  -  ut  Qc,  om  p. 
2.  tali  om  QMcp. 

QuAESTlO    LVI. 

19.  spiritualis  addidimus. 

25.  Nihil  enim  impedit  hom   om  Q,  Nihil   impedit  M,  ( enim  j) )  non 
impedit  post  matrimonium  cp. 

30.  Sed  ...  3i.  matrimonio  hom  om  QMc. 

43.  tensione  -  tentione  CMN,  intentione  Q\^p. 
.^4.  prius.  Cf.  Praef.  n.  18.  et  qu.  Lix.  art.  1. 

71.  cum  om  QMc^.  74.  tamen  om  p.  Et  om  QMc. 

I I  3  a      3.  reddere  -  si  petatur  addunt  S. 

5o.  cathecunatio  Q,  cathecismatio  N. 

58.  ego  vos  genui  -  .4.  {pro.e.)  nos  (vos  c)  genuit  Qc;  ego  om  L. 
60.  solum  om  QMNpLc.  70.  triplex  -  multiplex  S. 

73.  primo  -  prima  Qc.  sacri  -  sacramenti  CNcp. 

1 1  3  b      6.  Et  ideo  inconveniens  est  -  Unde  non  videtur  conveniens  S. 
55.  una  om  p.  56.  contraheret  -  contrahere  posset. 

70.  alicuius  horum  —  aliquorum. 

114  a      9.  ex  cuius  -  cuius  omnes.  i3.  anodecus  QLc. 

37.  anadecus  QMc,  anodecus  L.  45.  in  ...  47.  gerit  hom  om  Qcp. 

66.  unus  om  'Np. 
ll^b      2.  cognatio  om  QLNc;7.  23.  quia  ...  24.  alterius  hom  om  QLcp. 

27.  eidem  —  eiusdem  QMcp,  alicui  supra  ras  L. 
41.  vir  —  et  vir  QMN.  42.  levent  S. 

58.  per  auctoritatem  -  pari  auctoritate  C. 

1 1 5  a      8.  cum  quo  -  cum  qua  CQL,  cum  M.  effecta  -  effectus  IT. 

QUAESTIO    LVII. 

20.  impediens  matrimonium  om  Q.  71.  aequi  et  boni  CN. 
Il5  b      4.  quae  ...  5.  formam  (liomj  contrariam  -  extraneam  Qc. 

6.  filium  -  scilicet  filium    S.  14.  adoptionis  -  filiationis. 

19.  scilicet  -  postquam  adoptatur  addit  C. 

20.  patrem  -  potestatem  CN.  61.  posset  -  possit  omnes. 

64.  nepotes  -  et  deinceps  addunt  S. 

66.  filii  —  filiorum  QMc.  72.  propinquus  ...  73.  est  hom  om 

1 1  6  a    20.  esse  -  omne  Qc.  47.  habetur  -  habet  S. 

68.  naturalem  om.  74.  ad  om  S. 

1  1 6  b      8.  personam  -  modis  praedictis  ut  dictum  est  addit  C. 

28.  matrem  vel  patrem  -  matrem  vel  matrem  Q,  matrem  L. 
45.  alterius  om  C. 


Qc. 


117 


QUAESTIO    LVUI. 

1.  senes  utroque  loco  -  senex  Q,  vetuli  CLN;  c/.  74. 

2.  Ergo  ...  matrimonium  -  Ergo  etc.  QMcp. 

18.  viri  om  S.  3a.  contractibus  -  actibus  QLNc. 

38.  naturali  -  sicut  impotentia  coeundi  addunt  QMc. 

ex  causa  om  Qcp.  accidentali  -  et  accidentali  S. 

41.  beneficio  —  remedio. 

42.  processu  -  per  excessum  (progressum  M)  QMcp. 
61.  potentia  ad  hoc  -  sequitur  (ponitur  L)  ad  hoc  quod. 

70.  vigorem  -  rigorem  CN.  74.  senes  -  senex  Q,  vetuli  N 

1 1 7  b    11.  talis  -  talem  N/». 

i3.  non  sit  solvendo  —  scit  sibi  non  solvendum 

20.  quando  ...  24.  matrimonium  hom  om  QMNc. 

22.  Impedimentum  ...  23.  consanguinitas  om  L. 

3i.  posset  -  possent  Qcp.  frangi  cp. 

32.  matrimonium  -  naturam  S. 

34.  causa  naturalis  -  causa  carnalis  Qc. 

36.  de  quo  om  QpLc,  ut  M,  quod  sL. 

39.  in  viro  ...  in  muliere  -  in   mare  quam 

rationis. 

40.  quae  ...  41.  impotentem  -  facit  impedimentum  in  viro, 
52.  erpverterent  -  perimerent  S. 


QMc;;. 
21. 


hoc  -  Sed  L. 


femina  ad  opus  gene- 


72.  sortiarias  —  fornicarias  omnes. 

2.  potionem  —  potationem  QLM,  potestatem  CNcp. 

3.  impediri  -  impeditur  QMc^.  6.  nihil  -  aliud  addunt. 
8.  auctoritatem.             i3.  sive  incredulitatis  om.  S. 

16.  quia  -  quod  S.  17.  vehementi  om. 

19.  vera  -  verba  QMNc/7.  27.  esse  revocata  post  iura. 

33.  praefixit,  triennium  scilicet,  sicut  -  triennium  (triennii  M^)  praefixit 

sicut. 
36.  ex  ...  impotens  hom  om  Qc;  ex  frigiditate  om  L,  nihil  aliud  habet  M  ; 

dictionem  mutat  p:    Quia  qui  propter  frigiditatem  est  impotens, 

ita  est  impotens  ad  unam  sicut  ad  aliam. 
48.  ut  dicitur  post    animalibus    QLMcp ,   ut   dicitur    in   Genesi   ibidem 

modernae  Suppl;  opinionem  se  huius  rei  peritos  credentium,  non 

librum  citat  Auctor;  cf.  ut  dicitur  199  b  29,  216  a  3],  b  54. 

54.  humano  opere  —  humanum. 

70.  principaliter  om.  instituti  Mcp.  75.  in  om  Q,  et  cp. 
18.  dirimentia  -  impedientia.           26.  Si  ...  matrimonium  Aom  om  QLc. 

40.  Sed  ...  41.  determinat  -  Sed  simul    Magister  de   ea    determina,  et 

(cum  p)  frigiditate  QMc^,  Tamen  de  frigiditate  et  de  ea  etc.  N. 
12.  cui  —  cum. 

1 4.  propter  hoc  separandum  est  —  dirimitur  nec  propter  hoc  separatur. 
18.  non  om  Qc.  26.  quintum  -  octavum  CN. 

29.  ad  matrimonia  ineunda  -  matrimonia  ineundi. 

56.  cum  fiat  om  QMcp.  64.  cuius  ...  65.  est  om  S. 

72.  stat  -  perpetuo  (perpetuum  N)  stat  QLNcp,  stat  perpetuo  M. 
75.  sufficienter  deliberans  -  deliberatus,  et  sufficienter  post  consentire 
QMc,  deliberans  sufficienter  L,  sufficienti  deliberatione  N. 

4.  est  om  QL.  supra  inclinationem  -  sine  inclinatione  QMc^. 

QUAESTIO    LIX. 

59.  fideli  -  infideli.  61.  cultus  -  fidei  S. 

2.  potest  -  tenetur  QMc.  11.  aut  filios  -  filios  Israel  QLMcp,  eos  N. 
22.  licite  om  QMcp.             27.  unitas  -  unicus. 

30.  futura  -  futuri  post  cultus.  37.  interiorem  -  integriorem  Qc. 

62.  interdum  om  QLNcp.  68.  xxviii.  qu.  1  -  in  littera  S. 
11.  quia  ..  posset  om  QNcp. 

14.  consideranda  scilicet  perfectio  hom  om  Qc. 

26.  tantum  om  QNcp.  39.  prolem  om  QMcp. 

44.  aliquo  -  alio  46.  disparitas  ...  47.  inter  eos  om  Qcp. 

47.  enim  om  Qcp.  53.  non  dicuntur. 

55.  non  dicitur.  72.  infideli  om. 

6.  xxviii.  qu.  1.  dicitur  om  QMc.  34.  solvit  -  polluit. 

41.  potestate  -  viri  addunt.  42.  ita  ...  43.  cum  ea  hom  om  QMN. 
5i.  consilium  -  verbum  QMcp.  56.  Et  ...  57.  cultus  om. 

63.  quam  gentiles,  quia  gentiles  -  et  gentes  C,  et  gens  (...  intrabat)  N. 

21.  de  hoc  et  ...  22.  habebat  -  de  hac  Qc;;. 

56.  infidelem  -  potest  relinquere  addunt. 
66.  illa  ...  67.  vitam  -  ad  illa  ...  et  vitam. 
72.  Quamvis  -  reddere  debitum  addunt. 

3.  matrimonii  -  mulieris  vel  matrimonii. 
8.  sicut  -  quasi  QLNcp. 

5o.  Ergo ...  contrahere  hom  om  QN. 

discedens  -  ab  uxore  infideli  addu.it  LMcp. 
53.  est  solutum  -  solvitur  S. 

22.  si  -  cum. 

3i.  blasphema  -  modernae  C;  in  {om  C)  blasphemia  omnes. 

34.  eius  om  QMcp.  44.  sit  -  si  Qc,  et  sit  post  uxoris  QMc;». 

71.  abs  te,  et  -  ex  te.  74.  impedimenta  QLMc,  impedimentum  N. 
i3.  patere  potest  —  patet. 

26.  corporalem  -  modernae  C;  spiritualem  omnes. 
47.  ruinae  -  peccati  QMcp,  om  N. 

QUAESTIO   LX. 

2.  occidens  —  occidere  QMcp.  19.  quae  om  S. 

20.  mundanis  -  humanis  vel  mundanis.  non  -  enim  non. 
22.  usus  om  Qc,  actus  p.             41.  putat  QMcp,  reputat  N. 

42.  praecipiens  -  prohibens  QLc,  praecipiens  vel  prohibens  Cp. 

43.  non  infligens  -  (non  modernae)  inferens  C,  ei  infligens  p. 
32.  deputatis.  63.  ad  aliquam  poenam  QMcp. 

68.  rex  aut  iudex  -  rex  QLMcp,  dominus  aut  rex  N. 

69.  corrigentem  ...  exterminantem  —  corrigere  ...  exterminare. 

72.  non  se  -  non  se  non  QpL. 

75.  castigare  —  accusare  vel  castigare. 

3i.  vir  ...  32.  uxorem  -  propter  adulterium  vir  occidit  uxorem  aut  etiam 
propter  odium. 

siv^t  ...  47.  habitum  est  -  sicut  de  uxoricidio  (  de  quo  addit  N  ) 
dicitur  hoc  etiam  (  hic  et  L  )  de  adulterio  ut  supra  habitum  est 
QLMNc,  ...  dicitur  hic  etiam  de  adulterio  inft-a  dicetur  p;  ut  etiam 
habet  C.   Cf.  Praef.  n.  18. 


118  a 


id  om  N. 
4.  cuius  ante  vitae  C. 


46 


QUAESTIO   LXI. 

71.  de  ...  72.  scilicet  et  j3.  et  ...  74.  scilicet  om  L.  C/.  Praef.  n.  10. 

72.  supervenit  —  provenit  QMNc;>. 

72.  scilicet...  73.  matrimonio  hom  om  N. 

73.  supervenit  -  provenit  QMc;). 
.3.  possit  intrare  -  hoc  possit  L. 

4.  Terio  ...  ingresso  -  om  Q,  Tertio  utrum  altero  intrante   possit  al- 
teri  nubere  Nc;!.  20.  leviori  -  levi. 


Il8b 


119  a 


iigb 


120  a 


120  b 


121  a 


121  b 


122  a 


122  b 


123  a 


123  b 


124 


t24b 


XXXVIII 

38.  considerabat  -  considerat  S.  yS.  voluntate  -  voce  QMcp. 

125  a    '°-  '^hristi  om  QMNcp.  per  gratiam  om  QNpMcp. 

11.  dispositionem  spiritualem  contrariara  -  contrarium  S. 
17.  si  -  nisi  p.  18.  non  om  QLNcp.  3i.  qui  -  quod. 

37.  copulam  -  viro  addunt,  sed  c/.  1 24  b  4  Tertio  etc. 
53.  alteri  -  Alias  una  mulier  haberet  duos  viros  addunt  CN. 


125  b 


126  a 


126  b 

127  a 

127  b 

128  a 


I28b 


129  a 


9- 
11. 

52. 

2. 

lO. 

11. 

40. 

41. 

71- 
45. 

2. 
18. 

5i. 

70. 

11. 

22. 

55. 
16. 
40. 
53. 
61. 
67. 


QOAESTIO   LXU. 

scilicet  ...  11.  matrimoniali  -  quod  est  fornicatio  L. 
durante  -  dirimentem  (vinculum  matrimonialem  M)  QMcp. 
fornicantem  -  (propter  Mj  fornicationem  QM,  fornicatricem  c. 
bona  -  bonum  LNc;;.  8.  prolem  educandi  QMc. 

propter  -  non  propter  QMNcp;  c/.  var.  seq. 
fornicationis  ...  propter  unum  actura  hom  om  QMNc^. 
peccat  om  QL,  post  mortaliter  cp. 


eam  -  carnaliter  addunt. 
esset  —  fit  S. 
impetens  -  impotens  Qc. 
suspicationes  QMNcp.  7 

fraterna  -  firraa  Qc,  trina  p. 
peccante  -  potestate  QL 


45.  est  in  -  ex  Qcp. 

73.  ut  deprehendere  possit  p. 
debet  fieri  sine  -  non  debet  fieri  cum. 
3o.  conceditur  —  tenetur  QMcp. 
61.  ponitur  vir. 


i29b 

45. 

46. 

66. 

69. 

i3o  a 

1. 

i5 

5o 

i3ob 

41. 

67. 

i3i  a 

4 

3i 

40 

41 

48 

66 

74 

i3i  b 

9 

25 

i32  a 

6 

i32b 

r    (  f  : 

i33  a 


i33b 


Quantum  autem  ...  71.  tantum  -  quantum  ...  Tantum  enim. 

et  tertium  om  Qc. 

scilicet  —  secundum  C. 

laesio  -  modernae  Suppl ;  laesionem  omnes. 

copulam  -  culpam  Qc.  61.  omnino  -  ideo  Q,  iam  M,  om  cp. 

peccati  vir  eius.  21.  Potest  ...  22.  invito  om  cp. 

pro  exceptione  -  per  exceptionera  C.  42.  esse  —  fieri  S. 

per  iudicium  Ecclesiae  post  64.  adulterio. 

poterat  -  poterit  omnes.  66.  vir  om  QMc;  reconciliari  Qc. 

eam  ad  se  assumere  -  assumere  QLc  et  addito   eam  p,  eam  as- 

sumere  N,  eam  ad  se  sumere  L.  72.  sequi  —  fieri  vel  sequi. 

per  poenitentiam  -  per  pecie  partis  thome  poenitentiam  pQ. 

QUAESTIO   Lxm. 


17.  a  susceptione  ordinis  -  ordinem  QM. 

25.  non  pr.  loco  -  modo  Qcp. 

32.  personarum  legitimitas  -  persona  legitima. 

54.  vel  ex  parte  mulieris  hom  om  QLNcp. 

55.  cum  illo  om  Qc,  cum  viro  M^.  61.  alias  om  CN. 
68.  sacramenti  S. 

QUAESTIO   LXIV. 


leproso  -  leprosa  S.  cohabitare  —  viro  addunt  QLMcp. 

videtur  quod  -  ut  videtur  post  tenetur  QMcp,  om  L. 

Hoc  ...  habet  -  Et  hic  est  etiam  ordo  carilatis  S. 

ad  conservationem  -  de  conservatione  S. 

condemnat  -  condemnans  S. 

irregularis  ...  2.  implens  hom  om  QM. 

reddidit  -  redditur  C.  16.  ius  plus  -  ius  S. 

exigat  —  exigatur  QLMNc.  63.  interpretata  omnes. 

ad  -  in  QMNcp.  66.  memhrum  tenetur  S. 

ita  ...  suo  hom  om  Qc. 

hoc  om.  7.  Sed  ...  8.  dissentire  hom  om  S. 

facere  vel  —  facere  vel  vovere. 

nec  —  et  cum  QpL,  et  tamen  non  M,  et  non  NsLcp. 

malo  voto  facto  -  voto  malefacto  QLMc,  voto  male  facto  p. 

in  hoc  om  QMcp.  66.  unum  -  virum  L,  unum  onus  p. 

confusionem  debiti  -  debitum  QMNcp.  67.  ideo-et  ideo  Nc^. 

praeter  —  propter. 

petitionem  —  redditionem  QMNc/i. 

quae  adhibentur  etiam  illis.  42.  sacramentis  —  sacris. 

et  e  converso  om.  i5.  ita  om. 

QUAESTIO    LXV, 

coniugatur.  64.  unus  om. 

institutione  -  humanae  naturae  addunt  CN. 
superduceret  QMcp.  20.  et  attrahere  -  trahere  QMcp. 

ei  -  est  ei.  lex  -  quae  lex  QMcp. 

communis  -  conveniens  Qcp. 

pax  -  parum  Qc.  i5.  ipsius,  quae  sunt  -  quae   sunt  ipsius. 

metus  —  virtus  CQLcp. 

praeceptum  -  legem  praecepti  QLMNc,  legis  praecepta  p. 
quaedam  innata  vis  -  quod  lex  quaedam  innata  QLMcp;  vis  om  N. 
intrinseco  -  extrinseco. 
movente  -  manante  QL,  manente  Mcp. 
natura  -  materia.  58.  cuilibet  -  alicui. 

et  huiusmodi  om  S;    Ad  quintum   patet  solutio  ex   dictis    addunt 
modernae   C  et   Suppl,  quae   cum  sL  in/ra  66.  pro  ad   quintum 
habent  ad  sextum  et  sic  deinceps.  Margo  L:   defficit  responsio  5. 
respondendum  -  respondeo  (et  dico  pergit  p)  QLMcp. 
sufficit  -  licuit  post  72.  uxorem  QLMcp,  om  N. 
quantum  om. 

quantum  -  modernae  Suppl ;  nisi  ad  QLMcp,  nisi  quantum  ad  CN. 
sed  -  et  hoc  est.  7.  plures  om.  10.  prima  om  S. 

si  -  sicut.  alium  virum  -  plures  viros  vel  alium  virum. 


57. 
68. 

7- 
3o. 
65. 

5. 

23. 

28. 
34. 
36. 
37. 
46. 
63. 


66. 
71- 

75. 
2. 

4. 
16, 


134  b 


i35  a 


i35b 


36.  conceptionem  in  cognitione.  Et  -  cognitionem.  In  cognitione  enim. 
5o.  eandeni  potestatem  -  naturalem  potestatem  eandem. 

52.  nec  unquam  -  nunquam.  66.  in  -  a. 

68.  ubi  -  nl  ui  {idest  nihil  ubi)  QpL,  ubi  enim  M. 

4.  praevaricationes.  27.  reservatur  -  reservantur  CQLNcp.  1^4  a 
27.  praebeant.             41 .  debuit  —  debet. 

59.  in  pluribus  esse  -  ut  in  pluribus  (essent  addit  N)  S.  62.  ut  om. 

64.  non  est  ...  65.  sed  est  -  est  QLMcp,  non  est  N. 

65.  propter  hoc  om  S.  67.  inspirationem  -  dispensationem. 
72.  Dei  om.             74.  quod  -  secundum  quod  CN^. 

7.  detrahitur  -  determinatur  Q,  deficit  L.  14.  significant. 

24.  caeremoniae  QLMN,  caeremonialia  {ita  et  2  5)  p. 
3i.  prohibebatur  S.  57.  dicitur  -  videtur  S. 

61.  concubitu  —  tali  concubitu.  63.  coitu  —  concubitu. 

67.  plerumque  nominantur  -  plurimum  nominatur. 

71.  illa  coniunctione  exprimitur  quia. 
6.  in  longum  tempus  om.  7.  communiter  om. 
9.  a  concumbendo  —  a  concubitu  vel  in  concumbendo. 

16.  non  ore  (fore  p)  putabant.  3o.  non  pr.  loco  om. 
3q.  etiam  —  enim  S.             45.  praebere  —  tradere. 
59.  Sed  ...  morte  om  QL.             62.  secundum  Gregorium  om. 

66.  carnale  -  est  mortale  addunt  S. 
3.  scire  -  scie  {idest  scientiae)  QpL,  conscientiae  cp. 
6.  Deum  et  hominis  ad  hom  om  QL. 

i3.  qui  non  vitat  -  quod  non  iurat  QpL  (Q  bis,  quia  12.  etiam  si  ... 

14.  peccatum  mortale  hom  bis  habet). 
14.  vitat  alt.  loco  —  in  QL.  20.  puniatur  -  moriatur. 

22.  et  multa  alia  om.  puniuntur  -  punitur  MsLcp;  c/.  var.  praec. 
26.  quia  ...  luxuriae  hom  om.  32.  illa  ...  33.  magis  om  QpL. 
56.  et  -  nec  QL.             5g.  contra  pr.  loco  cum  Q,  alt.  loco  om  QL. 

72.  vel  -  et.  74.  cum  om.  y5.  nullo  -  et  nullo  p. 

5.  prima  om.  8.  mortali  om.  16.  secundum  om. 

17.  uxor  —  enim  addunt  QpL.  18.  21.  nominabantur  S. 

23.  contra  legis    naturae    prima   praecepta  -  contra    legem   naturae  et 

prima  (contra  Q,  praeterea  c)  praecepta  eius. 

26.  ancillas  -  concubinas  QLMNc. 

27.  Erant  enim  —  Sed  non  erant  p ;  c/.  var.  seq. 
principalem  ...  29.  quantum  ad  hom  —  modernae  C;  om  omnes. 

37.  ut  ...  38.  pertinet  hom  om  QLcp. 

38.  quod  -  et  (etiam  L)  quod  Lcp;  c/.  var.  praec. 

QUAESTIO    LXVI. 


i36b 


i36  a 


55.  unam  ...  56.  de  facto  addidimus. 

70.  Ergo  ens  et  non  ens  non  faciunt  -  Cum  ergo  non  ens  non  faciat 
modernae  Suppl,  quia  non  alt.  loco  om  p.  (71.  ille  omnes). 

72.  non  est  in  esse  -  in  non  esse.  Ergo  om  modernae  Suppl. 

41.  tollitur  -  totaliter  (sacramento  cp)  Qcp,  totaliter  lollitur  LM. 

48.  signura  -  significatio.  5o.  Et  -  et  ideo  C;  c/.  i38  a  3o. 
54.  matrimonii  -  sacramenti. 

58.  derogatur  -  obligatur  QLc,  obviatur  p,  abrogatur  ei  CN. 

67.  simul  vel  successive  om;  c/.  l36  a  54. 

14.  duobus  secundis  S.  21.  adulterino  -  adulterio  CQMNpLc. 

39.  fieri  -  esse  QLMcp,  om  N.  47.  semper  facit  -  causat. 

58.  ignorantera  litteras  ...  59.  vitiatum  -  ignorantem  habens  (litteras 
aut  habentem  p)  quamlibet  partem  corporis  vitiatam  S,  ignoranter 
habens  qualibet  parte  corporis  vitiatam  C. 

63.  unitas  -  veritas  Lc^.  65.  quia  om  QLpM. 

66.  non  om  QLNcp. 

13.  lerem.  iii  et  om. 

26.  ex  termino  -  ex  n  Q,  extio  L.  qui  -  quod. 

27.  etiam  post  illius  QLcp,  ante  N,  om  M.  actus  om  p. 

3i.  non  autem  om  Q.  contraheret  -  contraheretur  addunt  QpL. 

30.  sacramentorura  S.  48.  vel  ...  49.  dehitum  hom  om  Qhcp. 
5l.  quaeritur  quid  -  requiritur  quod  (quid  N)  S. 

57.  super  Epistolam  -  in  Epistola.  65.  bigamiae  om  S. 
72.  principio  Libri  —  i.  libro  omnes. 

14.  velimus  eum  exponere  -  melius   cum   expositione  Q,  melius  eum 

exponeret  pL. 

15.  faciliorem  -  sanctiorem  QLMcp,  superiorem  N,  superioris  C. 
dispensationem  —  dispositionem  QMcp. 

22.  non  -  vel  non  QNpLc,  vel  M,  vel  ut  sL. 

2  3.  Et  similiter  nec  -  nec  similiter.  24.  conformatur  S. 

26.  indivisione  -  in  divisione  (Q)LNcp,  divisione  C. 

42.  Cum  ergo  Apostolus  ...  dicat  -  Cum  ergo  ...  dicatur  QLMNc. 
74.  dispensandi  om  c. 

9.  officium  -  effectum  sL.  i5.  potest  -  possunt  QLMNc. 

QUAESTIO  Lxvn. 

28.  29.  liceret  correximus;  liceat  S.  38.  Sed  om  QL. 
5l.  tradunt  -  dicunt.             physici  -  philoiiophi  omnes. 

62.  instituta  sit  -  haberetur  C,  sequatur  N. 
6.  ordinandum.  12.  erit  —  esset  cp. 

18.  bonum  -  bonum  prolis  QpLc,  bonum  prolis  ad  CN. 
20.  21.  quid  -  quod.  22.  prolis  om  S.  23.  tamen-tamen  non, 

31.  prima  om.  38.  fuerunt  om. 

40.  uxorio  affectu  -  quasi  (quia  ut  N)  uxor  addunt  CN. 

49.  casualiter  -  causaliter  CN.  53.  Et  -  Sed. 

58.  Haec  autem  ...  59.  quandoque  -  Haec  etiam  est  ...  quando  S. 
66.  dispensativo  -  dispensato  C.  72.  solum  -  solummodo. 


137  a 


137  b 


i38a 


i38b- 


139  a 


XXXIX 


iSgb 


140  a 


74. 
6. 

9- 
17. 
24. 
40. 

1. 

8. 

62. 

64. 

1400   8. 

29. 

32. 

37. 
42. 
48. 

1. 
'ii. 
58. 
65. 
66. 

3. 
21. 
40. 


141  a 


141  b 


142  a 


142  b 


144  b 


145  a 


145  b 

146  a 


146  b 


147  a 


cadet  (sic  enim  legendum)  -  cadere  potuit. 

rerum  appropriatio  -  praeparatio  S. 

esse  post  7.  videtur  p.  contra  om.  14.  et  instructio  om  \ 

secundam  ...  intentionem  -  secundum  ...  praeceptum  S. 

dispensationem  -  intentionem.  3i.  sub  -  sub  tali. 

prohibere  om.  possit  -  possis  N.  55.  a  Moyse  om. 

lege  -  in  lege  S.  4.  maius  om  S.  7.  faeneraretur. 

sicut  -  sic  Lcp.  14.  aut  -  ac. 

malum  -  non  malum  CQLNcp.  63.  licitum  -  illicitum  C. 

non  om  CQLMNc.  75.  dicit  -  dicit  quod  (om  b  1.  quod). 

iustitiae  p;  cf.  var.  seq.  9.  per  om  S.  20.  peccat. 

dicendum  ad  primum  -  Ad  primum  ergo  dicendum  S. 

etiam  -  in  QLcp,  om  M. 

aliquis  ...  38.  a  more  hom  om  QLM. 

quantum   om.  lex  vetus  -  lege  veteri  QL,  veteri  c. 

dicta  -  recta  cp. 

hoc  -  et  hoc.  10.  scilicet  -  aut  QpLc,  ut  sL,  om  N. 

sed  ut  -  secundum  quod.  49.  duxerit  -  dimiserit  omnes. 

aliqua  -  alia  S.  Sg.  alias  -  aliquas  cp. 

foeditates  -  fiditates  Q,  fetiditates  c. 

anima  -  aha.  aliquod  -  aliquo  QpL,  aliqua  cp. 

intelligitur.  11.  sequitur  -  tenet.  14.  defloravit  S. 

omnino  -  ideo.  27.  Praeterea  ...  littera  (tert.  arg.)  om  Q. 

conveniam  -  contrahara  QLM.  44.  per  -  propter  Qc^. 

QUAESTIO   Lxvm. 


62 

143  a 

20 

53 

68 

69 

143  b 

17 

144  a 

2 

59.  non  sint  illegitimi  -  sint  illegitimi  QLN,  sint  legitimi  Mcp. 

62.  est  -  dicitur  S.  64.  natus  om  S,  naturae  natus  C. 

71.  prohibetur  S. 

3.  legitimo- vero  et  legitimo  LMc;?,  legitimo...  4.  nascuntur  ex  hom  om  Q. 

8.  expresse  post  naturae.  Et  ...  g.  illegitimos  om  S. 

29.  ex  hoc  om.  35.  exemplata  -  extracta. 

48.  Alio  modo  om.  53.  incurrunt  quando  non  succedunt  C. 

55.  sexta  —  septima. 

62.  alicui  quod  -  alii  quod  QL,   aut  quod  c,  quod  aliquis  p. 

66.  coitus  -  communiter  QLcp,  actus  N. 

69.  acquiruntur  ...  70.  in  his  quae  hom  om  QLMcp. 

2.  legitimus  -  in  regno  addit  p.  20.  et  -  ad  QLMc,  om  N. 

21.  alii  om.  24.  testamento  -  in  testamento  S. 

26.  filius  nullus  sit.  27.  principi  -  principaliter. 

28.  instrumento  —  testamento  QLMNc. 

36.  actus  -  coitus  modernae   Suppl.  39.  illegitimo  -  legitimo  S. 


Qdaestio   lxix. 

conflagrationis  -  confragationis  QLMc  (c/.  164  a  l5),  consumationis  N. 

Beda  -  Strabus  C. 

accedent  -  vel  accedunt  QNpLcp,  accedunt  M. 

secundum  —  per  S. 

metaphorae  corporalium  —  metaphorice   corporalia  M,  metaphorice 

(corporalium  ...  70.  ut  cum  om)  QLNc/>.  70.  cum  -  quod  C. 

eris  -  erunt  CQLNc/»;  c/.   14432.  45.  et  (sed  p)  conserwitam. 

eris  -  erunt  C.  3.  habebis  -  habebunt  C.  8.  Sed  -  et. 

horaines  secundum  —  hominum.  14.  continuationem  S. 

uno  -  limo  C.  3o.  singulari  -  sui  gloria  CN. 

viventium  uterentur  -  utendis  (utentium  c)  uterentur  Q(pL)c. 
Ais  enim  vel  -  alii  (ais  p)  enim.  63.  Et  si  —  Sed  CN. 

daemones  -  ubique  addunt. 
raartyres  -  sicut  (quare  p)  martyres  cp. 
ara  opertentur  -  actu  ohtinentur. 

potuerunt  QLc;;,  possunt  N.  yS.  idera  -  hoc  idem. 

providentiae  -  iustitiae  C.  14.  rairabiliter  -  invisibiliter. 

conveniret  exire  -  convenire  vel  exire  Q(pL)c,  hire  (idest  ire)  vel 

exire  sM,  communicet  N. 
de  om.  34.  per  donum  -  dona. 

mirabiliter  -  rationabiliter.  40.  comparere  QLN. 

congruere  intuentur  -  congrue  intuentur  (invenitur  C)  Ccp. 
quod  pr.  loco  —  et  quod.  5.  ubi  -  ut. 

deceptionem  -  destructionera  vel  deceptionem   QLMcp ,  destructio- 

nem  C,  detestationem  N. 
bono  accipiendum  -  bonura  (bono  C)  accipiendo  CQLMc^. 
dicit  -  dicens.  3o.  et  infra  -  et  ita  QLMcp,  qui  N. 

tuum  -  tamen.  39.  Sed  ductus  est  hom  om  QLNcp. 

omni  viventi  —  Dei  viventis  C. 

in  morte  sua  se  -  se  ante  mortem  (suam  addit  N)  S. 
eandem  quietem  -  eandem  aequitatem  Q(pL)c. 
omnino  —  et  esse  omnino.  74.  bono,  status  —  bono  statu. 

inquantura  -  tantura  QLc,  tamen  M,  tantum  enim  p,  unde  CN. 
infernum. 

Et  ..    7.  magis  -  Et  sic  potest  exponi  quod  est  potius   verbum. 
decedunt  -  descendunt.  25.  purgatorius  QLMNc. 

Utrum...  29.  XXI.  om  p;  cf.  Praef.  n.  17. 
purgatorius  QLNcp ;  locus  om  QLc;?.  58.  tantura  om, 

vel  demeritorum  hom  om  QLMcp. 
poenarum  -  poenalia  S.  69.  Sed  e  contra. 

puniuntur  vel  praeraiantur.  24.  in  quo  nos  —  ubi  S. 

aliqua  -  venialia  addunt.  3^.  ante  Christi  adventum  om. 

nunc  om  QLNc,  huius  temporis  M. 
vel  est  -  vel  distinctio  locorum  aniraae  est  QLM. 
multifariara  QLN.  69.  originali  -  corporali  QLNc. 

quod  -  quia  CN.  20.  hoc  quod  -  licet  QLMcp,  om  N. 


16. 
42. 
57. 
68. 
69. 
70. 

11. 
20. 

27. 

36. 

48. 

2, 

9- 


29. 
3i. 
41. 
46. 
58. 
71- 

9- 
36. 

6. 
IQ. 
28. 
28. 
62. 
65. 
20. 
29. 
40, 
46, 
60. 
12, 


71. 
2, 

9' 

14, 
34, 
35. 

52. 

56, 
61. 
5. 
i3. 
21. 
48. 
62. 

4. 
10. 

i5. 

34. 
45. 
46. 

47' 
5i. 
63. 

14- 

55. 

68. 

73. 

''S 
/  -'• 

12. 

14- 
34. 
35. 
67. 
68. 
74- 
75. 
H- 
40. 
54. 
73. 
3. 
5i. 
61. 
65. 
24. 

32. 

40. 


QUAESTIO    LXX. 

omnia  om  omnes.  scilicet  -  et  QLMc^,  scilicet  et  CN. 

habere  om.  3.  sb'atificam  c,  substantificara  p.  \An  b 

subiectum  —  in  subiectum.  deseritur  -  desideratur. 

mortera  —  suam  addunt. 

habeat  ...  visivam  -  sit  eadera  nuraero  potentia  visiva  S. 

aliqua  alia  pars  eadera  -  aliqua  eadem  pars. 

autem  -  enim. 

impossibile  -  quaerendum  est  de  hoc  addit  C. 

Reliquae  -  Aliquae  QLMNc. 

non  et  nisi  om.  7.  coniuncti  —  coniunctae  QLM.  I48  a 

erunt  -  essent  QLM,  sunt  cp.  19.  animam  -  ipsam. 

in  potentiis  animae  sensibilibus  -  potentias  aniraae  sensibiles  C. 

Augustini  om  QLMc^,  magis  N. 

dicuntur  ...   potentiales  -  non   dicuntur   partes   eius  integrales   sed 

potentiales  S.  68.  70.  diminuta  -  dimidiata  S. 

operationes  -  ipsorum  addunt.  8.  numero  om.  14°  b 

eadem  -  eodem  QL,  idem  cp.  14.  senium  -  sensum. 

aliquid  -  ad  omnes.  sed  -  secundum. 

infra  -  ita  QLMNc.  autem  om. 

illa  subductione  -  illis  cp. 

habeat  -  h'  QL,  hos  vel  hoc  M,  hic  c,  habeant  N. 
exierunt  QLMc,  exierint  N.  49.  eam  -  eos  QMc,  eas  L. 

loca  —  locum. 
et  huiusmodi  aSectiones  quas  -  Huiusmodi    (autem  addit  p)  afFe- 

ctiones  aliquas.  65.  animae  om. 

posuit  —  et  posuit  p.  16.  a  ...  movebatur  hom  om  QLMc.        149  ^ 

Patet  -  patet.  Patet.  64.  vel  -  secundum. 

in  L  Libro  dictura  —  in  Libro  praedicto  dictum. 
hoc  corrupto  -  haec  corruptio  QpL. 
imaginis  -  imaginationis  C,  sed  cf.  loc.  cit.  in  marg. 
etiam  et  delectationes.  i3.  secundum  -  sed  LMc^.  ^49^ 

in  Deo  -  de  Deo  C.  i5.  delectatione  —  operatione  CN. 

quae  ...  37.  ad  invicem  hom  om  M. 

coramunicant  —  conveniunt.  anima  ...   36.  quia  om. 

quia  ...  fit  -  ergo  (om  p)  cum  ...  sit  S. 
ab  ...  6g.  patitur  —  ab  illo  igne  etc. 

quandoque  alt.  loco  —  cum  quandoque  (...  appareant  p)  S. 
tamen  -  tamen  tunc  S. 

et  angelis  eius  -  etc.  33.  Ignem  eo  ipso  -  Igne  eo   tempore.    l5o  a 

animae  —  causae.  53.  iraaginatione  —  meditatione  S. 

non  ante  55.  vere.  59.  secum  ...  60.  aniraa  hom   om  QLc. 

vindicantis  om. 

vi  -  virtute.  8.  sibi  om.  10.  priraam  -  propriam  LMcp.    l5ob 

horrorera  -  errorera. 

praemissis  eius  auctoritatibus  -  dictis  eius  C. 
inteliigit  —  dicit  vel  intelligit. 

huiusmodi  modus  —  hic  modus  QLNcp.  1  5 1  a 

quodararaodo  om.  35.  si  —  sed  sicut  si.  36.  quod  om. 

nativitatis  -  necessitatis.  nostrae  om  CN. 

QUAESTIO   LXXI. 

opere  -  parte.  2  3.  pro  bono  -  pro  bonis  QLMc,  per  bona  Np.     1  5  1  b 

Ecclesiae  membra  -  membrorum  (membrum  MN,  et  addit  L)  Ec- 

clesiae  S.  33.  sicut  ...  34.  praemium  om  C. 

iustitiae  -  oratio  misericordiae  addunt  S. 
dispositionem  CN.  48.  alteri  om. 

enim  -  igitur.  liberalitatem  S.  59.  etiam  om  S. 

qui  -  per  QLc,  qui  per  M.  63.  facit-  facta  c;  c/.  var.  praec. 

quidquid  -  aliquid. 

est  quod  inde  Q(pL).  25.  ei  om  S.  (ideo  om)  ita  non.     l52  a 

circumsepsit  -  circumscripsit  QMNpLcp. 
mortuorum  ad  vivos  —  vivorum  et  mortuorum. 
esset  inutile  -  non  esset  inutile  (utile  MsLcp).         5y.  claret  -  clarat. 
ab  ipsis  Apostolis  inchoavit  -  ab  ipsis  (Apostolis  addunt  Mp)  in- 

stituta  est. 
caritas  enim  vita    corporis   non    finitur,  I  Cor.  xiii.  -  caritas  enim 

est  vita  corporis  quae  non  finitur,  et  super  illud  Cor.  xiii. 
meruit  ut  haec    ei    valerent  —  quae    raeruit  hic    ei    prosunt  QLc ,    l52  b 

(meruit  marg.)  ut  haec  ei  valeant  M,  meruit  et  haec  ei  valebunt  N. 
eis  iuvatur  —  iuvantur.  12.  loannem  et  Damascenum  QL. 

sed  -  tamen  modernae  C. 
per    quos    suffragia    conquireret  -  per    quae    sutfragia    subveniret 

(conquireret  L)  QLcp,  per  quos  procuraret  suffragia  M. 
quantura  -  et  quantum.  l53  a 

inunctus  —  invictus  QLMcp,  nuncius  pN. 
non  est  indispositus  —  est  dispositus  S. 

et  ex  —  ex  QMcp.  62.  quod  modernae   Suppl;    quae  omnes. 

haec  -  hoc.  64.  imperando  —  in  (etiam  M)  operando  S. 

simul  om.  16.  liniens  om  C.  sic  om  ^.  17.  et  sic  C.    l53b 

de  donariis  -  sL ;  decenariis    Qc ,  de  denariis  CMNpL  ,  donaria  p. 
in  littera  habetur  -  multa  habetur  (habenter  Lc)  QLc. 
damnatio  -  poena  vel  damnatio. 

mortali  —  exsistentibus  addunt  QMcp.  71.  gentilis  om. 

illatam  -  dicentera  QLMcp,  allatara  N.  l54  a 

Commentator  -  communiter  cp  [pro  giSt'  quod  QL ;  comt'  M ;  utrum- 

que  compendium  coraraentator  signijicat). 
17.  ut  -  quare. 
in  littera  habetur  -  multa  habetur  (habentur  c)  Qc. 


i54b 


i55  a 


XL 

25. 

36. 
40. 

48. 

53. 

67. 

5. 

9' 
i3, 
22. 
24. 

3i, 
40, 
55. 
69, 

25, 

48, 

73, 


i55b 


i56a 


i56b 


157  a 


l57b 


i58  a 


i58b 

159  a 
l^gb 


160  a 


est  S. 


deputati  -  addicti  S 
32.  ad  -  apud  S. 
58.  Ecclesiae  om  S. 


illis  -  vel  QLcp,  om  N.  28.  in  inferno  om. 

Ecclesiae  om.  38.  non  pr.  loco  om  C. 

imbuti  -  abuti  QL,  abluti  cp.  45.  totaliter  om  CN. 

Praepositus  M,  Praepositivus  ceteri  omnes, 

detrudentur  QLMcp,  recludentur  N. 

et  ...  68.  quartae  hom  om  QLMc;j.  72.  invenitur  - 

corpus  -  corpus :  corpus  QLNc^. 

Autissiodorensis  -  Cassiodorensis  QLc,  Cassiodorus  Mp. 

facies  sua  perfunderetur  -  faciem  suam  perfunderet. 

Est  -  Et  ;;.  et  pr.  loco  om  S. 

fulcita  -  fulta  est  QMpL,  firmata  N,  fulcita.  Est  c,  fulcita  est  p. 

nihilominus  om  p.  27.  viae  -  vitae  l.p. 

consistat  QLMNc,  constat  p. 

doloris  -  eis  doloris  Q,  dolorls  eis  LMc;;;  aliqua  ...  eis  hom  om  N. 

donaria  -  denaria  QpLc,  denarii  M.  58.  ea  -  eos. 

per  suffragia  om. 

aeternae  om.  47.  detinentur  -  sunt  ante  in. 

nihil  -  non  C.  49.  ipsam  C.  72.  quia  om. 

sive  vivis  sive   mortuis  -  sive  vivus  sive   mortuus    QLc  et  addito 

fuerit  et  ideo  p;  cf.  var.  praec. 
finaliter  om  QLMcp,  sirapliciter  N. 
12.  Ninivitis  -  inimicis  QMN(p\.)cp. 

56.  alienis  -  aliorum  QLMcp,  aliis  N. 

67.  vivorum  -  parvulorura. 

11.  sicut  sanctis  -  sicut.  19.  gaudent  -  in  patria  addunt  S. 

20.  de  bonis  aliorum  -  (de  bonis  N)  alienis  S. 

29.  et  -  sed  QLMc;;.  sed  -  et  p, 

30.  quidem  -  quid  QLMc,  quis  p. 

40.  suffragiura  -  Ecclesiae  addunt. 

43.  in  eo  quo  -  in  eo  qui  QLMc,  eo  qui  p,  in  eo  quod  CN. 
49.  eorum  gloriam  solemnius  -  de  eorum  gloria  solemnia. 

59.  sequitor  -  legitur  C. 

6.  quod  ei  meritorium  fuit  om. 

21.  aut  orationibus  sanctorum  om  QLMNc,  aut  oratione /josf  carorumj;. 

26.  prodesse  defunctis  -  pro  defunctus  fieri. 

41.  sacrificii  -  sacramenti.  46.  refertur  -  (non  Q)  fertur. 

68.  magis  ante  satisfacientis.  75.  ei  om. 

17.  resurrectio  -  nec  Q(pL)c.  19.  baptizantur.  29.  magis  om. 
3o.  iste  defectus  -  ista  profectio  profecto  QLc,  iste  profectus  N. 

32.  facit  -  iubet.  35.  possunt  -  potest  p. 

36.  dantur  enim  -  quae  dantur  QL.Mc^,  et  dantur  N. 

45.  etiam  decem  -  etiam  QMpLc,  etiam  pro  sL,  om  M. 

5i.  cui  -  quibus.  5^.  Sed  ...  55.  foro   Ecclesiae  hom  om  QLMc. 

57.  alicui  om. 

7.  applicare  -  ampliare  N.  8.  aliquid  -  aliquam  S. 

18.  a  -  in  QLcp,  de  M.  27.  aera  -  arca  Q,  area  C. 
28.  dispositus.          37.  filiis  post  fecissent  QLcp,  om  MN. 
38.  huiusmodi  aliquid  pr.  loco  —  aliquid  huiusmodi. 
43.  apud  Deum  cp.             5^.  potius   quam  —  postquara. 
11.  ulterius  -  et  addit  N.  12.  est  om  S. 

25.  sepultura  -  Sap.  iv.  (iii.  MN)  sepultura  CMN  (dittographia?). 
32.  holocaustum  -  sunt  addunt  CNp.  41.  quod  quia  -  quod. 

43.  unquam  odio  habuit  —  odio  habet. 

47.  evenire  praesentiret  -  modernae  C;  praesentetur   QLMc,  praesen- 

tietur  N,  evenire  prius  sentiret  p,  evenire  praesentaret  C. 
53.  utique  om  S.  64.  sepulturam  om. 

74.  sicut  -  scilicet  omnes. 
i3.  peioris.  i5.  pauperes  -  spiritu  addunt,  Dei  -  caelorum. 

27.  praepositi  N,  Praepositivus  ceteri  omnes.  3-j.  dicunt. 
38.  promptiores  -  proniores.             40.  ferventius  —  frequentius. 

44.  autem  -  enim.  52.  quam  -  quantum  omnes. 

60.  praecipue  -  praecise  cp.  70.  ex  hoc  —  et. 

73.  Hoc  ...  meruerunt  hom  om  QLMc;>.  74.  ut  sibi  -  quod. 

17.  uni  -  pro  uno.  32.  multorum  om. 

44.  unientis  -  viventis  cp,  unienti  N.  45.  membra  om. 

47.  dividatur  effectus  -  distribuatur  affectus  S. 

72.  oratio  pro  eis  specialiter  -  etiam  specialiter  oratio  QLMcp,  et  ora- 

tio  specialiter  pro  eis  N. 
41 .  iuvetur  unus  -  aliquis  (ai  Q)  iuvetur  minus  QLc,  aliquis  iuvetur  M. 
60.  scilicet  —  si. 

64.  sapiens  -  suscipiens  QLMc;;,  suscipiens  vere  (ne  N)  CN. 
defectuura  commutationem  -  defectum  et  mutationem. 

65.  secundum  quod  -  si  QLcp,  quod  N. 

66.  alteri  supplet  -  alteri  suppleat  QLc;',  alter  supplet  C. 


sepulcra. 


160  b 


QUAESTIO    LXXII. 


2.  Nam  ...  3.  Partis  om  p;  cf.  Praef.  n.  17. 

3.  qu.  Lxxxin.  Secundae  Partis  -  qu.  82  (sz  Q)  secundae  partis  QLc, 

83  partis  M.  23.  per  post. 

24.  eveniret  cognosceret  -  evenire  cognosceret.  28.  tanto  om. 

32.  multo  amplius  -  multo  autem  plus  QLc ,  multo   plus  M,  multum 

aut  plus  p.  37.  ita  -  modernae  C;  tantum  omnes. 

40.  a  nescientia  -  in  (a  c)  scientia.  48.  fuerunt. 

49.  intelliget  -  intelligunt  N,  intelligent  ceteri  omnes. 

50.  sentienduin  -  sciendum.  5i.  intus  om. 

5i.  claritatem  -  virtutem  vel  claritatem  (charitatem  p)  QLcp,  virtutem 

caeli  vel  claritatem  M,  virtute  vel  claritate  N. 
54.  Gregorius  om.  55.  Quantumlibet  -  cum  quamlibet. 

58.  orationes  om.  61.  nostras  om  S.  72.  comprehendunt  S. 

7.  Hoc  ...  8.  requiritur  hom  om  C. 


l5. 


24. 

37. 

38. 

2. 

7- 
18. 
28. 

37- 
57. 

72. 


beatitudinis  -  praejigunt  divinae  QLM,  suae  cp, 

cooperatores  -  cooperatio  res  QL. 

cognoscere  possunt  -  cognoscunt.  56.  alio  om. 

eos  -  Deum  eum  Q,  Deum  pL,  eum  MsL,  Deum  esse  c,  eum  se  p, 

Sed  ...  73.  Deo  accepta  hom  om  QLcp. 

debemus  S.  75.  minorem. 

ei  -  eum  S.         12.  eodem  modo  om.         22.  Deum  pr.  l.  —  eum. 

proprias  -  propinquas  S.  75.  adderetur  -  adderemus   QLMcp. 

videremur  -  videretur  S;  c/.  var.  praec. 

referre  -  referri  QMcp.  2.  vel  -  illi  LMcp  et  post  errori  Q. 

dicetur  modernae  C.  24.  commemorantur  -  dicuntur. 

quas  ...  36.  Deum  om. 

tamen  est  impedita  -  non  est  impetrata  (impedita  N)  CN. 

non  volunt  -  nolunt. 

nullus  ...  5o.  Sed  hom  om  S,  sed  N  resumit  post  5i.  eis;  inter- 

media  hoc  ...  eis  delet  per  va  cat. 

Deus  om.  54.  essent  -  sunt. 

quasi  om,  17.  nec  ...  19.  vult  hom  om  QLMcp. 

impletur  —  quod  irapleatur  p,  om  M;  cf,  var.  praec. 

etiam  om. 

intellectus  litterae  -  illius  litterae  intellectus  QLMc^,  littera  ipsius 

intellectus  N.  45.  sed  -  si  CQLMcp.  5l.  Unde  om. 

enim  -  est.  62.  impetrat  ...  63.  rogatur  hom  om  QLMcp. 

quod  tamen  -  et  quod  QLMc,  quod  N. 
non  volunt  -  nolunt.  69.  sicut  —  etiam  sicut. 

in  praedestinatis. 
sunt  -  non  sunt  QpLM,  qui  autem  sunt  sL. 

QUAKSTIO    LXXIII. 


l6l   a 

161  b 


162  a 


162  b 


35.  signa  om  QMcp. 
levabunt  capita. 

Nono 


28. 

32. 

58. 
66. 
68. 
8. 
11. 
24, 
28. 
40, 
44' 
71' 
73, 

32, 


repentinus  ...  26.  securitas  hom  om  QM. 
manifestationera  -  alicuius  addunt  S. 
cubitus ;  cf.  1 66  a  40.  44.  levabuntur 

faciem  firmamenti  —  firmamentum  S. 
-54.  Nono  omnes  lapides    etc.  Decimo    omnes  plantae   etc. 

omnes  plantae  etc.  Decirao  omnes  lapides  etc. 
fluent  -  dabunt.  56.  animalia  -  elementa  c,  iumenta  p. 

sed  discurrentes  —  neque  discernentes. 
crescentia  -  circumstantia  C,  circumstantiae  modernae  C. 
aliqui  securi  -  alii  persecuti  (persecutores  sL,  persecuturi  M,  securi^). 
dicitur:   Cum  dixerint  -  dixerunt  C.  19.  signa  om. 

videntes  —  iudicantes.  3i.  primo  adventu—  principio  adventus. 

sideribus  —  si  omnibus  pQLc.  47.  in  -  et. 

ut  ...  49.  Orbis  -  ut  dicit  Averroes   sed  per   luraen  ut  dictum  est 

in  libro  de  Substantia  Orbis  QLMc,  sed  per  lumen  ut  cetera  ut  nos  p. 
promittitur  augenda  -  augenda  erit  QLMcp,  augebitur  N. 
inconveniens  S. 

videant  -  irident  credo  Q,  di  videt  pL,  videt  MsL,  vident  cp. 
videntem  orania  vident  —  videntem  omnia  videntem  QpL. 
debuit  -  potuit  nec  debuit. 

virtutes  pr.  loco  -  per  virtutes  C.  5l.  comrauniter  om. 

scilicet  om.  70.  vacabunt  -  non  vacabunt. 

concreatas  -  concretas. 

QUAESTIO    LXXIV. 

conflagrationis.  -  Jta  Q  in  infima  ora  columnae  et  L  in  summa, 
ubi  rubricatori  praenotatur;  confragrationis  in  tabula  LN  et 
hic  in  titulo  Quaestionis  pN;  ceterum  ubique  confraga- j^ro  con- 
flagra-  QLMNc;  c/.  142^62. 

consumpturus  ex  MNp ;  assumpturus  QLc. 

mundavit  -  mundavit  vel  creavit  QLMcp,  creavit  CN. 

non  immundum.  56.  novam  om,  58.  Praeteriit. 

corporalibus  om.  3.  ditentur  -  dictentur  QLc. 

inidoneitatem  -  idoneitatem  CQNpLc. 

bonum  et  malum  —  et  (om  N)  malum  et  bonum  S. 

possunt  consequi  —  consequuntur  S. 

compositionera  —  operationem  C.  40.  perfectio  -  enim  addunt. 

purgabitur.  64.  ab  invicem  om.  68.  actum  -  per  actum. 

tempesta.  73.  sequetur  Qc. 

nobilissimum  -  nobilissimus  CQLNc;  cf.  169^1. 

Et  quoad  hoc  ...  23.  adiunctum  -  Et  ideo  quantum  ad  hoc  poterit 
purgare  mundum  per  ignem  in  sua  puritate  exsistentem  ;  quantum 
vero  ad  hoc  quod  habet  de  extraneo  adiunctum  poterit  purgari. 
Et  sic  diverso  respectu  idem  erit  purgans  et  purgatum :  quod  non 
est  inconveniens  QLMcp;  cf.  var.  C  seq.  et  Praef.  n.  58. 

purgari  post  21   poterit  N. 

iste  ignis  -  ipse  mundus  C,  om  N. 

Sed  secunda  —  secunda.  3l.  quam  per  aquam  om, 

congregandi  S.  40.  panni  —  paleae  QLc,  paniti  N. 

elementari  —  elemento  QLMcp,  elementato  N. 

ignis  -  qui  est  addit  p,  67.  ignis  ille  om. 

cum  isto  om, 

undique  apposito  combustibili  -  appositus  combustibili  undique. 

videtur  -  dicitur  S.  17.  terrae  —  medium. 

esset  post  25.  considerantibus. 

inundatione  —  mundatione  CQL,  inmundatione  N. 

calefaciente  —  faciente  cp.  41.  nisi  -  non  cp. 

alterum  -  aliquid  alterum   LMcp.  54.  virtus  —  eius   addunt. 

eiusdem  -  alterius  CQNpLcp. 

operatione  -  virtute  vel  operatione. 

etiam  caeli  om.  40.  cubitus;  cf,  162^40. 


i63  a 


i63b 


164 


164  b 


i65 


i65b 


166  a 


XLI 


37. 

166  b  1. 

16. 

17- 

24- 
33. 
61. 

167  a  22. 
'   36. 

D2. 

167  b  19- 

32. 
45. 
68. 
70. 

7'- 

168  a  11- 

24. 
26. 
44. 
61. 

168  b  4- 

14. 

27. 
55. 
60. 

62. 

67. 

169  a  9. 

12. 
26. 

28. 
33. 
40. 
5o. 
58. 


170 


169  b  9. 
24. 
34. 

52. 

54- 
64. 

i3. 

23. 

26. 

32. 

45. 
5o. 
56. 

65. 

3. 
36. 
42. 
44. 
48. 
171  a  6. 

!■ 
27. 
33, 
38, 
43, 
59, 

32, 

40 


170  b 


171 


aut  qualitatem  hom  om  QlMcp. 

verbo  —  modo.  reservari. 

ille  maximus  ignis  —  ignis  raaximus. 

consumet  -  absumuntur  QLMc,  absumet  p ,  consumentur  CN ;  cf. 

167  a  27  consumet. 
illa  -  alia  S.  28.  oportet  om  QpLc,  videtur  sL;7. 

mutabuntur  -  perducentur  vel   mutabuntur.  53.  quia  -  qua. 

non  om.  63.  dicitur  S.  quintum  -  verum. 

corruptibilium  om.  27.  sequitur  -  quod  addunt  S. 

esse  om  Q.  44.  supra  parum  ante  —  parum  supra  ante. 

et  om. 

et  om  LMc^.  3o.  aititudines  C. 

transire  per  -  pertransire  S.  totam  om  Q. 

concedemus  QLc,  concedamus  p.  47.  virtutem  om  c,  vim  p. 

In  ...  illud  -  Circa.  69.  didicimus  -  dicimus  omnes. 

fidem  om  c,  conversionera  p. 
iudicaturura  -  venturum  vel  iudicaturum. 
divini  iudicii  -  sententiae  vel  divini  iudicii. 

initiura    iudicium  -  initium.  25.  coUigitur  -  colligi    potest  S. 

ex  ...  dicitur  om.  32.  autem  -  et. 

omnia  -  di  Q,  om  IMcp.  48.  quo  a  me  -  quo  ad  me  QpLc. 

designatur  -  in  littera  designatur  CN.  69.  Christi  -  solius  addunt. 

utraque  S.  6.  status  ...  7.  quia  om  QLMc. 

inveniuntur.  multa  om.  19.  naturalis. 

camino  -  ignis  addunt.  41.  per  ignem  om  Q. 

et  voluntarii  -  (et  N)  voluntarie  S.  56.  autera  -  enim. 

brevis  fuit  -  sit  (fuerit  N)  brevis  S. 
in  comparatione  ad  poenara  -  in  purgatione  C. 
quantum  -  quantum  quam  QL,  quam  M. 
amittet  -  amittit  S.  63.  abbreviatione  -  brevitate. 

super  Malach.  illud  m.  QL. 
ab  heri  -  haberi.  idest  alt.  loco  om. 

est  alius  ab  -  non  est. 
innovationi  ...   27.  purgatio  —  innovationi  hominis  congruat.    Purga- 

tio  autem  QlMcp.  27.  quando  -  quod  QlMcp,  quam  N. 

a  bonis  om  cp.  32.  erit  alt.  loco  —  erat. 

retrudetur  -  reraittetur  QLMcp,  recludetur  N. 
subtile  -  sensibile.  49.  detrudetur  QLMc;t7,  recludetur  N. 

reraunerabitur  -  rerautabitur  cp.  bi.  recludetur  N. 

damnatorura  om  LN,  post  ab  initio  c,  ante  p. 

QOAESTIO    LXXV. 

mortuus  om.  21.  omnihus  -  ceteris  S. 

autem  -  modemae   Suppl;  enim  omnes.  28.  sufficiat  QLNc. 

conforrais.  43.  nec  —  non  (nunquara  N)  ante  44.  erit  S. 

reparabitur  —  homo  reparabitur  modernae  Suppl. 

capiti  —  sL ;  corpori  omnes. 

quam  quidam  ...  posuerunt  -  (ad  p)  quam  quidem  (quidem  om  M) 

horainera  posse  pertingere  in  hac  vita  quidam  posuerunt. 
in  principio  Secundi  Libri  cp.  18.  horao  om  C. 

si  in  -  sine  cp.  24.  est  necesse  QLMc,  et  ideo  est  necesse  p. 

atteretur  om  S. 

Abrahae  animae  QL,  Abrahae  ad  salutem  animae  M. 
sicut...  47.  ita  -  sic  ...  et  ita.  47.  habeant  -  et  perfecte  addit  C. 

purgatorii  p.  55.  quamvis  -  et   quamvis  S.  conformis. 

quid  -  non  tamen  simpliciter  addunt  LMNcp,  non   tamen   simpli- 
citer  loquendo  non  tamen  simpliciter  est  aliquid  etc.  Q. 
,  in  aeternum.  67.  erit  -  non  erit  QpL. 

,  particulatipnem  -  participationem  CN,  particularitatem  p. 
,  Psalraus  om.  3g.  omnino  -  anirao  QLMc^,  animo  omnino  pN. 

.  multi  om.  frequenter  om  S. 

particulatio  -  perditio  C,  participatio  N. 

quod  -  oranes  addunt  S.  73.  respicitur  C.  76.  ipsa  C. 

resurgendo  revocatur  —  vivendo  revocatur  vel  resurgendo. 
arbustis.  17.  expectatio  —  purgatio  QL,  operatio  c,  reparatio  p. 

naturaliter  —  similiter  Qcp,  om  L. 

sunt  —  non  sunt.         unum  —  non.         34.  modum  —  non  modum  Q. 

Ergo  —  Quare  C. 

quandoque  om  QL.         a  principio  om  QLM.         56.  definita  om  S. 

potest  dici  -  potest  esse  QLMcp,  est  N. 

supra  -  contra  QL.  40.  terminatur  -  determinat  C. 

secundum  -  per  omnes.  53.  non  om  Qc. 


haec  sint  —  hoc  sit  S.  55.  aliqua  —  illa 

prirai  om  S.  64.  effectui  -  et  effectum. 


QOAESTIO   LX3EVI. 

172  a      4.  homo  liberaretur  -  hominem  liberaret  S. 

9.  aliorum  resurrectionis  p.  18.  dormientium  om  C. 

25.  Ergo  -  resurrectio  addit  c,  resurrectio  Christi  addunt  Lp. 
33.  primitias  -  secundura    priraitias   c,  secundum    humanam    naturam 

primitias  p. 
43.  istius  effectus  -  respectu  istius  effectus  QLMcp,  om  N. 

Hoc  ...  dupliciter  om.  46.  qua  —  quo  S. 

54.  generativa  -  generationis  S. 
56.  illud  -  illud  idem  S.  yS.  ipsa  om. 

172  b      4.  orania  om  S.  6.  sequatur. 

l3.  in  rebus  statuit  -  rebus  instituit.  17.  ordinem  -  modum  cp. 

18.  ordinaret.  26.  homine  resurgente  -  honore  resurgente  Q. 

29.  aliquid  de  similitudine  resurtectionis  -  aliquid  similitudinis   de  re- 

surrectione  QLcp,  aliquid  similitudinis  (Christi)  resurrectionis  M. 

30.  quam  -  quod  S.  41.  divina  ante  et  post  voluntate. 

Sdmuae  Theol.  D.  Thomae  T.  IX. 


42, 
60 

75.  venit 
1.  paret 


quod  venit  C,  qui  venit  N. 

parit  QpLc,  parat  M,  apparet  CN/7. 


3.  ut  mundo. 


21.  quae  -  qua  S. 
32.  ad  ...  tubae  om. 
39.  profertur  -  fertur  S. 
42.  sequitur  —  se  QpLc. 
54.  ostensiva  -  offensiva. 
71.  orania  -  omnino  omnes;  cf.  I*.  qu 
6.  absque  om  QL,  sine  Mc,  non  p. 
10.  patet  -  dicendum  quod  patet. 


24.  statim  om.  28.  noster  om. 

36.  proferuntur  -  feruntur.  illa  om. 

40.  sentiendi  om  cp. 
46.  autera  om  Q,  est  om  LM. 
69.  crassiora  -  grossiora  S. 
cx.  art.  1.  S.  C. 


173  a 


173  b 


174  b 


QUAKSTTO   LXXVn. 

45.  aliis  -  omnibus  S.  67.  infra  —  ita  S. 

70.  omnium  om  S. 

14.  crassiora  -  grossiora  S.  19.  statuit  (om  in)  rebus.  I74  3 

21.  Et  om  S.  resurrectio  om.  26.  hoc  —  quod. 

3o.  Erapedeocles  QL.  34.  quae  -  quod.  35.  ad  hoc  om. 

35.  influat  -  fluat  CQLcp.  3^.  quoddam  om  S. 

40.  consurget  42.  resurrectionis  om  S. 
47.  Christi  om  S.  58.  scilicet  -  si. 

62.  seraper  -  ut  semper  S.  64.  probabiliter. 

67.  ibidem  -  alibi  CQMNcp. 

75.  testimonium  -  testamentura  QL,  textura  C.  de  anticipatione. 

10.  Chiliastae  -  cibaste  QLMc,  thybaste  N;  c/.  187^41. 

11.  ostendit  —  dicit.  21.  autera  non  -  autem  annorum  non. 
23.  Quia  —  qui  C.           milarius  Q,  milinarius  L.  25.  milliarius  QL. 
27.  decies  decem  decies  mille  sunt  -  decies  decera  mille  sunt  QLMc, 

decies  decies  sunt  x  mille  N,  decies  decem  centura  sunt  et  cen- 
tum  decies  mille  sunt  p.  35.  quodam  periodo   CQLMc. 

41.  paratum  -  determinatura  S. 

44.  Diem  pro  anno  dedi  tibi  -  Dedi  tibi  diem  pro  anno  dedi  tibi  QLM, 

Diem  pro  anno  diem  inquara  pro  anno  dedi  tibi  cp. 
52.  usque  ad  finera  -  in  fine.  69.  nosse  -  noscere  QLc,  nosce  N. 

2.  aliorum  S.  3.  oraniae  aliae  Q,  reliquae  omnes  CN. 

7.  enumerari  Lcp.  l6.  nec  -  non  ante  potest. 

17.  semper  om.  parati  S.  Christura. 

19.  nosse  -  nosce  QN,  noscere  Lc.  26.  falsiloqui  -  falso   loqui. 

41.  dies  de  -  de.  45.  cum  -  et.  fere  -  vere  C. 

58.  passa  est  -  et  passura  addunt  CN.  74.  lob  -  lo(annis). 

4.  finis  -  perfectissimus  addunt  LMc/»;  teraporis  om  Q. 

27.  quasi  om.  33.  finis  -  terminus  QLMcp,  pars  N. 

45.  geruntur  S.  55.  resurrectio  mortuorum  om. 
61.  ad  quod  -  quo  QL. 

6.  immediate  -  mediante.  8.  dicat  -  dicatur  p. 

14.  Ezechiel  -  ore  QLMc. 
i5.  (sicut  et  Moyses  om)  Unde  sicut  et  Moyses. 

18.  Ezechiel  -  eczechiel  ore  QL,  ezech.  ore  Mcp. 
22.  natura,  taraen  -  non  tamen  QL.  23.  sunt  —  siraul  addunt. 
25.  dicendum  alt.  loco  om  C. 

27.  sonus  om  CN.  habebunt  C.  3o.  sed  -  scilicet. 

3i.  facilitatem  -  facultatera  S. 


Qoaestio  Lxxvin. 


175  a 


175  b 


176  a 


71.  in  originali  -  mortali  C.  74.  circa  finem  -  in  fine  S. 

6.  eliget  -  elegit  C.  8.  Semen  quod  serainas  C. 

13.  Sed  ...  14.  vivificabuntur  hom  om  QLMcp. 

14.  Ergo  ...  morientur  per  va  cat  delet  scriptor  L. 
34.  necessitatis  om  cp. 

37.  raotus  ...  38.  oranibus  —  ut  vita  quaedara   natura  existentibus  est 

motus  caeli.  48.  praeteritorum  QMNLc^. 

5i.  quando  —  quasi.  56.  scilicet  si  —  si. 

61.  illi  ...  conciperentur  ...  62.  indigerent. 
64.  non  -  in  N,  om  QLMc,  ante  indiguerunt  p.  indigerent  M. 

68.  sanata  est  -  senatio  est  QpL,  sanatio  est  MNc. 

69.  enira  -  autem  omnes.         72.  nisi  om  QLc.  73.  fructus  QLNcp. 

4.  sequitur,  si  -  quod  sequitur  M;  cf.  var.  seq. 

5.  non  moriantur    quod  -  modernae    Suppl;    om  C,  non    moriantur 

quaravis  non  (non  om  M)  QLMcjt»,  non  moriantur  quod  possit  sine 
errore  poni  quod  aliqui  N  et  est  homoteleuton  :  cuius  omissione, 
ut  videtur,  textus  C  claudicat. 
licet  -  quamvis  CN. 
34.  terraino  ...  terrainus  QLc^,  terraino  utroque  loco  N. 

38.  sic  si  -  sic  QLcp.  boni  -  boni  autem  p,  et  boni  N. 
44.  saltem  om.             49.  rationibus  —  orationibus  QpL. 

66.  etiam  -  enim  p. 

7.  ideo  -  est  ratio  quia. 

6.  Augustinus  -  Hieronymus  QLMcp,  Dionysius  CN ;  c/.  l'  Il'°  qu.  4. 

art.   5.  arg.  4. 
5l.  Patet  -  Prima,  dein  patet  post  Augustini  QLcp,  Prima  patet  MN. 
56.  redit  -  cedet  omnes.  pro  fieret  lege  homo  fieret  cum  C. 

quae  ...  57.  aniraavit  -  quo  (quo  ut  L)  illud  prius  fieret  et  viveret 
cresceret  et  aniraavit  QLN,  quo  (quod  M,  quae  ;;)  ui  illud  prius 
fieret  etviveret  (viveret  et  />)  cresceret  animavit  Mcp. 
58.  naturali  om  S.  65.  semper  om  S. 

2.  unius  -  eiusdera.  17.  quod  —  et  quod  p. 

18.  cruciabuntur  N^. 


176  b 


177 


177  b 


178  a 


XLII 


QUAKSTIO    LXXIX. 


178  b 


»79  a 


179  b 


56. 
67. 

2. 

6. 

23. 

29. 
36. 

52. 

58. 
60. 
66. 
70. 

74- 

23. 
28. 

37- 
44- 
58. 
63. 

I. 

2. 
12. 

i3. 

35. 

49- 
72. 

74- 


180  a  11. 
i5. 


18. 

37- 
5o. 
5i. 
61. 
29. 
3o. 
3i. 

32. 

46. 

47- 
5o. 
61. 


180  b 


181  a 


181  b 


182 


2  3. 
32. 
44. 
45. 

56. 

58. 

61. 
6. 
7- 
9- 

16. 

17- 
19. 
27. 
39. 


l82b 


i83a 


40. 
5i. 
64. 

4- 
22. 
26. 
29. 
33. 
39. 
46. 
59. 
67. 
70. 
i5. 
39. 
45. 
3. 


videtur  -  ergo  videtur.  66.  corpus  ...  idem  om  p. 

Praeterea  ...  idem  numero  hotn  om  QLc. 

forma  -  poena.  5.  dicitur  QLNc,  dicitur  in  ;;. 

salvatorem  -  salutare.  21.  secundo  (alt.  loco)  om  NsLp. 

fuit  om.  26.  rationis  -  resurrectionis  cp.  bestialem  om  S. 

canis  -  carnis.  luxuriam  -  iracundiam  N. 

dicunt  quod  om  C.  48.  illae  duae  praedictae. 

positiones  -  opiniones  (positiones  N)  philosophorum  S. 

praeter  hoc  -  propter  hoc  QLcp,  praeterea  M. 

quara  -  quod.  62.  resurgere  cp. 

corporis  assumptio  -  operis  (corporis  M)  sumptio. 

nec  ...  habens  -  sed  nec  ...  habet.  71.  fallicolis  QpLc. 

est  om  QL,  quae  est  om  cp. 

forma  alt.  loco  -  qualitas  S. 

materia  om  M.  necessaria  in  spat.  vac.  M ;  an  apta  legendum  ? 

quod  om.  ^9.  philosophorum  om  QLNcp. 

substantialis  om.  55.  quaecumque  -  enim  addunt. 

potest  post  -  potest.  mutatione  p. 

hominis  et  64.  homo  om  S. 

unus  -  idem  QLMc/>.  si  est  om  S. 

idem  om  L.  unus  -  idem  unus. 

II  Phys.  et  Commentator  -  phi  et  9  Q,  phi  (29  pro  et  9  $upra  r  as.) 

L,  phi  2  c,  2.  Phy.  p;  cf.  15439. 
aere  reficiatur  -  reficiatur.  3i.  quod  propter  -  propter  quem. 

loquendo  om.  36.  quod  resurgit.  38.  praedicit  S. 

et  ex  igne  ...  5i.  specie  hom  om  S. 
est  duplex  ...  73.  forma  totius  hom  bis  habet  Q;  Lpost  totius  ex- 

pungit  duplex  materia  et  forma  totius. 
forma  partis   hom  om  QLc ,  dicitur   autem  (  sed  dicitur  p  )  forma 

partis  M^.  ^5.  forma  -  raateria. 

essentia  vel  —  essentialis. 
Ratio  autem  -  Prima  autem  ratio  probans  diversitatem  humanita- 

tis  futuram  CN. 
etiam  om  S.  20.  Quae  om.  35.  quia  -  et. 

sensibilis  ...  39.  eadera  aniraa  hom  om  QLc. 
earum  varietas  —  eorum  varietas  QLc,  eorum  varietates  p. 
potest  -  possunt  QLMcp.  52.  sicut  -  sint  C,  sit  N. 

forraa  —  quaedam  addunt  QLM.  72.  in  —  cum. 

totius  post  partes  pr,   loco  C. 

Sicut ...  32.  heterogenei  (hom  in  lectione  Q  32.)  om  L. 
ossis  —  ossum  Q. 

heterogenei  -  homogenei  QNcp ;  al'  homogenei  margo  M. 
si  -  quod.  aliquid  -  ali  in  fine  lineae  c,  aliud  aut  p. 

in  una,  in  aliam  —  in  unam  aliam. 
non ...  5i.  accidentalibus  homoeot.  om  QLc. 
organicis  -  vel  heterogeneis  addunt  modernae  Suppl. 
similibus  -  similaribus  modernae  C,  homogeneis  vel  similibus  mo- 

dernae  Suppl.  62.  materiae  om  S. 

QOAESTIO    LXXX. 

furi  om  QLc,  ^ius  M,  ei  p. 

Sed  capilli  et  ungues  -  sed  ista  QLMc^,  quae  N. 

originaliter  -  artificialiter  et  originaliter. 

partibus  —  parte.  55.  oporteat  -  oportet;  cf.  var.  seq. 

oportet  -  etiam  addunt. 

hominis  post  corpore  QLMc/i  et  post  reparentur  QL. 

materiae  ...  62.  habitudinem  hom  om  QpLc. 

serrae  -  scientiae  QLNcp,  instrumento  C. 

ut  principio  -  ut  Philosophus  dicit  CMN. 

post  meretur  -  promeretur. 

capilli  et  ungues  -  humores  L;  cf.  infra  ig.  et  182^4. 

non ...  1 8.  ungues  hom  om  QLc. 

huiusmodi  faeces  -  superfluitates  vel  faeces. 

Sed  ...  28.  sensibili  hom  om  QLc. 

In  CQLc  sequuntur  Responsio  et  Solutiones  articuli  tertii ,  ibi 
vero  quae  ad  hunc  locum  pertinent ;  N  invertit  Responsiones, 
sed  non  Solutiones.  Notat  L  hic  margine  «  Nota  quod  argumenta 
istius  articuli  pertinent  ad  sequentem  articulum  et  argumenta  se- 
quentis  pertinent  ad  istum  » ;  ibi  vero :  «  nota  quod  argumenta 
istius  articuli  (supra  ras. :)  pertinent  ad  praecedentem  articulum  >. 
Forte  in  autographo  Commentarii  ordo  iam  inversus  erat. 

sicut  —  et  sicut.  42.  quibusdam  -  quibus  QpL. 

cooperturam.  56.  ipso  -  Christo  QpLc. 

individui  ...  perfectionem  hom  om  QLMc. 

humores  -  capilli  et  ungues  L;  cf.  181  b  16. 

consimilibus,  consimilia  -  similibus  (et  addit  N)  similia  CN. 

nunc  vinum  non  -  nunc  vinum  QpL,  non  vinum  sL,  vinum  non  N. 

c/.  181  b  39.  ad  integritatem  -  de  integritate. 

eius  —  humanae  naturae  QLMc^,  ipsius  N.  38.  aliquo. 

generativae  ...  nutritivae  -  generantem  ...  nutrientem  C. 

secundum  quam  -  quae  S.  47.  ordinat  S. 

ros  -  res  QLMpNc/».  61.  vocatur  om.  66.  sit  -  haec  sit. 

resurget ...  resurgunt  -  et  resurget  sicut  et  membra. 

et  sanguinis  om.  71.  Vel  (alt.  loco)  -  Sed. 

totam  -  tantam  S.  3i.  fuit  om  QLc,  est  Mtip. 

non  om  p.  quod  idem  ...  40.  potest  esse  hom  om  QLMcp. 

in  carne  commesta  S.  5i.  fuerit  om.  65.  qui  C. 

imperfectio  -  hominis  addunt.  9  ad  ...  habet  hom  om  QL. 


10. 
26. 
59. 
64. 
66. 
69. 
2. 
16. 

25. 

29. 

32. 

33. 

58. 
67. 
14. 
20. 

37- 
3. 

37. 
39. 

59. 
63. 
68. 

4- 

25. 

3o. 
3i. 

32. 

33. 
35. 
36. 
37. 

38. 
40. 
41. 


69. 
18. 

49- 
58. 
24. 
35. 
36. 

46. 
62. 

4- 
11. 


24. 
3i. 
33. 
34. 
38. 
43. 
53. 
69. 
12. 
18. 


29. 
36. 

37- 


41. 

43. 
44. 


cognitori  -  cogitari.  1 3.  dicitur  S. 

et  ...  pervenit  -  ut  ...  perveniat.  33.  naturalem  om. 

et  refluere  hom  om  S.  63.  sed  -  et. 

quod  radicale  dicitur  —  ut  radicale  dicatur  modernae  Suppl. 

quod  -  quia  C.  69.  percunctatae  -  positae  S. 

debent  hic  repeti  -  oportet  hic  repetere  S. 

addit  l3.  eo  -  ex  eo  QLMNc.  generatur  S.  l83  b 

in  om  S.  alimentum  -  in  alimentum  MNsL^. 

et  non  ...  27.  quantitatis  hom  om  Qhcp. 

quod  pr.  loco  —  quia  S.  3o.  hominis  om  S. 

duplici  -  quod  patet  duplici. 

super  hoc  quod  -  illud  [om  N)  quod  super  hoc  S. 

ut  -  propter  QLMN,  ut  propter  c.  38.  veritatem  -  virtutem  S. 

et  primo,  et  —  et  QMc/^,  et  primo  N ;  L  om  hom  et  ...  60.  naturae. 

in  partibus  om. 

illa  -  modernae  Suppl;  alia  S,  alia  scilicet  secunda  C.  184  a 

Ita  enim  etiara  —  Alias  enim  S. 

fuit  ...  38.  primo  hom  om  QLcp. 

hoc  om  S.  6.  supplente  -  implente  S.  1 84  b 

ut  patet  ...  39.  materiam  om  QL. 

materiam  -  quae    non    manent  in  corpore    sed  fluunt   et   refluunt 

addunt  Mcp;  cf.  var.  praec.  et  contextum, 
quantitatem  -  speciei  addit  L.  figuram  -  signatam. 

utraeque  habent  C.  64.  et  -  vel  C. 

ponit  -  possit  c.  prima  ...  69.  ponit  hom  om  QLc. 

in  nutriendo  C.  9.  ergo  -  autem  QLMNc.  l85  a 

ad  aniraam  -  ada  Q  et  ut  videtur  pL. 
utrasque  -  sque  Q,  om  L. 
taraen  perficit  partes  homoeot,  om  QL. 
materiam  -  potentias  QL. 
secundura  raateriam  -  scilicet  quasque  QL. 
resurrectionera  -  invicem  QL. 
interminatas  oportet  -  increatas  sed  QpL. 
receptionem  om  QpL,  adventura  sL. 
secundum  huiusmodi  diraensiones  -  huiusmodi  dimensiones  et  di- 

raensiones  QpL,  huiusmodi  dimensionum  sL. 
Sed  -  si  Qc.  39.  Unde  -  Et  ideo  QLMcp. 

fit  -  est  vel  fit  QLcp.  respicit  -  recipit  QLcp. 

rationem  —  resurrectionem  C,  naturam  N.  42,  in  om  QLc. 

QUAESTIO   LXXXI. 


primo  -  primum  C,  om  L.  73.  eadem  om. 

crementi  -  augmenti  C ;  cf.  2^7  b  33.  39.  deducetur  S. 

Sed  quantitas  durationis  hom  om  QLc.  52.  in  omnibus  om  cp. 

omnia  alia  -  omnia  QLN,  alia  cp.  65.  alias  -  nara   alias  C. 

proportionem  -  proportionalem  QpL,  proportionabilitatem  cp. 

potest  -  non  potest  QL. 

Solutionem  hanc  bis  habet  Q ;  altero  loco  scriptor  expunxit  per 

va  cat,  erroris  dum  rubricabat  conscius  factus, 
de  nanis  —  inanis  Q,  in  vanis  Lc,  de  gnanis  N. 
tolletur  -  cessabit  vel  tolletur.  65.  perfectionem  -  formam. 

per  dictam  —  propter.  10.  dicuntur  -  cura  dicitur. 

occurremus. 

propter  -  dicitur  propter;  cf.  var.  10.  sexum  -  aetatem. 

ut  ex  dictis  patet  om  QLNcp. 
nutritivae  -  virtutis  addunt. 

legitur  -  dicitur,  hic  M,  post  Christum  Lc;>,  utroque  loco  Q. 
loan.  om  QM,  Matth.  Lc^ ;  ult.  et  om  M. 

virtuti  nutritivae  -  virtutie  nutritivae  QL;    Q  rasuris  corrigitur, 
sive  felicitas  om.  44.  perfecta  -  propria  C,  prima  N. 

raagna  -  magis.  63.  deferetur  -  differtur  S. 

homini  om. 

humanam  om.  sumpsisse  cp,  reassumpsisse  N. 

Christus  -  tempus  QLMc.  intermiscuit  c,  non  intermisit  p. 

varietas  —  varie  C.  2  3.  et  in  specie  et  -  in  specie  et  etiam. 

glorificabitur  S.  3o.  erit  modernae  C;  erat  omnes;  ei  om  C. 

ac  ...  delectationes  homoeot.  om  QLc. 
infirmum  gustum  -  instrumentum  gratus  Q,  instrumentum  gustus 

gratia  cuius  c,  infectum  gustum  N. 
Chiliastae  -  ciliarce  QLMc,  ciliarche  CNp  ;  cf.  174^10. 
spirituales  ...  44,  delectationes  hom  om  QLc. 
quaerendae  -  sunt  addunt. 


i85b 


186  a 


186  b 


187 


QUAESTIO    LXXXII. 

69.  nunquam  -  nunc  QpL. 

74.  in  potentia  ...  75.  erunt  hom  om  QLc. 

10.  post  resurrectionem  om  S.  11.  erunt  passibilia  -  etc. 

22.  deperiet  QLMNc,  deperit  p. 

36.  corruptivum  -  comativum  Q,  commotivum  MNpLc. 

Ab  -  Sed  ab  sL.  38.  nihil  -  aliud  addunt. 

53.  modo  -  nunc  S.  se  habent  om. 

62.  tollatur  -  totaliter  QpLc,  totaliter  auferetur  M. 

63.  qualitates  sed  non  habebunt  homoeot.  bis  habent  QpL. 
67.  actio  -  et  passio  addunt,  -jS,  divinam  virtutera, 

4.  materia  -  natura  C,  m'  (idest  matrimonium)  QpL. 

5.  quinti  -  quanti  QpL.  10.  dominabitur  -  dabitur. 

18.  cum  -  tam  Q,  tamen  L,  ut  N, 

19.  attribuit  QLNc,  attribuerit  M.  21.  etc.  om, 
3o.  contra  naturam  -  circa  materiam  C 


187  b 


188  a 


XLIII 


31.  potest  materia  -  subiici  materia  subiicitur  (subtrahitur  N)  S. 
35.  etiam  ipsa  -  iam.  43.  immortalitatis. 

62.  omnino  —  dia  (divina)  QL,  divina  Mc,  divina  virtute  p. 
65.  ideo  om, 

188  b      6.  Constantinum  QLcp,  Consentivum  C. 

12.  et  dimittet  —  admittet.  17.  qua  —  quia  S. 

23.  erit;  et  quaedam  -  est  quaedam  QLMcp,  et  quidem  C;  cf.  238  b  52 

et  III*.  qu.  Liv.  art.  4. 

24.  corpore  -  sancto  addunt. 

35.  Sed  ...  pati  hom  om  QLMc^. 

36.  quod  —  qui  QLMc^  (cf.  var.  praec),  quia  N. 

46.  maioris   meriti  -  maiores    meriti   Qc ,  maiores  meritis  L  ,  maioris 

meritis  M,  maiores  merito  p. 
59.  fruitur  -  servitur  C. 

72.  propterea  -  praeterea  QLMc^,  prima  CN. 

189  a    27.  ab  animato.  33.  eo  quod  -  circa  quod  QLNc,  etiam  quia  M, 

37.  quod  quia  ...  40.  quod  -  quod  ...  quia. 

49.  aliqua  alia  -  aliqua.  5o.  fit  forma  ...  nvmquam  hom  om  QLc. 

52.  sensibilibus  -  sensibus  cp. 

62.  imaginatione  -  agnatione  Q(pL),  iraagine  M. 

63.  vel  in  superioribus  viribus  aliis.  69.  corporum  —  corporibus. 
75.  ipsum  —  tempus  QpL,  ipsis  cp. 

189  b      1.  et  adusta    om.  4.  species    om. 

6.  non  hic  et  ante  5.  tamen  QpLc.  9.  habebant  -  exercebat. 
16.  ex  hac  passione  S.             2  3.  natum  sit  -  sit  natum  sit  (sic  Mcp). 
3i.  et  non  spiritualiter  om.             3-j.  intellectus  -  intelligens  cp. 

45.  non  ante  et  post  minus  Qc. 

46.  artis  ante  et  post  regulas  Q,  ante  Mcp. 

49.  sentienda  —  facienda.  aut  agenda  om. 

50.  impedient  QLM.  53.  comparatur  QpL. 
■14.  intensam  -  diversam  QLMcp,  immensam  C. 
56.  influendum  -  serviendum  QLc,  instruendum  M. 

65.  actu  sensus  —  actu  sensus  actu  sensus  Qc ,  actu  sensus  actu  pL , 

actu  sLp,  actu  sensu  C,  sensus  (tactu  etc.)  N. 

190  a      2.  fumali  -  finali.  6.  et  Sensato  om. 

8.  Dei  visione  -  divisione  QL.  18.  in  ea  -  in  QpL,  ibi  MsLcp. 

20.  Sed  ...  2  5.  angulo  homoeot.  om  QLc. 

27.  sub  alt.  loco  ...  28.  videat  hom  om  QLMc. 

28.  a  remotiori  -  a  remortorio  Q,  a  remotorio  pL  ut  videtur,  a  remoto  C. 

29.  valde  om  cp.  3i.  actui  -  actu  CQLc. 

56.  Laus  etiara  vocalis  -  localis  Q(pL)c.  Augustinus  om. 

59.  Esdrae  -  Oseae  omnes.  60    canticis.  etiara  balis  Q. 

62.  in  actu  alt.  loco  -  ibi.  64.  erit  -  ibi  addunt  S. 

68.  aniraalis  -  animatum. 

190  b      4.  urere  om  S.  7.  Si  -  Sed  QLM. 

1 3.  vultures  currunt  -  odor  in  vulneribus    (vulturibus    sL)  immutatur 

QLc,  vultures  immutantur  p,  om  N. 
ad  cadaver  -  ex  cadavere  QLMc,  ad  cadavera  p. 

14.  nec  -  cum  tamen  non  p.  2  5.  suppressus  -  respersus. 
28.  cognoscet  -  et  cognoscet  QLcp.  29.  odorum  -  odor  QpL. 

32.  quod  —  et.  33.  iramutabit  QNpLc/>. 

37.  incensio  QLHcp.  'ia.  quod  om.  52.  tollit  S. 

59.  perfectior  —  fortior  S.  . 

60.  debilior  -  fortior  magis  debilior  Q,  quamvis  (quam  sL)  debilior  L. 

64.  a  reraotis. 

QUAESTIO   LXXXIII. 

73.  non  glorioso  om  QLMcp,  corpore  praefigit  N. 

1913  1.  Quarto  ...*  2.  loco  restituimus  ex  initio  articuli  4;  om  QL,  Quarto 
utrum  duo  corpora  gloriosa  possint  esse  siraul  in  eodem  loco 
Nc^;  M  om  glorioso  in  eodera  loco.  21.  ita  om. 

30.  quantum  ...  3l.  raaiores  om  QLc.  3l.  nec  ...  maiores  om  Mp. 
3i.  ut  ...  32.  patet  om  S.             32.  Ergo  non  -  quae  tunc  QLc. 

42.  penetrandi  -  scilicet  penetrandi  post  assuraptura. 

43.  quod  est  om.  completivum  C. 

44.  partibus  -  C  interpolat  haec:  quia  propter  naturam  humidi,  quod 

raale  terminatur  termino  proprio,  bene  autem  alieno,  sequitur 
suura  tangens,  et  fluit  undique  ad  suum  capiens,  et  sua  subtilitate 
quamlibet  eius  partem  minimara  subintrat.  Est  B.  Alberti;  cf. 
locum  cit.  marg. 

53.  subtilitatem  esse  -  subtilitates  (subtilitatem  MN)  naturae  esse  QLMN, 

subtilitatis  esse  naturae  cp. 

54.  etiam  aurum  vel  aliquid  -  autem.  63.  rei  latentis. 
64.  aliquod  -  an  ad  aliquod  ?           visu  —  visum. 

66.  etiam  om  S.         diversi  om.         71.  spiritualia  om.         jZ.  hoc  om. 

191  "      3.  naturaliter  om  C.  4.  sicut  nominat  -  nominaret. 

1 3.  Luc.  ult.  -  Spiritus  carnem  et  ossa  non  habet  sicut  rae  videtis  ha- 
bere  addunt  QLcp;  est  reliquia  homoteleuti  quod  14....  i6.  Luc. 
ult.  omissi  et  restituti;  hoc  hom  om  N. 

19.  praedictam  -  hanc.  20.  patitur  -  potest. 

38.  est  -  videtur  S.  39.  complexio. 
64.  Reforraabit  -  Christus  addunt. 

192  a      7.  non  om.  9.  hoc  non  potest.  27.  animo  -  omnino. 

41.  ab  eo  id  per  om.  43.  ab  hoc  -  ad  hoc. 

51.  Quod  autem  -  quia  quod.  68.  in  plus  -  plus  S. 
71.  vacuum  alt.  loco  om. 

192  b      4-  corporis  om. 

7.  in  minus  -  minus  Np.  in  plus  -  plus  p,  amplius  N. 

8.  Ergo  videturj-  Dicendum  est  ergo  S.  12.  hoc  -  in  hoc. 
26.  a  natura  -  an  {idest  ante)  Q,  an  seq.  spat.  M. 


193 


27.  quia  -  quod  QLNc,  enim  post  28.  quantitas  p. 

3l.  enim  -  autem  C.  si  sint  -  sint.  37.  dimensioni  S. 

39.  lineae  ...  40.  partes  hom  om  QLc. 

47.  Unde  ...  aufert  hom  om  QLMcp.  48.  situs  distinctionis. 

53.  adventionem  -  umbram. 
67.  Prima  Parte  -  Secundo  Libro  CN ;  cf.  Praef.  n.  17. 

2.  puncto  C.  8.  corpora  om.  19.  duo  corpora  om. 

25.  B — V  (ita  et  3i.)  Q.  27.  Quod  ...  28.  quia  -  quia  ...  quod  S. 
41.  communibus  -  contrariis  Qc. 

49.  Conclusio  est  -  conclusionis  Q(pL)c. 

58.  non  om.  67.  non  alt.  loco  om. 

i3.esseunum.  indistinctum /».  i5.  nisiom.  17.  etomCN.    198  b 

19.  causis  proximis  -  causa  proxima  N. 

prima  -  Sicut  supra  dist.  xii.  dictum  est  quod  esse  accidentis  de- 

pendet  a  subiecto  sicut  a  causa  proxiraa  sed  a  Deo  sicut  a  causa 

priraa  hom  addit  C. 
22.  ergo  -  et  ideo  QLc,  ideo  MN^. 

35.  fierent  -  esset  QMfLcp,  essent  NsL.  41.  ut  -  in. 

54.  communem  aniraae  conceptionem. 

59.  scilicet ...  60.  distinctionis  hom  om  QLMcp. 

61.  Sic  -  Si  QMNpLc.  63.  materiali  -  naturali  S. 

65.  etiam  om  S.  71.  nisi  ...  ab  ea  hom  om  QLMc. 

14.  aliud  -  aliquod  QLMNc.  23.  esse  -  ens.  26.  esse  om  cp.    ^94^ 
39.  est  ...  gloriosum  hom  om  QLMc. 

5i.  suae  -  suo  S;  ita  b  3i   omnes,  sed  196  b  i5  suae.  Pro  libito  tri- 
bus  locis  libitu  Q.  55.  quamvis  ...  56.  loco  hom  om  QLMcp. 

67.  gloriosa  om.  72.  se  ponet  QMpL,  seponet  cp,  se  opponet  NsL. 

5.  dicentur  -  dicuntur  S.  7.  humanorum  om.  ^94  b 

16.  irarao  -  unde  C.  23.  quocumque. 

36.  est  in  loco  hom  om  QLc.  43.  raediantibus  om. 

1.  Christi  -  quod  QLcp,  om  N.  3.  et  om  Lp;  cf.  var.  praec.      19^  a 

17.  partium  om.  23.  et  ...  videri  hom  om  Q;  vult-non  vult  LMNc. 
5i.  Praeterea  ...  54.  impalpabile  (alterum   argumentum  Sed  ContraJ 

om  QLcp.  56.  est  tangibile  om  S.  67.  natus  -  natum. 

60.  nequaquam  —  nunquam.  64.  pertranseatur  —  pertranseant. 

68.  corruptibilia  —  corporalia. 

2.  sibi  -  subiecti  C.  9.  vult  -  non  vult  CN.  27.  illorum  om.    ig^  b 

QCAESTIO    LXXXIV. 

56.  proprior  -  prior  CN.  57.  ea  om  Q,  eas  NpL<y. 

66.  non  habeat  aliam  —  habeat. 

21.  eis  om.  27.  vel  -  illis.  36.  localem  om.  I96  a 
49.  quod  -  sancti  addunt  S.             5o.  utanlur.             54.  adoptionem. 

58.  in  caelo  et  mundo  QL.  66.  et  om  S.  suum  om. 

75.  conveniens  om  S. 

3.  quod  -  sancti  addit  p;  cf.  196349.  197  ^ 
9.  si  fieret  -  non  sit  QLNcp.             quod  —  quia  QLcp. 

12.  in  pleno  om  QLc,  in  velocitate  om  p. 

i3.  cum  ...  velocitate  hom  om  QLc;  motuum  om  p. 

sit  secundum  -  secundura  Qc.  26.  inaequaliter. 

36.  tempus  -  tunc.  46.  illo  et  partira  in  hom  om  QLMcp. 

49.  demonstratum  —  ostensum  QLMcp,  determinatum  N. 
5i.  Ergo  non  -  non  QLc,  nec  N,  non  enira  M,  non  autem  p. 
58.  transeat.  59.  sicut  ...  60.  mediura  hom  om  QLMc^. 

63.  nobilitatera  -  dignitatem.  72.  virtute  -  de  virmte  QLMNc. 
73.  qua  -  quam  QLNcp.             74.  possit  non  -  non  posset. 

2.  sic.  Sit  -  sic  QpL,  Sit  c,  Si  enim  p.  3.  4.  Z  -  e  QLM,  c  c,  et  N.    1 97  b 

g.  alio  loco  -  aliquo  alio.  10.  seu  -  et  partim  S. 

15.  Z  om  QLMNc,  c  p.  19.  Z  om  QLNc,  c  M. 

55.  unura  -  totum.  70.  inducit  -  dicentes  addunt. 

38.  modo  -  modernae  C;  movetur  omnes.  5o.  forma  om  S.  I98  a 

57.  motui  ...  58.  resistentia  est  hom  om  QLMc.  61.  tempus  -  ipse. 

64.  manet  ante  et  post  raotus  QpLc.  73.  plenura  -  vacuum  CQLMc. 

6.  temporis  -  corporis.  ii.  ex  resistentia  -  ad  resistentiara  S.        I98  b 
17.  mobilis  et  sic  resistentia  hom  om  QLMc. 

31.  superaretur  -  modernae  C;  separaretur  omnes ;  cf.  36. 
34.  ratione  ...  37.  ad  locum  om  QLMc. 

36.  superari  -  separari  p;  ita  38.  QMcp. 

39.  tali  loco  vel  in  tali  situ  -  tali  sive  tali  loco  QLc,  tali  loco  M^. 

45.  vel  situs  -  vel  finis  c,  om  p. 

46.  Unde  quandiu  -  nunquam  diu  QpL,  quandiu  MsL,  diu  c. 
53.  totius  om,  5y.  quocumque  S. 

QUAESTIO    LXXXV. 

67.  necessario  videatur  (cf.  initium.  art.  3)  -  videri  possit  S. 

1.  partibus  perviis  -  partibus  (temporibus  Q)  parvis  QL.  I99  a 
11.  raerabrorum  om  S. 

22.  glorificatis  -  caelestibus  gloriosis  QLcp,  gloriosis  MN. 

26.  subtilitatis  om  S.  28.  maiorem  -  minorem  cp. 
33.  in  regno  -  tre  (terrae  pro  i-re-)  QL,  terrae  c. 

43.  attribuunt  -  assignant  vel  attribuunt. 
49.  spirituali  p,  spiritualiter  C. 

62.  et  vitro:  auro  hom  om  QLMcp. 
vitro  (alt.  loco)  -  et  vitro  QLMcp. 

67.  causabitur  om.  74.  raagis  om. 

2.  non  tollit  sed  perficit.  14.  respectu  om.  iqq  b 
21.  a  non  glorioso  oculo.             28.  claritas  alt.  loco  om. 

29.  ut  dicitur  -  Isaiae  xxx  addunt  modernae  Suppl;  cf.  118^48. 

32.  rota  -  sua  addunt.  33.  multo  om. 


XLIV 

5i.  claritatern  corporum  eorum  -  eorum  claritatem.  54.  forte  om  S. 

63.  64.  canem  -  carnem  QfApLcp.  64.  qui  -  quae  M,  quod  cp. 

68.  causam  -  speciei  causam  l.cp. 
73.  Claritas  ...  200  a  1.  animae  hom  om  QLMc. 
200  a      7.  iaspidis  -  lapidis  QMpL,  larapadis  cp,  lapidinis  N. 
9.  Et  ideo  -  non  QpLc,  unde  sLp, 

12.  Praepositini  -  praeposititu  verius  quam  praepositini  Q,  Praepositi  C, 

praepositt  N.  24.  visus  pLc;;. 

26.  a  visu  alia  -  visu  alia  Q,  visualia  Lc  28.  insunt  -  sunt. 

35.  non  necessario  om. 

47.  et  non  videatur  hom  om  S.  (animae  om)  glorificati. 

58.  in  potestate  -  imperfecte  in  potestate  pL,  in  perfecta  potestate  cp. 

59.  Et  ideo  ...  60.  occultet  om  L.  59.  occultet  et  60.  vel  om  QMcp. 

QUABSTIO    LXXXVI. 

200  b    19.  felicitatem  -  perfectionem  C.  29.  removebitur  om  S. 

31.  monui  idest  -  et  QLc  fcf.  var.  seq.). 

32.  idest...  33.  membrorum  jt>os(  3o.  incorrupti  QLcp;  confusio  oritur 

ex  tarda  restitutione  homoteleuti  3o.  Glossa  ...  32.  incorrupti. 
M  om  3o.  Glossa  ...  33.  membrorum ,  vel  verius  e  lectione  Q 
om  hom  idest  sine  ...  incorrupti.  Idem  hom  omiserat  L,  nam  post 
3o.  incorrupti  scribit  et  expungit  Ergo  mali  resurgent. 

56.  enim  -  tamen.  59.  debet  -  potest  vel  debet. 

73.  qui  om  QLM. 

201  a      1.  modus  -  autem.  2.  poenis  -  peccatis.  11.  et  similia  om. 

16.  quae  om  QMpL.  23.  purum.  33.  corporis  -  generis. 

46.  Praeterea  ...  5o.  incorruptibilia  idest  arg.  2.  hom  om  QLNc,  resti- 

tuimus  ex  CM;  solutionem  habent  omnes. 
73.  primum  caelum  sit. 

201  b      5.  Corruptio  -  corpus.  10.  providentiae  -  prudentiae  QLNc. 

20.  corruptibilitatis.  29.  caeli  -  caelestis  S. 

44.  delectabile  ...  43.  simpliciter  est  hom  bis  habent  QpL. 

47.  omnia  om.  62,  quod  -  corpora  damnatorum  addunt  Mp. 

202  a      2.  salamandria  QL,  b  14  Q.  3.  animal  -  aial'  al'  QpL,  anima  M. 

3.  dolore  -  dolorem  QpL.  4.  Si  om  C.  6.  dicit  -  dicere  CQLc. 

1 3.  in  praesenti  ...  separatur  -  in  hac  vita  animam  a  corpore  separari. 
20.  (in  om)  gloriae  immutabilitate  et  impassibilitate. 

26.  simili  ratione  -  resurrectione  simili  C,  ratione  simili  N. 

36.  altero  aliquo  -  aliquo  subiecto  S.  39.  qui  -  quae  C(N). 

Sg.  qui  dicitur  passio  naturae  -  secundum  quod  aliquid  in  aliquo  re- 
cipi  potest  QLc;  est  incoepta  repetitio  homoteleuti  35.  secundum 
quod  ...  39.  passionis;  N  legit:  secundum  quod  aliquid  quae  di- 
cilur  etc.  «f  C;  M  iungit  lectionem  Q  et  nostram. 

60.  afflictivi  vel  om.  67.  quo  -  qui  LMcp.  68.  agentibus  om  cp. 

202  b      1.  in  patiente  ...  3.  spiritualiter  hom  om  QLc. 

10.  Galenus  p.  de  Simplici  Medicina  GN. 

12.  quamvis  quandoque  quaedam  S.  14.  ebano  QLMc. 

14.  Unde  quod  inducitur  -  Quod  autem  dicitur. 

17.  in  inferno  ...  18.  damnatorum  hom  om  QLMc. 

33.  ex  ira  -  extra  QpLc,  om  M.  36.  quantumcumque  CQLNc. 

QUAKSTIO    LXXXVII. 

203  a    10.  Ergo  ...  11.  revocabunt  -  Ergo  etc.  N. 

1 1 .  propria  -  prima  post  peccata. 

17.  alleviaretur  -  alienaretur  QpL.  36.  illa  om  QLMNc. 

38.  Et  om  QLNcp.  41.  omnia  -  quia  omnia  p;  cf.  var.  praec. 

47.  qui  est  om  C.  73.  iam  ...  quod  hom  om  S. 

203  b      4.  nunc  causa  -  causa  nota  QpLc,  causa  tota  sL,  causa  vere  M. 

10.  illi  quos  -  aliquos  QpLc. 

14.  magis  augebitur  -  inaugmentabitur  Q,  magis  (om  Lcp)  augmenta- 
bitur  LMNcp.  bona  -  opera.  26.  ad  ea  om  C. 

27.  resurgentes  non  -  non  (nec  N)  resurgentes  QLMNc. 

29.  vel  cognoscitur  hom  om  QLM.  37.  eis  om.  38.  abolitus. 

44.  nolens  -  volens  Q,  nolens  volens  pLcp.  et  om  omnes. 

65.  condemnantis  vel  praemiantis.  71.  quia  om  QLMNc. 

204  a      1.  haec  om.  4.  hoc  -  quod  addunt. 

5.  perfecte.  cognoscatur  S. 

21.  (in  om)  erubescentia  vel  verecundia.  22.  confusione. 

27.  magna  scelera  fortiter  -  magis  (magna  M)  scelera  sua  QLMc^,  ma- 

gis  scelera  fortiter  N.  3o.  ex  hoc  quod  hom  om  QL. 

33.  perpendens  -  agnoscens.  36.  Dei  -  rei. 

5i.  nisi  -  nisi  in  S,  in  C.  53.  hominum  om. 

54.  bonorum  -  beatorum  et.  56.  angeli  -  naturali. 

204  b    11.  intuitu  -  in  nutu  Q,  minuta  N.  i3.  considerabuntur  QLNc. 

19.  responsio  -  solutio  S. 

QUAESTIO  Lxxxvni. 

38.  unicuique  om.  45.  adoptione. 

52.  Ergo  ...  53.  esse  -  Ergo  etc.  63.  finem  om  QpL. 

66.  ipsius  om.  70.  eius  om  C. 

205  a      2.  procedunt.  3.  aliquod  -  aliud  S.  4.  primae  -  potentiae. 

l3.  per  bonos  -  pro  bono  S. 

per  malos  -  pro  bonis  QLMc,  pro  malis  Np. 
25.  datur  de  -  de  is  Q,  datur  deus  pL.  26.  cuius  -  de  cuius  C. 

29.  iudicabit.  32.  post  quod  -  postquam. 

36.  nec  etiam  -  etiam  nunc  QLMcp,  etiam  nec  N. 

37.  plene  -  non  plane  p,  om  M.  41.  incompleto. 

42.  quia  om.  43.  tanto  plus  -  magis  QLMcp,  plus  N. 


45. 
66. 

1. 

2. 

4- 
38. 

44- 

48. 
62. 
65. 
11. 
37. 
46. 
48. 

52. 

61. 

73- 

5. 

20. 

28. 

33. 

34. 
48. 

55. 
62. 
73. 


2o5  b 


206  a 


206  b 


universalitatem  -  utilitatem  C.  48.  omnibus  om. 

facta  om.  yo.  mira  -  mentis  QLc. 

scientia  conscientiara  -  conscientia  QLMcp,  scientia  vel  conscientia  N. 

et  singuli  -  et  angeli  QLc,  a  singulis  M,  homines  et  angeli  p. 

siraul  om.  16.  quoad  om  S.  32.  mentaliter  vel  om  CN. 

etsi  -  si.  innotescerent.  41.  ipsis  om. 

his  ...  infideles  -  infidelibus. 

immensam  -  in  mensuram  QL.  -  prolixitatem  -  longitudinem. 

probastis.  quod  etiam  et  63.  debeat  om. 

deveniemus  S.  66.  ponuntur  C. 

scit  post  Filius.  21.  aliquid  S.  29.  decenter  -  dicetur  C. 

possit  QNpLcp.  deterrainare  tempus  determinate. 

lerusalem  destructionis ;  c/.  qu.  lxxui.  art.   1.  corp. 

ad  Ecclesiam  suam  venit  -  venit  ad  aniraam ;  cf.  ibidem. 

agnosci.  53.  etiam  -  quae.  58.  illo  -  iam  addunt   S. 

quantum  tempus  p.  71.  De  Viribus  Illustribus  QL. 

hora  est  om  QLMcp,  est  om  N. 

definilus.  19.  unumquodque  CN. 

non  inveniat  imparatos  —  veniat  in  (inveniat  p)  paratos  cp. 

omnes  om  S. 

eos  autem  taatum  —  aut    eos  tamen  C ,  eos  tantum  autem  N. 

Christo  in  -  in  Christo  QpL,  in  Christi  c.  34.    qui  -  quia. 

Sed  ...  35.  est  hom  om  QLMcp.  42.  locus  om. 

de  monte  —  in  caelum  a  (in  p)  monte  QLcp,  in  monte  N. 

valli  -  valle  QpLc. 

qui  descendit  et  ascendit  S.  praeeminens  (praeminens  L). 

Christus  om.  63.  iniuste  -  iuste  QpLc. 

etiam  in  nube  hom  om  QLcp. 


QUAESTIO     LXXXIX. 


hominum  -  omnium  QLMN,  iungunt  cp.  41.  quasi   om  C. 

consentiunt.  Christo  om  S.  53.  quasi  -  et  quasi. 

assessionem  QLpMcp,  sessionem  N. 

occurrentes  obviam  -  obviantes  QLNc^,  occurrentes  obviantes  pM. 

continetur  sententia.  72.  iam  om. 

infra :  Quid  vero  -  ita  quia  vero  (nota  c)  QpLc. 

fert  -  profert.  5.  proprie  om  cp.  8.  latam  -  prolatam. 

sic  om  CN.  i5.  suorum  om  S. 

visum  admittere  —  insinuare  mysterium  QLMc/i. 

sensumque  -  seu  unicuique  QLMc.  24.  quando  om  S. 

duodecim  om.  3o.  etiam  om.  65.  recte  —  ratione. 

debewr  -  datur.  70.  eis  -  in  eis  QLM.  71.  reddentur. 

praecipuum  -  praecipue  QLMcp,  primum  N. 

quam  -  qua  CLMc.  aliis  -  alii  CQLMc. 

potens  erit  -  potentes  erunt  QMc,  potentes  erit  pL. 

hinc  —  hoc.  ifi.  Nec  quoniam  -  nunquam. 

solos  -  severos  QLpMc,  seniores  N.  illis  CQLNpM,  illos  pMc. 

duodenarius  -  septenarius  CQLNcp.  perfectus  S. 

sectatoribus  —  sequacihus. 

proposita  -  prolata  vel  proposita. 

iudiciariam  -  ordinariam  post  potestatem  QLNcp. 

erit  -  perfecta  (perfectio  MNp)  addunt  S. 

illo  -  suo.  18.  conformes  -  proportionales  vel  conformes  CN.    208  b 

scilicet  om  QLMpNcp. 

secundum  Apostolum  ...  52.  Praeterea  (sive  arg.  l)  om  CQLMNc; 
solutionem  habent  omnes.  5j.  Deo  om  Qc. 

ei  ...  eo  -  eis  ...  eis  S.  74.  ordines  -  omnes  QMcp. 

Et  ideo  sicut  hominibus  -  dicit    (enim  addit  p)  Hieronymus  sicut 
utique  QLMcp,  et  sic  ideo  uti  (et  ideo  sicuti  sN)  hominibus  N. 

angelos  -  bonos  addunt  S.  14.  et  daemones  hominibus  om. 

ad  finem  suum  -  ad  finem  illum  QMc/>,  illa  L,  ad  iinem  ultimum  N. 

a  ...  finem  om.  27.  percipiunt  S. 

etiam  -  in  QL,  om  Mcp. 

excipietur  Qc,  excipientur  L,  excipient  MN^.  40.  angelis  om. 

homines  -  in  iudicio  QMcp,  homines  in  iudicio  LN. 

Ergo  videtur  quod  non  omnes  compareant. 

omnes  homines  om  Qc,  omnes  p,  homines  L, 

Haec  autem  non  essent. 

non  alt.  loco  -  sed.  8.  significatae  ...  9.  gentes  hom  om  QLNc. 

iudicabitur  C.  39.  concutietur.  44.  sive  bona  sive  mala  CN. 

Praeterea ...  47.  iudicabuntur,  alt.  arg.  Sed  Contra,  hom  om  QLMc. 

etiam  boni  in  eo  quod  -  et  QMpLcp,  etiam  sL ;  in  om  N. 

sed  non  iudicabuntur  om.  62.  lignum  et  foenum  et  CN. 

proponunt  p.  studeant  -  praeponunt  QLMNc,  student  p. 

expiare  -  redimere  p.  69.  quod  quia  -  quod  CLN. 

ideo  magis  iudicio  -  modernae  Suppl ;  magis  ( autem  addit  C) 
Deo  et  iudicio  CQLMc,  magis  Deo  et  in  Deo  N,  et  ideo  magis  p. 

iustitiae  om. 

lege  antonomastice,  quod  semper  scripsimus;  antonomatice  et  an- 
tonomasice  scribebant  tunc  temporis. 
1.  incertitudinem  CQMc.  8.  quia  om  C.  2I0  a 

11.  tremendum  -  terrendum  QLMc,  timendum  p. 
20.  enim  est  certa  -  contingit.  27.  locutio. 

28.  ad  fideles  damnandos,  infideles  de  sua  -  ad  infideles  damnatos  ipsa 

de  ipsa  QLMc  exceptis  fideles  M  et  ipsi  Mc. 
35.  malis  om.  36.  meritorura  -  peccatorura  CN. 

3g.  meritorum  -  operum  vel  meritorum.  40.  requirat. 

42.  quamvis  -  qui  quamvis  modernae  C. 
49.  audientia  exterminari  -  audacia  aestimari. 
58.  secundum  hoc  om.  Sg.  quod  -  quia;  c/.  var.  praec. 


3o. 
5o. 

58. 
59. 
65. 

1: 

12. 
16. 

33. 

66. 

75. 

6. 

i3. 
19. 

26. 
29. 
45. 
49. 
53. 
i3. 
24. 
47- 

60. 
3. 


16. 

17- 
3i. 

32. 

53. 
56. 
64. 
67. 
6. 
27. 
46. 
5i. 
60. 
64. 
65. 
70. 

7^- 


207  a 


207  b 


208  a 


209  a 


209  b 


XLV 


62.  omnibus  -  hominibus.  72.  iudicium  om. 

74.  praecipitabitur  —  praecipitabatur. 
2  1  O  b      6.  rudentibus  inferni  detractos  -  videntibus  (rudentibus   sL)  in  infer- 
num  detactos  (deiectis  c)  QLMc;  (N  pudentibus). 
l5.  iudicabuntur  -  ut  in  littera  dicitur  addunt  Cp ;  lac.  N. 
23.  dum  -  unde.  24.  in  beatitudine  Qcp.  vero  om  S. 

27.  boni  -  et  boni  QLMN. 
3i.  iudicantium  neque  ex  parte  hom  om  QLMc,  ex  parte  om  p. 


211  a 


21  1  b 


212  a 


212  b 


61. 

68. 

73. 

5. 

8. 
40. 
42. 
54. 

4- 
10. 

14. 

17- 
35. 
55. 

71- 
i3. 
28. 
3o. 
36. 
49. 
16. 


22. 
26. 

27. 
37. 

40- 
53. 


J7. 
60. 


2i3b 


214  a 


2i5  a 


2i5b 


QUAKSTIO   XC. 

servi  -  humanitatis  p.  66.  invincibilis  -  invincipabilis  QpL. 

dirumpere.  71.  Pater  om. 

non  debetur  Patri   et  Filio  -  Patri  non  datur  Filio  S. 

Ergo  -  secundum  (si  N)  hoc  addunt  CN. 

resurrectio  om.  36.  superveniet  Q(pL)c/;,  supervenerat  sL. 

admittimur  -  admittuntur  M,  admittantur  N,  admittitur  Cp. 

quia  -  qui.  53.   dominii  -  divina. 

in  ...  55.  naturam  -  in  ipso  C.  63.  quidem  om. 

eam  om  C.  8.  per  -  ut  per  p.  9.  ut  videlicet  om  QpLcp. 

Christus  om.  11.  consimiles  -  similes. 

quae  ...  l5.  attribuit  hom  om  QLMc;  post  carne  adde  nostra  cum  CN. 

effectum  -  defectum. 

Et  Chrysostomus  dicit  -  ut  Chr\'Sostomus  dicit,  videlicet. 

Sic  et  -  Sicut  S.  58.  in  eadem  in  iudicio  -  in  eodem  iudicio  QL. 

in  quo  veniet  om. 

carne  -  forma.         17.  eorum  ow.         22.  passionis  -  passionem  et. 

vel  non  demonstret    hom  om  QLMcp. 

omnibus  -  hominibus  C.  32.  ita  gloria  om. 

scilicet  invidiae  -  idest  invidia.  40.  iudicato  -  iudicio. 

divinitas  om.  5i.  hoc  -  in  hoc.  72.  eis  om. 

vel  delectabili  om  S.  19.  vel  delectibilitatis  om  S. 

id  ...  21.  potest  -  id    quod    non    est  habet   aliquid    propter    quod 

ipsum  esse  potest  QLc  et  omisso  non  M. 
ita  ...  24.  adraixtum  hom  om  QLc. 
delectabile  vel  appetibile  modernae  Suppl. 
igitur  -  autem.  3o.  bonitas  -  bonum. 

sicut  ...  38.  habere  hom  om  QLc. 
ad  ...  eius  —  ad  essentiam  ipsius  bonitatis. 
a  contraria  causa  -  a  contrario  sensu  Q(pL)c,  a  contrario  suo  sL, 

a  contrario  M.  54.  eam  —  aliam. 

per  indispositionem  —  indispositione  QLMc,  per  dispositionem  p. 
indispositio  -  dispositio.  61.  divinam  bonitatem  -  divinitatem. 


2l3a      7. 


12. 
61. 
62. 

73. 
12. 

23. 

29. 

5o. 
59. 

73. 
12. 
i5. 


214  b 


QUAESTIO   XCI. 

Ipsum  quod  futurum  est  -  Ipsum    quod   fuit   idipsura   quod    futu- 
rum  QpLc,  Idipsum  quod  futurum  M. 

omne-esse.  41.  et  mundus  renovabitur- similiter  et  mundus. 

essentiae  —  essentia  QpL,  essentialem  cp,  etiam  M. 

ei  -  eius  CQLNcp.  67.  oportebat.  . 

ex  hoc  -  ex  exo  (idest  exemplo)  hoc  QLM. 

ista  om.  renovatio  S.  21.  quidera  om. 

creaturae  -  cantetur  Q,  abrasa  pL,  causaretur  Mc. 

indita  -  inditata  Q,  indicata  LMc. 

insensibilia  —  sensibilia  S.  48.  sonat. 

ut  non  ...  5i.  deficiet  hom  om  S.  57.  factum  -  falsum. 

facere  nisi  —  nisi  facere.  60.  alias  ...  remanerent  om  S. 

caeli  om»S. 

occidente  -  accidente  QL.  i5.  soli  —  ei  scilicet  soli. 

Sed  nec  uterque  hom  om  QLc.  18.  alia  om  S. 

22.  oporteret  quod  deficeret  hom  om.  QLMc,  deficeret  p. 

autem  -  est  Q(pL),  om  M,  enim  ^cp.  32.  tuba  -  talia  QpL. 

36.  occasus  -  occasio  S.  46.  consequeretur  S. 

47.  quiesceret.  61.  elementorum  -  electorum;  x/'.  57. 

67.  talis  om  C.  corporis  caelestis. 

1.  Altero  -  NuIIo  QLc,  Alio  M,  Uno  N.  2.  non  om  QLMcp. 

6.  et  alia  animalia  C;  c/.  217321.  11.  generationis  principium. 

34.  Genesi  —  genere  C.  46.  elementorum  —  electorum  C. 

57.  habens  -  habent.  adiunctum  om. 

59.  ad  om.  tendit  -  intendit  MsL/".  61.  completo  QNpLMc. 

63,  laborare  —  labor  QLNc/i.  65.  etiam  om. 

67.  in  corpore  -  corpori.  73.  situ  -  statu. 

1.  quamvis  om.  2.  habet. 

5.  respectu  ...  7.  disponitur  hom  om  QLNcp.  6.  sicut  om  M. 

10.  nostram  -  nostrum  CQc^,  terram  M;  cf.  Vol.  IIL  pag.  i32.  v,  i33  ijj. 
12.  caeli  om.  18.  astrologo  cp.  25.  nunc  -  nec  QL. 

28.  determinans  QLNc/j.  3o.  quasi  -  quod. 

3i.  hoc  modo  om.  38.  duas  -  tres  supra  ras.  L. 

43.  illud  -  aliud.  44.   non  om. 

47.  super  inferiora  —  superiora  QpL,  ad  superiora  c. 
49.  rationem  -  quaestionem  QNpLc,  om  C.  5i.  per  motum  om. 

55.  corporum  -  elementorum  QLMcp,  corpus  N. 

58.  perpetui  -  perpetuari.  60.  terminentur  Lcp. 

67.  ignem  -  ignis  MsLc^ ;  cf.  var.  seq. 

68.  purgantem  -  purgationem.  purgans  nunquam  -  non, 

69.  corpora  caelestia  om. 

2.  fiant  -  fuerint  etiam  QLMcp,  fuerint  N.  9.  tunc  om  cp. 
16.  ut  videtur  om.              29.  quae  -  quantitas. 

3y.  crescet  -  maiorabitur  (meliorabitur  N)  et  crescet  CN. 
41.  futurae  om.  42.  eliam  om.  43.  Ergo  om. 


45. 

57. 


69. 
72. 

i3. 

17- 
28. 

32. 

35. 
38. 

41. 
48. 
5o. 
53. 
58. 
59. 
5o. 

1. 

2. 

8. 
31- 
47- 
54. 

70. 
6. 

9- 
21. 
29. 

43. 

52. 

54. 
62. 
64. 

69. 

2. 

16. 

25. 

3o. 

35. 
41. 

43. 
54. 
55. 


qua  -  quia.  48.  in  mundo  -  mundo  S. 

Quantitas  ...  59.  Auctor  -  Quantitatem   autem  et  modum   meliora- 

tionis  Auctor   novit   QLMc;   est  correctio  omissi  homoteleuti  illi 

soli  cognita  est  qui  erit  meliorationis. 
corporis  -  lucentis  addunt  QLMcp ;   est  reliquia    homoteleuti  69. 

inquantum  ...  70.  corporis  omissi  et  restituti. 
non  ...  73.  eius  -  remanebit  claritas  eius  et   non  remanebit  motus 

QLMcp;  est  correctio  homoteleuti  omissi  motus  sed  remanebit. 
etiam  om  S.  14.  germinabat  —  germinasset  S. 

augenda  -  lugenda  QpL.  2  5.  Unde  om  Mc,  non  om  QpL. 

Sed  -  Et  C.  29.  alicubi  -  alicui  QMNpLc;  cf.  48. 

modo  luceat  —  nunc. 

potest  ...  dupliciter  —  plus  ...  est  dupliciter. 
in  auctoritate  Apocalypsis  -  Apoc.  xxi.  auctoritate  QLMcp ,  in  au- 

ctoritate  Apostoli  C.  3g.  eget  -  indiget. 

tamen  om.  43.  Moysi  -  Moyses  QLMc. 

alicui  -  alicubi  S.  5o.  consuetus  est  -  est  post  49.  etiam. 

e  contrario  dicitur  ei  —  est  e  converso.  Dicitur  enim. 
expositionibus  -  opinionibus.  56.  horainis  -  humanum  S. 

si  corpora  caelestia  -  ea;  c/.  var.  seq. 
dicantur  om.  taraen  sicut  propter  -  sicut  ad. 

omnium  -  hominum  QLMNc.  73.  propriae  om  S. 

oporteat  -  aliquo  (alio  C)  modo  addunt  CN. 
raritas  -  claritas  C.  3.  per  vie  etatem  QpLc. 

in  illa  innovatione  om.  14.  sunt  -  insunt  cp. 

alia  om  S.  45.  homines  -  in  carne  addit  p. 

deveniet  id  -  pervenient  QLMcp,  devenient  et  N. 
terra  enira,  ut  dicitur  -  dicitur  enim  quod  terra. 
exteriori  om.  62.  maxime  om.  64.  eorum. 

opacit.item  -  capacitatem  QpL. 
quantum  om  CN,  quantum  ad  om  modernae  C 
sicut  ...  caelestibus  om  QLMc,  sicut  est  modo  in  caelestibus   N. 
alia  om  QLNcp ;  cf.  214^6. 

et  pr.  loco  -  similiter.  glorificabuntur  om.  38.  finali  om. 

Sed  ,om.  5o.  aniraalia  om.  5i.  prius  om. 

resurgent  om.  quia ...  53.  potest  hom  om  QLMc. 

sed  om.  56.  videtur  ...  57.  remanebit  om  Q. 

corruptibilibus  -  corporibus  CN.  63.  continua   occasione  N. 

motus  caelestis  deficiet  -  ille  cessabit  QLMcp;  forte  est  correctio 

omissi  homoteleuti  Sed  ...  caelestis. 
virentia  -  violentia  Q,  vi(ren  supra  ras.)tia  L. 
ut  ante  3.   perpetuo.  9.  quidem   om  S.  14.  bruta   om, 

et  ex  pr.  loco  -  sed  ex  hoc  ex  Q,  sed  hoc  ex  LMc^,  sed  hoc  est 
ex  N.  22.  generales  om. 

non  remanebit  —  remanere  non  potest. 
meruit  -^  hoc  meruit  S.  33.  illa  om  Qcp. 

sibi  ipsi  -  ipse  sihi  ipsi  QLMcp,   ipse  sibi  N. 
huiusmodi  immutabilitatis.  42.  futurae  om. 

de  om.  44.  illius  om.  5l.  quae  inest  -  in. 

potest  appetitus  esse  -  est  appetitus  S. 
primi  mobilis  motu. 


QUAESTIO  xcii. 


216  a 


216  b 


217  a 


217  b 


24- 

35. 

37- 
38. 
58. 
66. 

1. 
19. 
54. 
71- 

9- 
21. 

23. 

3i. 
36. 
40. 
44- 

5i. 
54. 
75. 
27. 
3o. 
41. 
42- 

65, 
75. 
1- 
16. 
37, 
46. 

49' 
5i. 

52. 

55, 


41 


aliquam  om. 
62.  Sed  -  et  cp. 

6.  sicut  -  si  C. 
46.  in  speculo   et  in  C. 
per  essentiam  S. 


est  illis  adhuc. 


2i8b 


2ig  a 


cognitionem  -  omnia  existentia  et  oranem  cognitionem.  2 1 8  a 

ut  om.  3i.  vidit  alt.  loco  -  videtur. 

Invisibilis  —  Non  visibilis  QLNcp. 
hominis  pr.  loco  -  hominum. 
ita  erit  invisibilis  —  sic  erit. 
esse  unura  esse  —  esse  unum  S. 
per  effectus  -  perfectius  QpLc. 
ut  ...  2.  intellectu  homoeot.  om  QLcp. 
videre  -  scire  cp.  44.  sic  om. 

dicit  Glossa  om.  61.  essentialiter 

mihi  ...  Ostende  hom  om  C. 
refert  -  confert.  18.  in  hoc  est  illis 

divinae  ...  visionis  hom  om  QLMc. 
haec  positio  -  hoc  ipso  QpLc,  hoc  sL,  hoc  ipsum  p, 
.  videndam  -  vitandam  Q,  vidandam  L  utra  manu  d  nescio. 
secundum   nos  om  S.  38.   possumus. 

divinam  ...  42.  essentiam  hom  om    QLMNc.  44.  posuerunt  S. 

Avempace  -  anepeche    Q ,    avepothe   L ,  an    epethea  M ,  avepethe 

(et  haec  est  forma  usualis)  CN. 
me  et  te  -  met  te  Q(pL),  Mecte  M  in  spat.  vac. 
imaginabilibus ;  cf.  52.  66.  non  habentes  -  quae  non  habent^. 

unius  -  eiusdem. 

ab  ipsa  in  -  ab  ipso  QMpL,  ab  cp,  ab  ipso  in  CNsL,  21 Q  b 

perfectae  -  divinae.  41.  eandem  -  eius. 

pertingit  -  non  pertingit  cp.  sed  -  scilicet  QLM. 

analogiara  -  ad  unum  addit  sL  in   spat.  vac,  sive   proportionem 

addunt  cp.  5o.  fieret  -  fuerit  C.  59.  ita  om  C. 

etiam  -  scilicet.  71.  aliqua  -  alia. 

quo  -  qua  CQNc;  et  quo  intelligitur  hom  om  p. 
simplex.  10.  enim  om,  i5.  forma  om. 

lux  -  vis  CHp.  20.  sufficiat  om  QLMc;  ad  hoc  om  Q. 

intelligitur  -  intelligit  intellectus  S.    ' 
spiritus  -  ;pse  horao  S.  unitur. 

visio  ...  5i.  excludatur  hom  om  QLMc 

visio  intellectualis  -  et  (etiam  Lcp,  esse  MN)  intellectualis  visio  S. 
Tertio  -  Alio. 
hic  -  huiusmodi  omnes.  in  evangelica  QM(pL)c. 


220  a 


220  b 


221  a 


221  b 


222  a 


222  b 


223  a 

223  b 

224  a 


224  b 


XLVI 

57.  hic  est  Evangelistae   intellectus  -  hoc   est   enuante    QpL,  hoc  est 

evangelice  MsLc,  hoc  est  Evangelistae  N. 

58.  comprehensivam  visionem  -  comprehensionem. 

64.  entia  creata  -  essentiam  creatam. 

4.  aliquam  -  aliam  7.  subinterfugit. 

22.  non  demonstrata  -  indeterminata  S.  per  -  propter. 

36.  aequatur  -  aequaliter.  Sg.  coaequari. 

46.  habeat  -  habet  LMNcp.  49.  primam  -  propriam. 

65.  quodcumque  ...  66.  ad  cognitionem  {hom)  om  Q. 

66.  ad  cognitionem  -  ad  cognoscendum  LMNc/i. 

72.  melle  -  felle  C.  73.  efficiantur  -  efficiant  C. 

1.  fiant  -  fiat  CM.  i3.  de  ratione  -  directae. 

22.  Cum  ...  23.  intelligibilis  -  Cum  enim  substantia  naturae  separatae 

essentia  sit,  per  seipsam  est  intelligibilis. 
29.  Commentatorem  -  gmt'  (commentator)  QLMc,  commentaria  p. 
41.  sed  -  secundum.  essentia  divina  om. 

53.  hoc  modo  -  quodammodo  Qc;  cf.  52. 

57.  visibilia  -  invisibilia  (visibilia  NsL/;)  post  58.  quae  S. 
3.  Secundum  est  medium  -  secundum  quod  est  medium.  Secundum 
est  medium  cp.  4.  utriusque. 

8.  repraesentantur  -  spectantur  S. 

9.  in  ...  10.  ducitur  hom  om  QN.  14.  nunc  -  non  QpL,  nos  M. 
i5.  secundum  -  set  Q,  2™  supra  ras.  L. 

24.  coniungibile  -  cognoscibile,  et  25.  cognoscibiles. 

25.  ratione  ...  27.  suam  hom  om  QM.  33.  eundem  om. 

35.  intellectum  nostrum  -  intellectus  nostri  S. 

49.  videtur  quod  om  S.  62.  corporalia  -  corporaliter  C. 

63.  idem  quod  -  ut  S.  65.  cognoscebam.  74.  solo  -  a  solo^. 
21.  autem  om.             40.  sensui  -  sensibus. 

47.  Diaris  (Aiapouj;  De  Anima  4183  21)  -  dyarry -QMN,  darry  L  dia- 

rii  Cc,  Darii  p,  49.  virtute  - 

54.  sine  —  et  sine.  75.  corporaliter 
1.  locutione  —  Leone  M.  tunc  om 
8.  corporalia  -  corpora  CN. 

36.  in  corpore  QLMcp,  incorporea  N.  44.  Et  om  S. 

45.  corpora  autem  sunt  ...  hominum  ...  sunt  perfecta  S. 

54.  corporalis  -  incorporalium  C.  56.  corporalis  -  incorporalia  C. 

64.  Quia  ut  dicit  -  Sicut  QLMcp,  dicit  N. 

65.  angeli  —  dicit  angeli.  72.  vident  ...  cognoscunt. 

23.  nec  ...  aufertur  -  et  ...  non  aufertur  S.  39.  alia  -  alicuius  S. 
52.  alii  om  S.             69.  videntium  -  videntur  Q.cp,  vident  LM. 

70.  Deum  ...  71.  cognoscent  hom  om  Qc. 

6.  notitia  -  scientia  vel  notitia  S ;  c/.  a  75  et  Praef.  n.  43. 
40.  ultimus  ...  41.  erit  om  QLc.  43.  hoc  quod  om  QLN,  sicut  c. 

48.  dicit  quod  non  -  non  dicit  quod  S.  5i.  sicut  -  secundum  M. 

59.  percipiant  -  panicipent  C.  72.  excessu  -  et  defectu  addit  C. 
74.  cognoscibilis  -  coniungibilis  C. 

10.  autem  -  enim  S.  16.  scilicet  om.  creata  S. 

24.  Vel  -  Unde  C.  26.  a  re  acceptam  -  receptam  C;  lac.   N. 

26.  lapis  -  laus  Q.  45.  in  privationem  -  privationem  p. 

46.  sciri  debent  -  scire  d'm  Q(pL),  sciri  dicuntur  c,  scire  debent  MN, 

scire  debet  sL.  vel  -  et  N. 

47.  NuIIius  -  NuIIus  QLM,  nihilominus  N. 

55.  Lino  —  papa  Lino  S.  quod  —  qui. 

59.  non  ...  61.    similitudinem  hom    om   QLMc.  74.  fiat  -  fiiit  C. 

1 3.  beatorum  -  lerusalem  QMcp ;  civitatem  beatorura  om  L. 
20.  ordinum  -  ordinis  C. 

QnAESTlO  XCIII. 


225  a 


225  b 


226  a 


226  b 


in  virtute  C. 

corporalibus  S. 
S. 


resurrectionem. 


227 


43.  magis  om  QLNc;».  65.  resumptionem 

69.  sub  -  altare  addit  p.  in  om  QLN^. 

71.  iudicium  -  mortem  omnes. 

9.  etiam  alt.  loco  om.  ipsius  animae  beatitudo  S. 

27.  aliquid  est  om  Qc,  aliquid  om  Lp.  41.  Hieronymus  S. 

47.  Sicut  ...  48.  similius  hom  om  QLc.  57.  operationis  -  operis  S. 

64.  vitae  -  modernae  Suppl;  viae  omnes, 

67.  infinitum  alt.  loco  -  finitum  C.  71.  etiam  -  autem  cp. 

17.  Ergo  ...  18.  distingui  -  Ergo  similiter  nec  in  patria  S. 

21.  dignitatibus  -  gradibus  S.  32.  quietationem  -  quietem  S. 

47.  sic  om,  66.  est  eius  vis  -  est  vis  CN. 

3.  erunt-  non  erunt  CsL.  operum  ...  4.  gradus  hom  om  CQLcp. 

9.  sicut ...  10.  ita  -  si  ...  et  S.  26.  actus  om. 

27.  Vis  -  lus  cp.  37.  meritum  ad  gloriam  -  gloriam  ad  raeritum  cp. 

47.  actu  -  caritatis  addunt. 

QUAESTIO  xciv. 

74.  optime  -  maxime  cp,  jS,  sub  visu  cadentium  S. 

14.  intueantur  -  videant  S.  16.  possibilitatem  S. 

21.  hoc  om  cp.  23.  nescient  S.  38.  elongati  om. 

43.  quicumque  -  quod  QpLc,  qui  MNsL.  alii  -  alicui. 

5o.  passio  —  compassio  cp. 

55.  unde  ...  56.  non  volumus  -  unde  (vel  c)  in  illis  secundum  rationis 

(rationem  Lc)  repellitur  non  volumus   QLc;    secundum  rationem 

legit  etiam  p,  62.  eorum  -  et  eorum. 

63.  passionem  -  compassionem  C.  65.  poterit  -  debet  S, 

71.  miseriae  -  malitiae  CN, 
o.  alterius  ad  odium  -  ad  odium  alterius  C. 
16.  est    maiime    vituperabile  -  maxime    inculpabile  Q,  maxime  incul- 

pabile  (culpabile  sL)  est  L,  maxime  est  (videtur  M)  culpabile  Ucp. 


N. 


17.  commendabile  -  coniunctabile  QpL,  commutabile  M,  laudabile  cp, 
21.  satietatem  -  societatem  QNpL. 

jg.  ordinem  -  rectitudinem  post  iustitiae  S.  39.  ei  ad  —  ea  ad. 

46.  aliquid  -  boni  addunt  S. 


QUAESTIO   xcv. 

dona  —  bona  S. 

matrimonio  -  carnali  addunt  S.  dotes  om. 

bona  -  obiecta.  3g.  vitae  sufficiens  om  QLM. 

ut  om  p;  cf.  var.  seq.  44.  revertatur  om  QLcp. 

dotera  -  dotes.  53.  istud  non  -  non  hoc  QLc,  hoc  non  MNp. 

oportet  -  ergo  videtur  C.  alia  om  S. 

traducitur  —  ita  ducitur. 

pro  onere  -  hore  Q,  pro  honore  Lc. 

Gazer  —  Gazo  QpLc,  Gazo  M,  Gazem  N,  Gazam  sLp. 

Hemor  -  Sichem  omnes.  11.  fit  om.  12.  quam  -  quod. 

et  per  ipsum  hom  om  QLMc^. 

est  omnis  —  communis  Q,  est  communis  cp.  dationis. 

dotes  —  eas.  alleviatur  -  levigatur  QLNcp,  leviatur  N. 

autem  —  enim. 

est  animae  -  animae  est  Qcp. 

eius  om  N  {pro  eius.  Ergo  interpunge  Eius  ergo  cum  C). 

per  quod  sponsa  -  quod  per  sponsa  (sponsam  c)  QLc. 

Augustinum  -  angelum  Q ;  argumentum  hom  om  L. 

beatum  om  QpLc,  post  facit  NsL/j. 

beatitudo  est  dos  -  est  beatitudo  CN. 

etiam  realiter  -  realiter  non  QLNc,  realiter  p. 

operationem  -  dispositionem  vel  operationem  S. 

dona  —  homini  QLc^,  hominem  L,  bona  N. 

Christo  -  ex  Christo  QpLc.  62.  conformantur. 

in  Christo  -  in  quod  positio  QpL. 

etiam  ...  sponsum  —  sponsum  et  sponsara  QLMcp,  sponsum 

monilibus  -  in  ovilibus  QMpL.  i3.  Hae  -  Haec  S. 

Ergo  ...  dotes  -  Ergo  etc.  S.  1 5.  distinctio  -  discretio  CN. 

Christo  non  competit  -  non  Christo  non  {om  Mcp)  competit  QM<y, 

non  competit  Christo  L. 
hanc  difficultatem  -  hoc  S.  5o.  traducitur  S. 

Ea  tamen  -  eam  tamen  QpL.  dotes  -  dotis  CQLMc. 

quod  conformatio  -  quod  formatio  QpLc. 
dici  -  doti  Qc,  om  L.  12.  aliis  om. 

particularitatem  S.  l5.  et  integrum  C. 

ipse  et  alii  -  modernae  C;  ipso  et  aliis  omnes. 
Ecclesia  semel  S.  sed  ...  ig.  sponsam  om  QLc. 

Christo  -  in  Christo.  63.  es  om. 

divinam  ...  naturam  hom  om  QLc.  5.  in  hominibus. 

alio  -  aliquo  S.  20.  prohibetur  QLNc. 

non  sit  -  non  sit  nisi. 

et  unius  p.  non  tamen  si  -  sed  Q,  si  Lc,  si  tamen  p. 

est  —  non  est  p,  75.  sine  fine  om. 

ista  potius  -  post  ista  QpL.  12.  fruitio  -  comprehensio. 

comprehensio  et  fruitio  -  firuitio  et  comprehensio  QLMcp. 
comprehensio  ...  14.  visio  hom  om  N. 
quidam  ...  comprehensio  hom  {cf.  1 3.)  om  QLMcp. 
delectatio  -  dilectio  C.  21.  delectatio  -  dilectio. 

cognoscendo  —  videndo. 
visio  ...  3o.  requiritur  quod  hom  om  N. 
ipsa  visio  —  visio  illa. 
ex  parte  visionis  om  QLMcp. 
connaturalis  -  generalis  QMpLc,  naturalis  N. 
visibilis  —  visionis  C.  47.  tres  om  S. 

delectatio  -  dilectio  CQLMc.  5i.  dilectionera  CsL. 

scilicet  om.  dilectionem  -  delectationem  fip.  5-j,  hoc  om, 

pro  comprehensione  -  coraprehensio. 

praesentialiter  -  quasi  praesentialiter  S.  16.  Illa  -  Alia  S. 

qualemcumqije  QMNsLc,  pL  quid  ? 
vel  om  S.  24.  et  om  S.  27.  quod  -  quos. 

ad  beatitudinis  actum  -  ad  beatitudinem  (beatitudines  cp)  vel  (vel 

ad  p)  beatitudinis  actum  QLNc;;,  ad  beatitudinem  M. 
in  et  rebus  om  cp.  40.  etiam  om.  42.  in  -  in  vera;  cf.  41. 

consecutionem  ...  46.  vel  ad  hom  om  N. 
vel  pr.  toco  om.  vel  perfecti  -  et  perfectio. 


74- 
4. 

16. 

43. 

49. 

58. 

64. 

74. 
3. 

9' 
43. 
45. 
5o. 
60. 

2. 

3. 

4. 

7- 
11. 

32. 

35. 
44. 
61. 
66. 
2. 

4- 
14. 
22. 

24. 
56. 
58. 
1. 
14, 

17. 
18, 

47- 
4. 

9- 
3o. 
36. 
37. 

8. 
i3. 
i3. 

14- 
14. 
26. 
28. 
3o. 

3i. 

32. 

49. 

55. 

4- 

7- 

17- 

21. 

37. 

39. 
44. 
45. 


227  b 


228  a 


228  b 


229  a 


229  b 


23o  a 


23o  b 


23i  a 


QUAESTIO   XCVI. 


71.  virginum    sit    potissima  -  ita   p;  sit    (om  N)  virginum    QLMNc; 
recta  lectio  esset :  utrum  una  aureola  sit  potior  alia. 
8.  congregatione.  9.  bonum  om  S. 

l5.  ergo  ante  i5.  videtur  S.  22.  homines  beati  -  omnes  homines  S. 

24.  taraen  om  S.  3o.  excellentius  -  excellens  S. 

36.  super  illud  om. 

38.  Agno  concinunt  -  sponso  cantant;  cf.  2^4  b  54. 

44.  legitime  certaverit  -  certissime  certaverit  QL. 
1.  quod  -  quasi.  7.  qua  refertur  -  quare  fertur. 

11.  et  proximo  -  ex  proximo.  17.  quo  -  quod  S;  c/.  var.  seq. 

18.  gaudetur  -  quid  gaudet  QpLc,  quis  gaudet  NsLp,  gaudet  M. 

aurea  dicitur  -  dicitur  aurea  C  et  addit:  Quidam  tamen  dicunt 
quod  ipsum  praemium  commune  quod  est  aurea  accipit  nomen 
aureolae  secundum  quod  virginibus  vel  martyribus  vel  doctoribus 
redditur:  sicut  et  denarius  accipit  nomen  debiti  ex  hoc  quod  alicui 
debetur ,  quamvis  omnino  idem   sint   debitum  et  denarius.    Non 


23i  b 


232 


XLVII 


232  b 


19. 
34. 
38. 
64. 

i5. 


36, 

54, 


233  a 

233  b 

234  a 


2^4  b 
235  a 


235  b 


236  a 


236  b 


237  a 


4- 

2  3. 

5o. 
2. 
8. 

23. 

52. 

57. 

2. 

5. 
11. 
38. 
46. 

55. 
69. 

1. 
i5. 
61. 

8. 
35. 
36. 
39. 
59. 

72- 
73. 
4- 
18. 
22. 
27. 

47- 
56. 
60. 
66. 
71- 
72. 

4- 

5. 

6. 
10. 
18. 
24. 
27. 
36. 
40. 
5i. 

3. 

4- 
18. 
42. 

55. 

9- 
11. 


35, 
40, 
48, 


tamen  ita  quod  praemiura  essentiale  oporteat  esse  maius  quando 
aureola  dicitur,  sed  quia  excellentiori  actui  respondet:  non  qui- 
dem  secundum  meriti  intentionem  {lege  intensionem)  sed  secun- 
dum  modum  merendi;  ut  quamvis  in  duobus  sit  aequalis  limpi- 
ditas  divinae  visionis,  in  una  tamen  dicetur  (  dicatur  modernae ) 
aureola,  non  in  altero,  inquantum  respondet  excellentiori  merito 
secundum  modum  agendi.  Sed  hoc  videtur  esse  contra  intentio- 
nem  Glossae  Exodi  3o  (lege  2  5).  Si  enim  idera  esset  aurea  et 
aureola,  non  diceretur  aureola  aureae  superponi.  Et  praeterea, 
cum  merito  respondeat  praemiura,  oportet  quod  illi  excellentiae 
meriti  quae  est  ex  modo  agendi,  respondeat  aliqua  excellentia  in 
praeraio.  Et  hanc  excellentiam  vocamus  aureolam.  Unde  oportet 
aureolam  ab  aurea  differre.  N  addit  solutiones  duarum  obiectio- 
num  huc  non  spectantium,  incipiendo  per  Vel  dicendura  ad  pri- 
mum.  Post  solutionem  alteram  pergit  ut  nos  Ad  primum  ergo 
dicendum  etc. 

in  se  om    S. 

meriti  -  ex    ipso   genere  operura  addunt  QLc;  cf.  33. 

praeraium  om.  53.  scilicet  om  C.  57.  raerentur  om  QpL. 

enira  -  vero  C.  victoribus  -  auctoribus  QLM. 

idem  -  eidem. 

Sed  ...  16.  aureolam  -  Sed  praemium  (praemio  cp)  essentiali  su- 
peradditur  (Sed  ...  superadditur  hom  om  QM)  ut  dicitur  aureola 
QLMcp;  sL:...  quod  superadditur  dicitur  aureola.  Cti  pro  essen- 
tiali,  essentiale. 

dulcedo  est  quae  -  dulcedinem  habet  quia  (qua  N)  S. 

secundum  om  C.  43.  quidem  om.  5i.  gaudium  om  C. 

inquantum  corporalis  fructus  hom  om  QL.  56.  fructus  om  S. 

fructus  ...  fructus  -  fructus  verbi.  Secundum  hoc  igitur  fructus  verbi 
Dei  secundum  hoc  igitur  fructus  Q,  fructus  verbi.  Secundura  hoc 
igitur  fructus  verbi  Dei  MpLc;;. 

Quidam  -  tamen   addunt   modernae  Suppl.  17.  assignentur. 

quoddam  om.  3o.  illa  om  S.  41.  aliud  -  illud  Q,  om  cp. 

5i.  52.  qui  -  quaepr.  et  sec.  loco  QLM,  quae  tribus  locis  Np. 

illi  -  alii  QMpL.  5.  carni  -  carnali.  adeo  -  ab  eo. 

intelligere  -  intelligi  QLMNc. 

aptatur  continentiae  quara  fortitudini  S.  39.  Spiritus  om. 

proportionalitatem  -  proportionem  QLNcp. 

superbitertia  -  superabundantia.  68.  abaco  -  ablato  QpLc. 

a  laeva  -  aliena  QM.  3.  qui  -  quae  QNcp. 

imperfectionem  -  infectionem  QMNpLc;  perfectionem  C. 

quidem  spiritualitas  om  S. 

circumstantiis  —  carnis  addit  C. 

pro  enim  lege  etiam ;  enim  omnes. 

inquantum  est  om  S.  47.  quadratus  om  N. 

conveniens  -  commune.  68.  dupli  -  duplicis  p. 

Centenarius  vero  supra  sexagenarium  om  QL. 

nuraerorum  -  verborum.  3.  digitorum  et  -  dictorum  p. 

etiam  -  enira  S.  5g.  et  filiabus  -  et  a  filiabus  LMcp. 

Ergo  -  sequitur  quod  addit  p. 

alius  —  aliquis  alius  S.  10.  orane  om  S. 

experiendi  —  expediendi. 

quasi  om  N,  ante  quadara  Ql.cp.  etiam  -  scilicet. 

inconsideratio  -  etiam  consideratio.  43.  praeiudicat. 

adeo  habuit  -  habuit  a  Deo  (  vel  adeo  Q )  habuit  Q(pL)c,  quam 
habuit  a  Deo  habuit  p.  63.  perfectam  om  Q. 

a  carne  ...  tentationem  om  Q ;  c/.  var.  seq. 

tentationem  —  quae  est  addunt  LMNcp. 

habuisset  -  addidisset  ante  3.  supra  C.  10.  etiam  om  S. 

perpetuo  om  S.  19'  ^'  et  est  om  S.  Nec  —  Non  CQLNc^. 

meritoriunl  -  ad  meritum  S.  26.  pro  virginitatis  custodia  p. 

Dato  -  Dico  C.  29.  tamen  -  autem  Q(pL)c,  etiam  sL. 

ut  sunt  eunuchi  -  non  sunt  eunuchi  QLc,  sicut  eunuchis  M. 

supererogationum  cp.  5g.  spontanee  omnes. 

pro  confessione  -  professionem  QpL,  professione  c. 

libertate  -  liberalitate  CQLc.  70.  interiori  om  S. 

Unde  ...  voluntate  hom  om  QpMc. 

nece  -  necessitate  QLMNc ;  ita  statim  utroque  loco. 

interiores  pr.  loco  om  QLNcp,  alt.  om  M. 

etiam  post  quoddam  QLNcp.  afflictio  -  passio  S. 

de  Assumptione  bis  Q.  7.  Recte  -  Ratione  recte. 

responderit.  12.  ipsa  om  S.  16.  Poenitentiae  -  Poenae  C. 

martyrio  —  debetur  aureola  addunt  S. 

Alexandriam  -  Antiochiam  modernae  Suppl. 

postmodum  -  etiam  C.  28.  ut  videtur  om  S. ' 

idem  quod  -  et  QLc,  et  quod  M,  ut  Np.  ille  -  tantura  ille  S. 

dicuntur  om  S.  41.   sustinent  —  sustinent  vel  sustinuerunt  C. 

debetur  QLNc/».  55.  Et ...  debetur  —  Ergo  idem  quod  prius  S. 

praecipuum  -  modernae  Suppl ;  praecipue  CQLMcp,  proprie  N. 

mors  locum.  g.  ipse  om.  11.  enira  -  vero. 

aliquis  om.  41.  voluntas  -  tamen  addunt. 

illud  -  aliud  CQpLc.  martyrum  -  martyrii  p. 

illi  -  illius.  72.  ostendendum  -  extendendum  CQNpLcj». 

perduxisset  -  induxisset. 

propter  Christura  susceptum  -  quod  pro  fide  acceperat  QLMcp , 
quod  pro  fide  ac  (ac  expungit)  suscepit  N. 

ei  om.  prima  -  plena  C.  16.  non  om. 

carcerera  -  carcera  QpL,  carceres  cp.  22.  Qualiscumque. 

Sive  igitur  -  sive  etiam  QM(pL)cp,  si  vero  sL. 

autem  -  scilicet.  46.  aliquis  -  qui  Q}Acp,  quis  L. 

Unde  -  .vii.  Q.  53.  et  -  vel  C.  Sg.  peccaret  CN. 


60. 

6. 

20. 

33. 

36. 

(59. 

68. 

69. 
5. 

19. 

3i. 

47- 
7- 
8. 

16. 

18. 
41. 
46. 

52. 

56. 
67. 


24. 
5o. 
65. 
8. 
18. 
33. 
38. 
43. 
5i. 

52. 

57. 

1. 

16. 

2  3. 


etiara  om.  64.  aliquid  -  aliquis.  Et  om  S. 

aureolara  —  et  (et  ita  etiara  N)  aureolara  habent  C. 

ex  doctrina  et  studio  -  ex  studio    doctrinae  QLMcp,  ex   studio  et 

ex  doctrina  N.  22.  et  acquisitis  S. 

eminens  C.  crementura  -  increraentum ;  cf.  i85bi8. 

Praeterea  -  Et  praeterea.  47.  sicut  om  S. 

quandoque  omnes).  67.  autem  -  enim  C. 

doctrinae  quae  est  de  -  de  doctrinis  QLMq). 
quam  -  quas  p ;  cf.  var.  praec. 
tria  om.  8.  praecipue  om  S. 

est  augmentatura  -  augraentatur  S.  3o.  ipso  om. 

non  -  nunquam.  36.  victoriae  om  S.  37.  alii   om. 

tamen  —  cum.  48.  notabilem  -  nobilem.  74.  alias   om. 

actui  qui  -  antiqui  Q,  alicui  qui  LM,  angelis  qui  c,  illis  qui  p. 
exercentur  cp;  cf.  var.  praec.  14.  excellenti  in  merito  S. 

ad  communem  -  ad  actionem  QLc,  ad  arciorera  M. 
statum  -  rectum  statura  N.  17.  eadem  -  eorum  omnes. 

aureolam  S.  22.  delectabilibus.  29.  quos  -  quod. 

respondet  -  non  respondet. 

apparebit  quaedam  virtutis  pulcritudo  -  quaedam  virtus  apparebit. 
et  om  omnes.  55.  etiam  om  C. 

quae  modo  -  quo  QpL,  quae  nunc  M,  quando  cp. 
redundantiam  fulgeat  -  etiam  redundantiam  refulgeat. 

in  carne  -  in  corpore  vel  in  carne. 
respondeat  virtuti  -  debeatur  C. 
istas  tres  -  tres  praefatas  S.  4g.  etiam  om, 

actui  om.         5 1 .  autem  -  etiam.         delectabilibus  -  carnis  aif^Mn^  S. 
hoc  om.  67.  huiusmodi  -  actus  addunt  S. 

doctrinara  -  Scripturam.  10.  dicendi  CQ(pL)c. 

alius  om  S.  3i.  Quia  ...  33.  doctoribus  hom  om  QLMcp. 

praesunt  —  possunt  Q ;  rasa  pL. 
attendi  -  considerari  vel  attendi.   '  42.  enim  om. 

Sed  om  C.  47.  bona  om  S. 

etiam  -  enim  QMNcp,  etiam  est  supra  ras.  L. 
quae  om  p.  est  potior  ...  53.  nostri  om  QLMcp. 

Beati  om. 

supponitur  omnes.  i3.  se  om.  14.  elongatur  p. 

Sed  om  QLcp,  vero  post  intensioni  MN. 
est  specie  -  est  spiritus  Mc,  est  />;  L  legit:  sicut  ignis  (secundum 

supra  ras.  sL)  spc  (m  addit  sL  ut  fiat  speciem)  subtilissimum 

est  corporum  etc. 

QUAESTIO  xcvii. 


237  b 


238  a 


238  b 


239  a 


2^9  b 


240  a 


1. 

4- 
6. 

18. 

43. 

47- 

49- 
5o. 

66. 

14. 

5o. 

64. 

72. 

74- 
7- 
8. 

18. 

33. 

35. 

46. 

49- 

5o. 

65. 

74- 
2. 
16. 
22. 
28. 


54. 
55. 
71- 
17- 
26. 
28. 
34. 
5i. 

6. 

7- 
24. 
33. 
5o. 


240  b 


si  -  ut  C. 


241  a 
241  b 


purum  -  purgatum  C. 

Dei  est  om  Q,  erit  Mcp,  est  N,  spat.  vac.  pL,  fiet  sL. 

Sap.  -  ps.  sap.  QL.  10.  varia  -  vana  C.  14. 

maxiraam  -  maxirae  N  et  ante  habet  QLMcp. 

Et  ...  44.  prius  -  Ergo  etc.  S. 

atque  aliis  -  autera  QLMcp,  om  C,  aliter  ab  aliis  N. 

atque  aliter  om  Ncp.  est  expositus  -  exponitur. 

retulerunt  —  recensent. 

quod  credibilius  esse  videtur  -  quia  esse  (est  c)  credibilius  mate- 

riae  QpLc.  64.  etiam  om  M,  post  quod  QLNcp. 

et  hic  et  -  et  hoc  C.  futuro     Csic  lege)  -  fuwrum  p. 

date  -  dare.  35.  affigentur  ...  interiori  hom  om  QMpLc. 

taraen  -  sed.  ad  om  S.  52.  illustrati  p. 

mitti  diceretur  -  dici  mitteretur  Q,  diceretur  cp. 

supra  om  QLNcp  ;  cf.  Praef.  n.  17. 

maxime  -  ut  maxime  S.  competat  S.  75.  tenebrae  S. 

hoc  modo  -  non  QLc,  hoc  modo  non  p. 

quod  -  et  QpLc,  ut  sLp. 

commassatione  -  et  impressione  addit  C. 

cum  impiis  et  peccatoribus.  -  34.  utique  om. 

Ergo  ...  36.  corporeus  —  Ergo  etc.  S.  44.  vel  —  et  S. 

actionis  -  afflictionis  vel  actionis. 

uniuscuiusque  —  unusquisque  QLMcp. 

sentietur  poena  —  sentiet  de  poena  S ;  cf.  var.  praec. 

corporalia  -  corpora.  68.  quod  om  S.  71.  de  om. 

quod  -  vel  S.  et  -  vel. 

cetera  om  S.  8.  g.  respondeat  S.  i3.  somnis  CLMNc^.    242  a 

punitionis  om  S.  20.  imaginariae  S. 

evitaret  -  evaderet  C.  24.  quasi  post  organo. 

compares  stellas  -  opes  stellas  QM(pL),  orbes  stellarum  cp  ,  cor- 

poreas  stellas  N. 
Sed  hoc  supra  dictum  est  qualiter ...  puniantur  -  Qualiter  autem ... 

puniantur  infra  dicetur  CN  ;  cf.  Praef.  n.  18. 
ad  om  cp.  non  ante  dicitur  et  om  esse  C. 

quantum  pr.  loco  om.  63.  Vel  -  Unde  cp.  64.  saepe  S. 

modum  peccati  -  modum  praedictum  (praedicti  Q)  QLMcp. 
creatus  -  datus  omnes.  21.  unius  —  eiusdem. 

qui  apud  nos  est  -  nostri  S. 
Ergo  ...  2g.  igne  -  Ergo  et  (ut  NsL^)  prius  S. 
homines  -  oranes  homines  C.  3g.  Meteor.  -  Metaph.  S. 

quod  ergo  ignis  -  ergo  igitur  ignis  QpL,  cum  ergo  ignis  M,  ergo 
ignis  c.  62.  materialiter  S.  74.  nunc  -  non  c,  modo  p. 

philosophi  dicunt  -  Philosophus  dicit.  Similiter  om. 

aliena  om  S.  8.  opaca  -  operata  Q(pL). 

inferni  —  ille  S.  3o.  dicere  om  C. 

Praeterea  ...  35.  terra,  sive  arg.  4,  hom  om  Q. 
nihil-nonC.  53.  probabilior  QpL.  65.  animae  -  om  QpLc. 


242  b 


243  a 


xLvin 


243  b 


67. 

68. 

72- 
2. 

7- 
12. 


recondantur  -  retrudantur  QLMc^ ,  recludantur  N. 

sicut  est  -  sicut.  72.  tristiora  -  terrestria. 

sic  om  QLMcp,  sicut  om  N. 

retractans  -  tractans  ,  cp.  docere  -  dicere  Cp. 

erit  -  erat  S  bene.  8.  nobis  om  S. 

tamen  -  et  QLMcp,  autem  N. 

patuit  supra  -  patebit  infra  CN. 
i5.  Philosoplium  -  liaru  Q,  Aristotelem  (ar.,  arle)  LMNcp. 
17.  dicatur  -  credatur.  36.  insatiabilia  -  insanabilia  QL. 

39.  omnium  -  omnia  Q.  44.  puniatur.  49.  quis  S. 

QUAESTIO    XCVIII. 


61.  alios  non  esse  legimus  cum  Mcp ;  non  QpL,  nos  sL,  non  damna- 

tos  esse  (damnatos)  N.  _ 

244  a      9.  secum  detulerunt  -  detu  tulerunt  pQ,  setu  tulerunt  Q  se  corrigens, 

detu  detulerunt  pL. 
17.  beatorum  ...  18.  voluntas    hom  om  pQL  ,  damnatorum    ad  malum 

ita  voluntas  beatorum  (ad  bonum)  sLc^. 
24.  Auctore  -  actione  QMpLcp.  qui  -  quae  Mcp. 

3l.  rectae  -  ratione.  72.  aliqui  -  peccatores  aliqui  C. 

244  b      1.  Ergo  ...  2.  poenitebunt  -  Ergo  etc.  S. 

3.  Intra  se  -  Intra  Q(pL)c.  6.  pravi  -  mali  S. 

7.  cum  sint  —  sunt  Q.  pravi  maxime. 

i3.  adiuncti  ...  alicuius  hom  om  QLc.  20.  omissa  cp. 

21.  peccasse  -  posse  peccasse  QL.  25.  contingit  S. 

26.  refugiunt.  32.  bestias  om  QpLc. 

3g.  possint  velle  se  -  vellent  QMcp,  est  velle  L. 

42.  esse  et  miserum  esse  -  miseris  esse  QLc. 

5o.  eo  quod  —  infra  quod  QLM,  ita  quod  cp,  quia  N. 

58.  deficit  aetate  -  deficiet.  de  om. 

59.  sapientiam  -  patientiam  modernae  Suppl. 
64.  potest  esse  -  est  S.  aliquam  om. 

66.  vel  miserae  vitae  -  vitae  vel  alicuius  miseriae  S. 

67.  boni  om  QpL.  72.  Hieronymi  -  ibi  addit  C. 

73.  quam  ...  245  a2  eligibile  -  quam  malum  ( esse  addit  p)  per  se 
autem  non  est  (non  esse  non  est  c,  non  est  non  esse  p)  eligi- 
bile  QLcp  ;  est  correctio  omissi  homoteleuti  73.  quam  ...  245  a  2 
non  esse. 

245  a      8.  Ad  secundum  -  Ad  primum  (et  mox  Ad   secundum)  c,  Et  per  hoc 

patet  responsio  ad  primum.  Ad  secundum  p  ;  c/.  var.  praec. 
11.  inquantum  privat  esse  om  Qc.         20.  rogabat  -  orabat  S. 
21.  ne  venirent  —  ne  irent  S. 

24.  inordinatae  -  in  inferno  praefigunt  QLMcp,  offlgit  N. 
26.  quod  est  -  quod  Q(pL),  scilicet  MsL.  38.  in  patria  om, 

41.  mali  -  ipsi  S.  43.  zelantes  -  gloriantes  Cp,  om  QLMNc. 

44.  beatos  -  bonos  omncs.  5i.  sanarentur  QpL. 

54.  fratres  suos  cum  oranibus  aliis  -  cum  fratribus  suis  omnes  airos. 
61 .  adhuc  -  ad  hunc  Qc.         63.  tamen  -  hon  tamen  sLcp ;  tahtum  om  sLc. 

63,  superexcrescet  -  supercrescent  QLcp,  supercrescet  M. 

64.  eligent  S.  65.  magis  om  QLNc/",  plus  ante  torqueri  M. 
70.  non  om  QLMc  ;  LM  se  corrigunt. 

245  b    1 3.  videret  -  vident.  posset  -  possunt.  1 5.  volito  om. 

3i.  malam  om  QLcp,  43.  duplicem  maledictionem  S. 

46.  quandam  om.  49.  perversa  -  diversa  QpLc. 

57.  duae  -  et  duae  QL.  67.  addendum  -  ad  edendum  QL. 

240  a      3.  usque  -  vel  usque  QL. 

5.  trahuntur  -  contrahuntur  QNpLc.  beatorum  omnes. 

8.  incoramodum  ad  summam  hom  om  QL.  summura  MNc^. 
16.  non  ante  excusantur  QLNc/J,  om  M.             18.  summum. 

24.  primam  -  propriam  cp. 

37.  conclusiones,  abstractus  -  conclusiones  abstractas  QLMc,  constitu- 
tiones  (quas)  abstractus  (a  poenis  patitur)  p. 

47.  remanent  —  in  eis  addunt  QLcp  ;  cf,  var,  seq, 
Si  ...  48.  remaiierent  in  eis  om  QLcp. 

54.  ergo  -  enim.  62.  ergo  -  etiam. 


65.  dilecta  -  delecta  Q,  delicta  pL,  derelicta  sL,  delectabilia  Mcp. 

2.  a  -  ex  CN.  8.  quacumque. 

9.  ante  -  et  ante  modernae  Suppl. 
22.  erunt-  non  erunt  Mp;  cf.  var.  seq. 

imperfectissimo  -  perfectissimo  CQMpLcp. 
26.  proprium  -  proprium  eius  M,  ei  proprium  sLp. 
49.  ignorant  om  QLM.  5o.  vitam  CN.  5l.  circa  -  post  C. 

55.  magno  munere  fuit  -  magno  est  S. 
63.  modo  -  mundo  Q,  modo  sed  non  sponte  scriptum  L, 
65.  turbantur  QLMNc. 
74.  videre  gloriam  -  gloria  et  om  sancti  QLc. 

6.  quae  in  eis  -  ex  quibus  S. 

augere  -  modernae  C;  habere  S,  agere  C. 


246  b 


247  a 


QUAKSTIO   XCIX. 

20.  quam  daemonum  om  Q.  38.  potest  esse  -  est  S. 

42.  iusto  om  S.  48.  pro  peccatis  om  S,  poena  om  QLcp. 

5o.  vult  nisi  -  fit  Q,  vult  Lc. 

52.  perpetuatione  -  perpetua  ratione.  53.  perpetuam  -  talem  S. 

54.  non  infert  -  inferre  non  debeat  S. 

61.  debet  -  videtur  S,  dicitur  C,  meretur  modernae  Suppl. 
beneficia  -  beneficientia  QpL  ;  ita  62.  Q. 

accepta  om  cp.  62.  etiam  om. 

63.  exstitit  (sic  lege  pro  existitit)  -  exsistit  omnes. 

4.  peccat  ...  7.  mortaliter  hom  om  N.  247  b 

5.  honorem  alii  -  honore  aliquando  aliis  C. 

23.  societate  civitatis  -  civitatis  consortio  S;  cf.  248^32. 

26.  civiura  om  QMcp,  civit  pL  'i  et  -  ut  p.  ut  -  non   cp, 

3i.  Dei  om  S.  32.  quis  om  S.  35.  in  -  est  in. 

44.  et  om  QLMc,  vel  p.  infertur  ...  45.  permaneret  S. 

45.  vero  -  non  QpLc.  46.  tamen  -  inde. 

47.  peccantium  -  peccantes  modernae  Suppl.  72.  scilicet  om,, 

4.  illud  -  aliud.  19.  in  aeternum  om,  248  a 

42.  ad  nihilum  utiles  -  inutiles.  43.  enim  om  QpL,  tamen  cp, 
44.  seipsum.  49.  cura  hoc  -  dum  QLcp,  hoc  M,  dum  hoc  N, 
5o.  cognoscant.             5i.  ult.  om, 

52.  satietatem  -  societatem  QpLc. 

63.  infectae  -  infiecte  QpL,  infiicta  c.  66.  ordinationem. 

67.  ipsa  -  ipso.  68.  responderet  -  redderetur  CN. 

75.  ipsius  om  C, 

14.  Sed  om  cp.  i5.  sub  peccato  concludi  -  claudi  S.  248  b 

34.  sacrae  Scripturae  S.  5i.  in  om,  ■j5.  homine  om  QLMNc. 

3.  aliud  -  alius  Qc,  aliud  non  sponte  L,  punietur.  249  a 

9.  precibus  -  in  precibus. 

14.  subversione  om  QLc,  submersione  C. 

15.  fuit  -  fuerat.  submersa  C. 

23.  Ergo  ...  puniet  -  Ergo  etc.  S.  24.  loquens  -  et  loquitur  S. 

35.  45.  quod  -  quod  est  S.  49.  Dei  om  C. 
5i.  esse  vel  permanere  -  permanere  S. 

58.  esset  nobis  notum  quod  om  QLMNc. 

62.  Hic  -  Hoc  QMNpLc.  64.  resipiscant  -  res  resipiscant  Qc. 

1.  et  ...  2.  erat  hom  om  QLNcp.  2.  moenibus  om  QpLc.  249  b 

3o.  hoc  -  hic  LMNcp.  40.  Et  ...  punientur  homoeot.  om  C. 

71.  caelorum  -  sed  qui  facit  voluntatem    Patris  mei  qui  in    caelis  est 
addunt  S. 

6.  est  intelligendum  -  intelligitur  S.  25o  a 
l3.  aliquis  se  om  QLMcp,  se  om  N.             14.  privare  -  privari  S. 

3o.  ei  —  fiet  ei  C. 

l5.  potest  aliquid  ...  16.  sine  ea  om,  22.  aliqua  om,  200  b 

32.  poenis  -  peccatis  S.  debitis  om  M. 

36.  neglectu  -  negligentia  sLcp.  42.  ideo  -  non. 

43.  consequentur  -  consequuntur  QLNcp,  consequantur  M. 
misericordiam  -  veniam.  iam  dele, 

46.  dicit  -  dicit  quod  QLNc.  49.  quantum  ad  hoc  om  S. 

53.  pereundum  -  parendum  c,  pereundum.  Et  sic  est  finis  M,  pereun- 

dum.  Amen  N. 


SUPPLEMENTUM 

TERTIAE  PARTIS 

SUMMAE  THEOLOGIAE 

SANCTI  THOMAE  AQUINATIS 


SUMMAE  Theol.  D.  Thomae  T.  IX. 


SUPPLEMENTUM 

TERTIAE  PARTIS 

SUMMAE  THEOLOGIAE 

ANGELICI  DOCTORIS 

SANCTI  THOMAE  AQUINATIS 


•Cf.Part.III.qu. 
xc,  Introd. 

*  Qu.  VI. 
"  Qu.  XII. 

*  Qu.  II. 

*  Qu.  III. 
•■  Qu.  IV. 

"  Qu.  V. 


"  S.  Raym.  Sum., 
de  Poenit.  et  Re- 
miss.  §4;Halens. 
Sum.  P.  IV,  qu. 
xvu.  m,  I,  art,  -^, 
•  Lib.  XIV,  cap. 

VI,   XV. 


*  Eccli.  cap.  X, 
vers.  15, 


*Cap.  IX,  n.  11.  ■ 
Continuat.  Com- 
ment.  s,  Th,  lecl. 

XL 


QUAESTIO  PRIMA 

DE  CONTRITIONE 

ijEiNDE  considerandum  est  de  singulis  partibus 
ipoenitentiae  *:  et  primo,  de  contritione;  secundo, 
ide  confessione  *;  tertio,  de  satisfactione  **.  De 
lcontritione  autem  consideranda  sunt  quinque: 
'primo,  quid  sit;  secundo,  de  quo  esse  debeat  *; 
tertio,  quanta  esse  debeat*;  quarto,  de  duration.e  ipsius  **; 
quinto,  de  effectu  ipsius  *. 
Circa  primum  quaeruntur  tria. 

Primo :  utrum  convenienter  definiatur. 
Secundo :  utrum  contritio  sit  actus  virtutis. 
Tertio :  utrum  attritio  possit  fieri  contritio. 

ART.    I.    UTRUM    CONTRITIO    SIT    «   DOLOR    PRO    PECCATIS 

ASSUMPTUS    CUM    PROPOSITO    CONFITENDI    ET    SATISFACIENDI  ». 

IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxxii. 

AD  PRiMUM  sic  PROCEDITUR.  Videtur  quod  contritio  non 
sit  dolor  pro  peccatis  assumptus  cum  proposito  con- 
fitendi  efsatisfaciendi,  ut  quidam  *  definiunt.  Quia,  sicut 
Augustinus  dicit,  in  libro  de  Civ.  Dei  *,  dolor  est  de  his 
quae  nobis  nolentibus  accidunt.  Sed  peccata  non  sunt 
huiusmodi.  Ergo  contritio  non  est  dolor  pro  peccatis. 

2.  Praeterea,  contritio  nobis  a  Deo  datur.  Sed  quod 
datur,  non  assumitur.  Ergo  contritio  non  est  dolor  as- 
sumptus. 

3.  Praeterea,  satisfactio  et  confessio  sunt  necessaria 
ad  hoc  quod  poena  remittatur  quae  in  contritione  remissa 
non  fuit.  Sed  quandoque  tota  poena  in  contritione  re- 
mittitur.  Ergo  non  est  necessarium  semper  quod  contritus 
habeat  propositum  confitendi  et  satisfaciendi. 

Sed  contra  est  ipsa  definitio. 

Respondeo  dicendum  quod  initium  omnis  peccati  est 
superbia  *,  per  quam  homo,  sensui  suo  inhaerens,  a  man- 
datis  divinis  recedit.  Et  ideo  oportet  quod  illud  quod 
destruit  peccatum,  hominem  a  proprio  sensu  discedere 
faciat.  Ille  autem  qui  in  suo  sensu  perseverat,  rigidus  et 
durus  per  similitudinem  vocatur :  unde  et  frangi  dicitur 
aUquis  quando  a  suo  sensu  divellitur.  Sed  inter  fractionem 
et  comminutionem  sive  contritionem  in  rebus  materialibus, 
unde  haec  nomina  ad  spirituaha  transferuntur,  hoc  interest, 
ut  dicitur  in  IV  Meteor.  *,  quod  frangi  dicuntur  aliqua 
quando  in  magnas  partes  dipiduntur,  sed  comminui  vel 
conteri  quando  ad  partes  minimas  reducitur  hoc  quod  in 
se  solidum  erat.  Et  quia  ad  dimissionem  peccati  requiri- 
tur  quod    homo   totaliter   affectum   peccati   dimittat ,  per 


quem  quandam  continuitatem  et  soliditatem  in  sensu  suo 
habebat,  ideo  actus  ille  quo  peccatum  dimittitur  contritio 
dicitur  per  similitudinem. 

In  qua  quidem  contritione   plura   possunt  considerari: 

s  scilicet  ipsa  substantia  actus,  modus  agendi,  principium, 
et  effectus.  Et  secundum  hoc,  de  contritione  inveniuntur 
diversae  definitiones   traditae. 

Quantum  enim  ad  ipsam  substantiam  actus,  datur  prae- 
dicta  *  definitio.   Et  quia  actus   contritionis  est  actus  vir- 

10  tutis ;  et  est  pars  poenitentiae  sacramenti :  ideo  manifestatur 
in  praedicta  definitione ,  inquantum  est  actus  virtutis,  in 
hoc  quod  ponitur  genus  ipsius,  scilicet  dolor;  et  obiectum, 
in  hoc  quod  dicit  pro  peccatis;  et  electio,  quae  requiri- 
tur  ad  actum  virtutis,  in  hoc  quod  dicit  assumptus.    Sed 

i;  inquantum  est  pars  sacramenti ,  per  hoc  quod  tangitur 
ordo  ipsius  ad  alias  partes,  cum  dicit,  cum  proposito  con- 
fitendi  etc. 

Alia  etiam  definitio  invenitur  quae  definit  contritionem 
secundum  quod  est  actus  virtutis  tantum :  sed  additur  ad 

20  praedictam  definitionem  differentia  contrahens  ipsam  ad 
specialem  virtutem,  scilicet  poenitentiam.  Dicit  enim  quod 
poenitentia  est  dolor  voluntarius  pro  peccato,  puniens 
quod  dolet  se  commisisse  *.  In  hoc  enim  quod  additur 
punitio,  ad  specialem  virtutem   contrahitur. 

»5  Alia  autem  definitio  invenitur  Isidori  *,  quae  taUs  est: 
Contritio  est  compunctio  et  humilitas  mentis,  ciim  lacri- 
mis,  veniens  de  recordatione  peccati  et  timore  iudicii.  Et 
haec  quidem  tangit  rationem  nominis,  in  hoc  quod  dicit 
humilitas   mentis :    quia,    sicut   per   superbiam    aliquis   in 

3"  suo  sensu  redditur  rigidus,  ita  per  hoc  quod  a  suo  sensu 
contritus  recedit,  humiUatur.  Tangit  etiam  modum  exte- 
riorem,  in  hoc  quod  dicit  ciim  lacrimis ;  et  principium 
contritionis ,  in  hoc  quod  dicit,  veniens  de  recordatione 
peccati  etc. 

3!  Alia  sumitur  ex  verbis  Augustini ,  qui  tangit  effectum 
contritionis,  quae  est :  Contritio  est  dolor  remittens  pec- 
catum. 

Alia    sumitur    ex    verbis    Gregorii  * ,    quae    talis    est : 
Contritio    est    humilitas    spiritus ,    annihilans  peccatum, 

40  inter  spem  et  timorem.  Et  haec  tangit  rationem  nominis, 
in  hoc  quod  dicit  quod  contritio  est  humilitas  spiritus ; 
et  effectus  eius,  in  hoc  quod  dicit,  annihilans  peccatum ; 
et  originem,  in  hoc  quod  dicit,  inter  spem  et  timorem. 
Nec  solum    ponit    causam    principalem,    quae    est   timor: 

4;  sed  etiam  quae  est  spes,  sine   qua  timor   desperationem 

facere  posset.  ' 

Ad    primum    ergo    dicenbum    quod,    quamvis    peccata, 

quando  acciderunt,  voluntaria  fuerunt;  tamen,  quando  de 


Arg.  1. 


*  DeVera  etfals. 
Poen. ,  cap,  viii 
(interOppJVug.).- 
Cf,  can.Poen.  est 
quaed.  de  Poen. 
dist.  III;  Mag.  IV 
Sent. ,  dist,  xiv, 
cap,  Post  haec. 
'  De  Summo  Bo- 
Ho^lib.ll,  cap.  II. 


"VideA/ora/.  lib. 
XXXIII,  cap.xn, 
al.  XI ;  vet.  xvi. 


4  QUAESTIO  I,  ARTICULUS  II,  III  -  QUAESTIO  II,  ARTICULUS  I 

eis  conterimur,  voluntaria  non  sunt.   Et  ideo  nobis  nolen-  2.  Praeterea,  materia  recipit  perfectionem  remota  pri- 

tibus  acciderunt,  non  quidem  secundum  voluntatem  quam  vatione.  Sed  dolor  se  habet  ad  gratiam  sicut  materia  ad 
tunc  habuimus  cum  ea  volebamus ,  sed  secundum  illam  formam :  quia  gratia  informat  dolorem.  Ergo  dolor  qui 
quam  nunc  habemus,  qua  vellemus  quod  nunquam  fuissent.  prius  erat  informis  culpa  existente,  quae  est  privatio  gra- 
Ad  secundum  dicendum  quod  contritio  est  a  Deo  solo  s  tiae,  remota  culpa  recipiet  perfectionem  informationis  a 
quantum    ad    formam    qua    informatur:    sed    quantum  ad      gratia.  Et  sic  idem  quod  prius. 

substantiam  actus,  ex  Hbero  arbitrio  et  a  Deo,  qui  opera-  Sed  contra,    quorum    principia    sunt   diversa    omnino, 

tur  in  omnibus  operibus  et  naturae  et  voluntatis.  eorum  non  potest   fieri   unum  id  quod  est  aherum.    Sed 

Ad  tertium  dicendum  quod,  quamvis  tota  poena  possit      attritionis  principium  est  timor  serviUs,  contritionis  autem 
per  contritionem  dimitti,  tamen  adhuc  necessaria  est  con-  10  timor  fiHalis.  Ergo  attritio  non  potest  fieri  contritio. 
fessio  et  satisfactio.  Tum  quia  homo  non  potest  esse  cer-  Respondeo  dicendum  quod  super  hoc  est  duplex  opinio. 

tus  de  sua  contritione    quod    fuerit   ad   totum    tollendum      Quidam  *  dicunt  quod  attritio  fit  contritio,  sicut  fides  in- 

formis  fit  formata.  -  Sed  hoc,  ut  videtur,  non  potest  esse. 
Quia,  quamvis  habitus  fidei  informis  fiat  formatus,  tamen 
is  nunquam  actus  fidei  informis  fit  actus  fidei  formatae:  quia 
actus  ille  informis  transit  et  non  manet  veniente  caritate. 
Attritio  autem  et  contritio  non  dicunt  habitum,  sed  actum 
tantum.  Habitus  autem  virtutum  infusarum  qui  voluntatem 
respiciunt,  non  possunt  esse  informes :  cum  caritatem  con- 


sufficiens.  -  Tum  etiam  quia  confessio  et  satisfactio  sunt 
in  praecepto.  Unde  transgressor  constitueretur  si  non  con- 
fiteretur  et  non  satisfaceret. 


ART.  II.  utrum  contritio  sit  actus  virtutis. 


A 


secundum    sic    proceditur.    Videtur    quod    contritio 


•  Cap.  V,  n.  3. 
S.  Th.  lect.  V. 


Lnon  sit  actus  virtutis.  Passiones  enim  non  sunt  actus  20  sequantur,  ut  in  Tertio  Libro  *  dictum  est.  Unde,  antequam 
virtutum:  quia  eis  non  laudamur  nec  vituperamur ,  ut  gratia  infundatur,  non  est  habitus  a  quo  actus  contritionis 
dicitur  II  Ethic.  *  Sed  dolor  est  passio.  Cum  ergo  con-  postea  ehcitur.  Et  sic  nuUo  modo  attritio  potest  fieri  con- 
tritio  sit  dolor,  videtur  quod  non  sit  actus  virtutis.  tritio.  Et  hoc  alia  opinio  dicit. 

2.  Praeterea,  sicut  contritio   dicitur  a  terendo,  ita  et  Ad  primum  ergo  dicendum  quod  non  est  simile  de  fide 

attritio.  Sed  attritio  non  est  actus  virtutis :  ut  ab  omnibus  25  et  contritione,  ut  dictum  est  *. 
dicitur.  Ergo  neque  contritio.  Ad  secundum  dicendum  quod,  remota  privatione  a  ma- 

Sed  contra  ,  nihil  est  meritorium  nisi  actus  virtutis.  teria  quae  manet  perfectione  adveniente,  formatur  materia 
Sed  contritio  est  actus  quidam  meritorius,  Ergo  est  actus  illa.  Sed  dolor  ille  qui  erat  informis,  non  manet  caritate 
virtutis.  adveniente.  Et  ideo  formari  non  potest. 

Respondeo  dicendum  quod  contritio  secundum  proprie-  j»  Vel  dicendum  quod  materia  essentialiter  non  habet  ori- 
tatem  nominis  sui  non  significat  actum  virtutis,  sed  potius      ginem  a  forma :  sicut  actus  habet  originem  ab  habitu  quo 


formatur.  Unde  non  est  inconveniens  materiam  informari 
aliqua  forma  de  novo  qua  prius  non  informabatur.  Sed 
hoc  de  actu  est  impossibile  :  sicut  impossibile  est  quod 
aliquid  idem  numero  oriatur  a  principio  a  quo  prius  non 
oriebatur ;  quia  res  semel  tantum  in  esse  procedit. 


D 


QUAESTIO  SECUNDA 

DE  OBIECTO  CONTRITIONIS 

einde  considerandum  est  de  obiecto  contritionis  *. 

Circa  quod  quaeruntur  sex. 

Primo :  utrum  debeat  homo  conteri  de  poenis. 

Secundo  :  utrum  de  peccato  originali. 

Tertio  :  utrum  de  omni  actuali  commisso. 

Quarto  :  utrum  de  peccato  actuah  committendo. 

Quinto :  utrum  de  peccato  aheno. 

Sexto:  utrum  de  singulis  peccatis  mortalibus. 

ART.  I.  utrum  homo  debeat  conteri  dk  poenis, 

ET    NON    SOLUM    DE    CULPA. 


quandam  corporalem  passionem:  sed  hic  non  quaeritur 
sic  de  contritione,  sed  de  eo  ad  quod  significandum  hoc 
nomen  per  similitudinem  adaptatur.  Sicut  enim  inflatio 
propriae  voluntatis  ad  malum  faciendum  importat,  quan-  js 
tum  est  de  se,  malum  ex  genere ;  ita  illius  voluntatis  anni- 
hilatio  et  comminutio  quaedam  de  se  importat  bonum  ex 
genere,  quia  hoc  est  detestari  propriam  voluntatem  qua 
peccatum  est  commissum.  Et  ideo  contritio,  quae  hoc 
significat ,  importat  aliquam  rectitudinem  voluntatis,  Et  40 
propter  hoc  est  actus  virtutis :  ilUus  scilicet  cuius  est  pec- 
catum  praeteritum  detestari  et  destruere,  scilicet  poenitpn- 
'9-"A','t[M!''"''  tiae,  ut  patet  ex  his  quae  in  xiv  distinctione  *  dicta  sunt. 

3.-Ci.Part.III,qu.  ^  ^  ... 

Lxxxv,  art.  2,  3.  Ad  primum  ergo  dicendum  quod  in  contritione  est  du- 
plex  dolor  de  peccato.  Unus  in  parte  sensitiva,  qui  passio  4s 
est.  Et  hic  non  est  essentialiter  contritio,  prout  est  actus 
virtutis,  sed  magis  effectus  eius.  Sicut  enim  poenitentiae 
virtus  exteriorem  poenam  suo  corpori  infligit  ad  recom- 
pensandam  oftensam  quae  in  Deum  commissa  est  officio 
membrorum;  ita  etiam  et  ipsi  concupiscibili  poenam  infert  1° 
doloris  peccati,  quia  ipsa  etiam  ad  peccata  cooperabatur.  - 
Sed  tamen  hic  dolor  potest  pertinere  ad  contritionem  in- 

quantum  est  pars  sacramenti :  quia  sacramenta  non  solum        a  d  primum  sic  proceditur.  Videtur  quod   homo   debeat 

in  interioribus  actibus,  sed  etiam  in  exterioribus  et  in  rebus      /\.conteri  de  poenis,  et  non  solum   de  culpa.  Augustinus 

sensibUibus  nata  sunt  esse.  s;  enim,  in  Ubro  de  Poenitentia  *,  dicit :  Nemo  vitam  aeter- 

AUus  dolor  est  in  voluntate,  qui  nihil  aUud  est  quam      nam  desiderat   nisi   eum   huius  vitae  mortalis  poeniteat. 

dispUcentia  aUcuius  maU :  secundum  quod  affectus  volun-      Sed  mortalitas  vitac  quaedam  poena  est.  Ergo  debet  poe- 

tatis  nominantur    per    nomina    passionum ,  ut   in  Tertio ,      nitens  etiam  de  poenis  conteri. 

*  Qu.  I,  art.  5.     distinctione  xxvi  *,  dictum  est.   Et  sic  contritio  est  dolor  2.  Praeterea,  supra*  habitum  est,  ex  verbis  Augustini  **, 

per  essentiam,  et  est  actus  virtutis  poenitentiae.  60  quod  poenitens  debet  dolere  ex  hoc  quod  virtute  se  pri- 

Ad  secundum  ergo  dicendum  quod  attritio  dicit  acces-      vavit.  Sed  privatio  virtutis  quaedam  poena  est.  Ergo  con- 

sum    ad   perfectam    contritionem :    unde    in    corporaUbus      tritio  est  dolor  etiam  de  poenis, 

dicuntur    attrita   quae    aUquo    modo    diminuta    sunt,    sed  Sed  contra,  nullus  tenet  illud  de  quo  dolet.  Sed  poe- 

non  perfecte ;  sed  contritio  dicitur  quando  omnes  partes  nitens,  secundum  suum  nomen,  poenam  tenet  *.  Ergo  non 
tritae  sunt  simul  per  divisionem  ad  minima.  Et  ideo  si-  «s  dolet  de  poena,  Et  sic  contritio,  quae  est  dolor  poeniten- 
gnificat  attritio  in  spiritualibus  quandam  dispUcentiam  de      tialis,  non  est  de  poena. 

peccatis' commissis,   sed  non   perfectam:    contritio   autem  Respondeo  dicendum  quod  cowO-frio  importat,  ut  dictum 

perfectam.  est  *,  aUcuius  duri  et  integri  comminutionem.  Haec  autem 

integritas  et  duritia    invenitur   in  malo    culpae :    quia  vo- 
ART.  III.  UTRUM  ATTRiTio  possiT   FiERi  coNTRiTio.         70  luutas,  quae  est  ipsius  causa,  in  eo  qui  male  agit,  in  suis 

terminis  stat  nec  praecepto  legis  cedit.  Et  ideo  huius  mali 

D  TERTiuM  sic  PROCEDiTUR.   Vidctur  quod  attritio  possit      dispUcentia  contritio  per  similitudinem  dicitur.  Haec  autem 

Lfieri  contritio.  Differt  enim  attritio  a  contritione  sicut      similitudo    non   potest    adaptari  ad  malum    poenae :    quia 

formatum  ab  informi.  Sed  fides  informis  fit  formata.  Ergo      poena   simpUciter   dicit   diminutionem.   Et  ideo  de  maUs 

attritio  potest  fieri  contritio.  7s  poenae  potest  esse  dolor,  sed  non  contritio. 


AE 


•B.AIb.IV5e»/.. 
d.  XVI,  a.  8.  -  Cf. 
Hal.  Sum.  P.  IV. 
qu.xvii,  m.v,  a.4: 
s.  Bonav.  ib.,  d. 
XVII,  p.i,  a.  I,  qu. 

?,adqu.  incid.;  B. 
nnoc.  V,  ib.,  d. 
XVII,  q.i,a.i,q*4. 


•  Dist.  xxvn,  qu. 
II,  art.  4,  qu*  3. 


*  In  corpore. 


*Cf.  qu.i,Introd. 


•  Hom.  ult.  inter 
Quinquaginta, 
ai.  Ser.CCCCLI, 
cap.  III. 


•  IV  Sent.,  dist. 
xvi,  cap.  I. 
"DeVeraetfah. 
Poenit.,  cap.  xiv, 
num.  29.  -  Inter 
Opp.  Aug. 


Ib.,  cap.  IX. 


Qu.  I,  art.  1. 


QUAESTIO  II,  ARTICULUS  II,  III,  IV 


*  Qu.  praeced., 
.art.  I,  2. 


*  Hippocrat.  Pe- 
ri  Physon,  sect. 
II  (Ed.  Lugd.  Ba- 
tav.  1665).  -  Ari- 
stot.  Eihic,  lib. 
II,  cap.  III,  n.  4; 
s.  Th.  lect.  iii. 


'Cap. !,  n.  i5sqq. 
-  S.  Tli.  lect.  III. 


rum  non  sit  contritio,  quae  est  prima  pars  eius.  Ergo  et 
de  omnibus  peccatis  debet  esse  contritio. 

2.   Praeterea,    nullum    peccatum    dimittitur   nisi    quis 
iustificetur.  Sed  ad  iustificationem  requiritur  contritio,  ut 
s  prius  *   dictum    est.    Ergo    de    quolibet    peccato    conteri 
oportet. 

Respondeo  dicendum  quod  omnis  actualis  culpa  ex  hoc 
contingit  quod  voluntas  legi  Dei  non  cedit,  vel  eam  trans- 
grediendo ,   vel    omittendo ,  vel    praeter   eam    agendo.    Et 


Ad  primum  ergo  dicendum  quod  poenitentia,  secundum 
Augustinum,  debet  esse  de  hac  mortali  vita,  non  ratione 
ipsius  mortalitatis  (nisi  poenitentia  large  dicatur  omnis 
dolor),  sed  ratione  peccatorum,  ad  quae  ex  infirmitate 
huius  vitae  deducimur. 

Ad  secuxdum  dicendum  quod  ille  dolor  quo  quis  dolet 
ex  amissione  virtutis  per  peccatum,  non  est  essentialiter 
ipsa  contritio,  sed  est  principium  eius :  sicut  enim  aliquis 
movetur  ad  appetendum  aliquid  propter  bonum  quod  inde 
expectat,  ita  movetur  ad  dolendum  de  aliquo  propter  ma-  lo  quia  durum  est  quod  habet  potentiam  ut  non  facile  pa- 


lum  quod  inde  consecutus  est. 

ART.  II.  utrum  contritio  esse  debeat  de  originali 

De  Malo,  qu.  vii,  art.  11,  ad  3. 


leret  voluntatem  male  agendi,  excusaret,  et  non  esset  pec- 
catum.  Sed  quandoque  non  totaliter  tollit  voluntatem :  et 
50  tunc  a  toto  non  excusat,  sed  a  tanto.  Et  ideo  de  peccato 
per  ignorantiam  commisso  debet  homo  conteri. 

Ad  quartum  dicendum  quod  post  contritionem  de  mor- 
tali  potest  remanere  veniale,  sed  non  post  contritionem  de 
veniali.   Et  ideo  de  venialibus  etiam  debet  esse  contritio. 


luntatis  est  illa  cui  debetur  contritio. 

ART.*III.  UTRUM  de  omni  actuali  peccato   commisso 

A    NOBIS    DEBEAMUS    CONTERI 
Part.  III,  qu.  Lxxxvii,  art.  1  ;  De  Malo,  qu.  vii,  art.  3,  ad  3. 

AD  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod  non  de  omni 
actuali  peccato    commisso  a  nobis   debeamus    conteri.  ss  eo  modo  quo  et  poenitentia ,  sicut  supra  *  dictum  est. 
Quia  contraria  contrariis  curantur  *.  Sed  quaedam  pec- 

cata  per  tristitiam  committuntur :    sicut  acedia  et  invidia.  ART.  IV.  utrum  etiam  de  peccatis  futuris 

Ergo  medicina    eorum  non  debet    esse   tristitia,  quae  est  aliquis  debeat  conteri 

contritio,  sed  gaudium. 

2.  Praeterea,  contritio  est  actus  voluntatis,  qui  non  «o  *  d  quartum  sic  proceditur.  Videtur  quod  etiam  de  pec- 
potest  esse  de  eo  quod  cognitioni  non  subiacet.  Sed  quae-  x\catis  futuris  aliquis  debeat  conteri.  Contritio  enim 
dam  peccata  sunt  quae  in  cognitione  non  habemus,  sicut  est  actus  liberi  arbitrii.  Sed  liberum  arbitrium  magis  se 
oblita.  Ergo  de  eis  non  potest  esse  contritio.  extendit  ad  futura  quam  ad  praeterita:  quia  electio,  quae 

3.  Praeterea,  per  voluntariam  contritionem  delentur  est  actus  liberi  arbitrii,  est  de  contingentibus  futuris,  ut 
illa  quae  per  voluntatem  committuntur.  Sed  ignorantia  «s  dicitur  III  Ethic.  *  Ergo  contritio  magis  est  de  peccatis 
voluntarium  tollit :  ut  patet  per  Philosophum,  III  Ethic.  *  futuris  quam  de  praeteritis. 
Ergo  de  his  quae  per  ignorantiam  accidunt,  non  debet 
esse  contritio. 

4.  Praeterea,  de  illo  peccato  non  debet  esse  contritio 


•  IV  Sent.,  dist. 
XVII,  qu.  i,art.  3 
qu"  4- 


tiatur,  ideo  in  omni  actuali  peccato  duritia  quaedam  est. 
Et  propter  hoc,  si  debeat  peccatum  curari,  oportet  quod 
per  contritionem  comminuentem  remittatur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  sicut  ex  dictis  *  patet, 

Ad  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  contritio  15  contritio  opponitur  peccato  ex  parte  illa  qua  ex  electione 
esse  debeat  de  originali.  De  peccato  enim  actuali  voluntatis  procedit  non  sequentis  imperium  divinae  legis , 
conteri  debemus ,  non  ratione  actus  inquantum  est  ens  non  autem  ex  parte  eius  quod  est  in  peccato  materiale : 
quoddam,  sed  ratione  deformitatis :  quia  actus  secundum  et  hoc  est  illud  super  quod  cadit  electio.  Cadit  autem 
suam  substantiam  bonum  quoddam  est,  et  a  Deo.  Sed  voluntatis  electio  non  solum  super  actus  aliarum  virium, 
peccatum  originale  habet  deformitatem,  sicut  et  actuale.  20  quibus  voluntas  ad  suum  finem  utitur ,  sed  etiam  super 
Ergo  de  eo  etiam  conteri  debemus.  actum  proprium  ipsius :    voluntas    enim  vult  se  velle  ali- 

2.  Praeterea,  per  peccatum  originale  homo  fuit  a  Deo      quid.  Et  sic  electio  voluntatis  cadit  super  dolorem  illum 
aversus :    quia    poena    eius    erat  carentia    divinae  visionis.      seu  tristitiam  quae  invenitur  in  peccato  invidiae  et  huius- 
Sed    cuilibet    debet    dispiicere    se   fuisse   a   Deo    aversum.      modi ,  sive   dolor  ille  sit  in  sensu  sive  in  ipsa  voluntate. 
Ergo  homo  debet  habere  displicentiam  peccati  originalis.  25  Et  ideo  illis  peccatis  contritionis  dolor  opponitur. 
Et  sic  debet  de  eo  conteri.  Ad  secundum  dicendum   quod   oblivio  de  aliquo  potest 

Sed  contra,  medicina  debet  esse  proportionata  morbo.  esse  dupliciter.  Aut  ita  quod  totaliter  a  memoria  exciderit : 
Sed  peccatum  originale  sine  nostra  voluntate  contractum  et  tunc  non  potest  aliquis  inquirere  illud.  Aut  ita  quod 
est.  Ergo  non  requiritur  quod  per  actum  voluntatis,  qui  partim  a  memoria  exciderit  et  partim  maneat :  sicut  cum 
est  contritio,  ab  ipso  purgemur.  'o  recolo  me  aliquid  audivisse  in  generali,  sed  nescio  quid  in 

Respondeo    dicendum    quod    contritio,   ut  dictum    est  *,      speciali.  Et  tunc  requiro  in  memoria  ad  recognoscendum. 
est  dolor  respiciens  et  quodammodo  comrainuens  volun-  Et  secundum  hoc,  etiam  aliquod  peccatum  potest  esse 

tatis  duritiem.  Et  ideo  solum  de  illis  peccatis  potest  esse  oblitum  dupliciter.  Aut  ita  quod  in  generali  memoria  ma- 
quae  ex  duritia  nostrae  voluntatis  in  nos  proveniunt.  Et  neat,  sed  non  in  speciali.  Et  tunc  debet  recogitare  homo 
quia  peccatum  originale  nostra  voluntate  non  est  indu- 3S  ad  inveniendum  peccatum :  quia  de  quolibet  peccato  mor- 
ctum,  sed  ex  vitiatae  naturae  origine  contractum,  ideo  de  tali  tenetur  homo  specialiter  conteri.  Si  autem  invenire 
ipso  non  potest  esse  contritio,  proprie  loquendo :  sed  non  possit,  suf&cit  de  eo  conteri  secundum  quod  in  no- 
displicentia  potest  esse  de  eo,  vel  dolor.  titia  tenet.  Et  debet  homo  non  solum  de  peccato,  sed  de 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  contritio  non  est  de  oblivione  eius  dolere,  quae  ex  negligentia  contingit. 
peccato  ratione  substantiae  actus  tantum,  quia  ex  hoc  non  4°  Si  autem  peccatum  omnino  ex  memoria  excidit,  tunc 
habet  rationem  mali :  neque  iterum  ratione  deformitatis  ex  impotentia  faciendi  excusatur  a  debito ,  et  sufBtcit  ge- 
tantum,  quia  deformitas  de  se  non  dicit  rationem  culpae,  neralis  contritio  de  omni  eo  in  quo  Deum  offendit.  Sed 
sed  quandoque  importat  poenam.  Debet  autem  de  peccato  quando  impotentia  tollitur ,  sicut  cum  ad  memoriam  re- 
esse  contritio  inquantum  importat  utramque  deformitatem  vocatur  peccatum,  tunc  tenetur  homo  specialiter  conteri. 
ex  actu  voluntatis  provenientem.  Et  hoc  non  est  in  pec-  +!  Sicut  etiam  est  de  paupere  qui  non  potest  solvere  quod 
cato  originali.  Et  ideo  de  eo  non  est  contritio.  debet :  excusatur,  et  tamen  tenetur  cum  primo  poterit. 

Et  similiter  dicendum  ad  secundum :   quia  aversio  vo-  Ad  tertiu.m  dicendum  quod,  si  ignorantia  omnino  tol- 


Art.  2,  ad 


2.  Praeterea,  peccatum  aggravatur  ex  consequenti  ef- 

fectu.  Unde  Hieronymus  *  dicit  quod  poena  Arii  nondum 

est   terminata,  quia    adhuc  est  possibile    aliquos   per  eius 

quod  per  contritionem  non  tollitur.  Sed  quaedam  peccata  70  haeresim  ruere.  Et  similiter  est  de  illo  qui  iudicatur  ho- 


non  tolluntur  per  contritionem :  sicut  venialia,  quae  adhuc 
post  contritionis  gratiam  manent.  Ergo  non  de  omnibus 
peccatis  praeteritis  debet  esse  contritio. 

Sed   contra,  poenitentia   est    medicina    contra   omnia 


•  IV  Sent.,  dist. 
XVI,  qu.  11,  art.  2, 
qu»2. -Cf.Part. 
III,  qu.  uExxvii , 
art.  I. 


•  Cap.  II,  n.  9; 
cap.  m,  n.  19.  - 
S.  Th.  lect.  V,  IX. 


*  Cf.  Basil. ,  de 
Vera  Virginit. , 
n.  33. 


micida  si  letaliter  percussit,  etiam  antequam  percussus 
moriatur.  Sed  in  illo  intermedio  debet  peccator  conteri  de 
pcccato.  Ergo  non  solum  secundum  quod  habet  quanti- 
tatem  ex  praeterito  actu,  sed  etiam  secundum  quod  habet 


peccata  actualia.  Sed  poenitentia  non  est  aliquorum  quo-  7S  quantitatem  ex  futuro.   Et  sic  contritio  respicit  futurum. 


6  QUAESTIO  II,  ARTICULUS  V,  VI  -  QUAESTIO  III 

Sed  contra,  contritio  est  pars  poenitentiae.  Sed  poeni- 
tentia  semper  respicit  praeterita.  Ergo  et  contritio.  ART.  VI.  utrum  requiratur 

Respondeo  dicendum    quod    in   omnibus   motoribus    et  de  sinqulis  peccatis  mortalibus  contritio 

mobilibus  ordinatis  ita  est  quod  motor  inferior  habet  mo-  j,  ,!,„_  ^„  ^^,„_  „,  ^^^  ^.  p  ,„  ^^  ^^^^^„_  ^^^  ^. 

tum  proprium,  et,  praeter  hoc,  sequitur  in  aliquo  motum  5  iv  Seni.,  dist.  xvi,  qu.  m,  art.  2,  qu"  5,  ad  3;  dist.  xxi,  Expos.  Utt. 

superioris  motoris:  sicut  patet  in  motu  planetarum,  qui, 

praeter  motus  proprios,  sequuntur  motum  primi  orbis.  In        a  d  sextum  sic  proceditur.    Videtur   quod   non  requira- 

omnibus  autem  virtutibus    moraHbus  motor  est  ipsa  pru-      x\tur  de  singulis  peccatis  mortahbus  contritio.  Est  enim 

*Bernard_ySerm.   dentia,  quae  dicitur  aurisa  virtututn  *.  Et  ideo  quaelibet     motus  contritionis  in  iustificatione  in  instanti.  Sed  in  in- 

n.  5.  virtus  morahs  cum  motu  proprio  habet   ahquid  de  motu  ">  stanti  non  potest  homo  recogitare    singula  peccata.    Ergo 

prudentiae.  Et  ideo,  cum    poenitentia  sit  quaedam   virtus      non  oportet  quod  sit  contritio  de  singuhs. 

moralis,  quia  est  pars  iustitiae ,  cum  actu  proprio   conse-  2.  Praeterea,  contritio  debet  esse  de  peccatis  secundum 

quitur  prudentiae  motum.  quod  avertunt  a  Deo :    quia  conversio  ad  creaturam   sine 

Proprius  autem  actus  eius  est  in  obiectum  proprium ,      aversione  a  Deo  contritionem  non  requirit.  Sed  omnia  pec- 

quod  est  peccatum  commissum.  Et  ideo  actus  eius  prin-  i;  cata  mortaha  in  aversione  conveniunt.  Ergo  contra  omnia 

cipahs,  scilicet  contritio,  secundum  suam   speciem  respicit      suf&cit  una  contritio. 

tantum  peccatum  praeteritum.   Sed  e.\  consequenti  respi-  3.  Praeterea,  plus  conveniunt  peccata  mortaha  actua- 

cit  peccatum  futurum ,  secundum  quod  habet  ahquid  de  ha  ad  invicem  quam  actuale  et  originale.  Sed  unus  bapti- 
actu  prudentiae  adiunctum.  smus  delet  omnia  actuaha  et  originale.   Ergo  una  contri- 

Et  tamen  in  ihud  futurum  secundum  rationem  propriae  ^"  tio  generalis  delet  omnia  peccata  mortalia. 
speciei  non  movetur.    Et  propter  hoc,  ihe  qui  conteritur  Sed  contra,  diversorum  morborum  diversae  sunt  me- 

dolet  de    peccato    praeterito ,   et  cavet   futurum :  sed  non      dicinae :  quia  non  sanat  oculutn  quod  sanat    calcaneum , 
dicitur  esse  contritio  de  peccato  futuro,  sed  magis  cautio,      ut  dicit  Hieronymus  *.    Sed  contritio  est  medicina  singu-   '  Comment.   in 
quae  est  pars  prudentiae  contritioni  adiuncta.  laris  contra  unum  tantum  mortale.  Ergo  non  sufficit  una  i^^vers.  27, 28.''- 

Ad  primum  ergo  dicesdum  quod  hberum  arbitrium  di-  "s  communis  de  omnibus.  inter  Opp-  Hier. 

citur   esse  de  contingentibus    futuris  secundum   quod  est  2.  Praeterea  ,  contritio    exphcatur   per    confessionem. 

de  actibus :  sed  non  secundum  quod  est  de  obiectis  actuum.  Sed  oportet  singula  peccata  mortalia  confiteri.  Ergo  et  de 
Quia  homo  potest  cogitare  ex  hbero  arbitrio  de  rebus  prae-      singulis  conteri. 

teritis  et   necessariis :    sed  tamen  ipse    actus    cogitationis ,  Respondeo  dicendum  quod  contritio    potest  considerari 

secundum  quod  sub  libero  arbitrio  cadit,  contingens  fu- '°  dupliciter :  scihcet  quantum  ad  sui  principium;  et  quan- 
turum  est.  Et  sic  etiam  actus  contritionis  contingens  fu-  tum  ad  terminum.  Et  dico  principium  contritionis  cogita- 
turum  est  secundum  quod  sub  libero  arbitrio  cadit :  sed  tionem  qua  quis  cogitat  de  peccato  et  dolet,  etsi  non  do- 
obiectum  eius  potest  esse  praeteritum.  lore  contritionis,  saltem  dolore  attritionis.  Terminus  autem 

Ad  secundum  dicendum  quod  ille  effectus  consequens  contritionis  est  quando  dolor  ille  iam  gratia  informatur. 
qui  peccatum  aggravat,  iam  in  actu  praecessit  velut  in  3S  Quantum  ergo  ad  principium  contritionis ,  oportet  quod 
causa.  Et  ideo,  quando  commissum  est,  totam  suam  quan-  sit  de  singuhs  peccatis  quae  quis  in  memoria  habet.  Sed 
titatem  habuit,  et  ex  effectu  consequente  non  accessit  ei  quantum  ad  terminum  suf&cit  quod  sit  una  communis  de 
aliquid  quoad  culpae  rationem.  Quamvis  accrescat  quoad  omnibus :  tunc  enim  ille  motus  agit  in  vi  omnium  dispo- 
poenam  accidentalem :  secundum  quod  plures  habebit  ra-  sitionum  praecedentium. 
tiones  dolendi  in  inferno  de  pluribus  malis  ex  suo  pec-  40  Et  per  hoc  patet  responsio  ad  primum. 
cato  consecutis.  Et  sic    loquitur   Hieronymus.    Unde  non  Ad  secundum  dicendum  quod,  quamvis  omnia  mortalia 

oportet  quod  contritio  sit  nisi  de  peccatis   praeteritis.  conveniant  in  aversione,  tamen  differunt  in  causa  et  modo 

aversionis,  et  quantitate    elongationis  a  Deo.    Et  hoc  est 
secundum  diversitatem  conversionis. 
4;       Ad  tertium  dicendum    quod    baptismus    agit  in   virtute 
meriti  Christi ,   quod  habuit  infinitam   virtutem  ad  delen- 
dum    omnia    peccata:    et   propterea    unus    sufficit    contra 

Ad  quintum  sic  proceditur.  Videtur  quod  homo  debeat      omnia.  Sed  in  contritione   cum  merito  Christi   requiritur 
conteri  de  peccato  alieno.  Non  enim  petit  aliquis  in-      actus  noster.    Et  ideo  oportet   quod  singulis   peccatis  re- 
dulgentiam  nisi  de  peccato  de  quo  contritus  est.   Sed  de  5°  spondeat  singillatim :   cum  non  habeat  infinitam    virtutem 
•  Ps.  xviii,  vers.  peccatis  alienis  indulgentia  petitur  in  Psalmo  * :    Ab  alie-      ad  contritionem. 

''^'  nis  parce  servo  tuo.  Ergo  debet  homo  conteri  de  pecca-  Vel  dicendum  quod  baptismus  est  spiritualis  generatio : 

tis  ahenis.  sed  poenitentia,  quantum  ad  contritioncm  et  alias  sui  par- 

2.  Praeterea,  homo    ex  caritate    debet  diligere  proxi-      tes,  est  spiritualis  quaedam  sanatio  per  modum  cuiusdam 

•Matth.cap.xxD,  mum  sicut  seipsum  *.  Sed   propter  dilectionem   sui  et  de  ss  alterationis.  Patet  autem  in  generatione  corporah  alicuius, 

'■  ^^'  mahs  suis  dolet  et  bona  desiderat.  Ergo ,  cum    teneamur      quae  est  cum  corruptione,  quod  una  generatione  removen- 

proximo    desiderare   bona   gratiae  sicut  et    nobis,  videtur      tur  omnia  accidentia    contraria  rei  generatae,   quae  erant 

quod  debeamus  de  culpis  eius  dolere    sicut  et  de  nostris.      accidentia  rei  corruptae.  Sed  in  alteratione  removetur  tan- 

Sed  contrhio  nihil  est  quam  dolor  de  peccatis.  Ergo  homo      tum  unum  accidens,  contrarium  accidenti  ad  quod  termi- 

debet  conteri  de  peccatis  ahenis.  60  natur   alteratio.    Et    simihter  unus  baptismus    simul  delet 

Sed  contra,  contritio  est  actus  poenitentiae  virtutis.  Sed      omnia  peccata,  novam  vitam  inducendo.    Sed  poenitentia 

nullus  poenitet   nisi    de  his  quae  ipse  fecit.    Ergo   nullus      non  delet  omnia  peccata  nisi  ad  singula  feratur.  Et  ideo 

conteritur  de  peccatis  ahenis.  oportet  de  singulis  conteri  et  confiteri. 

Respondeo  dicendum  quod  illud  idem    conteritur  quod 
prius  durum  et  integrum  fuit.  Unde  oportet  quod  contritio  6,-  OUAESTIO  TERTIA 

pro  peccato  sit  in  eodem  in  quo  peccati  duritia  praeces- 
sit.  Et  sic  de  alienis  peccatis  non  est  contritio.  DE  QUANTITATE  CONTRITIONIS 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  ab  alienis  peccatis  sibi 
parci  Propheta  precatur,  inquantum  ex  consortio  peccato-      t^einde  considerandum   est  de  quantitate  contritionis  *.      'C(.  qu. 
rum  aliquis  per  consensum  aliquam  immunditiam  contra-  70  L/Qrca  quod  quaeruntur  tria. 
•Ps.xvn,Ter8.27.  j^jj.  (.^j^  scriptum  sit  * :   Cum  perverso  perverteris.  Primo:  utrum  contritio  sit  maior  dolor   qui  esse  pos- 

Ad  secundum  dicendum    quod  de  peccatis    aliorum  do-  sit  in  natura. 

lere  debemus,  non  tamen  oportet  quod  de  eis  conteramur:  Secundo:  utrum  possit  esse  nimis  magnus  dolor. 

Iv^tfTi^anr^;  1"'^  "°"  omnis  dolor  de  peccato  praeterito  est  contritio,  Tertio:    utrum  debeat    esse  maior  dolor    de   uno  pec- 

qu^  2.'   '     ■  '  ut  ex  dictis  *  patet.  7S  cato  quam  de  alio. 


ART.  V.  utrum  homo  debeat  conteri 
de  peccato  alieno 


trod. 


In- 


QUAESTIO  III,  ARTICULUS  I,  II  7 

cino,  citius  defluunt  lacrimae  corporales  quam  de  dolore 
ART.  I.  UTRUM  coxTRiTio  siT  MAioR  DOLOR  spirituali  contritionis. 

Qui  ESSE  PossiT  iN  NATURA  Ad  tertium  dicendum  quod  gaudium  illud  quod  poeni- 

in  Ps.  XXXVII.  '^^"s  '^^  dolore  habet,  non  minuit  displicentiam ,  quia  ei 

s  non  contrariatur,  sed  auget :  secundum  quod    omnis  ope- 

AD  PRiMUM  sic  proceditur.    Videtur  quod  contritio  non      ratio  augetur  per  propriam   delectationem ,  ut  dicitur  in 
sit  maior  dolor  qui  esse  possit  in  natura.  Dolor  enim      X  Ethic.  *;    sicut  qui    delectatur  in    addiscendo   aliquam   *  Cap.  • . 
•.cf.Arist.ro/>;<:.   est  scnsus   laesionis  *.    Sed  aliquae   laesiones    magis   sen-      scientiam,  melius  addiscit.  Et  similiter  qui  gaudet  de  dis-  ^'        '"''  ^"' 
^i  .^^  ,  cap.  VI,   jjyjj^yj.    quam  laesio    peccati :  sicut  laesio  vulneris.    Ergo      plicentia ,  vehementius   displicentiam    habet.  -    Sed    bene 
non  est  maximus  dolor  contritio.  '°  potest  esse  quod  illud  gaudium  temperat  dolorem  ex  ra- 

2.  Praeterea,  ex  effectu  sumimus  iudicium  de  causa.      tione  in  partem  sensitivam  resultantem. 

Sed  effectus  doloris  sunt    lacrimae.    Cum  ergo  aliquando  Ao  quartum  dicendum  quod  quantitas   displicentiae  de 

contritus  non  emittat  lacrimas  corporales  de  peccatis,  quas  aliqua  re  debet  esse  secundum  quantitatem  malitiae  ipsius. 
tamen  emittit  de  morte  amici,  vel  de  percussione,  vel  ali-  Malitia  autem  in  culpa  mortali  mensuratur  ex  eo  in  quem 
quo  huiusmodi;  videtur  quod  contritio  non  sit  dolor  ma-  ■!  peccatur,  inquantum  est  ei  indigna;  et  ex  eo  qui  peccat, 
ximus.  inquantum  est  ei  nociva.  Et  quia  homo  debet  magis  Deum 

3.  Praeterea,  quanto  aliquid  plus  habet  de  admixtione  quam  seipsum  diligere,  ideo  plus  debet  odire  culpam  in- 
contrarii,  tanto  est  minus  intensum.  Sed  contritionis  dolor  quantum  est  offensa  Dei,  quam  inquantum  est  nociva  sibi. 
hahet  multum  de  gaudio  admixtum:  quia  contritus  gau-  Est  autem  nociva  sibi  principaliter  inquantum  separat 
det  de  liberatione,  de  spe  veniae,  et  de  multis  huiusmodi.  ^°  ipsum  a  Deo.  Et  ex  hac  parte  ipsa  separatio  a  Deo,  quae 
Ergo  dolor  suus  est  minimus.                                                       poena  quaedam  est,  magis  debet  displicere  quam  ipsa  culpa 

4.  Praeterea,  dolor  contritionis  displicentia  quaedam  inquantum  hoc  nocumentum  inducit,  quia  quod  propter 
est.  Sed  multa  sunt  quae  magis  displicent  contrito  quam  alterum  oditur,  minus  oditur:  sed  minus  quam  culpa  in- 
peccata  praeterita:  non  enim  vellet  poenam  inferni  susti-      quantum  est  offensa  in  Deum. 

nere  potius  quam  peccare,  nec  iterum  sustinuisse  omnes  n  Inter  omnes  autem  poenas  attenditur  ordo  malitiae  se- 
poenas  temporales,  aut  etiam  sustinere ;  alias  pauci  inve-  cundum  quantitatem  nocumenti.  Et  ideo ,  cum  hoc  sit 
nirentur  contriti.  Ergo  dolor  contritionis  non  est  maximus.      maximum  nocumentum  quo  maximum    bonum  privatur ,  ' 

'peCiv.Dei,\ih.         Sed  contra ,  secuudum  Augustinum  *   omnis  dolor  in      erit  inter  poenas  maxima  separatio  a  Deo. 

n.  3.'  "''■  ""''   amore  fundatur.  Sed  amor  caritatis,  in  quo  fundatur  do-  Est  etiam  alia  quantitas  malitiae  accidentalis,  quam  opor- 

lor  contritionis,  est  maximus.  Ergo  dolor  contritionis  est  jo  tet  in  displicentia  attendere  secundum  rationem  praesen- 
maximus.  tis  et  praeteriti :    quia  quod  praeteritum  est,  iam  non  est; 

2.  Praeterea,  dolor  est  de  malo.  Ergo  de  magis  malo  unde  habet  minus  de  ratione  et  malitiae  et  bonitatis.  Et 
debet  esse  maior  dolor.  Sed  culpa  est  magis  malum  quam  inde  est  quod  plus  refugit  homo  sustinere  aliquid  mali 
poena.  Ergo  dolor  de  culpa ,  qui  est  contritio  ,  excedit  in  praesenti  vel  futuro  quam  horreat  de  praeterito.  Unde 
omnem  alium  dolorem.  3S  nec  aliqua  passio  animae  directe  respondet  praeterito,  sic- 

Respondeo  dicendum  quod  in  contritione  est  duplex  do-      ut  dolor  respondet   praesenti  malo  ,  et  timor    futuro.    Et 

•  Cf.  qu.  I,  art.  2,  lor  *.  Unus  in  ipsa  voluntate ,  quae  est  essentialiter  ipsa  propter  hoc  de  duobus  malis  praeteritis  illud  magis  ab- 
contritio :  quae  nihil  aliud  est  quam  displicentia  praeteriti  horret  animus  cuius  maior  effectus  in  praesenti  remanet 
peccati.  Et  talis  dolor  in  contritione  excedit  omnes  alios  vel  in  futurum  timetur,  etiam  si  in  praeterito  minus  fue- 
dolores.  Quia  quantum  aliquid  placet,  tantum  contrarium  40  rit.  Et  quia  effectus  praecedentis  culpae  non  ita  percipi- 
eius  displicet.  Finis  autem  super  omnia  placet :  cum  omnia  tur  quandoque  sicut  effectus  praeteritae  poenae,  tum  quia 
propter  ipsum  desiderentur.  Et  ideo  peccatum,  quod  a  fine  culpa  perfectius  sanatur  quam  quaedam  poena,  tum  quia 
ultimo  avertit,  super  omnia  displicere  debet.  ,  defectus  corporalis  magis  est  manifestus  quam  spiritualis ; 

Alius  dolor  est  in  parte  sensitiva,  qui  causatur  ex  primo      ideo  homo,  etiam  bene  dispositus,  quandoque  magis  in  se 
dolore :  vel  ex  necessitate  naturae ,  secundum  quod  vires  4S  percipit  horrorem  praecedentis  poenae    quam  praeceden- 
inferiores  sequuntur  motum  superiorum ;  vel  ex  electione,      tis  culpae,  quamvis  magis  esset  paratus  pati  eandem  poe- 
secundum  quod  homo  poenitens  in  seipso  hunc  dolorem      nam  quam  committere  eandem  culpam. 
excitat    ut  de   peccatis    doleat.    Et   neutro    modo    oportet  Est  etiam    considerandum  in    comparatione    culpae    et 

quod  sit  maximus  dolor.  Quia  vires  inferiores  moventur  poenae  quod  quaedam  poenae  habent  inseparabiliter  con- 
vehementrus  ab  obiectis  propriis  quam  ex  redundantia  su- s»  iunctam  Dei  offensam,  sicut  separatio  a  Deo;  quaedam 
periorum  virium.  Et  ideo,  quanto  operatio  superiorum  vi-  etiam  addunt  perpetuitatem ,  sicut  poena  inferni.  Ergo 
rium  est  propinquior  obiectis  inferiorum,  tanto  magis  se-  poena  illa  quae  offensam  annexam  habet,  eodem  modo 
quuntur  earum  motum.  Et  ideo  maior  dolor  est  in  sen-  cavenda  est  sicut  etiam  culpa.  Sed  illa  quae  perpetuitatem 
sitiva  parte  ex  laesione  sensibili  quam  sit  ille  qui  in  ipsa  addit ,  est  magis  quam  culpa  simpliciter  fugienda.  -  Si 
redundat  ex  ratione.  Et  similiter  maior  qui  redundat  ex  ss  tamen  ab  eis  separetur  ratio  offensae  et  consideretur  tan- 
ratione  de  corporalibus  deliberante,  quam  qui  redundat  tum  ratio  poenae,  minus  habent  de  malitia  quam  culpa 
ex  ratione  considerante  spirituaHa.  Unde  dolor  in  sensi-  inquantum  est  offensa  Dei.  Et  propter  hoc  minus  debent 
tiva  parte  ex    displicentia  rationis    proveniens  de   peccato      displicere. 

non  est  maior  dolor  aliis  doloribus  qui  in  ipsa  sunt.  -  Et  Sciendum    est  etiam    quod ,   quamvis  talis   debeat    esse 

similiter  nec  dolor  qui  est  voluntarie  assumptus.  Tum  quia  60  contriti  dispositio,  non  tamen  de  his  tentandus  est.  Quia 
non  obedit  affectus  inferior  superiori  ad  nutum ,  ut  tanta  affectus  suos  homo  non  de  facili  mensurare  potest :  et 
passio  sequatur  in  inferiori  appetitu  qualem  ordinat  supe-  quandoque  illud  quod  minus  displicet  videtur  magis  dis- 
rior.  Tum  etiam  quia  passiones  a  ratione  assumuntur  in  plicere ,  quia  est  propinquius  nocumento  sensibili,  quod 
actibus  virtutum  secundum  mensuram  quandam :  quam  magis  est  nobis  notum. 
quandoque  dolor  qui  est  sine  virtute,  non  servat,  sed  ex-  6; 

cedit.  ART.  II.  utrum  possit  esse  nimis  magnus  contritionis  dolor 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  sicut  dolor  sensibilis 

,  ,...,,    ^   .  .  ,  .  .  Infra,  qu.  iv,  art.  2. 

est  de  sensu  laesioms,  ita  dolor  intenor  est  de  cogmtione 

alicuius  nocivi.  Et  ideo,  quamvis  laesio  peccati  secundum  »  d  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  non  possit 
exteriorem  sensum  non  percipiatur,  tamen  percipitur  esse  70  /vesse  nimis  magnus  contritionis  dolor.  Nullus  enim 
maxima  secundum  sensum  interiorem  rationis.  dolor  potest  esse  immoderatior   quam  ille    qui   proprium 

Ad  secundum  dicendum  quod  corporales   immutationes      subiectum  destruit.    Sed   dolor   contritionis ,  si  est  tantus 
immediate  consequuntur  ad  passiones  sensitivae  partis,  et      quod  mortem  vel  corruptionem  corporis  inducit,  est  lau- 
eis  mediantibus    ad  affectiones   appetitivae    superioris.    Et      dabilis :  dicit  enim  Anselmus  * :   Utinam  sic  impinguentur  •Orat.LU.ai.Li. 
inde  est  quod  ex  dolore  sensibili ,  vel  etiam  sensibili  vi-  7S  viscera  animae  meae  ut  meduUae  corporis  mei  exsiccen- 


8 


QUAESTIO  III,  ARTICULUS  III  -  QUAESTIO  IV,  ARTICULUS  I 


•  De  Contrit. 
Cord.,  cap.  x.- 
Int.  Opp,  Aug. 


"  Vers.  1. 


•  Arg.  Sed  con- 
tra. 


•  Ep.  CVIII,  al. 
XXVII,  n.  15,  ad 
Eustoch.  Virg. 


*  Vers.  2. 


tur;  et  Augustinus  dicit  *  se  esse  dignum  oculos  caecare 
plorando.  Ergo  dolor  contritionis  non  potest  esse  nimius. 

2.  Praeterea,  dolor  contritionis  ex  amore  caritatis  pro- 
cedit.  Sed  amor  caritatis  non  potest  esse  nimius.  Ergo  nec 
dolor  contritionis. 

Sed  contra,  omnis  virtus  moralis  corrumpitur  per  su- 
perabundantiam  et  defectum.  Sed  contritio  est  actus  vir- 
tutis  moralis,  scilicet  poenitentiae :  cum  sit  pars  iustitiae. 
Ergo  potest  esse  superfluus  dolor  de  peccatis. 

Respondeo  dicendum  quod  contritio  ex  parte  doloris 
qui  est  in  ratione,  scilicet  displicentiae,  quo  peccatum  dis- 
plicet  inquantum  est  offensa  Dei,  non  potest  esse  nimia : 
sicut  nec  amor  caritatis,  quo  intenso  talis  displicentia  in- 
tenditur,  non  potest  esse  nimius.  Sed  quantum  ad  dolo- 
rem  sensibilem  potest  esse  nimia :  sicut  etiam  exterior  cor- 
poris  afflictio  potest  esse  nimia.  In  his  autem  omnibus 
debet  accipi  pro  mensura  conservatio  subiecti,  et  bonae 
habitudinis  suf&cientis  ad  ea  quae  agenda  incumbunt.  Et 
propter  hoc  dicitur,  iRow.  xn*:  Rationabile  obsequium 
vestrum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  Anselmus  desiderabat 
ex  pinguedine  devotionis  medullas  corporales  exsiccari, 
non  quantum  ad  humorem  naturalem,  sed  quantum  ad 
desideria  et  concupiscentias  corporales. 

Augustinus  autem,  quamvis  dignum  se  cognosceret 
amissione  exteriorum  oculorum  propter  peccatum,  quia 
quilibet  peccator  non  solum  aeterna,  sed  etiam  temporaH 
morte  dignus  est ;  non  tamen  volebat  sibi  oculos  caecare. 

Ad  secundum  dicendum  quod  ratio  illa  procedit  de  do- 
lore  qui  est  in  ratione. 

Tertia  autem  *  procedit  de  dolore  sensitivae  partis. 

ART.   III.   UTRUM  debeat  esse   maior  dolor 
de  uno  peccato  quam  de  alio 

Infra,  qu.  v,  art.  3,  ad  2. 

AD  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod  non  debeat 
esse  maior  dolor  de  uno  peccato  quam  de  aho. 
Hieronymus  enim  *  coUaudat  Paulam  in  hoc  quod  mi- 
nima  peccata  sicut  magna  plangebat.  Ergo  non  est  magis 
dolendum  de  uno  quam  de  alio. 

2.  Praeterea,  motus  contritionis  est  subitus.  Sed  non 
potest  esse  unus  motus  intensior  simul  et  remissior.  Ergo 
contritio  non  debet  esse  maior  de  uno  quam  de  alio 
peccato. 

3.  Praeterea,  de  peccato  praecipue  est  contritio  se- 
cundum  quod  a  Deo  avertit.  Sed  in  aversione  omnia  pec- 
cata  mortaUa  conveniunt :  quia  omnia  tollunt  gratiam , 
qua  anima  Deo  coniungitur.  Ergo  de  omnibus  peccatis 
mortalibus  aequalis  debet  esse  contritio. 

Sed  contra,  Deut,  xxv  *  dicitur:  Secundum  mensuram 
peccati  erit  et  plagarum  modus.  Sed  contritioni  de  pec- 
catis  plagae  commensurantur  :  quia  contritio  habet  propo- 
situm  satisfaciendi  annexum.  Ergo  contritio  magis  debet 
esse  de  uno  peccato  quam  de  alio. 

2.  Praeterba,  de  hoc  debet  homo  conteri  quod  debuit 
vitare.  Sed  homo  debuit  magis  vitare  unum  peccatum 
quam  aliud  quia  gravius  est,  si  necessitas  alterum  faciendi 
incumberet.  Ergo  et  similiter  debet  de  uno,  scilicet  gra- 
viori,  magis  quam  de  alio  dolere. 

Respondeo  dicendum  quod  de  contritione  dupliciter 
possumus  loqui.  Uno  modo,  secundum  quod  singillatim 
singulis  peccatis  respondet.  Et  sic,  quantum  ad  dolorem 
superioris  affectus,  requiritur  quod  de  maiori  peccato  quis 
doleat  magis :  quia  ratio  doloris  est  magis  in  uno  quam 
in  alio ,  scilicet  offensa  Dei ;  ex  magis  enim  inordinato 
actu  Deus  magis  offenditur.  -  Similiter  etiam,  cum  maiori 
culpae  maior  poena  debeatur,  etiam  dolor  sensitivae  par- 
tis,  secundum  quod  pro  peccato  ex  electione  assumitur 
quasi  poena  peccati,  debet  esse  maior  de  maiori  peccato. 
Secundum  autem  quod  ex  impressione  superioris  appetitus 
nascitur  in  inferiori,  attenditur  quantitas  doloris  secundum 
dispositionem  partis  inferioris  ad  recipiendam  impressio- 
nem  a  superiori,  et  non   secundum    quantitatem    peccati. 

Alio  modo  potest  accipi  contritio  secundum  quod  est 
simul  de  omnibus :    sicut  in  actu   iustificationis.   Et  haec 


quidem  contritio  vel  ex  singulorum  consideratione  pec- 
catorum  procedit :  et  sic ,  quamvis  sit  actus  unus ,  ta- 
men  distinctio  peccatorum  virtute  manet  in  ipso.  Vel  ad 
minus  habet   propositum  de  singulis   cogitandi    annexum. 

s  Et  sic  etiam  habitualiter  est  magis  de  uno  quam  de  alio. 

Ad  primum   erqo   dicendum    quod   Paula   non   laudatur 

de  hoc  quod  de  omnibus  peccatis  doleret  aequaliter:   sed 

quia  de  parvis  peccatis  tantum  dolebat  ac  si  essent  magna, 

per  comparationem  ad  alios  qui  de  peccatis  dolent.   Sed 

>°  ipsa  multo  amplius  de  maioribus  doluisset. 

Ad  secundum  dicendum  quod  in  illo  contritionis  motu 
subitaneo,  quamvis  non  actualiter  distinctio  intensionis 
respondens  diversis  peccatis  inveniri  posset,  tamen  inve- 
nitur  ibi  eo  modo  sicut  dictum  est  *.  Et  etiam  alio  modo,   *  in  corpore. 

is  secundum  quod  singula  peccata  ordinem  habent  ad  illud 
de  quo  in  illa  contritione  generali  contrito  dolendum 
occurrit,  scilicet  offensa  Dei.  Qui  enim  aliquod  totum 
diligit,  potentia  diligit  etiam  partes  eius,  quamvis  non 
actu :  et  hoc  modo ,  secundum  quod  habent  ordinem  ad 

20  totum,  quasdam  plus,  quasdam  minus ;  sicut  qui  aliquam 
communitatem  diligit,  virtute  singulos  diligit  plus  et  mi- 
nus  secundum  eorum  ordinem  in  bono  communi.  Et  si- 
militer  qui  dolet  de  hoc  quod  Deum  offendit,  de  diversis 
implicite  dolet  diversimode,  secundum  quod  plus  vel  mi- 

2s  nus  per  ea  Deum  offendit. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  quamvis  quodlibet  pecca- 
tum  mortale  a  Deo  avertat  et  gratiam  tollat,  tamen  quod- 
dam  plus  elongat  quam  aliud,  inquantum  habet  maiorem 
dissonantiam  ex  sua  inordinatione  ad  ordinem  divinae  bo- 

10  nitatis  quam  aHud. 

QUAESTIO  QUARTA 

DE  TEMPORE  CONTRITIONIS 


'5  t-veindk  considerandum  est  de  tempore  contritionis  *. 
i_/Circa  quod  tria  quaeruntur. 

Primo :  utrum  tota  vita  haec  sit  contritionis  tempus. 

Secundo :  utrum  expediat  continue  de  peccato  dolere. 

Tertio :  utrum    post    hanc    vitam    animae   de   peccatis 
+°  conterantur. 

ART.  I.  utrum  tota  haec  vita 
sit  contritionis  tempus 

Part.  Ill,  qu.  lxxxiv,  art.  8. 
+S 

AD  primum  sic  proceditur.  Videtur  quod  non  tota  haec 
vita  sit  contritionis  tempus.  Sicut  enim  de  peccato 
commisso  debet  esse  dolor,  ita  et  pudor.  Sed  non  per 
totam  vitam  durat  pudor  de  peccato :  quia ,  sicut  dicit 
so  Ambrosius  *,  non  habet  quod  erubescat  cui  peccatum  di- 
missum  est.  Ergo  videtur  quod  nec  contritio,  quae  est 
dolor  de  peccato. 

2.  Praeterea,  I  loan.  iv  *  dicitur  quod  perfecta  caritas 
foras  mittit  timorem,  quia  timor  poenam  habet.  Sed  dolor 

ss  etiam  poenam  habet.  Ergo  in  statu  perfectae  caritatis  non 
potest  dolor  contritionis  manere. 

3.  "Praeterea,  de  praeterito  non  potest  esse  dolor,  qui 
proprie  est  de  malo  praesenti ,  nisi  secundum  quod  ali- 
quid  de  peccato  praeterito  in  praesenti  manet.  Sed  quan- 

60  doque  pervenitur  ad  aliquem  statum  in  hac  vita  in  quo 
nihil  de  peccato  praeterito  manet,  neque  dispositio,  neque 
culpa,  neque  reatus  aliquis.  Ergo  non  oportet  ulterius  de 
illo  peccato  dolere. 

4.  Praeterea  ,    Rom.  viii  *    dicitur    quod    diligentibus 
6^  Deum   omnia   cooperantur  in  bonum:  etiam   peccata,   ut 

dicit  Glossa  *.  Ergo  non  oportet,  post  remissionem  pec- 
cati,  quod  de  ipso  doleat. 

5.  Praeterea,  contritio  est  pars  poenitentiae  contra 
satisfactionem  divisa.  Sed  non  oportet  semper  satisfacere. 

70  Ergo  nec  semper  conteri  de  peccato. 

Sed  contra,  Augustinus,  in  libro  de  Poenitentia  *,  dicit 
quod,  ubi  dolor  finitur,  deficit  poenitentia  :  ubi  deficit 
poenitentia,  nihil  relinquitur  de  venia.  Ergo  videtur,  cum 
oporteat  veniam  concessam  non  perdere,   quod  oporteat 

7s  semper  de  peccato  dolere. 


•  Cf.  qu.  I ,  In- 
trod. 


•  De  Poenit.  lib. 
II,  cap.  VII,  n.  58. 
-  Cf.  can.  Quan- 
tuslibet,  de  Poe- 
nit.  dist.  I. 

*  Vers.  18. 


*  Vers.  28. 

•  Lomb.  exAug. 


*  Al.  de  Vera  et 
fals.  Poen.,  cap. 
xni.  -  InterOpp. 
Aug. 


QUAESTIO  IV,  ARTICULUS  II,  III 


Vers.  5. 


"Cf.  qu.in,  art.i 


•Cf.I'"''!!",^^. 
Lxxxvii ,  art.  3 , 
ad  t. 

•Cf.Richard.aS. 
Vict.,  de  Potest. 
tigand.  et  sol- 
vend.,  capp.  iii , 


*  Qu.  III,  art.  t 
arg.  Sed  cont.  t . 


'  Ad  Rom.,  cap. 
III,  vers.  8. 


*  Vers   4. 

*  Ord.  et  Lomb. 


*  Vers.  24,  25. 


*  Cap.  XIII,  n.  t; 
cap.  XIV,  n.  2.  - 
S.  Th.  lecl.  XIII, 

XIV. 

"  Cap.  V,  n.  5.  - 
S.  Th.  lect.  VII. 

"  Sertn.  XI  in 
Cantic,  n.  2. 


2.  Praeterea,  Eccli.  v  *  dicitur :  De  propitiatu  pecca- 
torum  noli  esse  sine  tnetu.  Ergo  homo  semper  debet  do- 
lere,  ad  peccatorum  propitiationem  habendam. 

Rkspondeo  dicendu.m  quod  in  contritione  est  duplex 
dolor  * :  unus  rationis,  qui  est  detestatio  peccati  a  se  com- 
missi ;  alius  sensitivae  partis,  qui  ex  isto  consequitur.  Et 
quantum  ad  utrumque,  contritionis  tempus  est  totius  vitae 
praesentis  status.  Quandiu  enim  est  aliquis  in  statu  viae, 
detestatur  incommoda  quibus  a  perventione  ad  terminum 
viae  impeditur  vel  retardatur.  Unde,  cum  propter  pecca- 
tum  praeteritum  viae  nostrae  cursus  in  Deum  retardetur, 
quia  tempus  illud  quod  erat  deputatum  ad  currendum 
recuperari  non  potest ;  oportet  quod  in  vitae  huius  tem- 
pore  status  contritionis  maneat  quantum  ad  peccati  dete- 
stationem.  Similiter  etiam  quantum  ad  sensibilem  dolorem, 
qui  ut  poena  a  voluntate  assumitur.  Quia  enim  homo 
poenam  aeternam  peccando  meruit,  et  contra  aeternum 
Deum  peccavit,  debet,  poena  aeterna  in  temporalem  mu- 
tata,  saltem  dolor  in  aeterno  hominis  * ,  idest  statu  huius  vi- 
tae,  manere.  Et  propter  hoc  dicit  Hugo  de  Sancto  Victore  * 
quod  Deus,  'absolvens  hominem  a  culpa  et  poena  aetema, 
ligat  eum  vinculo  perpetuae  detestationis  peccati. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  erubescentia  respicit 
peccatum  solum  inquantum  habet  turpitudinem.  Et  ideo, 
postquam  peccatum  quantum  ad  culpam  remissum  est, 
non  manet  pudori  locus.  Manet  autem  dolori,  qui  non 
solum  de  culpa  est  inquantum  habet  turpitudinem,  sed 
etiam  inquantum  habet  nocumentum  annexum. 

Ad  secundum  dicendum  quod  timor  servilis,  quem  ca- 
ritas  foras  mittit,  oppositionem  habet  ad  caritatem  ratione 
suae  servitutis,  qua  poenam  respicit.  Sed  dolor  contritionis 
ex  caritate  causatur,  ut  dictum  est  *.  Et  ideo  non  est  simile. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  quamvis  per  poenitentiam 
peccator  redeat  ad  gratiam  pristinam  et  immunitatem  a 
reatu  poenae,  nunquam  tamen  redit  ad  pristinam  digni- 
tatem  innocentiae.  Et  ideo  semper  ex  praeterito  peccato 
aliquid  in  ipso  manet. 

Ad  quartum  dicendum  quod,  sicut  non  debet  homo 
facere  mala  ut  veniant  bona  *,  ita  non  debet  gaudere  de 
malis  quia  ex  eis  occasionaliter  proveniunt  bona,  divina 
providentia  agente:  quia  illorum  bonorum  peccata  causa 
non  fuerunt,  sed  magis  impedimenta.  Sed  divina  provi- 
dentia  ea  causavit :  et  de  ea  debet  homo  gaudere,  dg  prae- 
teritis  autem  dolere. 

Ad  quintum  dicendum  quod  satisfactio  attenditur  secun- 
dum  poenam  taxatam,  quae  pro  peccatis  iniungi  debet. 
Et  ideo  potest  terminari,  ut  non  oporteat  ulterius  satisfa- 
cere.  Haec  autem  poena  praecipue  proportionatur  culpae 
ex  parte  conversionis,  ex  qua  finitatem  habet:  sed  dolor 
contritioiTis  respondet  culpae  ex  parte  aversionis,  ex  qua 
habet  quandam  iniinitatem.  Et  ita  vera  contritio  semper 
debet  manere.  Nec  est  inconveniens  si,  remoto  posteriori, 
manet  prius. 

ART.  II.  utrum  expediat  continue   de  peccato  dolere 

Part.  III,  qu.  lxxxiv,  art.  9. 

AD  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  non  expe- 
diat  continue  de  peccato  dolere.  Expedit  enim  quan- 
doque  gaudere,  ut  patet  Philip.  rv  * :  super  illud,  Gaudete 
in  Domino  semper ,  dicit  Glossa  *  quod  necessarium  est 
gaudere.  Sed  non  est  possibile  gaudere  simul  et  dolere. 
Ergo  non  expedit  continue  de  peccato  dolere. 

2.  Praeterea,  illud  quod  est  de  se  malum  et  fugien- 
dum,  non  est  assumendum  nisi  quatenus  est  necessarium 
ut  medicina  ad  aliquid :  sicut  patet  de  ustione  et  sectione 
vulneris.  Sed  tristitia  de  se  mala  est :  unde  dicitur  Eccli. 
XXX  * ,  Tristitiam  longe  expelle  a  te,  et  subditur  causa , 
Multos  enim  occidit  tristitia,  et  non  est  utilitas  in  illa. 
Hoc  etiam  Philosophus  dicit  expresse  inWl*  Ethic.  etX**. 
Ergo  non  debet  amplius  dolere  de  peccato  nisi  quatenus 
sufficit  ad  peccatum  delendum.  Sed  statim  post  primam 
contritionis  tristitiam  peccatum  deletum  est.  Ergo  non 
expedit  ulterius  dolere. 

3.  Praeterea,   Bemardus   dicit  * :    Dolor  bonus  est  si 

SuMMAK  Theol.  D.  Thomae  T.  IX. 


'DeVera  etfals. 
Poen.,cip.  XIII.- 
Inter  Opp.  Aug. 


Vers.  5. 


•Cap.vi.-S.Th. 


continuus  non  sit :  mel  enim  absynthio  est  admiscendum. 
Ergo  videtur  quod  non  expedit  continue  dolere. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  * :  Semper  do- 
leat  poenitens,  et  de  dolore  gaudeat. 

s  2.  Praeterea,  actus  in  quibus  consistit  beatitudo,  ex- 
pedit  semper  continuare  quantum  possibile  est.  Sed  huius- 
modi  est  dolor  de  peccato :  quod  patet  Matth.  v  * ,  Beati 
qui  lugent.  Ergo  expedit  dolorem  continuare  quantum 
possibile  est. 

■o       Respondeo  dicendum  quod  haec  est  conditio  in  actibus 
virtutum   inventa,  quod   non   potest  in   eis   accipi  super- 
fluum    et    diminutum:   ut  in  II  Ethic.  *  probatur.    Unde, 
cum  contritio,  quantum  ad  id  quod  est  displicentia  quae-  '°"'  *"'  ""' 
dam  in   appetitu   rationis,   sit   actus  poenitentiae   virtutis, 

■  !  nunquam  potest  ibi  esse  superfluum,  sicut  nec  quantum 
ad  intensionem ,  ita  nec  quantum  ad  durationem :  nisi 
secundum  quod  actus  unius  virtutis  impedit  actum  alte- 
rius  magis  necessarium  pro  tempore  illo.  Unde,  quantum- 
cumque  homo    continue  in  actu   huius   displicentiae   esse 

2opossit,  melius  est:  dummodo  actibus  aliarum  virtutum 
vacet  suo  tempore,  secundum  quod  oportet. 

Sed  passiones  J)ossunt  habere  superfluum  et  diminutum, 
et  quantum  ad  intensionem,  et  quantum  ad  durationem. 
Et  ideo,  sicut  passio  doloris  quam  voluntas  assumit,  debet 

2!  esse  moderate  intensa,  ita  debet  moderate  durare:  ne,  si 
nimis  duret,  homo  in  desperationem  et  pusillanimitatem 
et  huiusmodi  vitia  labatur. 

Ad  primum  erqo  dicendum  quod  gaudium  saeculi  impe- 
ditur  per  dolorem  contritionis :  non  autem  gaudium  quod 

i»  de  Deo  est,  quia  habet  ipsum  dolorem  pro  materia. 

Ad  secundum  dicendum  quod  Ecclesiasticus  de  tristitia 
saeculi  loquitur.  Et  Philosophus  loquitur  de  tristitia  quae 

•  est  passio:  qua  moderate  utendum  est,  secundum  quod 
expedit  ad  finem  ad  quem  assumitur. 

i>  Ad  tertium  dicendu.m  quod  Bemardus  loquitur  de  dolore 
qui  est  passio. 

ART.   III.   UTRUM   etiam   post  hanc  vitam 
ANIMAE    DE    PECCATIS    CONTERANTUR 

+0  .  d  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod  etiam  post 
x\hanc  vitam  animae  de  peccatis  conterantur.  Amor 
enim  caritatis  displicentiam  de  peccato  causat.  Sed  post 
hanc  vitam  manet  in  aliquibus  caritas ,  et  quantum  ad 
actum   et   quantum    ad   habitum :    quia   caritas   nunquam 

4>  excidit,  ut   dicitur  I  Cor.  xiii  *.    Ergo  manet  displicentia  *  Vers.  8. 
de  peccato  commisso,  quae  essentialiter  est  contritio. 

2.  Praeterea,  magis  est  dolendum  de  culpa  quam  de 
poena.  Sed  animae  in  purgatorio  dolent  de  poena  sensi- 
bili  et  de  dilatione  gloriae.    Ergo  multo  magis  dolent  de 

jo  culpa  ab  eis  commissa. 

3.  Praeterea,  poena  purgatorii  est  satisfactoria  de  pec- 
cato.  Sed  satisfactio  habet  efficaciam  ex  vi  contritionis. 
Ergo  contritio  manet  post  hanc  vitam. 

Sed  contra,  contritio  est  pars  poenitentiae  sacramenti. 

ss  Sed  sacramenta  non  manent  post  hanc  vitam.  Ergo  nec 
contritio. 

2.  Praeterea,  contritio  potest  esse  tanta  quod  delet  et 
culpam  et  poenam.  Si  ergo  animae  in  purgatorio  conteri 
possent,  posset  vi   contritionis    earum   reatus   poenae   eis 

60  dimitti,  et  omnino  a  poena  sensibili  liberari :  quod  est 
falsum. 

Respondeo  dicendu.m  quod  in  contritione  tria  conside- 
randa  sunt :  primum  est  contritionis  genus,  quod  est  dolor; 
secundum   est   contritionis   forma,    quia   est   actus  virtutis 

fis  gratia  informatus ;  tertium  est  contritionis  efficacia ,  quia 
est  meritorius,  et  sacramentalis,  et  quodammodo  satisfacto- 
rius.  Animae  igitur  post  hanc  vitam  quae  in  patria  sunt, 
contritionem  habere  non  possunt :  quia  carent  dolore , 
propter  gaudii  plenitudinem.    Illae  vero   quae  sunt  in  in- 

70  ferno,  carent  contritione :  quia,  etsi  dolorem  habeant,  de- 
ficit  tamen  eis  gratia  dolorem  informans.  Sed  illi  qui  in 
purgatorio  sunt,  habent  dolorem  de  peccatis  gratia  infor- 
matum,  sed  non  meritorium :  quia  non  sunt  in  statu  me- 
rendi.  -  In  hac  autem  vita  omnia  tria  praedicta  inveniri 

7$  possunt. 


lO 


QUAESTIO  V,  ARTICULUS  I,  II,  III 


•Cf.qu.i.Introd. 


Lomb. 

Ps.  L,  vers.  19. 


*  Cap.  I,  n.  6. 
S.  Th.  lect.  I. 


*  Qu.  I,  art.  4, 
qu"  1. 

•  Cf.  IV  Sent., 
dist.  XVII,  qu.  i, 
art.  3,  qu*  3. 


Ad  primum  erqo  ijicendum  quod  caritas  non  causat  istum 
dolorem  nisi  in  illis  qui  doloris  capaces  sunt.  Sed  pleni- 
tudo  gaudii  a  beatis  omnem  capacitatem  doloris  excludit. 
Et  ideo,  quamvis  caritatem  habeant,  tamen  contritione 
carent. 

Ad  secundum  dicendum  quod  animae  in  purgatorio  do- 
lent  de  peccatis :  sed  ille  dolor  non  est  contritio ,  quia 
deest  ei  contritionis  efficacia. 

Ad  tertium  dicendum  quod  poena  illa  quam  animae 
in  purgatorio  sustinent,  non  potest  proprie  dici  satisfactio, 
quia  satisfactio  opus  meritorium  requirit :  sed  largo  modo 
dicitur  satisfactio  poenae  debitae  solutio. 

gUAESTIO   QUINTA 

DE  EFFECTU  CONTRITIONIS 

DEiNDE  considerandum  est  de  effectu  contritionis  *. 
Circa  quod  tria  quaeruntur. 

Primo :  utrum  peccati  remissio  sit  contritionis  effectus. 
Secundo  :  utrum  contritio  possit  totaliter  tollere  reatum 

poenae. 
Tertio  :  utrum    parva   contritio   sufficiat  ad  deletionem 
magnorum  peccatorum. 

ART.  I.  utrum  peccati  remissio  sit  contritionis  effectus 

IV  Sent.,  dist.  xiv,  qu.  11,  art.  1,  qu''  1  ;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  Lxxii; 
De  Verit.,  qu.  xxviii,  art.  8;  Quodl.  IV,  qu.  vii,  art.  1. 

AD  PRIMUM  sic  proceditur.  Vidctur  quod  peccati  re- 
missio  non  sit  contritionis  effectus.  Solus  enim  Deus 
peccata  remittit.  Sed  contritionis  nos  sumus  aliqualiter 
causa :  quia  actus  noster  est.  Ergo  contritio  non  est  causa 
remissionis  culpae. 

2.  Praeterea,  contritio  est  actus  virtutis.  Sed  virtus 
sequitur  culpae  remissionem :  quia  virtus  et  culpa  non 
sunt  simul  in  anima.  Ergo  contritio  non  est  causa  re- 
missionis  culpae. 

3.  Praeterea,  nihil  impedit  a  perceptione  Eucharistiae 
nisi  culpa.  Sed  contritus  ante  confessionem  non  debet 
accedere  ad  Eucharistiam.  Ergo  nondum  est  consecutus 
remissionem  culpae. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  in  Glossa  *,  super  illud 
Psalmi  * ,  Sacrificium  Deo  spiritus  contribulatus  etc. : 
Contritio  cordis  est  sacrificium  in  quo  peccata  solvuntur. 

2.  Praeterea,  virtus  et  vitium  eisdem  causis  corrum- 
puntur  et  generantur ,  ut  dicitur  in  II  Ethic.  *  Sed  per 
inordinatum  amorem  cordis  peccatum  committitur.  Ergo 
per  dolorem  ex  amore  caritatis  ordinato  causatum  pecca- 
tum  solvitur.  Et  sic  peccatum  contritio  delet. 

Respondeo  dicendu.m  quod  contritio  potest  dupliciter 
considerari :  vel  inquantum  est  pars  sacramenti ;  vel  in- 
quantum  est  actus  virtutis.  Et  utroque  modo  est  causa 
remissionis  peccati,  sed  diversimode.  Quia  inquantum  est 
pars  sacramenti ,  primo  operatur  ad  remissionem  peccati 
instrumentaliter :  sicut  et  de  aliis  sacramentis  in  i  distin- 
ctione  *  patuit.  Inquantum  autem  est  actus  virtutis,  sic 
est  quasi  causa  materialis  remissionis  peccati :  eo  quod 
dispositio  est  quasi  necessitas  ad  iustificationem  * ;  dispositio 
autem  reducitur  ad  causam  materialem,  si  accipiatur  dispo- 
sitio  quae  disponit  materiam  ad  recipiendum.  Secus  autem 
est  de  dispositione  agentis  ad  agendum  :  quia  illa  reducitur 
ad  genus  causae  efficientis. 

Ad  pri.mum  ergo  dicendu.m  quod  solus  Deus  est  causa 
efficiens  principalis  remissionis  peccati :  sed  causa  dispo- 
sitiva  potest  etiam  esse  e.\  nobis.  Et  simUiter  etiam  causa 
sacramentalis :  quia  formae  sacramentorum  verba  sunt  a 
nobis  prolata,  quae  habent  virtutem  instrumentalem  gra- 
tiam  inducendi,  qua  peccata  remittuntur. 

Ad  secundum  dicendum  quod  peccati  remissio  uno  modo 
praecedit  virtutem  et  gratiae  infusionem,  et  alio  modo 
sequitur.  Et  secundum  hoc  quod  sequitur,  actus  a  virtute 
elicitus  potest  esse  causa  aliqua  remissionis  peccati. 

Ad  tertium  dicendum  quod  dispensatio  Eucharistiae  per- 
tinet  ad  ministros  Ecclesiae.  Et  ideo  ante  remissionem  pec- 
cati  per  ministros  Ecclesiae  non  debet  aliquis  ad  Euchari- 
stiam  accedere,  quamvis  sit  sibi  culpa  quoad  Deum  remissa. 


XTLn 


"  Sap.   cap.   XI, 
vers.  17. 


*Luc.  cap.  XXIII, 
vers.  39  sqq. 

•  Qu.  II,  art.  1, 
qu*  2.  -  Cf.  Part. 
lll,  qu.  Lxxxvi, 
art.  4,  ad  2,  3. 


ART.  II.  UTRUM  contritio  possit  totaliter  tollere 
reatum  poenae 

III  Cont.  Gent.,  cap.  clviii;  IV,  cap.  Lxxii;  Ad  Htb.,  cap.  vi,  lecl.  1. 

secundum    sic    proceditur.    Videtur    quod   contritio 

non  possit   totaliter  tollere   reatum   poenae.    Quia    sa- 

tisfactio    et  confessio    ordinantur   ad   liberationem  a  reatu 

poenae.  Sed  nullus  ita  perfecte   conteritur   quin   oporteat 

eum  confiteri  et  satisfacere.    Ergo  contritio  nunquam  est 

'0  tanta  quod  totaliter  deleat  reatum  totum. 

2.  Praeterea,  in  poenitentia  oportet  esse  quaedam  re- 
compensatio  poenae  ad  culpam.  Sed  aliqua  culpa  per 
membra  corporis  e.\ercetur.  Ergo,  cum  oporteat  ad  debi- 
tam  poenae   recompensationem  ut  per  quae  peccat  quis, 

i^  per  haec  et  torqueatur  * ,  videtur  quod  nunquam  possit 
poena  talis  peccati  per  contritionem  absolvi. 

3.  Praeterea,  dolor  contritionis  est  finitus.  Sed  pro 
aliquo  peccato,  scilicet  mortali,  debetur  poena  infinita. 
Ergo    nunquam    potest   esse   tanta   contritio    quod   totam 

20  poenam  deleat. 

Sed  contra  est  quod  Deus  plus  affectum  cordis  acce- 
ptat  quam  etiam  exteriorem  actum.  Sed  per  exteriores 
actus  absolvitur  homo  a  poena  et  culpa.  Ergo  et  similiter 
per  cordis  affectum,  qui  est  contritio. 

25  2.  Praeterea,  exemplum  huius  de  Latrone  habetur,  cui 
dictum  est,  Hodie  mecum  eris  in  Paradiso,  propter  uni- 
cum  poenitentiae  actum  *. 

Utrum  autem  totus  reatus  per  contritionem  semper  tol- 
latur,  supra,  dist.  xiv  *,  quaesitum  est,  ubi  hoc  ipsum  de 

50  poenitentia  quaerebatur. 

Respondeo  dicendum  quod  intensio  contritionis  potest 
attendi  dupliciter.  Uno  modo,  ex  parte  caritatis,  quae  dis- 
plicentiam  causat.  Et  sic  contingit  tantum  intendi  carita- 
tem  in  actu  quod  contritio    inde  sequens    merebitur  non 

15  solum  culpae  amotionem,  sed  etiam  absolutionem  ab  omni 
poena.  -  Alio  modo,  ex  parte  doloris  sensibilis,  quem  vo- 
luntas  in  contritione  excitat.  Et  quia  illa  etiam  poena 
quaedam  est,  tantum  potest  intendi  quod  sufficiat  ad  de- 
letionem  culpae  et  poenae. 

40  Ad  primum  ergo  dicendum  quod  ahquis  non  potest  esse 
certus  quod  contritio  sua  sit  sufficiens  ad  deletionem  poe- 
nae  et  culpae.  Et  ideo  tenetur  confiteri  et  satisfacere  :  ma- 
xime  cum  contritio  vera  non  fuerit  nisi  propositum  con- 
fitendi  habuisset  annexum.  Quod  debet  ad  effectum  reduci, 

4S  etiam  propter  praeceptum  quod  est  de  confessione  datum  *. 

Ad  secundum    dicendum    quod,  sicut  gaudium    interius 

redundat  etiam  ad  exteriores  corporis  partes,  ita  etiam  do- 

lor  interior  ad  exteriora  membra  derivatur.    Unde  dicitur 

Prov.  xvii  * :  Spiritus  tristis  exsiccat  ossa. 

50  Ad  tertium  dicendum  quod  dolor  contritionis,  quamvis 
sit  finitus  quantum  ad  intensionem,  sicut  etiam  poena  pec- 
cato  mortali  debita  finita  est,  habet  tamen  infinitam  virtu- 
tem  ex  caritate,  qua  informatur.  Et  secundum  hoc  potest 
valere  ad  deletionem  culpae  et  poenae. 

"  art.  iii.  utrum  contritio  parva  sufficiat 

ad  deletionem  magnorum  peccatorum. 

D  tertum  sic  proceditur.  Videtur  quod  contritio  parva 

non   sufficiat   ad    deletionem    magnorum    peccatorum. 

60  Quia  contritio  est  medicina  peccati.  Sed  corporalis  medi- 

cina  quae  sanat  corporalem  morbum  minorem,  non  suf- 

ficit  ad  sanandum  maiorem.    Ergo  minima    contritio  non 

sufficit  ad  delendum  maxima  peccata. 

2.  Praeterea,  supra  *  dictum  est  quod  oportet  de  ma-   •  Qu.  m,  art.  3, 
6s  ioribus    peccatis    magis    conteri.    Sed  contritio    non  delet 
peccatum  nisi  sit  secundum  quod  oportet.    Ergo  minima 
contritio  non  delet  omnia  peccata. 

Sed  contra,  quaelibet  gratia  gratum  faciens  delet  omnem 
culpam  mortalem,  quae  simul    stare  cum  ea   non  potest. 
70  Sed  quaelibet  contritio  est  gratia  gratum  faciente  informata. 
Ergo,  quantumcumque  sit  parva,  delet  omnem  culpam. 

Respondeo  dicendum  quod    contritio  ,  ut  saepe  dictum 

est  *,  habet  duplicem  dolorem.  Unum  rationis,  qui  est  dis- 

plicentia  peccati  commissi.    Et  hic  potest  esse    adeo  par- 

7S  vus  quod  non  sufficiet  ad  rationem  contritionis,  ut  si  mi- 


*  Cap.  Omnis  w- 
Iriusque,  dePoe- 
nit,  et  Remiss, 


Vers.  22. 


A' 


'  Qu.  I,  art.  2, 
ad  1;  qu.  III,  art. 
1;  qu.  IV,  art.  1. 


QUAESTIO  VI  ARTICULUS  I,  II 


1 1 


*Cf.  qu.  I,  Introd. 


nus  displiceret  ei  peccatum  quam  debeat  displicere  sepa- 
ratio  a  fine :  sicut  etiam  amor  potest  esse  ita  remissus 
quod  non  sufl&cit  ad  rationem  caritatis.  -  Alium  dolorem 
habet  in  sensu.  Et  parvitas  huius  non  impedit  rationem 
contritionis :  quia  non  se  habet  essentiahter  ad  contritio- 
nem,  sed  quasi  ex  accidenti  ei  adiungitur.  Et  iterum  non 
est  in  potestate  nostra. 

Sic  ergo  dicendum  quod,  quantumcumque  parvus  sit 
dolor,  dummodo  ad  contritionis  rationem  suf&ciat,  omnem 
culpam  delet. 

Ad  primum  ergo  dicexdum  quod  medicinae  spirituales 
habent  efficaciam  infinitam  ex  virtute  infinita  quae  in  eis 
operatur.  Et  ideo  illa  medicina  quae  sufficit  ad  curatio- 
nem  parvi  peccati ,  sufficit  etiam  ad  curationem  magni : 
sicut  patet  de  baptismo,  quo  et  magna  et  parva  solvun- 
tur.  Et  simiHter  est  de  contritione:  dummodo  ad  ratio- 
nem  contritionis  pertingat. 

Ad  secundum  dicendum  quod  hoc  sequitur  ex  necessi- 
tate,  quod  unus  homo  plus  doleat  de  maiori  peccato  quam 
de  minori ,  secundum  quod  magis  repugnat  amori ,  qui 
dolorem  causat.  Sed  si  unus  aHus  haberet  tantum  de  do- 
lore  pro  maiori  quantum  ipse  habet  de  minori,  sufficeret 
ad  remissionem  culpae. 

QUAESTIO  SEXTA 

DE  CONFESSIONIS   NECESSITATE 

Deixde    considerandum    est  de    confessione   *.    De   qua 
sex  sunt  consideranda :  primo,  de  confessionis 


Qu. 


VII. 


*  Ql 


U.   TIII. 
U.    IX. 

li.  X. 

U.   XI. 


neces- 
tertio,  de  ipsius  mi- 
quinto,  de  eius  ef- 


primo , 
sitate;  secundo,  de  eius  quidditate 
nistro  * ;  quarto,  de  quahtate  eius 
fectu  * ;  sexto,  de  eius  sigillo  **. 
Circa  primum  quaeruntur  sex. 

Primo :  utrum  confessio  sit  necessaria  ad  salutem. 
Secundo :  utrum  confessio  sit  de  iure  naturaH. 
Tertio  :  utrum  omnes  ad  confessionem  teneantur. 
Quarto:  utrum  aHquis  possit  confiteri  peccatum   quod 

non  habet. 
Quinto :  utrum  statim  homines  peccatum  confiteri  te- 

neantur. 
Sexto:  utrum  possit  cum  aliquo  dispensari  ne  homini 
confiteatur. 


a; 


vers.  36  sqq. 

**  Aci.  cap.    I 

vers.  17,  t8. 


ART.   I.  UTRUM    CONFESSIO    SIT    NECESSARIA    AD    SALUTEM 
Part.  III,  qu.  lxix,  art.  1,  ad  2;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxxii. 

D  pRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  confessio  non 
Lsit  necessaria  ad  salutem.  Sacramentum  enim  poeni- 
tentiae  propter  remissionem  culpae  ordinatum  est.  Sed 
culpa  por  gratiae  infusionem  sufficienter  remittitur.  Ergo 
ad  poenitentiam  de  peccato  agendam  non  est  necessaria 
confessio. 

2.  Praeterea,  aliquibus  est  peccatum  remissum  sine  hoc 

*  Luc.  cap.  XXII,  quod  confessi  legantur :  sicut  patet  de  Petro  *  et  Magda- 
-  ibid.,  cap.'  VII,   lena  *,  et  de  Paulo  **.  Sed  non  est  minoris  efficaciae  gra- 

tia  remittens  peccatum  nunc  quam  tunc  fuerit.  Ergo  nec 
nunc  de  necessitate  salutis  est  quod  homo  confiteatur. 

3.  Praeterea,  peccatum  quod  ex  alio  contractum  est, 
ex  alio  debet  habere  medicinam.  Ergo  peccatum  actuale, 
quod  ex  proprio  motu  quilibet  commisit,  oportet  ex  se- 
ipso  tantum  habere  medicinam.  Sed  contra  tale  peccatum 
ordinatur  poenitentia.  Ergo  confessio  non  est  de  necessi- 
tate  poenitentiae. 

4.  Praeterea,  confessio  ad  hoc  exigitur  in  iudicio  ut 
secundum  quantitatem  culpae  poena  infligatur.  Sed  homo 
potest  poenam  sibi  ipsi  infligere  maiorem  quam  etiam  ab 
alio  sibi  infligatur.  Ergo  videtur  quod  confessio  non  sit 
de  necessitate  salutis. 

•  Lib.  I,  pros.  iv.         Sed  contra  ,   Boetius  ,  in   libro    de  Consolatione  * :  Si 

operam  medicantis  expectas,  oportet  quod  morbum  detegas. 
Sed  de  necessitate  salutis  est  quod  homo  de  peccatis  me- 
dicinam  accipiat.  Ergo  et  de  necessitate  salutis  est  quod 
morbum  per  confessionem  detegat. 

2.  Praeterea,  in  iudicio  saeculari  non  est  idem  iudex 
et  reus.  Sed  iudicium  spirituale  est  ordinatius.  Ergo  pec- 


cator,  qui  est  reus ,  non  debet  esse  sui  ipsius  iudex ,  sed 
ab  alio  iudicari.  Et  ita  oportet  quod  ei  confiteatur. 

Respondeo  dicendum  quod  passio  Christi,  sine  cuius  vir- 
tute  nec  originale  nec  actuale  peccatum  dimittitur,  in  no- 

s  bis  operatur  per  sacramentorum  susceptionem ,  quae  ex 
ipsa  efficaciam  habent.  Et  ideo  ad  culpae  remissionem,  et 
actualis  et  originalis,  requiritur  sacramentum  Ecclesiae,  vel 
actu  susceptum;  vel  saltem  voto,  quando  articulus  neces- 
sitatis,  non  contemptus,  sacramentum  excludit  *.  Et  per  con- 

10  sequens  illa  sacramenta  quae  ordinantur  contra  culpam , 
cum  qua  salus  esse  non  potest,  sunt  de  necessitate  salu- 
tis.  Et  ideo,  sicut  baptismus,  quo  deletur  originale,  est  de 
necessitate  salutis,  ita  et  poenitentiae  sacramentum.  Sicut 
autem  aHquis  per  hoc  quod  baptismum  petit  se  ministris 

i;  Ecclesiae  subncit,  ad  quos  pertinet  dispensatio  sacramenti; 
ita  etiam  per  hoc  quod  confitetur  peccatum  suum  se  mi- 
nistro  Ecclesiae  subiicit,  ut  per  sacramentum  poenitentiae, 
ab  eo  dispensatum,  remissionem  consequatur.  Qui  con- 
gruum  remedium  adhibere  non   potest  nisi  peccatum  co- 

20  gnoscat :  quod  fit  per  confessionem  peccantis.  Et  ideo  con- 
fessio  est  de  necessitate  salutis  eius  qui  in  peccatum  actuale 
mortale  cecidit. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  gratiae  infusio  sufficit 
ad  cuipae  remissionem,  sed  post  culpam  remissam  adhuc 

25  est  peccator  debitor  poenae  temporalis.  Sed  ad  gratiae  in- 
fusionem  consequendam  ordinata  sunt  gratiae  sacramenta : 
ante  quorum  susceptionem  vel  actu  vel  proposito  aHquis 
gratiam  non  consequitur,  sicut  in  baptismo  patet.  Et  si- 
militer  est  de  confessione.  Et  ulterius  per  confessionis  eru- 

30  bescentiam ;  et  vim  clavium,  quibus  se  confitens  subiicit; 
et  satisfactionem  iniunctam,  quam  sacerdos  moderatur  se- 
cundum  qualitatem  criminum  sibi  per  confessionem  inno- 
tescentium ,  poena  temporalis   expiatur. 

Sed  tamen  ex  hoc  quod  operatur  confessio  ad  poenae 

is  remissionem ,  non  habet  quod  sit  de  necessitate  salutis. 
Quia  poena  ista  est  temporaHs,  ad  quam  post  culpae  re- 
missionem  aliquis  remanet  ligatus:  unde  sine  hoc  quod 
in  praesenti  via  expiaretur,  esset  via  salutis.  Sed  habet 
quod  sit  de  necessitate  salutis  ex  hoc   quod  ad  remissio- 

40  nem  culpae  modo  praedicto  operatur. 

Ad  secundum  dicendum  quod ,  etsi  non  legatur  eorum 
confessio,  potuit  tamen  fieri :  multa  enim  facta  sunt  quae 
non  sunt  scripta  *.  -  Et  praeterea  Christus  habet  potestatem 
excellentiae  in  sacramentis.  Unde  sine  his  quae  ad  sacra- 

45  mentum  pertinent,  potuit  rem  sacramenti  conferre. 

Ad  tertium  dicendum  quod  peccatum  quod  ex  altero 
contractum  est,  scilicet  originale,  potest  omnino  ab  extrin- 
seco  remedium  habere,  ut  in  par\'ulis  patet :  sed  peccatum 
actuale,  quod  ex  seipso  quisque  commisit,  non  potest  ex- 

s»  piari  nisi  aliquid  cooperetur  ille  qui  peccavit.  Sed  tamen 
non  sufficit  ad  peccatum  expiandum  ex  seipso,  sicut  suf- 
ficienter  peccatum  commisit :  eo  quod  peccatum  ex  parte 
conversionis  est  finitum,  ex  qua  parte  peccator  in  ipsum 
inducitur ,  sed  ex  parte    aversionis    habet   infinitatem ;  ex 

s;  qua  parte  oportet  quod  peccati  remissio  incipiat,  quia  quod 
est  ultimum  in  generatione  est  primum  in  resolutione,  ut 
dicitur  in  III  Ethic.  *  Et  ideo  oportet  quod  etiam  pecca- 
tum  actuale  ex  alio  medicinam  habeat. 

Ad  quartum    dicendum  quod  satisfactio    non    sufficeret 

60  ad  expiandam  poenam  peccati  ex  quantitate  poenae  quae 
in  satisfactione  imponitur :  sed  sufficit  inquantum  est  pars 
sacramenti  virtutem  sacramentalem  habens.  Et  ideo  opor- 
tet  quod  per  dispensatores  sacramentorum  imponatur.  Et 
ideo  necessaria  est  confessio. 


6s 


ART.  II.  utrum  confessio  sit  de  iure  naturali 

Infra,  qu.  vn,  art.  2,  ad  1. 


"Cf.Aug.deSar/. 
conl.  Donat.  fib, 
IV,  cap.  XXII ;  De 
Consecr.dist.  IV, 
can.  Baptismivi- 
cem. 


•  Mag.  IV  Senl., 
dist.  xvii ,  cap. 
Cum  ergo. 


•Cap.  III,  n.  12.- 
S.  Th.  lect.  vin. 


AD  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  confessio 
sit  de  iure  naturali.  Adam  enim  et  Cain  non  tene- 
bantur  nisi  ad  praecepta  legis  naturae.  Sed  reprehendun- 
tur  de  hoc  quod  peccatum  suum  non  sunt  confessi  *. 
Ergo  confessio  peccati  est  de  iure  naturali. 

2.  Praeterea,  praecepta  illa  quae  manent  in  veteri  lege 
7s  et  nova,  sunt  de  iure  naturali.  Sed  confessio  fuit  in  veteri 


•  Gloss.  Ord.  et 
Interl.superGm. 
cap.  III,  vers.  13; 
cap.  IV,  vers.  9, 
10. 


12 


QUAESTIO  VI,  ARTICULUS  III,  IV 


Vers.  26. 


Vers.  33. 


*  Etymol.  lib.  V, 
cap.  IV. 


*  Cr.  IV  Sent., 
dist.  I,  qu.  I,  art. 
2,  qu''  5. 


'DeJnvent.Rhet. 
lib.II,  cap.  Ltii.  - 
Ed.  Teubner. 


•  Levit.  capp.  iv, 

V,   VI. 


*Ord.  etlnterlin. 


•Ep.CLXXX.al. 
VIII.  ad  Deme- 
triad. 


lege :  ut  dicitur  Isaiae  xliii  * :  Narra,  si  quid  habes,  ut  iu- 
stijiceris.  Ergo  est  de  iure  naturali. 

3.  Praeterka,  lob  non  erat  subiectus  nisi  legi  naturali. 
Sed  ipse  peccata  confitebatur :  quod  patet  per  hoc  quod 
ipse  de  se  dicit,  lob  xxxi  * :  Si  abscondi  ut  homo  pecca- 
tum  meum.  Ergo  est  de  iure  naturali. 

Sed  contra,  Isidorus  dicit  *  quod  ius  naturale  est  idem 
apud  omnes.  Sed  confessio  non  est  eodem  modo  apud 
omnes.  Ergo  non  est  de  iure  naturali. 

2.  Praeterea,  confessio  fit  ei  qui  habet  claves.  Sed  cla- 
ves  Ecclesiae  non  sunt  de  iure  naturali  institutae.  Ergo 
nec  confessio. 

Respondeo  dicendum  quod  sacramenta  sunt  quaedam  fi- 
dei  protestationes  * :  unde  oportet  ea  fidei  esse  proportio- 
nata.  Fides  autem  est  supra  cognitionem  rationis  natura- 
lis.  Unde  et  sacramenta  sunt  supra  rationis  naturalis  di- 
ctamen.  Et  quia  ius  naturale  est  quod  non  opinio  genuit, 
sed  innata  quaedatn  vis  inseruit,  ut  Tullius  dicit  * ;  ideo  sa- 
cramenta  non  sunt  de  iure  naturali ,  sed  de  iure  divino , 
quod  est  supra  naturale.  Et  quandoque  etiam  naturale  di- 
citur,  secundum  quod  cuilibet  rei  illud  est  naturale  quod 
ei  a  suo  Creatore  imponitur:  tamen  proprie  dicuntur  na- 
turalia  quae  ex  principiis  naturae  causantur.  Supra  autem 
naturam  sunt  quae  ipse  Deus  sibi  reservat  sine  naturae 
ministerio  operanda :  sive  in  operationibus  miraculorum , 
sive  in  revelationibus  mysteriorum,  sive  in  institutionibus 
sacramentorum.  Et  sic  confessio  quae  necessitatem  sacra- 
mentalem  habet,  non  de  iure  naturali  est,  sed  de  divino. 

Ad  primcm  ergo  dicendum  quod  Adam  vituperatur  ex 
hoc  quod  peccatum  suum  coram  Deo  non  recognovit : 
confessio  enim  quae  fit  Deo  per  recognitionem  peccati , 
est  de  iure  naturali.  Nunc  autem  loquimur  de  confessione 
quae  fit  homini. 

Vel  dicendum  quod  confiteri  peccatum  in  casu  est  de 
iure  naturali:  scilicet  cum  quis  in  iudicio  constitutus  a 
iudice  interrogatur ;  tunc  enim  non  debet  mentiri  pecca- 
tum  excusandovel  negando,  de  quo  Adam  et  Cain  vitu- 
perantur.  Sed  confessio  quae  fit  homini  sponte  ad  remis- 
sionem  peccatorum  consequendam  a  Deo,  non  est  de  iure 
naturali. 

Ad  secundum  dicendum  quod  praecepta  legis  naturae 
manent  eodem  modo  in  lege  Moysi  et  in  nova  lege.  Sed 
confessio,  quamvis  aliqualiter  esset  in  lege  Moysi,  non  ta- 
men  eodem  modo  sicut  in  lege  nova ,  nec  sicut  in  lege 
naturae.  In  lege  autem  naturae  sufficiebat  recognitio  pec- 
cati  interior  apud  Deum.  Sed  in  lege  Moysi  oportebat  ali- 
quo  signo  exteriori  peccatum  protestari,  sicut  per  oblatio- 
nem  hostiae  pro  peccato  *,  ex  quo  et  homini  innotescere 
poterat  eum  peccasse.  Non  autem  oportebat  ut  speciale 
peccatum  a  se  commissum  manifestaret ,  aut  peccati  cir- 
cumstantias:  sicut  in  nova  lege  oportet. 

Ad  tertium  dicendum  quod  lob  loquitur  de  illa  abscon- 
sione  peccati  quam  facit  deprehensus  peccatum  negando 
aut  excusando :  ut  ex  Glossa  *  ibidem  haberi  potest. 

ART.  III.  UTRUM  omnes  ad  confessionem  teneantur 

Infra,  qu.  viii,  art.  5,  ad  4;  IV  Sent.,  dist.  xvi,  qu.  11,  art.  2,  qu'  3,  ad  3; 
in  Matth.,  cap.  111. 

AD  TERTiuM  sic  PRocEDiTUR.  Vidctur  quod  non  omnes 
ad  confessionem  teneantur.  Quia,  sicut  dicit  Hierony- 
mus  *,  poenitentia  est  secunda  tabula  post  naufragium. 
Sed  aliqui  post  baptismum  naufragium  non  sunt  passi. 
Ergo  eis  non  competit  poenitentia.  Et  sic  nec  confessio, 
quae  est  poenitentiae  pars. 

2.  Praeterea,  confessio  facienda  est  iudici  in  quolibet 
foro.  Sed  aliqui  sunt  qui  non  habent  hominem  iudicem 
supra  se.  Ergo  nec  tenentur  ad  confessionem. 

3.  Praeterea,  aliquis  est  qui  non  habet  peccata  nisi 
venialia.  Sed  de  illis  non  tenetur  homo  confiteri.  Ergo 
non  quilibet  tenetur  ad  confessionem. 

Skd  contra  est  quia  confessio  contra  satisfactionem  et 
contritionem  dividitur.  Sed  omnes  tenentur  ad  contritio- 
nem  et  satisfactionem.  Ergo  et  omnes  tenentur  ad  con- 
fessionem. 


2.  Praetkrea,  hoc  patet  per  decretalem  de  Poenitentia 
et  Remissione  *,  ubi  dicitur  quod  omnes  utriusque  sexus, 
cum  ad  annos  discretionis  pervenerint,  tenentur  peccata 
conjiteri. 

!  Respondeo  dicendum  quod  ad  confessionem  dupliciter 
obligamur.  Uno  modo,  ex  iure  divino :  ex  hoc  ipso  quod 
est  medicina.  Et  secundum  hoc  non  omnes  tenentur  ad 
confessionem,  sed  illi  tantum  qui  peccatum  mortale  incur- 
runt  post  baptismum. 

■o  Alio  modo,  ex  praecepto  iuris  positivi.  Et  sic  tenentur 
omnes  ex  institutione  Ecclesiae  edita  in  Concilio  Gene- 
rali  sub  Innocentio  III  *.  Tum  ut  quilibet  peccatorem  se  co- 
gnosceret :  quia  omnes  peccaverunt  et  egent  gratia  Dei  *.  - 
Tum  ut  cum  maiori  reverentia  ad  Eucharistiam  accedatur.  - 

■  !  Tum  ut  ecclesiarum  rectoribus  sui  subditi  innotescant:  ne 
lupus  inter  gregem  lateat. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  quamvis  homo  in  hac 
mortali  vita  post  baptismum  naufragium  evadere  possit , 
quod  est  per  peccatum  mortale;  non  tamen   evadere  po- 

20  test  venialia,  quibus  ad  naufragium  disponitur,  contra  quae 
etiam  poenitentia  ordinatur.  Et  ideo  manet  poenitentiae 
locus  etiam  in  illis  qui  non  mortaliter  peccant:  et  per 
consequens  confessionis. 

Ad  secundum  dicendum  quod  nullus  est  qui  non  habeat 

=!  iudicem  Christum,  cui  per  suum  vicarium  confiteri  debet. 
Qui  quamvis  eo  inferior  sit  inquantum  ipse  praelatus  est, 
tamen  est  eo  superior  inquantum  peccator  est  ipse,  et  ille 
Christi  minister. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ex  vi  sacramenti  non  tene- 

30  tur  aliquis  venialia  confiteri :  sed  ex  institutione  Ecclesiae, 
quando  non  habet  alia  quae  confiteatur. 

Vel  potest  dici,  secundum  quosdam,  quod  ex  decretali 
praedicta  *  non  obligantur  nisi  illi  qui  habent  peccata  mor- 
talia  * :    quod  patet  ex  hoc  quod  dicit  quod  debet   omnia 

is  peccata  confiteri,  quod  de  venialibus  intelligi  non  potest, 
quia  nullus  omnia  confiteri  potest.  Et  secundum  hoc,  ille 
qui  non  habet  mortalia,  non  tenetur  ad  confessionem  ve- 
nialium,  sed  suf&cit  ad  praeceptum  Ecclesiae  implendum 
ut  se  sacerdoti  repraesentet ,   et  se  ostendat   absque    con- 

40  scientia  mortalis  esse  :  et  hoc  ei  pro  confessione  reputatur. 

ART.  IV.  utrum  aliquis  licite  possit  confiteri  peccatum 
quod  non  habet. 

4!  A  D  quartum  sic  proceditur.  Vidctur  quod  aliquis  licite 
/\.possit  confiteri  peccatum  quod  non  habet.  Quia,  ut 
dicit  Gregorius  *,  bonarum  mentium  est  ibi  culpam  agno- 
scere  ubi  culpa  non  est.  Ergo  ad  bonam  mentem  pertinet 
ut  de  illis  culpis  se  accuset  quas  non  commisit. 

50  2.  Praeterea,  aliquis  per  humilitatem  reputat  se  dete- 
riorem  aliquo  qui  est  manifestus  peccator,  et  in  hoc  est 
commendandus.  Sed  quod  corde  quis  aestimat,  licet  ore 
confiteri.  Ergo  licite  potest  confiteri  se  habere  gravius  pec- 
catum  quam  habeat. 

ii  3.  Praeterea,  aliquis  aliquando  dubitat  de  peccato  ali- 
quo  utrum  sit  mortale  vel  veniale.  Et  talis  debet  de  illo, 
ut  videtur,  confiteri  ut  de  mortali.  Ergo  aliquis  debet  con- 
fiteri  aliquando  peccatum  quod  non  habet. 

4.  Praeterea,  satisfactio  ex  confessione  ordinatur.  Sed 

60  aliquis  potest  satisfacere  de  peccato  quod  non  commisit. 
Ergo  etiam  potest  confiteri  peccatum  quod  non  fecit. 

Sed  contra,  quicumque  dicit  se  fecisse  quod  non  fecit, 
mentitur.  Sed  nullus  in  confessione  mentiri  debet:  cum 
omne  mendacium  sit  peccatum.  Ergo  nullus  debet  confi- 

«!  teri  peccatum  quod  non  fecit. 

2.  Praeterea,  in  iudicio  exteriori  non  debet  aliquod 
crimen  alicui  impingi  quod  non  potest  per  testes  idoneos 
probari  *.  Sed  testis  in  foro  poenitentiae  est  conscientia. 
Ergo  aliquis  non  debet  se  accusare  de  peccato  quod  con- 

70  scientia  non  habet. 

Respondeo  dicendum  quod  per  confessionem  debet  poe- 
nitens  se  confessori  suo  manifestare.  Ille  autem  qui  aliud 
sacerdoti  de  se  loquitur  quam  sua  conscientia  habeat,  sive 
in  bonum  sive  in  malum,  non  se  sacerdoti  manifestat,  sed 

7!  magis  occultat.  Et  ideo  non  est  idonea  confessio :  sed  ad 


"   Cap.    Omnis 
utriusgue. 


*  Can.  XXI :  vid. 
arg.  Sed  cont.  2. 

*  Ad  Rom.,  cap. 
III,  vers.  23. 


*  Arg.  Sed  con- 
Ira  2. 

"  Cf.  qu.  VIII,  art. 
5.  ad  4. 


Regist.  lib.  XI, 
n.  Lxiv,al.xxxi, 
3  interrog.  10. 


"  Cf.  can.  Sciant 
cuncti,  Caus,  11, 
qu.  VIII. 


QUAESTIO  VI,  ARTICULUS  V 


i3 


*  Vers.  28. 


■•  Deut.  cap.  > 
vers.  8  sqq. 


'DeSacram.Wb. 
I,  p.  IX,  cap.  5. 


*  Cap.  Omnis 
iitriiisque,  de 
Poenit.  de  Re- 
miss. 


hoc  quod  sit  idonea,  requiritur  quod  os  cordi  concordet, 
ut  solum  hoc  os  accuset  quod  conscientia  tenet. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  agnoscere  culpam  ubi 
non  est,  potest  esse  dupliciter.  Uno  modo,  ut  intelligatur 
quantum  ad  substantiam  actus.  Et  sic  non  est  verum.  Non  s 
enim  ad  bonam  mentem  pertinet,  sed  ad  errantem,  ut  se 
actum  aliquem  commisisse  agnoscat  quem  non  commisit.  - 
Alio  modo,  quantum  ad  conditionem  actus.  Et  sic  verum 
est  quod  Gregorius  dicit,  quod  iustus  in  actu  qui  de  se 
bonus  videtur,  formidat  ne  aliquis  defectus  ex  parte  sua  '■° 
fuerit :  et  sic  dicitur  lob  ix  * :  Vei-ebai-  omnia  opera  niea. 
Et  ideo  ad  bonam  mentem  etiam  pertinet  ut  hanc  formi- 
dinem,  quam  corde  tenet,  lingua  accuset. 

Et  per  hoc  etiam  patet  solutio  ad  secundum.  Quia  iu- 
stus,  qui  est  vere  humilis,  non  reputat  se  deteriorem  quan-  is 
tum  ad  perpetrationem  actus  qui  sit  peior  ex  genere :  sed 
timet   ne  in  his    quae   bene  agere  videtur,  per  superbiam 
gravius  delinquat. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  quando  aliquis  dubitat  de 
aliquo  peccato  an  sit  mortale,  tenetur  illud  confiteri,  du-  20 
bitatione  manente.  Quia  qui  aliquid  committit  vel  omittit 
in  quo  dubitat  esse  peccatum  mortale,  peccat  mortaliter, 
discrimini  se  committens.  Et  similiter  periculo  se  commit- 
tit  qui  de  hoc  quod  dubitat  esse  mortale,  negligit  confi- 
teri.  Non  tamen  debet  asserere  illud  mortale  esse :  sed  cum  23 
dubitatione  loqui,  et  iudicium  sacerdotis  expectare,  cuius 
est  discernere  inter  lepram  et  lepram  *. 

Ad  quartum  dicendum  quod  ex  hoc  quod  homo  sa- 
tisfacit  pro  peccato  quod  non  commisit,  non  incurrit  men- 
dacium,  sicut  cum  quis  confitetur  peccatum  quod  non  lo 
credit  se  fecisse.  Si  autem  dicat  peccatum  quod  non  fecit, 
dum  credit  se  fecisse,  non  mentitur.  Et  ideo  non  peccat 
si  eo  modo  dicat  sicut  est  in  corde  suo. 


JTVne 


ART.    V.     UTRUM    STATIM    TENEATUR    CONFITERI  3S 

Qitodl.  I,  qu.  VI,  art.  2. 

QuiNTUM    sic   proceditur.    Vidctur    quod    statim   te- 
leatur  confiteri.  Dicit  enim  Hugo  de  Sancto  Victore  * : 
Si  necessitas  non  est  quae  praetendatur,  contemptus  non  4° 
excusatur.  Sed  quilibet  tenetur  vitare  contemptum.  Ergo 
quilibet  tenetur  statim  confiteri  cum  potest. 

2.  Praeterea,  quilibet  tenetur  plus  facere  ad  ©.vaden- 
dum  morbum  spiritualem  quam  ad  evadendum  morbum 
corporalem.  Sed  aliquis  infirmus  corporaHter  non  sine  de-  4s 
trimento  salutis  medicum  requirere  tardat.  Ergo  videtur 
quod  non  possit  esse  sine  detrimento  salutis  quod  aliquis 
sacerdoti  cuius  copiam  habet,  non  statim  de  peccato  con- 
fiteatur. 

3.  Praeterea,  illud  quod  sine  termino  debetur,  statim  s" 
debetur.  Sed  sine  termino  debet  homo  confessionem  Deo. 
Ergo  tenetur  ad  statim. 

Sed  contra,  in  decretaU  *  simul   datur   tempus    deter- 
minatum  de  confessione,  et  de  Eucharistiae  perceptione. 
Sed  aliquis  non  peccat  si  non  percipiat  Eucharistiam  ante  ss 
tempus   a   iure    determinatum.    Ergo    non    peccat   si   ante 
tempus  illud  non  confiteatur. 

2.  Praeterea,  quicumque  illud  omittit  ad  quod  ex 
praecepto  tenetur,  peccat  mortaliter.  Si  ergo  aliquis  non 
statim  confitetur  quando  habet  copiam  sacerdotis ,  si  ad  «o 
statim  confitendum  tenetur,  peccaret  mortaliter ;  et  eadem 
ratione  aUo  tempore  ;  et  sic  deinceps.  Et  ita  multa  peccata 
mortalia  homo  incurreret  pro  una  poenitentiae  dilatione. 
Quod  videtur  inconveniens. 

Respondeo  dicendum  quod,  cum  propositum  confitendi  «s 
sit  annexum  contritioni,  tunc  tenetur  aHquis  ad  hoc  pro- 
positum  quando  ad  contritionem  tenetur :  sciHcet  quando 
peccata  memoriae  occurrunt,  praecipue  cum  in  periculo 
mortis  existit,  aut  in  ahquo  articulo  in  quo  sine  peccati 
remissione  oporteat  eum  peccatum  incurrere ;  sicut,  cum  70 
tenetur  ad  celebrandum,  si  desit  copia  sacerdotis,  saltem 
conteri  tenetur  et  habere  propositum   confitendi. 

Sed  ad  confessionem  actualiter  faciendam  obHgatur  aH- 
quis  dupliciter.  Uno  modo,  per  accidens :  sciHcet  quando 
ad  aHquid  tenetur   quod   non   potest  sine  peccato  facere  75 


non  confessus.  Tunc  enim  confiteri  tenetur :  sicut  si  debeat 
Eucharistiam  percipere,  ad  quam  nuHus  post  peccatum 
mortale  nisi  confessus  accedere  debet,  copia  sacerdotis 
oblata  et  necessitate  non  urgente.  Et  inde  venit  obHgatio 
qua  Ecclesia  omnes  obHgat  ad  semel  in  anno  confiten- 
dum,  quia  instituit  ut  semel  in  anno,  sciHcet  in  Paschate, 
omnes  sacram  communionem  accipiant  * :  et  ideo  ante  tem- 
pus  illud  omnes  confiteri  tenentur. 

AHo  modo  obligatur  aliquis  ad  confessionem  per  se. 
Et  sic  videtur  esse  eadem  ratio  de  confessione  et  de  ba- 
ptismo  differendo  :  quia  utrumque  est  sacramentum  neces- 
sitatis.  Ad  baptismum  autem  percipiendum  non  tenetur 
aliquis  statim  postquam  habet  propositum  baptismi,  ita 
quod  peccet  mortaliter  nisi  statim  baptizetur;  nec  est  ali- 
quod  tempus  delerminatum  ultra  quod  si  baptismum  dif- 
ferat,  peccatum  mortale  incurrat ;  sed  potest  contingere 
quod  in  dilatione  baptismi  erit  peccatum  mortale  vel  non 
erit.  Et  hoc  pensandum  est  ex  causa  dilationis:  quia,  si- 
cut  dicit  Philosophus,  VIII  Physic.  * ,  voluntas  non  re- 
tardat  facere  opus  volitum  nisi  propter  aliquam  causam 
rationabilem.  Unde,  si  causa  dilationis  baptismi  mortale 
peccatum  annexum  habeat,  utpote  si  propter  contemptum 
vel  aliquod  huiusmodi  baptismum  differat ,  dilatio  erit 
peccatum  mortale :  alias  non.  Et  ideo  idem  videtur  esse 
de  confessione ,  quae  non  est  maioris  necessitatis  quam 
baptismus. 

Et  quia  ea  quae  sunt  de  necessitate  salutis  tenetur  homo 
in  hac  vita  implere,  ideo,  si  periculum  mortis  immineat, 
etiam  per  se  loquendo,  obligatur  aliquis  ad  confessionem 
faciendam  tunc,  vel  baptismum  suscipiendum.  Et  propter 
hoc  etiam  lacobus  *  simul  praeceptum  edidit  de  confes- 
sione  facienda,  et  extrema  unctione  percipienda. 

Et  ideo  videtur  probabilis  illorura  opinio  qui  dicunt 
quod  non  tenetur  homo  ad  statim  confitendum:  quamvis 
periculosum  sit  differre  *. 

Alii  *  autem  dicunt  quod  tenetur  contritus  ad  statim 
confitendum,  debita  opportunitate  oblata,  secundum  rectam 
rationem.  Nec  obstat  quod  decretalis  terminum  praefigat, 
ut  semel  in  anno  confiteatur :  quia  Ecclesia  non  indulget 
dilationi,  sed  prohibet  negligentiam  in  maiori  dilatione. 
Unde  per  decretalem  iHam  non  excusatur  a  culpa  dilationis 
quantum  ad  forum  conscientiae :  sed  excusatur  a  poena 
quantum  ad  forum  Ecclesiae,  ut  non  privetur  debita  se- 
pultura  si  morte  praeventus  fuerit  ante  tempus  illud.  - 
Sed  hoc  videtur  nimis  durum.  Quia  praecepta  af&rmativa 
non  obligant  ad  statim,  sed  ad  tempus  determinatum ;  non 
quidem  ex  hoc  quod  tunc  commode  impleri  possunt,  quia 
tunc,  si  non  daret  aliquis  eleemosynam  de  superfiuo  quan- 
documque  pauper  offerretur,  peccaret  mortaliter,  quod  fal- 
sum  est ;  sed  ex  hoc  quod  tempus  necessitatem  urgentem 
adducit.  Et  ideo  non  oportet  quod,  si  statim  oblata  oppor- 
tunitate  non  confiteatur,  etiam  si  maior  opportunitas  non 
expectetur,  aliquis  peccet  mortaliter :  sed  quando  ex  arti- 
culo  temporis  necessitas  confessionis  inducitur.  Nec  hoc 
est  ex  indulgentia  Ecclesiae  quod  non  teneatur  ad  statim, 
sed  ex  natura  praecepti  affirmativi.  Unde  ante  Ecclesiae 
statutum  etiam  minus  debebatur. 

Quidam  *  vero  dicunt  quod  saeculares  non  tenentur  ante 
quadragesimale  tempus  confiteri,  quod  est  eis  poenitentiae 
tempus :  sed  religiosi  tenentur  ad  statim,  quia  totum  tem- 
pus  est  eis  poenitentiae  tempus.  -  Sed  hoc  nihil  est.  Quia 
religiosi  non  tenentur  ad  alia  quam  aHi  homines,  nisi  ad 
quae  ex  voto  se  obligaverunt. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  Hugo  loquitur  de  illis 
qui  sine  sacramento  decedunt. 

Ad  secundum  dicendum  quod  non  est  de  necessitate  sa- 
lutis  corporalis  quod  statim  medicum  quaerat,  nisi  quando 
necessitas  curationis  incumbit.  Et  similiter  est  de  morbo 
spirituali. 

Ad  tertium  dicendum  quod  retentio  rei  alienae  invito 
domino  contrariatur  praecepto  negativo,  quod  obligat  sem- 
per  et  ad  semper.  Et  ideo  tenetur  semper  ad  statim  red- 
dendum.  Secus  autem  est  de  impletione  praecepti  af&rma- 
tivi,  quod  obligat  semper  sed  non  ad  semper.  Unde  non 
tenetur  aliquis  ad  statim  implendum. 


*  Cf.  Arg.  Sed 
contra  1. 


*  Videcap.  i,  n.  7 
sqq. -S.Th.  lect. 
ii,n.i9(Ed.Leon,) 


*Gap.  v.vers.  14, 
16. 


*  Vide  s.  Boiiav. 
IV  Sent.,  dist. 
xvii,  p.  II,  art.  2, 
qu.  II. 

*  Halens.  Sum. 
p.  IV,  qu.  xviii, 
m.  4,  art.  4. 


S.  Bonav.  loc. 


H 


QUAESTIO  VI,  ARTICULUS  VI  -  QUAESTIO  VII,  ARTICULUS  I,  II 


Art.  2,  3. 


Vers.  16. 


*   Cf.   qu.   Lxvi, 
art.  5,  ad  2. 


'  lad  Cor.j  cap. 
III,  vers.  11. 


•  Matth.  cap.  iii, 
vers.  6. 

•  Luc.  cap.  XVII, 
vers.  14. 

•  Cf.  August.  de 
Quaest.  Evang. 
lib.  II.  qu.  XL,  n. 
;i :  s.  Th.  Cat.  in 
Luc.  cap.  XVII,  e ; 
Part.IlL,qu.  XXII, 
art.  4  sqq. 


•  Cf.  qu.  VI,  In- 
trod. 


'  Vide  In  Psalm. 
XX.Y/,Enarr.II,n. 
i2;Serm.CCLlV, 
al.deTem.LXVI 
linterOpp.Aug.) 


•  Cf.  IV  Sent., 
dist.  XV,  qu.  i , 
art.  2,  q*  1. 


ART.    VI.    UTRUM    POSSIT    CUM    ALIQUO    DISPENSARI 

NE    CONFITEATUR    HOMINI 

Infra,  qu.  xi,  art.  i,  ad  2;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxxii;  Quodl.  I,  qu.  vi,  art.  1. 

AD  SEXTUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod  possit  cum 
aliquo  dispensari  ne  confiteatur  homini.  Praecepta 
enim  quae  sunt  de  iure  positivo,  subiacent  dispensationi 
praelatorum  Ecclesiae.  Sed  confessio  est  huiusmodi,  ut  ex 
dictis  *  patet.  Ergo  potest  dispensari  cum  aliquo  ut  non 
confiteatur. 

2.  Praeterea,  illud  quod  ab  homine  institutum  est, 
potest  etiam  ab  homine  dispensationem  recipere.  Sed  con- 
fessio  non  legitur  a  Dco  instituta,  sed  ab  homine,  lac.  v  * : 
Confitemini  alterutrum  peccata  vestra.  Habet  autem  Papa 
potestatem  dispensandi  in  his  quae  per  Apostolos  instituta 
sunt :  sicut  patet  de  bigamis  *.  Ergo  etiam  potest  cum  ali- 
quo  dispensari  ne  confiteatur. 

Sed  contra,  poenitentia,  cuius  pars  est  confessio,  est 
sacramentum  necessitatis,  sicut  et  baptismus.  Cum  ergo 
in  baptismo  nuUus  dispensare  possit,  nec  in  confessione 
aliquis  dispensare  poterit. 

Respondeo  dicendum  quod  ministri  Ecclesiae  instituun- 
tur  in  Ecclesia  divinitus  fundata.  Et  ideo  institutio  Eccle- 
siae  praesupponitur  ad  operationem  ministrorum :  sicut 
opus  creationis  praesupponitur  ad  opus  naturae.  Et  quia 
Ecclesia  fundatur  in  fide  et  sacramentis,  ideo  ad  ministros 
novos  articulos  fidei  edere  aut  editos  removere,  aut  nova 
sacramenta  instituere  aut  instituta  removere,  non  pertinet: 
sed  hoc  est  potestatis  excellentiae,  quae  soli  debetur  Chri- 
sto,  qui  est  Ecclesiae  fundamentum  *.  Et  ideo,  sicut  Papa 
non  potest  dispensare  ut  aliquis  sine  baptismo  salvetur, 
ita  nec  quod  salvetur  sine  confessione,  secundum  quod 
obligat  ex  ipsa  vi  sacramenti.  Sed  potest  dispensare  in 
confessione  secundum  quod  obligat  de  praecepto  Eccle- 
siae,  ut  possit  ad  diutius  confessionem  differre  quam  ab 
Ecclesia  institutum  sit. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  praecepta  iuris  divini 
non  minus  obligant  quam  praecepta  iuris  naturalis.  Unde, 
sicut  non  potest  dispensari  in  iure  naturali,  ita  nec  in  iure 
positivo  divino. 

Ad  secundum  dicendum  quod  praeceptum  de  confessione 
non  est  ab  homine  primo  institutum,  quamvis  sit  a  lacobo 
promulgatum :  sed  a  Deo  institutionem  habuit,  quamvis 
expressa  ipsius  institutio  non  legatur.  Tamen  quaedam 
praefiguratio  ipsius  invenitur :  et  in  hoc  quod  loanni  con- 
fitebantur  peccata  qui  baptismo  ipsius  ad  gratiam  Christi 
praeparabantur  * ;  et  in  hoc  quod  Dominus  sacerdotibus 
leprosos  transmisit  * ,  qui ,  quamvis  non  essent  novi  Te- 
stamenti  sacerdotes,  tamen  in  eis  novi  Testamenti  sacer- 
dotium  significabatur  *. 

QUAESTIO  SEPTIMA 

DE  QUIDDITATE  CONFESSIONIS 

Deinde  considerandum  est  de  quidditate  confessionis  *. 
Et  circa  hoc  tria  quaeruntur. 
Primo :   utrum  Augustinus  convenienter  definiat  con- 

fessionem. 
Secundo :  utrum  confessio  sit  actus  virtutis. 
Tertio :  utrum  confessio  sit  actus  poenitentiae  virtutis. 

ART.  I.  utrum  augustinus 
convenienter  confessionem  definiat 

AD  primum  sic  proceditur.  Videtur  quod  Augustinus 
inconvenienter  confessionem  definiat  dicens  *:  Con- 
fessio  est  per  quam  morbus  latens  spe  veniae  aperitur. 
Morbus  enim  contra  quem  confessio  ordinatur,  peccatum 
est.  Sed  peccatum  aliquando  est  apertum.  Ergo  non  de- 
buit  dicere  morbum  latentem  esse  cuius  confessio  est 
medicina. 

2.  Praeterea,  principium  poenitentiae  est  timor  *.  Sed 
confessio  est  pars  poenitentiae.  Ergo  non  debuit  pro  causa 
confessionis  ponere  spem,  sed  magis  timorem. 

3.  Praeterea,  ijlud  quod  sub  sigillo  ponitur,  non  ape- 


ritur,  sed  magis  clauditur.  Sed  peccatum  quod  quis  con- 
fitetur,  sub  sigillo  confessionis  ponitur.  Ergo  non  aperitur 
in  confessione  peccatum,  sed  magis  clauditur. 

4.  Praeterea,  inveniuntur   quaedam   aliae   definitiones 

s  ab  ista  differentes.  Gregorius  enim  dicit  *  quod  confessio 
est  peccatorum  detectio  et  ruptio  vulneris.  Quidam  *  vero 
dicunt  quod  confessio  est  coram  sacerdote  legitima  pec- 
catorum  declaratio.  Quidam  *  autem  dicunt  sic :  Confessio 
est  sacramentalis  delinquentis  accusatio,  ex  erubescentia 

'°  et  per  claves  Ecclesiae  satisfactoria,  obligans  ad  peragen- 
dam  poenitentiam  iniunctam.  Ergo  videtur  quod  praeassi- 
gnata  definitio,  cum  non  omnia  contineat  quae  in  his 
continentur,  insufficiens  sit. 

Respondeo   dicendum    quod   in  actu   confessionis   plura 

■5  consideranda  occurrunt :  primo,  ipsa  substantia  actus,  sive 
genus  eius,  quod  est  manifestatio  quaedam;  secundo,  de 
quo  sit,  scilicet  peccatum ;  tertio,  cui  fiat,  scilicet  sacerdos ; 
quarto,  causa  eius,  scilicet  spes  veniae ;  quinto,  effectus, 
scilicet    absolutio   a   parte    poenae    et    obligatio   ad   aliam 

'°  partem  exsolvendam.  In  prima  ergo  definitione  Augustini  * 
tangitur  et  substantia  actus,  in  apertione ;  et  de  quo  fit 
confessio,  cum  dicitur  morbus  latens ;  et  causa,  in  spe 
veniae.  Et  in  aliis  definitionibus  *  tanguntur  aliqua  de  illis 
quinque  assignatis :  ut  cuilibet  inspicienti  patet. 

=s  Ad  primum  ergo  dickndum  quod,  quamvis  sacerdos  ali- 
quando  sciat  eius  peccatum  ut  homo,  non  tamen  scit  ut 
Christi  vicarius:  sicut  etiam  iudex  aliquando  scit  aliquid 
ut  homo  quod  nescit  ut  iudex.  Et  quantum  ad  hoc  per 
confessionem  aperitur. 

5°  Vel  dicendum  quod,  quamvis  actus  exterior  in  aperto 
sit,  actus  interior,  qui  tamen  principalior  est,  in  occulto 
est.  Et  ideo  oportet  quod  per  confessionem  aperiatur. 

Ad  secundum  dicendum  quod  confessio  praesupponit  ca- 
ritatem,  qua  iam  vivus  aliquis  efficitur :  ut  in  littera  *  di- 

5!  citur.  Contritio  autem  est  in  qua  datur  caritas.  Timor 
autem  servilis,  qui  est  sine  spe,  est  praevius  ad  caritatem. 
Sed  habens  caritatem  magis  movetur  ex  spe  quam  ex  ti- 
more.  Et  ideo  causa  confessionis  potius  ponitur  spes  quam 
timor. 

40  Ad  tertium  dicendum  quod  peccatum  in  qualibet  con- 
fessione  aperitur  sacerdoti,  et  clauditur  aliis  confessionis 
sigillo. 

Ad  quartum  dicendum  quod  non  oportet  in  qualibet 
definitione  omnia  tangere  quae  ad  rem  definitam  concur- 

4!  runt.  Et  ideo  inveniuntur  quaedam  definitiones  sive  assi- 
gnationes  datae  penes  unam  causam,  quaedam  penes  aliam. 

ART.    II.    UTRUM    CONFESSIO    SIT    ACTUS    VIRTUTIS 

Ad  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  confessio 
non  sit  actus  virtutis.  Omnis  enim  actus  virtutis  est 
de  iure  naturali :  quia  ad  virtutes  apti  sumus  a  natura, 
ut  Philosophus  dicit,  in  II  Ethic.  *  Sed  confessio  non  est 
de  iure  naturali.  Ergo  non  est  actus  virtutis. 

2.  Praeterea  ,    actus   virtutis    magis    convenire    potest 
ss  innocenti  quam  ei  qui  peccavit.  Sed  confessio  peccati  de 

qua  loquimur,  non  potest  innocenti  convenire.  Ergo  non 
est  actus  virtutis. 

3.  Praeterea,  gratia  quae  est  in  sacramentis,  aliquo 
modo  differt  a  gratia  quae  est  in  virtutibus  et  donis  *.  Sed 

60  confessio  est  pars  sacramenti.  Ergo  non  est  actus  virtutis. 

Sed  contra,  praecepta  legis  sunt  de  actibus  virtutum  *. 

Sed  confessio  cadit  sub  praecepto.  Ergo  est  actus  virtutis. 

2.  Praeterea,  non  meremur  nisi  actibus  virtutum.  Sed 

confessio  est  meritoria :  quia  caelum  aperit,  ut  in  littera  * 

65  Magister  dicit.  Ergo  videtur  quod  sit  actus  virtutis. 

Respondeo  dicendum  quod  ad  hoc  quod  aliquid  dicatur 
actus  virtutis,  ut  prius  *  dictum  est,  sufficit  quod  in  sui 
ratione  aliquam  conditionem  implicet  quae  ad  virtutem 
pertineat.   Quamvis   autem  non   omnia  quae  ad  virtutem 

7°  requiruntur  importet  confessio ,  tamen  importat  ex  suo 
nomine  manifestationem  alicuius  quod  in  conscientia  tenet 
aliquis :  sic  enim  simul  in  unum  os  et  cor  conveniunt. 
Si  enim  quis  aliquid  proferat  ore  quod  corde  non  teneat, 
non  confessio,  sed  fictio  dicitur.  Haec  autem  conditio  ad 

7S  virtutem   pertinet,  ut  aliquis  ore  confiteatur   quod  corde 


*  Homil.  XL  in 
Evang. 

'  S.  Raym.  Sum., 
de  Poenit.  et  Re- 
m<js.^§iv;Halen. 
Sum.  p.  IV,  qu. 
xviii,  m.  1. 

*  Definitio  Magi- 
stralis.-Cf  b.Al- 
bert.  IV  Sent., 
dist.  XVI,  art.  16. 


Arg.  1. 


Arg.  4. 


'  Dist.  XVII,  cap.  I, 


'  Cap.  I,  n.  3.  - 
S.  Th.  lect.  I. 


•  Cf.  IV  Sent., 
dist.  I,  qu.  I,  art. 
4,  qu''  5. 

*  Aristot.  Ethic. 
lib.V.  cap.i,n.i4. 
-  S.  Th.  lect.  II. 


'  IV  Sent.,  dist. 
XVII,  cap.  I. 


•  IV  Sent.,  dist. 
XV,  qu.  II,  art.  1, 
qu'  3;  qu-  '"r 
art.  1,  qu*  2. 


QUAESTIO  VII,  ARTICULUS  III  -  QUAESTIO  VIII,  ARTICULUS  I 


i5 


•  Cf.  IV  Sent. , 
dist.  XIV,  qu.  1, 
art.  3,  qu*  2. 


*  Art.  I,  arg.  1. 


'  Cf.    III    Senl.. 
dist.xxxiii.qu.ni, 
an.  2,  qu*  1. 
*  Art.  1,  arg.  4, 
detinit,   Magistr. 


"•  Aristot.  Elhic. 
lib.  IV,  cap.  VII, 
n.  4.  -  S.  Th. 
iect.  XV. 


*  Cap.  VII,  n,  6.  - 
S.  Th.  lect.  VIII. 
*'Cap.  II,  n.1,3.- 
S.  Th.  lect.  VI. 


■*  Cap.  VII,  n.  7.  ■ 
S.  Th.  iect.  XV. 


*  S.  Bonav.  IV 
Senl.,  dist.  xvii, 
p.  II.  art.  I,  qu.  1, 

ad  6. 


tenet.  Et  ideo  confessio  est  bonum  ex  genere,  et  est  actus 
virtutis.  -  Sed  tamen  potest  male  fieri,  nisi  aliis  debitis  cir- 
cumstantiis  vestiatur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  ad  confessionem  veri 
modo  debito  faciendam,  ubi  oportet  et  cui  oportet,  in  ; 
generali  inclinat  ratio  naturalis.  Et  secundum  hoc  confessio 
est  de  iure  naturali.  Sed  determinatio  circumstantiarum 
quando  et  quomodo  et  quid  confiteri  oporteat  et  cui,  hoc 
est  ex  institutione  iuris  divini  in  confessione  de  qua  lo- 
quimur.  Et  sic  patet  quod  ius  naturale  inclinat  ad  con-  'o 
fessionem  mediante  iure  divino,  quo  circumstantiae  de- 
terminantur :  sicut  etiam  in  omnibus  est  quae  sunt  de  iure 
positivo. 

Ad  secundum  dicendum  quod  illius  virtutis  cuius  obie- 
ctum  est  peccatum  commissum,  quamvis  habitum  possit '5 
innocens  habere,  tamen  actum  non  habet,  innocentia  per- 
manente  *.  Et  ideo  etiam  confessio  peccatorum  de  qua 
nunc  loquimur ,  non  competit  innocenti ,  quamvis  sit 
actus  virtutis. 

Ad  teutium  dicendum  quod ,  quamvis  gratia  sacramen-  20 
torum  et  gratia  virtutum  sit  alia  et  alia,  non  tamen  sunt 
contrariae,  sed  disparatae.  Et  ideo  non  est  inconveniens 
ut  idem  sit  actus  virtutis  secundum  quod  ex  libero  arbi- 
trio  gratia  informato  procedit ;  et  sit  sacramentum ,  vel 
pars  sacramenti ,  secundum  quod  est  medicina  in  reme-  ^s 
dium  peccati  ordinata. 

ART.  III.  utrum  confessio  sit  actus  poenitentiae  virtutis 

AD  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod  confessio  non 
sit  actus  poenitentiae  virtutis.  Quia  actus  illius  virtutis  ;o 
est  quae  est  causa  eius.    Sed    causa    confessionis  est  spes 
veniae :  ut  ex  definitione  inducta  *  apparet.  Ergo  videtur 
quod  sit  actus  spei,  et  non  poenitentiae. 

2.  Praeterea,  verecundia  est  pars   temperantiae  *.    Sed 
confessio    ex  erubescentia    operatur :    ut    ex   praeassignata  j; 
definitione  *  apparet.  Ergo  est  actus  temperantiae,  et  non 
poenitentiae. 

3.  Praeterea,  actus  poenitentiae  innititur  divinae  mise- 
ricordiae.  Sed  confessio  magis  innititur  sapientiae :  propter 
veritatem    quae  in  ipsa    esse    debet.    Ergo    non   est   actus  40 
poenitentiae. 

4.  Praeterea,  ad  poenitentiam  movet  articulus  de  iu- 
dicio:  propter  timorem,  qui  poenitentiae  origo  eet.  Sed 
ad  confessionem  movet  articulus  de  vita  aeterna :  quia  est 
propter  spem  veniae.  Ergo  non  est  actus  poenitentiae.      +s 

5.  Praeterea,  ad  virtutem  veritatis  pertinet  ut  ostendat 
se  quis  talem  qualis  est  *.  Sed  hoc  facit  confitens.  Ergo 
est  actus  virtutis  quae  dicitur  veritas,  et  non  poenitentiae. 

Sed    contra,    poenitentia    ordinatur    ad    destructionem 
peccati.   Sed  ad  hoc  idem   ordinatur  confessio.   Ergo  est  s» 
actus  poenitentiae. 

Respoxdeo  dicendum  quod  hoc  in  virtutibus  conside- 
randum  est,  quod,  quando  supra  obiectum  virtutis  additur 
specialis  ratio  boni  et  difiicilis,  requiritur  specialis  virtus: 
sicut  magni  sumptus  ad  magnificentiam  pertinent,  quamvis  ;> 
communiter  sumptus  mediocres  et  donationes  pertineant 
ad  liberalitatem,  ut  patet  II  Ethic.  *  et  IV  **  .  Et  similiter 
est  in  confessione  veri :  quae  quamvis  ad  veritatis  virtutem 
pertineat  absolute,  tamen,  secundum  quod  aliqua  ratio 
boni  additur,  ad  aHam  virtutem  pertinere  incipit.  Et  ideo  «o 
dicit  Philosophus,  IV  Ethic.  *,  quod  confessio  quae  fit  in 
iudiciis,  non  pertinet  ad  veritatis  virtutem ,  sed  magis  ad 
iustitiam.  Et  similiter  confessio  beneficiorum  Dei  in  lau- 
dem  divinam  non  pertinet  ad  virtutem  veritatis,  sed  ad 
virtutem  latriae.  Et  ita  etiam  confessio  peccatorum  ad  «s 
remissionem  eorum  consequendam,  non  pertinet  elicitive 
ad  virtutem  veritatis,  ut  quidam  *  dicunt,  sed  ad  virtutem 
poenitentiae.  Imperative  autem  ad  multas  virtutes  pertinere 
potest :  secundum  quod  in  finem  multarum  virtutum  trahi 
potest  confessionis  actus.  70 

Ad  primum  erqo  dicendum  quod  spes  est  confessionis 
causa  non  sicut  eliciens,  sed  sicut  imperans. 

Ae  secundum  dicendum  quod  erubescentia  in  illa  defi- 
nitione  non  ponitur  quasi  causa  confessionis,  cum  magis 
nata  sit  impedire  confessionis  actum :  sed  quasi  concausa  ts 


ad  liberandum  a  poena,  inquantum  ipsa  erubescentia  poena 
quaedam  est ;  sicut  etiam  claves  Ecclesiae  concausae  con- 
fessionis  ad  hoc  sunt. 

Ad  tertium  dicendum  quod  secundum  quandam  adapta- 
tionem  partes  poenitentiae  tribus  atttributis  Personarum 
adaptari  possunt :  ut  contritio  misericordiae  vel  bonitati 
respondeat,  propter  dolorem  de  malo  ;  confessio  sapientiae, 
propter  veritatis  manifestationem ;  satisfactio  potentiae , 
propter  satisfaciendi  laborem.  Et  quia  contritio  est  prima 
pars  poenitentiae,  et  ef&caciam  aliis  partibus  praebens,  ideo 
eodem  modo  iudicatur  de  tota  poenitentia  sicut  de  con- 
tritione. 

Ad  auARTUM  dicendum  quod ,  quia  confessio  magis  ex 
spe  procedit  quam  ex  timore  *,  ideo  magis  innititur  arti- 
culo  de  vita  aeterna,  quem  respicit  spes,  quam  articulo  de 
iudicio,  quem  respicit  timor:  quamvis  poenitentia  ratione 
contritionis  e  converso  se  habeat. 

Ad  quintum  patet  solutio  ex  dictis  *. 

QUAESTIO    OCTAVA 

DE  MINISTRO  CONFESSIONIS 


D 


Cf.  art.  1 ,  ad  2. 


*  In  corpore. 


EiNDE  considerandum    est  de   ministro   confessionis  *. 
Circa  quod  quaeruntur  septem. 
Primo:  utrum  necessarium  sit  confiteri  sacerdoti. 
Secundo :  utrum  in  aliquo  casu  liceat  aliis  quam  sacer- 

dotibus  confiteri. 
Tertio :  utrum   extra    casum    necessitatis   possit    aliquis 

non  sacerdos  confessionem  venialium  audire. 
Quarto :  utrum  sit  necessarium  quod  homo  confiteatur 

proprio  sacerdoti. 
Quinto  :  utrum  possit  aliquis    alteri  quam   proprio  sa- 

cerdoti  confiteri  ex  privilegio  vel  mandato  superioris. 
Sexto :  utrum    poenitens  in  e.xtremo    vitae  suae    possit 

absolvi  a  quolibet  sacerdote. 
Septimo :  utrum  poena  temporalis  taxari  debeat  secun- 

dum  quantitatem  culpae. 

ART.  I.    UTRUM    SIT    NECESSARIUM    SACERDOTI    CONFITERI 

AD  PRIMUM  sic  PROCEDITUR.  Vidctur  quod  non  sit  neces- 
sarium  sacerdoti  confiteri.  Ad  confessionem  enim  non 
obligamur  nisi  ex  divina  institutione.  Sed  divina  institutio 
nobis  proponitur  lac.  v  *,  Confitemini  alterutrum  peccata 
vestra,  ubi  non  fit  mentio  de  sacerdote.  Ergo  non  opor- 
tet  confiteri  sacerdoti. 

2.  Praeterea,  poenitentia  est  necessitatis  sacramentum, 
sicut  et  baptismus.  Sed  in  baptismo,  propter  necessitatem 
sacramenti,  est  minister  quilibet  homo.  Ergo  et  in  poeni- 
tentia.  Ergo  suf&cit  cuilibet  confiteri. 

3.  Praeterea,  confessio  est  ad  hoc  necessaria  ut  taxe- 
tur  poenitenti  satisfactionis  modus.  Sed  afiquando  aliquis 
non  sacerdos  discretius  posset  poenitenti  dare  satisfactionis 
modum  quam  multi  sacerdotes.  Ergo  non  est  necessarium 
quod  confessio  fiat  sacerdoti. 

4.  Praeterea,  confessio  ad  hoc  est  ordinata  in  Eccle- 
sia  ut  rectores  pecorum  suorum  vultum  cognoscant  *.  Sed 
quandoque  rector  vel  praelatus  non  est  sacerdos.  Ergo 
confessio  non  semper  facienda  est  sacerdoti. 

Sed  contra,  absolutio  poenitentis,  propter  quam  fit  con- 
fessio,  non  pertinet  nisi  ad  sacerdotes,  quibus  claves  com- 
missae  sunt.  Ergo  confessio  debet  fieri  sacerdoti. 

2.  Praeterea,  confessio  praefiguratur  in  Lazari  mortui 
vivificatione  *.  Sed  Dominus  solum  discipulis  praecepit  ut 
solverent  Lazarum :  ut  patet  loan.  xi  *.  Ergo  sacerdotibus 
facienda  est  confessio. 

Respondeo  dicendum  quod  gratia,  quae  in  sacramentis 
datur,  a  capite  in  membra  descendit  *.  Et  ideo  solus  ille 
minister  est  sacramentorum ,  in  quibus  gratia  datur ,  qui 
habet  ministerium  super  corpus  Christi  verum.  Quod  so- 
lius  sacerdotis  est,  qui  consecrare  Eucharistiam  potest.  Et 
ideo ,  cum  in  sacramento  poenitentiae  gratia  conferatur , 
solus  sacerdos  minister  est  huius  sacramenti.  Et  ideo  ei 
soli  facienda  est  sacramentalis  confessio,  quae  ministro  Ec- 
clesiae  fieri  debet. 


♦  Cf.  qu.  VI ,  In- 
trod. 


Vers.  16. 


'Prov.  cap.  xxvii, 
vers.  23. 


•  Cf.  IV  Seiit., 
dist.  XVII,  cap.  1, 

*  Vers.  44. 


•Cf.Part.III,qu. 
VIII ,  art.  1  ;  qu. 
Lxii,  art.  5. 


i6 


QUAESTIO  VIII,  ARTICULUS  II,  III,  IV 


*  Vers.  22,  23. 


*Cf.  qu.vi,art.  1, 
ad  4. 


*  Qu.  VII,  art.  1, 
arg.  4 ,  definit, 
Magistral. 


*Di»t.xvii,capp. 
Nunc  priusquam 
et  Cum  ergo. 


Ad  primum  ergo  dicendum  quod  lacobus  loquitur  ex 
praesuppositione  divinae  institutionis.  Et  quia  divinitus  in- 
stitutio  praecesserat  de  confessione  sacerdotibus  facienda, 
per  hoc  quod  eis  potestatem  remittendi  peccata  in  Apo- 
stolis  dedit,  ut  patet  loan.  xx  *;  ideo  intelligendum  est 
quod  lacobus  sacerdotibus  confessionem  esse  faciendam 
monuit. 

Ad  secundum  dicendum  quod  baptismus  est  magis  sa- 
cramentum  necessitatis  quam  poenitentia  quoad  confessio- 
nem  et  absolutionem  :  quia  quandoque  baptismus  praeter- 
mitti  non  potest  sine  periculo  salutis  aeternae,  ut  patet  in 
pueris  qui  non  habent  usum  rationis;  sed  non  est  ita  de 
confessione  et  absolutione,  quae  tantum  ad  adultos  perti- 
nent,  in  quibus  contritio  cum  proposito  confitendi  et  de- 
siderio  absolutionis  suf6cit  ad  liberandum  a  morte  aeterna. 
Et  ideo  non  est  simile  de  baptismo  et  confessione. 

Ad  tertium  dicendum  quod  in  satisfactione  non  solum 
attendenda  est  quantitas  poenae,  sed  etiam  virtus  eius  se- 
cundum  quod  est  pars  sacramenti  *.  Et  sic  requirit  sacra- 
mentorum  dispensatorem :  quamvis  etiam  ab  alio  quam  a 
sacerdote  quantitas  poenae  taxari  possit. 

Ad  auARTUM  dicendum  quod  cognoscere  vultum  pecoris 
ad  duo  potest  necessarium  esse.  Primo,  quod  coordinetur 
gregi  Christi.  Et  sic  cognbscere  vultum  pecoris  pertinet 
ad  curam  et  sollicitudinem  pastoralem,  quae  incumbit 
quandoque  illis  qui  non  sunt  sacerdotes.  -  Secundo,  ad  hoc 
quod  provideatur  ei  conveniens  medicamentum  salutis. 
Et  sic  cognoscere  vultum  pecoris  pertinet  ad  eum  cuius 
est  medicamentum  salutis,  scilicet  sacramentum  Euchari- 
stiae  et  alia,  praebere,  scilicet  ad  sacerdotem.  Et  ad  talem 
cognitionem  pecoris  confessio  ordinatur. 

ART.  II.  utrum  in  aliquo  casu  liceat  aliis 
QUAM  sacerdotibus    confiteri 

liifra,  art.  4,  ad  5;  qu.  ix,  art.  3,  ad  3. 

AD  sEcuNDUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  in  nullo  casu 
liceat  aliis  quam  sacerdotibus  confiteri.  Quia  confessio 
sacramentalis  accusatio  est :  ut  ex  supra  *  posita  definitione 
habetur.  Sed  dispensatio  sacramenti  ad  illum  tantum  per- 
tinet  qui  est  sacramenti  minister.  Cum  ergo  minister  sa- 
cramenti  poenitentiae  sit  sacerdos,  videtur  quod  nulli  alii 
sit  confessio  facienda. 

2.  Praeterea,  confessio  in  quolibet  iudicio  ad  senten- 
tiam  ordinatur.  Sed  sententia  in  foro  contentioso  non  a 
suo  iudice  lata  nulla  est:  et  ideo  non  facienda  est  con- 
fessio  nisi  iudici.  Sed  iudex  in  foro  conscientiae  non  est 
nisi  sacerdos ,  qui  habet  potestatem  ligandi  et  solvendi. 
Ergo  non  est  alii  confessio  facienda. 

3.  Praeterea,  in  baptismo,  quia  quilibet  potest  bapti- 
zare,  si  baptizat  laicus,  etiam  absque  necessitate,  non  debet 
a  sacerdote  baptismus  iterari.  Sed  si  aliquis  confiteatur 
laico  in  casu  necessitatis,  iterum  tenetur  sacerdoti  confiteri, 
si  articulum  necessitatis  evadat.  Ergo  confessio  non  potest 
fieri  laico  in  casu  necessitatis. 

Sed  contra  est  quod  in  littera  *  determinatur. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  baptismus  est  sacra- 
mentum  necessitatis,  ita  et  poenitentia.  Baptismus  autem, 
quia  est  sacramentum  necessitatis ,  duplicem  habet  mini- 
strum:  unum  cui  ex  of&cio  baptizare  incumbit,  scilicet 
sacerdotem;  alium  cui  ratione  necessitatis  dispensatio  ba- 
ptismi  committitur.  Et  ita  etiam  minister  poenitentiae  cui 
confessio  est  facienda  ex  officio,  est  sacerdos :  sed  in  ne- 
cessitate  etiam  laicus  vicem  sacerdotis  supplet,  ut  ei  con- 
fessio  fieri  possit. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  in  sacramento  poeni- 
tentiae  non  solum  est  aliquid  ex  parte  ministri ,  scilicet 
absolutio  et  satisfactionis  iniunctio;  sed  etiam  aliquid  ex 
parte  ipsius  qui  suscipit  sacramentum,  quod  est  etiam  de 
essentia  sacramenti,  sicut  contritio  et  confessio.  Satisfactio 
autem  iam  incipit  esse  a  ministro,  inquantum  eam  iniun- 
git;  et  a  poenitente,  inquantum  eam  implet.  Et  ad  pleni- 
tudinem  sacramenti  utrumque  debet  concurrere,  quando 
possibile  est.  Sed  quando  necessitas  imminet,  debet  facere 
poenitens  quod  ex  parte  sua  est,   scilicet  conteri  et  con- 


•  Ad  Ephes.,  cap, 
V,  vers.  a6. 


fiteri  cui  potest :  qui  quamvis  sacramentum  perficere  non 
possit,  ut  faciat  id  quod  ex  parte  sacerdotis  est,  absolutio- 
nem  scilicet,  tamen  defectum  sacerdotis  Summus  Sacerdos 
supplet.  Nihilominus  confessio  laico  ex  desiderio  sacerdo- 

s  tis  facta  sacramentalis  est  quodammodo:  quamvis  non  sit 
sacramentum  perfectum,  quia  deest  ei  id  quod  est  ex  parte 
sacerdotis. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  quamvis  laicus  non  sit 
iudex  eius  qui  sibi  confitetur  absolute,  tamen  ratione  ne- 

10  cessitatis  accipit  iudicium  super  eum,  secundum  quod  con- 
fitens  ex  desiderio  sacerdotis  se  ei  subdit. 

Ad  tertium  dicendum  quod  per  sacramenta  homo  non 
solum  Deo,  sed  Ecclesiae  oportet  quod  reconcilietur.  Ec- 
clesiae  autem  reconciliari  non  potest  nisi  sanctificatio  Ec- 

!S  clesiae  ad  eum  perveniat.  In  baptismo  autem  sanctificatio 
Ecclesiae  ad  hominem  pervenit  per  ipsum  elementum  ex- 
terius  adhibitum,  quod  verbo  vitae  *  sanctificatur ,  secun- 
dum  formam  Ecclesiae,  a  quocumque.  Et  ideo,  ex  quo 
semel  baptizatus  est  a  quocumque,  non  oportet  quod  ite- 

20  rum  baptizetur.  -  Sed  in  poenitentia  Ecclesiae  sanctifica- 
tio  non  pervenit  ad  hominem  nisi  per  ministrum :  quia 
non  est  ibi  aliquod  elementum  corporale  exterius  adhibi- 
tum,  quod  ex  sanctificatione  invisibilem  gratiam  conferat. 
Et  ideo,  quamvis  ille  laico    confessus  in  articulo   necessi- 

^s  tatis  consecutus  sit  veniam  a  Deo,  eo  quod  propositum 
confitendi,  secundum  mandatum  Dei  quod  percepit,  sicut 
potuit  implevit;  non  tamen  adhuc  Ecclesiae  reconciliatus 
est,  ut  ad  sacramenta  Ecclesiae  admitti  debeat,  nisi  prius 
a  sacerdote  absolvatur;  sicut  ille  qui  baptismo  flaminis  ba- 

30  ptizatus  est,  ad  Eucharistiam  non  admittitur.  Et  ideo  opor- 
tet  quod  iterum  confiteatur  sacerdoti,  cum  copiam  habere 
potuerit.  Et  praecipue  quia  sacramentum  poenitentiae  per- 
fectum  non  fuit  *.  Unde  oportet  quod  perficiatur:    ut  ex  '  Cf.  resp.  ad  1 
ipsa  perceptione  sacramenti  pleniorem  effectum  consequa- 

3  5  tur;  et  ut  mandatum  de  poenitentiae  sacramento  recipiendo 
impleat. 

ART.  III.  utrum,   extra  casum  necessitatis, 
POSSIT  aliquis  non  sacerdos  confessionem  venialium  audire 

40  »  D  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod,  extra  casum 
xvnecessitatis,  non  possit  aliquis  non  sacerdos  confessio- 
nem  venialium  audire.  Quia  sacramentum  aliquod  com- 
mittitur  laico  dispensandum  ratione  necessitatis.  Sed  con- 
fessio  venialium  non  est  de  necessitate.    Ergo    non  com- 

4S  mittitur  laico. 

2.  Praeterea,  contra  venialia  ordinatur  extrema  unctio, 
sicut  et  poenitentia.  Sed  illa  non  potest  dari  a  laico :  ut 
patet  lac.  uhimo  *.  Ergo  nec  confessio  venialium  potest 
ei  fieri. 

so       Sed  contra  est  quod  dicit  Beda  in  littera  *. 

Respoxdeo  dicendum  quod  per  peccatum  veniale  homo 
nec  a  Deo  nec  a  sacramentis  Ecclesiae  separatur.  Et  ideo 
non  indiget  novae  gratiae  collatione  ad  eius  dimissionem, 
neque  indiget  reconciliari  Ecclesiae.   Et  propter  hoc,  non 

ss  oportet  quod  venialia  aliquis  sacerdoti  confiteatur:  quia 
ipsa  confessio  laico  facta  sacramentale  quoddam  est  (quam- 
vis  non  sit  sacramentum  perfectum)  et  ex  caritate  proce- 
dens ;  et  talibus  natum  est  veniale  remitti,  sicut  per  tun- 
sionem  pectoris  et  aquam  benedictam. 

60  Et  per  hoc  patet  solutio  ad  primum.  Quia  venialia  non 
indigent  sacramenti  perceptione  ad  dimissionem  sui ,  sed 
sufiicit  ibi  ahquod  sacramentale,  ut  aqua  benedicta  et  ali- 
quid  huiusmodi  *. 

Ad  secundum  dicendum  quod  extrema  unctio  non  datur 

«s  directe  contra  vcniale  *,  nec  aliquod  sacramentum  **. 

ART.  IV.  utrum  sit  necessarium  quod  homo 
confiteatur  proprio  sacerdoti 

IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxxii. 

70 

Ad  quartum   sic  proceditur.    Videtur   quod  non  sit  ne- 
cessarium    quod    homo   confiteatur    proprio   sacerdoti. 
Gregorius  enim  dicit  * :  Apostolico  moderamine  et  pietatis 
officio  a  nobis  constitutum  est  quod   sacerdotibus   mona- 
7S  chis,  Apostolorum  Jiguram  tenentibus,  liceat  praedicare. 


Vers.  14. 


*  Dist.  XVII,  cap. 
fiuncpriusquaw. 


•Cf.Part.III.qu, 
Lxxxvii,  an.  3. 
*Cf.infra,qu.xxx, 
art.  I. 

**  Cf.  IV  Sent., 
dist.  11,  qu.  i.art. 
1,  qu'  4;  Part, 
III,qu.Lxv,art.i, 
ad  g. 


*  Can.  Ex  au- 
ctoritate,  caus. 
XVI,  qu.  I. 


QUAESTIO  VIII,  ARTICULUS  V 


17 


*  Disl.  XVII,  cap. 
Sunc  priusqu.  - 
Ex  lib.  de  Vera 
et  fals.  Poeiiit., 
cap.xiinlerOpp. 
Aug.). 


'  De  Praecept.  et 
Dispens.,  cap.  11, 
n.  5. 


•  Cap.  Omnis 
utriusque ,  de 
Poenit.    et  Re- 


*Can.  NuUus  pri- 
mas ,  caus.  IX  , 
qu.  II ;  can.  Si 
quis  episcopor., 
caus.  aVI,  qiu  v. 


bapti^are ,  communionem  dare,  pro  peccatoribus  orare , 
poenitentiam  imponere,  atque  peccata  solvere.  Sed  monachi 
non  sunt  proprii  sacerdotes  aliquorum :  cum  non  habeant 
curam  animarum.  Ergo,  cum  confessio  fiat  propter  abso- 
lutionem,  sufficit  quod  fiat  cuicumque  sacerdoti. 

2.  Praeterea,  sicut  sacerdos  est  minister  huius  sacra- 
menti,  ita  et  Eucharistiae.  Sed  quilibet  sacerdos  potest  con- 
ficere.  Ergo  quihbet  sacerdos  potest  sacramentum  poeni- 
tentiae  ministrare.  Ergo  non  oportet  quod  fiat  proprio 
sacerdoti. 

3.  Praeterea,  illud  ad  quod  determinate  tenemur,  non 
est  in  nostra  electione  constitutum.  Sed  sacerdos  cui  con- 
fiteri  debemus  est  in  nostra  potestate  constitutus :  ut  pa- 
tet  per  Augustinum  in  httera  *.  Dicit  enim :   Qui  vult  con- 

Jiteri  peccata,  ut  inveniat  gratiam,  quaerat  sacerdotem  qui 
sciat  solvere  et  ligare.  Ergo  videtur  quod  non  sit  neces- 
sarium  quod  sacerdoti  proprio  ahquis  confiteatur. 

4.  Praeterea,  quidam  sunt,  sicut  praelati,  qui  non  vi- 
dentur  habere  proprium  sacerdotem :  cum  non  habeant 
superiorem.  Sed  isti  tenentur  ad  confessionem.  Ergo  non 
semper  tenetur  homo  confiteri  proprio  sacerdoti. 

5.  Praeterea,  illud  quod  est  institutum  pro  caritate, 
contra  caritatem  non  militat :  ut  Bernardus  dicit  *.  Sed 
confessio,  quae  pro  caritate  instituta  est,  contra  caritatem 
militaret  si  homo  ad  confitendum  uni  sacerdoti  esset  ob- 
ligatus :  ut  puta  si  peccator  sciat  sacerdotem  suum  haere- 
ticum,  aut  solHcitatorem  ad  malum,  aut  fragilem,  qui  ad 
peccatum  quod  quis  ei  confitetur  sit  pronus ;  vel  si  reve- 
lator  confessionis  esse  probabiHter  aestimetur;  vel  si  pec- 
catum  contra  ipsum  commissum  sit  de  quo  quis  confiteri 
debet.  Ergo  videtur  quod  non  semper  oporteat  confiteri 
proprio  sacerdoti. 

6.  Praeterea,  in  eo  quod  est  necessarium  ad  salutem, 
non  sunt  homines  arctandi :  ne  impediantur  a  via  salutis. 
Sed  magna  arctatio  videtur  si  oporteat  uni  homini  confi- 
teri  de  necessitate :  et  per  hoc  multi  possent  a  confessione 
retrahi ,  vel  timore  vel  verecundia  vel  aliquo  huiusmodi. 
Ergo,  cum  confessio  sit  de  necessitate  salutis,  non  debent 
homines  ad  hoc  arctari,  ut  videtur,  quod  proprio  sacerdoti 
confiteantur. 

Sed  contra  est  decretaHs  Innocentii  *,  qui  instituit  quod 
omnes  utriusque  sexus  semel  in  anno  proprio  sacerdoti 
confiteantur. 

2.  Praeterea  ,  sicut  episcopus  se  habet  ad  dioecesim 
suam,  ita  sacerdos  ad  suam  parochiam.  Sed  non  Hcet  uni 
episcopo  in  dioecesi  alterius  episcopale  officium  e.xercere, 
secundum  statuta  canonum  *.  Ergo  nec  Hcet  uni  sacerdoti 
parochianum  alterius  audire. 

Respoxdeo  dicendum  quod  aHa  sacramenta  non  consi- 
stunt  in'  hoc  quod  ad  sacramentum  accedens  aliquid  agat, 
sed  solum  ut  recipiat,  sicut  patet  in  baptismo  et  huius- 
modi:  sed  actus  recipientis  requiritur  ad  percipiendum  uti- 
Htatem  sacramenti,  in  eo  qui  est  suae  voluntatis  arbiter 
constitutus,  quasi  removens  prohibens,  sciHcet  fictionem. 
Sed  in  poenitentia  actus  accedentis  ad  sacramentum  est 
de  substantia  sacramenti:  eo  quod  contritio,  confessio  et 
satisfactio  sunt  poenitentiae  partes,  quae  sunt  actus  poe- 
nitentis.  Actus  autem  nostri,  cum  in  nobis  principium  ha- 
beant,  non  possunt  nobis  ab  alio  dispensari  nisi  per  im- 
perium.  Unde  oportet  quod  ille  qui  dispensator  huius  sa- 
cramenti  constituitur,  sit  taHs  qui  possit  imperare  ahquid 
agendum.  Imperium  autem  non  competit  aHcui  in  aHum 
nisi  qui  habet  super  eum  iurisdictionem.  Et  ideo  de  ne- 
cessitate  huius  sacramenti  est,  non  solum  ut  minister  ha- 
beat  ordinem,  sicut  in  aHis  sacramentis,  sed  etiam  quod 
habeat  iurisdictionem.  Et  ideo,  sicut  ille  qui  non  est  sa- 
cerdos  non  potest  hoc  sacramentum  conferre,  ita  nec  iUe 
qui  non  habet  iurisdictionem.  Et  propter  hoc  oportet , 
sicut  sacerdoti,  ita  proprio  sacerdoti  confessionem  fieri. 
Cum  enim  sacerdos  non  absolvat  nisi  Hgando  ad  aHquid 
faciendum,  ille  solus  potest  absolvere  qui  potest  per  im- 
periura  ad  aliquid  faciendum  ligare. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  Gregorius  loquitur  de 
iUis  monachis  qui  iurisdictionem  habent,  utpote  quibus  ali- 
cuius  parochiae  cura  est  commissa:  de  quibus  aHqui  di- 
SoMMAE  Theol.  D.  Thomak  T.  IX. 


*  Cap.  jVs  pro 
dilat.,  de  Poenit. 
et  Remiss. 


cebant  quod,  hoc  ipso  quod  monachi  erant,  non  poterant 
absolvere  et  poenitentias  iniungere.  Quod  falsum  est. 

Ad  secundum  dicendum  quod  sacramentum  Eucharistiae 
non  requirit  imperium  in  aHquem  hominem.  Secus  autem 

!  est  in  hoc  sacramento,  ut  dictum  est  *.  Et  ideo  ratio  non   "  in  corpore. 
sequitur.  Et  tamen  non  Hcet  Eucharistiam    ab  aHo  quam 
a  proprio  sacerdote  accipere:    quamvis    verum  sit    sacra- 
mentum  quod  ab  eo  percipitur. 

Ad  tertiu.m  dicendum    quod  electio    discreti    sacerdotis 

■  o  non  est  nobis  commissa  ut  nostro  arbitrio    facienda,  sed 

de  Hcentia  superioris,  si  forte  proprius  sacerdos  esset  mi- 

nus  idoneus  ad  apponendum  peccato  salutare   remedium. 

Ad  «uartum  dicendum  quod,  quia  praelatis  incumbit  sa- 

cramenta  dispensare,  quae  non  nisi  mundi  tractare  debent, 

i>  ideo  concessum  est  eis  a  iure  *  quod  possunt  sibi  eHgere 
proprios  sacerdotes  confessores,  qui  quantum  ad  hoc  sunt 
eis  superiores :  sicut  etiam  unus  medicus  ab  aHo  curatur, 
non  inquantum  medicus,  sed  inquantum  infirmus. 

Ad  quintu.m  dicendum  quod    in  casibus    iUis  in  quibus 

20  probabiHter  timet  poenitens  periculum  sibi  vel  sacerdoti 
ex  confessione  ei  facta,  debet  recurrere  ad  superiorem,  vel 
ab  eodem  petere  Hcentiam  alteri  confitendi.  Quod  si  li- 
centiam  habere  non  possit,  idem  est  iudicium  quod  de  illo 
qui  non  habet  copiam  sacerdotis.    Unde  magis  debet  eH- 

2!  gere  laico  confiteri.  Nec  in  hoc  transgreditur  aliquis  prae- 
ceptum  Ecclesiae :  quia  praecepta  iuris  positivi  non  se  ex- 
tendunt  ultra  intentionem  praecipientis,  quae  est  finis  prae- 
cepti ;  haec  autem  est  caritas,  secundum  Apostolum  *.  Nec 
iterum  fit  aliqua  iniuria  sacerdoti :  quia  privilegium  mere- 

10  tur  amittere,  qui  concessa  sibi  abutitur  potestate  *. 

Ad  sextum  dicendum  quod  in  hoc  quod  oportet  pro- 
prio  sacerdoti  confiteri,  non  arctatur  via  salutis,  sed  suffi- 
ciens  ad  salutem  via  statuitur.  Peccaret  autem  sacerdos  si 
non  esset  faciHs  ad  praebendum  licentiam  alteri  confitendi : 

3;  quia  multi  sunt  adeo  infirmi  quod  potius  sine  confessione 
morerentur  quam  tali  sacerdoti  confiterentur.  Unde  ilH 
qui  sunt  nimis  solHciti  ut  conscientias  subditorum  per  con- 
fessionem  sciant,  multis  damnationis  laqueum  iniiciunt* 
et  per  consequens  sibi  ipsis. 

ART.  V.    UTRUM    POSSIT    ALIQUIS    ALTERI    QUA.M    PROPRIO 

sacerdoti  confiteri  ex  privilegio  vel  mandato  SUPERIORIS 


'\ad  Tim.  cap.  i, 
vers.  5. 

'  Can.  Ubi  ista, 
dist.  LXXIV. 


'  l  ad  Cor.  cap, 
VII,  vers.  35. 


Cont.  Impugn.  Relig.,  cap.  iv ;  Quodl.  Xll,  qu.  xix. 

AD  QuiNTUM  sic  PROCEDITUR.  Videtur  quod  non  possit 
aliquis  alteri  quam  proprio  sacerdoti  confiteri  etiam 
ex  privilegio  vel  mandato  superioris.  Quia  non  potest  ali- 
quod  privilegium  indulgeri  in  praeiudicium  alterius.  Sed 
hoc  esset  in  praeiudicium  alterius  sacerdotis,  si  alius  con- 
fessionem  subditi  sui  audiat.  Ergo  non  potest  per  privile- 
!o  gium,  seu  licentiam  seu  mandatum  superioris,  obtineri. 

2.  Praeterea,  illud  per  quod  impeditur  divinum  man- 
datum,  non  potest  per  mandatum  vel  privilegium  alicuius 
hominis  concedi.  Sed  mandatum  divinum  est  ad  rectores 
ecclesiarum  Ot    diligenter   vultum  pecoris  sui  agnoscant , 

S!  Proverb.  xxvii  * :  quod  impeditur  si  alius  quam  ipse  con-   •  Vers.  23. 
fessionem  eius  audiat.  Ergo  hoc   non  potest  per   alicuius 
hominis  privilegium  vel  mandatum  ordinari. 

3.  Praeterea,  ille  qui  audit  confessionem  alicuius,  est 
proprius  iudex  eius :  alias  non  posset  eum    ligare  et  sol- 

60  vere.  Sed  unius  hominis  non  possunt  esse  plures  proprii 
iudices  vel  proprii  sacerdotes:  quia  tunc  teneretur  pluri- 
bus  obedire,  quod  est  impossibile,  si  contraria  praeciperent 
vel  incompossibilia.  Ergo  non  potest  aliquis  confiteri  nisi 
proprio  sacerdoti,  etiam  ex  superioris  Hcentia. 

6>  4.  Praeterea,  iniuriam  sacramento  facit  qui  sacramen- 
tum  iterat  super  eandem  materiam :  vel  ad  minus  inutiH- 
ter  facit.  Sed  qui  confessus  est  aHi  sacerdoti,  tenetur  ite- 
rum  confiteri  proprio  sacerdoti  si  petat :  quia  non  est  ab- 
solutus  ab  obedientia    qua  ei    tenetur  ad  hoc.    Ergo  non 

70  potest  Hcite  fieri  quod  alii  quam  proprio  sacerdoti  con- 
fiteatur. 

Sed  contra,  ea  quae  sunt  ordinis  possunt  habenti  si- 
milem  ordinem  committi  ab  eo  qui  ea  facere  potest.  Sed 
superior,  ut  episcopus ,  potest  confessionem   audire   ilHus 

7!  qui  est   de    parochia  alicuius  presbyteri:    quia    etiam  ali- 


i8 


QUAESTIO  VIII,  ARTICULUS  VI 


'AdPhilipp.  cap. 
II,  vers.  21. 
•    Cf.    Ezechiel. 
cap.  xxxiv,  vcrs. 


quando  aliqua  sibi  reservat ,  cum  sit  principalior  rector. 
Ergo  etiam  potest  committere  alicui  sacerdoti  alteri  quod 
ipse  audiat. 

2.  Praeterea,  quidquid  potest  inferior,  potest  superior. 
Sed  ipse  sacerdos    potest   suo   parochiano    dare    licentiam  s 
quod  alteri  confiteatur.   Ergo   multo  fortius  eius  superior 
hoc  potest. 

3.  Praeterea,  potestatem  quam  habet  sacerdos  in  po- 
pulo,  habet  ab  episcopo.  Sed  ex  illa  potestate  potest  con- 
fessionem    audire.    Ergo  et  eadem   ratione    alius   cui  epi-  1° 
scopus  potestatem  concedit. 

Respondeo  dicendum  quod  sacerdos  aliquis  potest  du- 
pliciter  impediri  ne  alicuius  confessionem  audiat :  uno 
modo,  propter  defectum  iurisdictionis  ;  alio  modo,  propter 
impedimentum  e.xecutionis  ordinis,  sicut  excommunicati  ■; 
et  degradati  et  huiusmodi.  Quicumque  autem  iurisdictio- 
nem  habet,  potest  ea  quae  sunt  iurisdictionis  committere. 
Et  ideo,  si  aliquis  impediatur  quod  alterius  confessionem 
audire  non  possit  per  iurisdictionis  defectum,  potest  sibi 
per  quemcumque  iurisdictionem  habentem  immediatam  in  20 
illos,  committi  quod  confessionem  audiat  et  absolvat,  sive 
per  ipsum  sacerdotem,  sive  per  episcopum,  sive  per  Papam. 
Si  autem  propter  executionis  ordinis  impedimentum  audire 
non  possit,  potest  sibi  concedi  quod  confessionem  audiat 
per  eum  qui  impedimentum  removere  potest.  2; 

Ad  primum  erqo  dicendum  quod  praeiudicium  non  fit 
aHcui  nisi  ei  subtrahatur  quod  est  in  favorem  eius  indul- 
tum.  lurisdictionis  autem  potestas  non  est  commissa  alicui 
homini  in  favorem  suum,  sed  in  utilitatem  plebis  et  ho- 
norem  Dei.  Et  ideo,  si  superioribus  praelatis  expedire  vi-  50 
deatur  ad  salutem  plebis  et  honorem  Dei  promovendum, 
quod  aliis  quae  sunt  iurisdictionis  committant,  in  nullo  fit 
praeiudicium  inferioribus  praelatis :  nisi  ilHs  qui  quaerunt 
quae  sua  sunt,  non  quae  lesu  Christi  *,  et  qui  gregi  prae- 
sunt,  non  ut  eos  pascant,  sed  ut  ab  eis  pascantur  *.  5; 

Ad  secundum  dicendum  quod  rector  ecclesiae  debet 
vultum  pecoris  sui  cognoscere  dupHciter.  Uno  modo,  per 
solHcitam  exterioris  conversationis  considerationem ,  qua 
invigilare  debet  super  gregem  sibi  commissum.  Et  in  hac 
cognitione  non  oportet  quod  credat  subito ,  sed  certitu-  40 
dinem  facti,  inquantum  potest,  inquirat.  -  AHo  modo,  per 
confessionis  manifestationem.  Et  quantum  ad  hanc  cogni- 
tionem,  non  potest  maiorem  certitudinem  accipere  quam 
ut  subdito  credat :  quia  hoc  est  ad  subveniendum  con- 
scientiae  ipsius.  Unde  in  foro  confessionis  creditur  homini  4; 
et  pro  se  et  contra  se :  non  autem  in  foro  exterioris  iu- 
dicii.  Et  ideo  ad  hanc  cognitionem  sufiicit  quod  credat 
subdito  dicenti  se  alteri  absolvere  valenti  fuisse  confessum. 
Et  sic  patet  quod  taHs  cognitio  pecoris  per  privilegium 
alicui  indultum  de  confessione  audienda  non  impeditur.  $0 

Ad  tertium  dicendum  quod  inconveniens  esset  si  duo 
aequaHter  super  eandem  plebem  constituantur.  Sed  quod 
duo  quorum  unus  aHo  principalior  est,  super  eandem 
plebem  constituantur,  non  est  inconveniens.  Et  secundum 
hoc,  super  eandem  plebem  immediate  sunt  et  sacerdos  ss 
parochiaHs,  et  episcopus,  et  Papa :  et  quiHbet  eorum  potest 
ea  quae  sunt  iurisdictionis  ad  ipsum  pertinentia  alteri  com- 
mittere.  -  Sed  si  superior  committat,  qui  et  principalior 
est,  dupHciter  potest  committere.  Aut  ita  quod  eum  vice 
sui  constituat :  sicut  Papa  et  episcopus  suos  poenitentia-  60 
rios  constituunt.  Et  tunc  talis  est  principaHor  quam  infe- 
rior  praelatus,  sicut  poenitentiarius  Papae  quam  episcopus, 
et  poenitentiarius  episcopi  quam  sacerdos  parochiaHs:  et 
magis  tenetur  ei  confitens  obedire.  -  AHo  modo,  ut  eum 
coadiutorem  ilHus  sacerdotis  constituat.  Et  quia  coadiutor  6j 
ordinatur  ad  eum  cui  coadiutor  datur,  ideo  coadiutor  est 
minus  principaHs.  Et  ideo  poenitens  non  tantum  obedire 
tenetur  ei  quantum  proprio  sacerdoti. 

Ad  quartum  dicendum  quod  nuHus  tenetur  confiteri 
peccata  quae  non  habet.  Et  ideo,  si  aHquis  poenitentiario  70 
episcopi,  vel  alteri  ab  episcopo  commissionem  habenti, 
confessus  fuerit,  cum  sint  sibi  dimissa  peccata  et  quoad 
Deum  et  quoad  Ecclesiam,  non  tenetur  confiteri  proprio 
sacerdoti,  quantumcumque  petat.  Sed  propter  statutum 
Ecclesiae  de  confessione  facienda  proprio  sacerdoti  setnel -^ 


in  anno  *,  eodem  modo  se  debet  habere  sicut  ille  qui 
habet  solum  veniaHa.  TaHs  enim  solum  veniaHa  confiteri 
debet,  ut  quidam  dicunt  * :  vel  profiteri  se  a  peccato  mor- 
taH  immunem.  Et  sacerdos  ei  in  foro  conscientiae  credere 
debet  et  tenetur. 

Si  tamen  iterum  confiteri  teneretur,  non  frustra  primo 
confessus  fuisset :  quia  quanto  pluribus  sacerdotibus  con- 
fitetur  quis,  tanto  plus  de  poena  remittitur  ei ;  tum  ex 
erubescentia  confessionis ,  quae  in  poenam  satisfactoriam 
computatur ;  tum  ex  vi  clavium.  Unde  toties  posset  con- 
fiteri  quod  ab  omni  poena  liberaretur  *.  Nec  reiteratio  facit 
iniuriam  sacramento,  nisi  iHi  in  quo  sanctificatio  adhibetur 
vel  per  characteris  impressionem,  vel  per  materiae  conse- 
crationem :  quorum  neutrum  est  in  poenitentia.  Unde  bo- 
num  est  quod  ille  qui  auctoritate  episcopi  confessionem 
audit,  inducat  confitentem  quod  confiteatur  proprio  sacer- 
doti.  Quod  si  noluerit,  nihilominus  eum  absolvere  debet. 

ART.  VI.   utrum  in  fine  vitae  poenitens  possit 

A    aUOLIBET    SACERDOTE    ABSOLVI 
IV  Sent.,  dist.  xviii,    qu.  11,  art.  5,  qu*  1;  dist.  xix,  qu.  i,  art.  3,  qu"  i. 

AD  SEXTUM  sic  PROCEDITUR.  Videtur  quod  in  fine  vitae 
poenitens  non  possit  a  quolibet  sacerdote  absolvi. 
Quia  ad  absolutionem  requiritur  aHqua  iurisdictio,  ut  di- 
ctum  est  *.  Sed  sacerdos  non  acquirit  iurisdictionem  super 
iHum  qui  in  fine  poenitet.  Ergo  non  potest  eum  in  fine 
absolvere. 

2.  Praeterea,  iHe  qui  sacramentum  baptismi  in  articulo 
mortis  ab  aHo  quam  proprio  sacerdote  recipit,  non  debet 
a  proprio  sacerdote  iterum  baptizari.  Si  ergo  quilibet  sa- 
cerdos  in  articulo  mortis  posset  absolvere  a  quolibet  pec- 
cato,  non  deberet  poenitens,  si  evadit,  ad  suum  sacerdo- 
tem  recurrere.  Quod  falsum  est :  quia  alias  sacerdos  non 
haberet  cognitionem  de  vultu  pecoris  sui  *. 

3.  Praeterea,  in  articulo  mortis,  sicut  licet  alieno  sa- 
cerdoti  baptizare,  ita  et  non-sacerdoti.  Sed  non-sacerdos 
nunquam  potest  absolvere  in  foro  poenitentiaH.  Ergo  nec 
sacerdos  in  articulo  mortis  eum  qui  non  est  sibi  subditus. 

Sed  contra,  necessitas  spiritualis  est  maior  quam  cor- 
poralis.  Sed  aHquis  in  necessitate  ultima  potest  aHorum 
rebus  uti,  etiam  invitis  dominis,  ad  subveniendum  corpo- 
rali  necessitati.  Ergo  et  in  articulo  mortis,  ad  subveniendum 
spirituali  necessitati,  potest  a  non  suo   sacerdote   absolvi. 

2.  Praeterea  ,  ad  idem  sunt  auctoritates  positae  in 
Httera  *. 

Respondeo  dicendum  quod  quiHbet  sacerdos,  quantum 
est  de  virtute  clavium,  habet  potestatem  indifterenter  in 
omnes,  et  quantum  ad  omnia  peccata:  sed  quod  non 
possit  omnes  ab  omnibus  peccatis  absolvere,  hoc  est  quia 
per  ordinationem  Ecclesiae  habet  iurisdictionem  limitatam, 
vel  omnino  nuHam  habet.  Sed  quia  necessitas  legem  non 
habet*,  ideo,  quando  necessitatis  articulus  imminet,  per 
Ecclesiae  ordinationem  non  impeditur  quin  absolvere  pos- 
sit,  ex  quo  habet  claves,  etiam  sacramentaHter :  et  tantum 
consequitur  ex  absolutione  alterius  sicut  si  a  proprio  sa- 
cerdote  absolveretur.  Nec  solum  a  peccatis  tunc  potest  a 
quoHbet  sacerdote  absolvi,  sed  etiam  ab  excommunica- 
tione,  a  quocumque  sit  lata.  Et  haec  absolutio  etiam  ad 
iurisdictionem  pertinet,  quae  per  legem  ordinationis  Eccle- 
siae  coarctatur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  aliquis  potest  uti  iu- 
risdictione  alterius  ex  eius  voluntate :  quia  ea  quae  iuris- 
dictionis  sunt  committi  possunt.  Unde,  quia  Ecclesia  ac- 
ceptat  ut  quiHbet  sacerdos  absolvere  possit  in  articulo 
mortis,  ideo  ex  hoc  ipso  quis  usum  iurisdictionis  habet, 
quamvis  iurisdictione  careat. 

Ad  secundum  dickndum  quod  non  oportet  eum  recurrere 
ad  proprium  sacerdotem  ut  iterum  a  peccatis  solvatur,  a 
quibus  in  articulo  mortis  absolutus  est :  sed  ut  innotescat  ei 
quod  est  absolutus.  -  Nec  similiter  oportet  quod  absolutus 
ab  exconnmunicatione  ad  iudicem  vadat,  qui  alias  absolvere 
potuisset,  absolutionem  petens,  sed  satisfactionem  offerens. 

Ad  tertium  dicendum  quod  baptismus  hahet  ex  ipsa 
sanctificatione  materiae  efficaciam :  et  ideo,  a  quocumque 
conferatur  alicui,  ille  sacramentum  recipit.  Sed  vis  sacra- 


'    Cap,    Omnis 

utriusque  f     de 

Pnenit,   et  Re- 

miss. 

"  Cf.  qu.  VI,  art. 

3,  ad  3. 


*  Cf.    qu.   xvm, 
arl.  2,  ad  4. 


Art.  4. 


'Prov.  cap.  XXVII, 
vers.  23. 


•  Cf.  IV  Sent., 
dist.  XX ,  cap. 
Non  habet. 


'  Cap.  Consi- 
lium,  de  Observ, 
leiun.;  de  Reg. 
/ttr.(VDecretal.), 
cap.  IV. 


QUAESl  10  VIII,  ARTICULUS  VII  -  QUAESTIO  IX,  ARTICULUS  I 


Vers.  7. 


'Moral.  XXXIII, 
cap.  XII,  al.  XI ; 
in  vet.  cap.  xv. 


•  Cf.  Levit.  cap. 
xv.vers,  24;  Num. 
cap.  xir,  vers.  14, 
15;  cap  xix,vers. 
11,  10. 

•  Qi.  Canones 
Poenil.  post  De- 
cret.  Gratian. 


■  Can.  Si  quis 
homicidium,a\%\. 
L. 

*Can.  Presbrter, 
dist.  LXXXII. 


"Can.  Si  per  ne- 
^ligentiam ,  de 
Consecr.  dist.  II. 
'CsLn.Presbyter, 
dist.  LXXXII. 

"  Vcrs.  S. 


mentalis  poenitentiae  consistit  in  sanctificatione  ministri. 
Et  ideo  ille  qui  laico  confitetur,  quamvis  impleat  quod 
e.x  parte  sua  est  de  sacramentali  confessione,  tamen  sacra- 
mentalem  absolutionem  non  consequitur.  Et  ideo  aliquid 
valet  ei  quantum  ad  diminutionem  poenae,  quae  fit  per 
confessionis  meritum  et  poenam :  sed  non  consequitur 
diminutionem  illam  poenae  quae  est  ex  vi  clavium.  Et 
ideo  oportet  quod  iterum  sacerdoti  confiteatur.  Et  magis 
sic  confessus  decedens  punitur  post  hanc  vitam  quam  si 
sacerdoti  fuisset  confessus. 

ART.    VII.    UTRUM    POENA    TEMPORALIS,    CUIUS    REATUS    POST 

POENITENTIAM  MANET,  TAXETUR  SECinSIDUM  QUANTITATEM  CULPAE 

ja  j[ae^  qu_  ^v,  art.  2,  ad  9;  Quodl,  I,  qu.  ix,  art.  2. 

AD  SEPTIMUM  sic  pRocEDiTUR.  VidetuT  quod  poena  tem- 
poralis,  cuius  reatus  post  poenitentiam  manet,  non 
taxetur  secundum  quantitatem  culpae.  Taxatur  enim  se- 
cundum  quantitatem  delectationis  quae  fuit  in  peccato : 
ut  patet  Apoc.  xviii  *,  Qiiantum  glorificavit  se  et  in  de- 
liciis  fuit,  tantum  date  illi  tormentum  et  luctum.  Sed 
quandoque  ubi  est  maior  delectatio,  ibi  est  minor  culpa: 
quia  peccata  carnalia,  quae  plus  habent  delectationis  quam 
spiritualia,  minus  habent  dc  culpa,  secundum  Gregorium  *. 
Ergo  poena  non  taxatur  secundum  quantitatem  culpae. 

2.  Praeterea,  eodem  modo  aliquis  obligatur  per  prae-  ^; 
cepta  moralia  in  nova  lege  et  veteri.  Sed  in  veteri  lege 
debebatur  pro  peccatis  poena  septem  dierum :  ut  scilicet 
septem  diebus  immundi  essent  *.  Cum  ergo  in  novo 
Testamento  imponatur  poena  septennis  pro  uno  peccato 
mortali  * ,  vidctur  quod  quantitas  poenae  non  respiciat  30 
quantitatem  culpae. 

3.  Praeterea,  maius  est  peccatum  homicidii  in  laico 
quam  fornicationis  in  sacerdote :  quia  circumstantia  quae 
sumitur  ex  specie  peccati,  magis  aggravat  quam  quae  su- 
mitur  ex  conditione  personae.  Sed  laico  pro  homicidio  >; 
imponitur  septennis  poenitentia  *,  sacerdoti  pro  fornicatione 
decem  annorum  *,  secundum  Canones.  Ergo  poena  non 
taxatur  secundum  quantitatem  culpae. 

4.  Praeterea,  maximum  peccatum  est  quod  in  ipsum 
corpus  Christi  committitur  :  quia  tanto  gravius  quis  peccat  4° 
quanto  maior  est  in  quem  peccatur.  Sed  pro  effusione 
sanguinis  Christi  in  sacramento  Altaris  contenti  iniungitur 
poenitentia  quadraginta  dierum,  vel  parum  amplius  * ;  pro 
fornicatione  autem  simplici  iniungitur  poenitentia  septen- 
nis  *,  secundum  Canones.  Ergo  quantitas  poenae  non  re-  4; 
spondet  quantitati  culpae. 

Sed  coxtra,  Isaiae  xxvii  * :  In  mensuram  contra  men- 
suram,  cum  abiecta  fuerit,  iudicabo  eam.  Ergo  quantitas 
iudicii  punitionis  peccati  est  secundum  quantitatem  culpae. 

2.  Praeterea,  homo  reducitur  ad  aequalitatem  iustitiae  s» 
per  poenam  inflictam.  Sed  hoc  non  esset  si  quantitas  cul- 
pae  et  poenae  non  sibi  responderent.    Ergo   unum    alteri 
respondet. 

Respondeo  dicendum  quod  poena  post  dimissionem  cul- 
pae  exigitur  ad  duo  :    scilicet  ad  debitum    solvendum,  et  ;> 
ad    remedium    praestandum.    Potest    ergo    taxatio    poenae 
considerari  quantum  ad  duo.  Primo,  quantum  ad  debitum. 
Et   sic   quantitas    poenae    radicaliter    respondet    quantitati 
culpae  antequam  de  ea  aliquid  dimittatur.  Sed  tamen  quan- 
tum  per  primum  eorum  quae  poenam  nata  sunt  remittere  60 
plus  remittitur,  secundum  hoc  per  aliud  minus  remitten- 
dum  vel  solvendum  restat :  quia  quanto  per  contritionem 
plus  de  poena  dimissum  est,  tanto  per  confessionem  mi- 
nus  dimittendum  restat.  -  Secundo,  quantum  ad  remedium 
vel  illius  qui  peccavit,  vel  aliorum.  Et  sic  quandoque  pro  «s 
minori  peccato  iniungitur  maior  poena.  Vel  quia  peccato 
unius  difficilius  potest  resisti  quam  peccato  alterius :  sicut 
iuveni  imponitur  pro  fornicatione  maior  poena  quam  seni, 
quamvis  minus  peccet.  Vel  quia  in  uno  peccatum  est  pe- 
riculosius,  sicut  in  sacerdote,  quam  in  alio.  Vel  quia  mul-  7" 
titudo    magis    prona    est   ad  illud    peccatum ,  et  ideo    per 
poenam  unius  alii  sunt  e.xterrendi. 

Poena  ergo  in  foro  poenitentiae  quantum  ad  utrumque 
taxanda  est.  Et  ideo  non  semper  pro  maiori  peccato  maior 
poena  imponitur.   -   Sed   poena   purgatorii   solum   est   ad  7; 


»9 

solvendum  debitum :  quia  iam  ulterius  non  manet  locus 
peccandi.  Et  ideo  illa  poena  taxatur  solum  secundum 
quantitatem  peccati :  considerata  tamen  contritionis  quan- 
titate,  et  confessione  et  absolutione ;  quia  per  omnia  haec 
de  poena  aliquid  dimittitur.  Unde  etiam  a  sacerdote  in 
iniungendo  satisfactionem  sunt  consideranda. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  in  verbis  illis  duo  tan- 
guntur  ex  parte  culpae,  scilicet  glorificatio,  et  deliciae. 
Quorum  primum  pertinet  ad  elationem  peccantis,  qua  Deo 
resistit ;  secundum  ad  delectationem  peccati.  Quamvis  au- 
tem  sit  minor  delectatio  quandoque  in  maiori  culpa,  tamen 
est  ibi  semper  maior   elatio.    Et  ideo   ratio  non  procedit. 

Ad  secundum  dicendum  quod  illa  poena  septem  dierum 
non  erat  expiativa  a  poena  debita  peccato :  unde  etiam, 
si  post  illos  dies  moreretur,  in  purgatorio  puniretur.  Sed 
expiabat  ab  irregularitate ,  a  qua  omnia  sacrificia  legalia 
expiabant. 

Nihilominus,  ceteris  paribus,  plus  peccat  homo  in  nova 
lege  quam  in  veteri :  propter  sanctificationem  ampliorem, 
qua  sanctificatur  in  baptismo ;  et  propter  beneficia  Dei 
potiora  humano  generi  exhibita.  Et  hoc  patet  ex  hoc  quod 
dicitur  Heb.  x  * :  Quanto  putatis  deteriora  mereri  sup- 
plicia,  etc. 

Nec  tamen  hoc  verum  est  universaliter,  quod  exigatur 
pro  quolibet  peccato  mortali  septennis  poenitentia :  sed 
hoc  est  quasi  quaedam  regula  communis,  ut  in  pluribus 
competens,  quam  tamen  oportet  dimittere  consideratis  di- 
versis  peccatorum  circumstantiis. 

Ad  tertium  dicendu.m  quod  episcopus  vel  sacerdos  cum 
maiori  periculo  suo  et  aliorum  peccat.  Et  ideo  sollicitius 
retrahunt  eum  canones  a  peccato  quam  alios,  maiorem 
poenam  iniungendo,  secundum  quod  est  in  remedium: 
quamvis  quandoque  non  debeatur  tanta  ex  debito.  Unde 
in  purgatorio  non  tanta  ab  eo  exigitur. 

Ad  au.ARTUM  dicendum  quod  poena  illa  est  intelligenda 
quando  nolente  sacerdote  hoc  accidit.  Si  enim  sponte  fun- 
deretur,  multo  graviori  poena  dignus  esset. 

QUAESTIO  NONA 

DE  QUALITATE  CONFESSIONIS 

DEiNDE  considerandum  est  de  qualitate  confessionis  *. 
Circa  quod  quaeruntur  quatuor. 
Primo  :  utrura  confessio  possit  esse  informis. 
Secundo :  utrum  oporteat  confessionem  esse  integram. 
Tertio :  utrum  possit  aliquis  per  alium,  vel  per  scriptum 

confiteri.         - 
Quarto :  utrum  illae  sexdecim  conditiones  quae  a  ma- 
gistris  assignantur,  ad  confessionem  requirantur. 

ART.    I.    UTRUM    CONFESSIO    POSSIT    ESSE    INFORMIS 

AD  PRiMUM  sic  PROCEDITUR.  Videtur  quod  confessio  non 
possit  esse  informis.  Eccli.  xvii  *  dicitur :  A  mortuo, 
velut  qui  non  est,  perit  confessio.  Sed  ille  qui  non  habet 
caritatem ,  est  mortuus  :  quia  ipsa  est  animae  vita.  Ergo 
absque  caritate  non  potest  esse  confessio. 

2.  Praeterea,  confessio  dividitur  contra  contritionem 
et  satisfactionem.  Sed  contritio  et  satisfactio  nunquam 
possunt  extra  caritatem  fieri.  Ergo  nec  confessio. 

3.  Praeterea  ,  in  confessione  oportet  quod  os  cordi 
concordet :  quia  hoc  ipsum  nomen  confessionis  requirit. 
Sed  ille  qui  adhuc  manet  in  affectu  peccati  quod  confi- 
tetur,  non  habet  cor  ori  conforme :  quia  corde  peccatum 
tenet  quod  ore  damnat.  Ergo  talis  non  confitetur. 

Sed  contra,  quilibet  tenetur  ad  confessionem  morta- 
lium.  Sed  si  aliquis  semel  confessus  est  etiam  in  mortali 
e.xistens,  non  tenetur  ulterius  ad  confitendum  eadem  pec- 
cata :  quia,  cum  nullus  sciat  se  caritatem  habere ,  nullus 
sciret  se  confessum  fuisse.  Ergo  non  est  de  necessitate 
confessionis  quod  sit  caritate  formata. 

Respondeo  dicendum  quod  confessio  est  actus  virtutis, 
et  pars  sacramenti.  Secundum  autem  quod  est  actus  vir- 
tutis,  est  actus  meritorius  proprie.  Et  sic  confessio  non 
valet  sine  caritate,  quae  est  principium  merendi.  -  Sed 
secundum  quod  est  pars  sacramenti,  sic  ordinat  confiten- 
tem  ad  sacerdotem,  qui  habet  claves  Ecclesiae,  qui  per 


Vers.  29. 


•  Cf.  qn.  vi,  In- 
trod. 


Vers.  26. 


20  QUAESTIO  IX,  ARTICULUS  II,  III 

confessionem  conscientiam  confitentis  cognoscit.  Et  secun-  Ad  secundum  dicendum  quod  poena  a  diversis  sacerdo- 

dum  hoc,  confessio  potest  esse  etiam  in  eo  qui  non  est  tibus  imposita  non  esset  sufficiens :  quia  quilibet  conside- 
contritus :  quia  potest  peccata  sua  confiteri  sacerdoti ,  et  raret  tantum  unum  peccatum  per  se,  et  non  gravitatem 
clavibus  Ecclesiae  se  subiicere.  Et  quamvis  tunc  non  per-  ipsius  quam  habet  ex  adiunctione  alterius ;  et  quandoque 
cipiat  absolutionis  fructum,  tamen,  recedente  fictione,  per-  ;  poena  quae  contra  unum  peccatum  daretur,  esset  promo- 
cipere    incipiet.    Et  sic  etiam    est    et  in  ahis    sacramentis.      tiva  alterius  peccati. 

Unde  non  tenetur  iterare  confessionem  qui  fictus  accedit:  Et  praeterea  sacerdos  confessionem  audiens  vicem  Dei 

sed  tenetur  postmodum  fictionem  suam  confiteri.  gerit.  Et  ideo  debet  ei  fieri  hoc  modo  confessio  sicut  fit 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  auctoritas  illa  intelli-  Deo  in  contritione.  Unde ,  sicut  non  esset  contritio  nisi 
genda  est  quantum  ad  fructum  confessionis  percipiendum,  lo  quis  de  omnibus  peccatis  contereretur,  ita  non  esset  con- 
quem  nullus  extra  caritatem  existens  percipit.  fessio    nisi    quis  de  omnibus    quae    memoriae    occurrerint 

Ad  secundum  dicendum  quod  contritio  et  satisfactio  fiunt      confiteatur. 
Deo,  sed  confessio  fit  homini.  Et  ideo  de  ratione  contri-  Ad  tertium  dicendum  quod  quidam  dicunt  quod,  quando 

tionis  et  satisfactionis  est  quod  homo  sit  Deo  per  carita-  ahquis  recordatur  eorum  quae  prius  oblitus  erat,  debet 
tem  unitus :  non  autem  de  ratione  confessionis.  ■;  iterum   etiam   ea   quae   prius   confessus   fuit   confiteri :    et 

Ad  tertium  dicendum  quod  ille  qui  peccata  quae  habet  praecipue  si  non  potest  eundem  habere  cui  ante  confessus 
narrat,  vere  loquitur.  Et  sic  cor  concordat  verbis  quantum  fuerat,  qui  omnia  cognoscit,  ut  totius  culpae  quantitas  uni 
ad  substantiam  confessionis,  quamvis  cor  discordet  a  con-  sacerdoti  innotescat.  -  Sed  hoc  non  videtur  necessarium. 
fessionis  fine.  Quia  peccatum  habet  quantitatem  et  ex  seipso,  et  ex  ad- 

20  iunctione  alterius.   Peccatorum  autem  de  quibus  confessus 

ART.  II.  UTRUM  OPORTEAT  cONFESsiONEM  ESSE  iNTEGRAM         cst,  manifcstavit  quantitatem  quam  ex  seipsis  habent.  Ad 

De  Duob.  Praecept.  Carii.  etc.,cap.  11 ;  De  Sex  Artic,  m.  6.  hoc    autem    quod   sacerdos    utramquc    quantitatcm    huius 

peccati  cuius  fuerat  obhtus   cognoscat,  sufficit   quod  hoc 

D  sEcuNDUM  sic  PROCEDiTUR.   Videtur  quod  non   opor-      peccatum  confitens  dicat  exphcite,  et  aha  in  generali,  di- 

teat  confessionem  esse  integram  ,  ut  scihcet  omnia  25  cendo  quod,  cum  aha  multa  confiteretur,  huius  oblitus  fuit. 
peccata  uni  sacerdoti  confiteatur  aliquis.  Quia  erubescentia  Ad  quartum  dicendum  quod,  etiam  si  sacerdos  non  de 

facit  ad  diminutionem  poenae.  Sed  quanto  pluribus  sacer-  omnibus  possit  absolvere,  tamen  tenetur  sibi  omnia  con- 
dotibus  quis  confitetur,  tanto  maiorem  erubescentiam  pa-  fiteri,  ut  quantitatem  totius  culpae  cognoscat,  et  de  ilhs 
titur.  Ergo  fructuosior  est  confessio  si  pluribus  sacerdo-  de  quibus  non  potest  absolvere,  ad  superiorem  remittat. 
tibus  dividatur.  io 


A 


ART.    III.    UTRUM    POSSIT    PER    ALIUM    «UIS    CONFITERI, 
VEL     PER     SCRIPTUM 


2.  Praeterea,  confessio  ad  hoc  necessaria  est  in  poe- 
nitentia  ut  poena  secundum  arbitrium  sacerdotis  peccato 
taxetur.  Sed  sufliciens  poena  potest  imponi  a  diversis  sa-  Quodi.  i,  qu.  vi,  art.  1. 

cerdotibus  de  diversis  peccatis.  Ergo  non  oportet  uni  sa-  a  d  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod  possit  per 
cerdoti  omnia  peccata  confiteri.  5;  /xalium  quis  confiteri,  vel  per  scriptum.   Quia  confessio 

3.  Praeterea,  potest  contingere  quod  post  confessionem  necessaria  est  ad  hoc  ut  conscientia  poenitentis  sacerdoti 
factam  et  satisfactionem  perfectam,  recordetur  quis  alicuius  pandatur.  Sed  homo  potest  etiam  per  ahum,  vel  per  scri- 
peccati  mortahs  quod  dum  confitebatur  in  memoria  non  ptum  suam  conscientiam  sacerdoti  manifestare.  Ergo  suffi- 
habebat,  et  tunc  copiam  proprii  sacerdotis,  cui  primo  con-      cit  per  aHum,  vel  per  scriptum  confiteri. 

fessus  fuerit,  habere  non  poterit.  Ergo  poterit  illud  solum  40  2.  Praeterea,  quidam  non  intelliguntur  a  propriis  sa- 
peccatum  alteri  confiteri.  Et  sic  diversa  peccata  diversis  cerdotibus,  propter  ILnguae  diversitatem :  et  tales  non  pos- 
sacerdotibus  confitebitur.  sunt  nisi  per  ahos  confiteri.   Ergo  non  est  de  necessitate 

4.  Praeterea,  sacerdoti  non  debet  fieri  confessio  de  sacramenti  quod  per  seipsum  quis  confiteatur.  Et  ita  vi- 
peccatis  nisi  propter  absolutionem.  Sed  quandoque  sacer-  detur  quod,  si  per  alium  quis  confessus  fuerit  qualiter- 
dos  qui  confessionem  audit,  potest  de  quibusdam  peccatis  4S  cumque,  sufficiat  ei  ad  salutem. 

absolvere,  non   de  omnibus.    Ergo  ad  minus  in  tali  casu  3.  Praeterea,  de  necessitate  sacramenti  est  quod  homo 

non  oportet  quod  confessio  sit  integra.  proprio  sacerdoti  confiteatur,  ut  ex  dictis  *  patet.  Sed  ali-   "  Qu.  vm,  art.  4. 

Sed    contra  ,   hypocrisis   est  impedimentum    poeniten-      quando  proprius  sacerdos  est  absens,  cui  non  potest  poe- 

•  IV  Sent.,  dist.  tiac  *.  Sed  dividere  confessionem  ad  hjrpocrisim  pertinet :      nitens  propria  voce  loqui ;  posset   autem  per  scriptum  ei 

qu»'  a.     '     '  '   ut  Augustinus  dicit  *.    Ergo  confessio  debet  esse  integra.  50  suam   conscientiam   manifestare.    Ergo    videtur    quod   per 

Po«S!,1:apfxv!-        2.  Praeterea,  confessio  est  poenitentiae  pars.  Sed  poe-      scriptum  ei  suam  conscientiam  transmittere  debeat. 

inter  Opp.  Aug.  nitentia  debet  esse  integra.  Ergo  et  confessio.  Sed  contra  ,  homo  ad  confessionem  peccatorum  sicut 

Respondeo  dicendum  quod  in  medicina  corporali  oportet      ad  confessionem  fidei  obligatur.  Sed  confessio  fidei  ore  est 

quod  medicus  non  unum   solum    morbum ,  contra   quem      facienda  :  ut  patet  Rom.  x  *.  Ergo  et  confessio  peccatorum.   *  Vers.  10. 

medicinam  dare  debet,  cognoscat,  sed  etiam   universaUter  ss        2.  Praeterea,  qui  per  seipsum   peccavit,  per  seipsum 

totam  habitudinem  ipsius  infirmi :  eo  quod  unus  morbus      debet  poenitere.  Sed  confessio  est  poenitentiae  pars.  Ergo 

ex  adiunctione  alterius   aggravatur,  et  medicina  quae  uni      poenitens  debet  confiteri  propria  voce. 

morbo  competeret,  alteri  nocumentum  praestaret.  Et  simi-  Respondeo    dicendum    quod    confessio    non    solum    est 

liter  est  in  peccatis :  quia  unum  aggravatur  ex  adiunctione      actus  virtutis,  sed  etiam  pars  sacramenti.  Quamvis  autem 

alterius ;  et  illud  quod  uni  peccato  esset  conveniens  me-  60  ad  eam  secundum  quod  est  actus  virtutis,  sufficeret  qua- 

dicina,  alteri  incentivum  praestaret,  cum  quandoque  ahquis      litercumque  fieret ,  etsi  non  esset  tanta  difficultas  in  uno 

*Part.in,cap.iii.  contrariis  peccatis  infectus  sit,  ut  Gregorius,  in  Pas/ora/i  *,      modo  sicut  in  alio ;  tamen,  secundum  quod  est  pars  sa- 

docet.  Et  ideo  de  necessitate  confessionis  est  quod  homo      cramenti,  habet  determinatum  actum ,  sicut  et  alia  sacra- 

omnia  peccata  confiteatur  quae  in  memoria  habet :  quod      menta  habent  determinatam  materiam.  Et  sicut  in  baptismo 

si  non  faciat,  non  est  confessio,  sed  conlessionis  simulatio.  «s  ad   significandam    interiorem    ablutionem    assumitur    illud 

Ad  primum  ergo  dicendum    quod ,   etsi   erubescentia  sit      elementum   cuius    est  maximus   usus  in  abluendo  ,    ita  in 

multipHcior  quando  dividit  diversa  peccata  diversis,  tamen      actu  sacramentah  ad  manifestandum  ordinate  assumitur  ille 

omnes  simul  non  sunt  ita  magnae  erubescentiae  sicut  illa      actus  quo   maxime   consuevimus  manifestare ,  scilicet  per 

una  qua  quis  omnia  peccata   sua  simul    confitetur.    Quia      proprium  verbum.  Alii  enim  modi  sunt  inducti  in  supple- 

unum  peccatum  per  se  consideratum  non  ita  demonstrat  70  mentum  istius. 

malam  dispositionem  peccantis  sicut  quando  est  cum  plu-  Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  sicut  in  baptismo  non 

ribus  aliis  consideratum :  quia  in  unum  peccatum  aliquis  sufficit  qualitercumque  abluere,  sed  per  elementum  deter- 
quandoque  ex  ignorantia  vel  infirmitate  labitur;  sed  mul-  minatum;  ita  nec  in  poenitentia  sufficit  quahtercumque 
titudo  peccatorum  demonstrat  malitiam  peccantis,  vel  ma-  peccata  manifestare,  sed  oportet  quod  per  actum  determi- 
gnam  corruptionem  eiusdem.  7;  natum  manifestentur. 


QUAESTIO  IX,  ARTICULUS  IV  -  QUAESTIO  X,  ARTICULUS  I 


21 


*  Cap.  IV,  n.  3.  - 
S.  Tn.  lect.  iv. 


Ad  secuxdum  dicendum  quod  in  eo  qui  usum  linguae 
non  habet,  sicut  mutus  vel  qui  est  alterius  linguae,  suffi- 
cit  quod  per  scriptum,  aut  per  nutum,  aut  interpretem 
confiteatur,  quia  non  exigitur  ab  homine  plus  quam  pos- 
sit :  quamvis  homo  non  debeat  baptismum  accipere  nisi  s 
in  aqua.  Quia  aqua  est  omnino  ab  exteriori,  et  nobis  ab 
alio  e.xhibetur.  Sed  actus  confessionis  est  a  nobis  :  et  ideo, 
quando  non  possumus  uno  modo ,  debemus  secundum 
quod  possumus  confiteri. 

Ad  tertium   dicendum    quod  in  absentia   proprii  sacer-  '° 
dotis  potest  etiam  laico  fieri  confessio.  Et  ideo  non  oportet 
quod  per  scriptum  fiat :  quia  plus  pertinet  ad  necessitatem 
confessionis  actus  quam  ille  cui  fit  confessio. 

ART.    IV.    UTRUM    ILLAE    SEXDECIM    CONDITIONES    QUAE 
A    MAGISTRIS    ASSIQNANTUR,    REaUIRANTUR    AD    CONFESSIONEM 

AD  QUARTUM  sic  PROCEDITUR.  Vidctur  quod  illae  sexde- 
cim  conditiones  quae  a  magistris  assignantur,  his  ver- 
sibus  contentae ,  non  requirantvir  ad  confessionem :  Sit 
simplex,  humilis  confessio,  pura,  fidelis :  Atque  frequens, '° 
nuda,  discreta,  libens,  verecunda:  Integra,  secreta,  lacri- 
mabilis,  accelerata :  Fortis  et  accusans,  et  sit  parere  pa- 
rata.  Fides  enim  et  simplicitas  et  fortitudo  sunt  per  se 
virtutes.    Ergo  non  debent  poni  conditiones   confessionis. 

2.  Praeterea,  purum  est  quod  non  habet  permixtionem.  25 
Similiter  simplex  compositionem  et  mixtionem  aufert.  Ergo 
superfiue  utrumque  ponitur. 

3.  Praeterea,  peccatum  semel  commissum  nullus  te-^ 
netur  confiteri  nisi  semel.  Ergo,  si  homo  peccatum  non 
iterat,  non  oportet  quod  sit  frequens.  10 

4.  Praeterea,  confessio  ad  satisfactionem  ordinatur.  Sed 
satisfactio  quandoque  est  publica.  Ergo  et  confessio  non 
semper  debet  esse  secreta. 

5.  Praeterea,  illud  quod  non  est  in  potestate  nostra, 
non  requiritur  a  nobis.  Sed  lacrimas  emittere  non  est  in  >■> 
potestate  nostra.  Ergo  non  requiritur  a  confitente. 

Respondeo  dicendum  quod  dictarum  conditionum  quae- 
dam  sunt   de   necessitate    confessionis ,  quaedam    de  bene 
esse  ipsius.  Ea  autem  quae  sunt  de  necessitate  confessionis, 
vel  competunt  ei  secundum   quod   est  actus  virtutis ;    vel  4° 
secundum  quod  est  pars  sacramenti. 

Si  primo  modo,  aut  ratione  virtutis  in  genere ;  aut  ra- 
tione  speciaHs  virtutis  cuius  est  actus ;  aut  ex  ipsa  ratione 
actus.  Virtutis  autem  in  genere  sunt  quatuor  conditiones : 
ut  in  II  Ethic.  *  dicitur.    Prima   est  ut  ahquis    sit  sciens.  4S 
Et  quantum  ad  hoc ,  confessio   dicitur   esse   discreta :  se- 
cundum  quod  in  actu  omnis  virtutis  prudentia  requiritur. 
Est  autem  haec  discretio  ut  maiora  cum  maiori   pondere 
confiteatuR  -  Secunda    conditio    est   ut  sit  eligens :    quia 
actus  virtutum  debent  esse  voluntarii.  Et  quantum  ad  hoc  s" 
dicit  libens.  -  Tertia  conditio  est  ut  propter  hoc,  scilicet 
debitum  finem,  operetur.  Et  quantum  ad  hoc,  dicit  quod 
debet  esse  pura  :    ut  scilicet   recta  sit  intentio.  -  Quarta 
est   ut   immobiliter   operetur.    Et  quantum   ad   hoc,    dicit 
quod  debet   esse  fortis :    ut  sciHcet   propter  verecundiam  ss 
non  dimittat. 

Est  autem  confessio  actus  virtutis  poenitentiae.  Quae 
quidem  primo  initium  sumit  in  horrore  turpitudinis  pec- 
cati.  Et  quantum  ad  hoc,  confessio  debet  esse  verecunda : 
ut  sciUcet  non  se  iactet  de  peccatis  propter  aHquam  sae-  60 
cuH  vanitatem  admixtam.  -  Secundo,  progreditur  ad  do- 
lorem  de  peccato  commisso.  Et  quantum  ad  hoc,  debet 
esse  lacrimabilis.  -  Tertio,  in  abiectione  sui  terminatur. 
Et  quantum  ad  hoc,  debet  esse  humilis :  ut  se  miserum 
confiteatur  et  infirmum.  65 

Sed  ex  propria  ratione  huius  actus  qui  est  confessio, 
habet  quod  sit  manifestativa.  Quae  quidem  manifestatio 
per  quatuor  impediri  potest.  Primo,  per  falsitatem.  Et 
quantum  ad  hoc,  dicit  fidelis,  idest  vera.  —  Secundo,  per 
obscuritatem.  Et  contra  hoc  dicit  nuda :  ut  non  involvat  70 
obscuritatem  verborum.  -  Tertio,  per  verborum  multipli- 
cationem.  Et  contra  hoc  dicit  simplex :  ut  non  recitet  in 
confessione  nisi  quod  ad  quantitatem  peccati  pertinet.  - 
Quarto,  ut  non  subtrahatur  aliquid  de  his  quae  manife- 
standa  sunt.  Et  contra  hoc  dicit  integra.  7s 


Secundum  autem  quod  confessio  est  pars  sacramenti, 
sic  concernit  iudicium  sacerdotis,  qui  est  minister  sacra- 
menti.  Unde  oportet  quod  sit  accusans  ex  parte  confi- 
tentis ;  parere  parata  per  comparationem  ad  sacerdotem ; 
secreta  quantum  ad  conditionem  fori,  in  quo  de  occultis 
conscientiae  agitur. 

Sed  de  bene  esse  confessionis  est  quod  sit  frequens; 
et  quod  sit  accelerata,  ut  scilicet  statim  confiteatur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  non  est  inconveniens 
quod  conditio  unius  virtutis  in  actu  alterius  inveniatur  qui 
ab  ipsa  imperatur ;  vel  quia  medium  quod  est  unius  vir- 
tutis  principaliter,  etiam  aliae  virtutes  per  participationem 
habent. 

Ad  secundum  dicendum  quod  haec  conditio  pura  in- 
tentionis  excludit  perversitatem ,  a  qua  homo  mundatur : 
sed  simplex  aHeni  admixtionem  excludit. 

Ad  tertium  dicendum  quod  hoc  non  est  de  necessitate 
confessionis,  sed  de  bene  esse. 

Ad  QUARTUM  dicendum  quod,  propter  scandalum  alio- 
rum,  qui  possunt  ex  peccatis  auditis  ad  malum  inclinari, 
non  debet  confessio  fieri  in  publico,  sed  in  occulto.  Ex 
poena  autem  satisfactoria  non  scandalizatur  ita  aHquis : 
quia  quandoque  pro  parvo  vel  nullo  peccato  simiHa  opera 
satisfactoria  fiunt. 

Ad  quintum  dicendum  quod  intelligendum  est  de  lacri- 
mis  mentis. 


D 


QUAESTIO  DECIMA 

DE  EFFECTU  CONFESSIONIS 

EiNDE  considerandum  est  de  effectu  confessionis  *. 
Circa  quod  quaeruntur  quinque. 
Primo  :  utrum  confessio  liberet  a  morte  peccati. 
Secundo  :  utrum  confessio  liberet  aliquo  modo  a  poena. 
Tertio  :  utrum  confessio  aperiat  paradisum. 
Quarto  :  utrum  confessio  tribuat  spem  salutis. 
Quinto :  utrum  confessio  generaHs  deleat  peccata  mor- 
talia  oblita. 

ART.    I.    UTRUM    CONFESSIO    LIBERET    A    MORTE    PECCATI 


IV  Sent.,  dist.  xvm,  qu.  i.  art. 
IV  Cont.  Gent.,  cap.  Lxxii; 


;.  qu^  I.  2;  dist.  XXII,  qu.  ii,  ait.  i.  qu^  3: 
2uodl.  IV,  qu.  VII ,  art.  i ;  In  Ps.  XXXI. 


AD  PRiMUM  sic  PRocEDiTUR.  Vidctur  quod  confessio  non 
liberet  a  morte  peccati  *.  Confessio  enim  contritionem 
sequitur.  Sed  contritio  sufficienter  delet  culpam.  Ergo  con- 
fessio  non  liberat  a  morte  peccati. 

2.  Praeterea,  sicut  mortale  est  culpa,  ita  etiam  veniale. 
Sed  per  confessionem  fit  veniale  quod  prius  fuit  mortale, 
ut  in  Httera  *  dicitur.  Ergo  per  confessionem  non  remit- 
titur  culpa,  sed  culpa  in  culpam  mutatur. 

Sed  contra  est.  Confessio  est  pars  poenitentiae  sacra- 
menti.  Sed  poenitentia  a  culpa  Hberat.  Ergo  et  confessio. 

Respondeo  dicendu.m  quod  poenitentia,  inquantum  est 
sacramentum,  praecipue  in  confessione  perficitur :  quia  per 
eam  homo  ministris  Ecclesiae  se  subdit,  qui  sunt  sacra- 
mentorum  dispensatores.  Contritio  enim  votum  confes- 
sionis  annexum  habet :  et  satisfactio  pro  iudicio  sacerdotis 
cui  fit  confessio,  taxatur.  Et  quia  in  sacramento  poeniten- 
tiae  gratia  infunditur,  per  quam  fit  remissio  peccatorum, 
sicut  in  baptismo ;  ideo  eodem  modo  confessio  ex  vi  ab- 
solutionis  coniunctae  remittit  culpam  sicut  et  baptismus. 
Liberat  enim  baptismus  a  morte  peccati  non  solum  se- 
cundum  quod  actu  percipitur,  sed  etiam  secundum  quod 
in  voto  habetur :  sicut  patet  in  ilHs  qui  iam  sanctificati  ad 
baptismum  accedunt.  Et  si  aliquis  impedimentum  non 
praestaret,  ex  ipsa  coUatione  baptismi  gratiam  conseque- 
retur  remittentem  peccata,  si  prius  ei  remissa  non  fuissent. 
Et  simiHter  dicendum  est  de  confessione  adiuncta  abso- 
lutioni  quod ,  secundum  quod  in  voto  poenitentis  prae- 
cessit,  a  culpa  liberavit ;  postmodum  autem  in  actu  con- 
fessionis  et  absolutionis  gratia  augetur;  et  etiam  remissio 
peccatorum  daretur,  si  praecedens  dolor  de  peccatis  non 
sufficiens  ad  contritionem  fuisset,  et  ipse  tunc  obicem  gra- 
tiae  non  praeberet.  Et  ideo,  sicut  de  baptismo  dicitur  quod 
Hberat  a  morte,  ita  etiam  de  confessione  dici  potest. 


"  Cf.  qu.  VI,  In- 
trod. 


•  Cf.  IV  Sent., 
dist.  XVII,  cap.  i.- 
Ex  Ambr.  Serm. 
XXV,  al.  de  S. 
Quadrages.  IX; 
can.  Ecce  nunc 
tempus,  de  Poe- 
nit.,  dist.  I. 

•  Ibid.,  cap.  Sed 

fuod  sacerdoti- 
us.  -  £x  lib.  de 
Vera  etfals.Poe- 
nit.,  cap.  X,  ( in- 
ter  Opp.  Aug. ). 


22  QUAESTIO  X,  ARTICULUS  II,  III,  IV,  V 

Ad  prmum  ergo  dicendum  quod  contritio  habet  votum  Ad  primum    ergo    dicendum    quod,   quamvis    baptismus 

confessionis  annexum.  Et  ideo  eo  modo  liberat  a  culpa  et  poenitentia  sint  diversa  sacramenta,  tamen  agunt  in 
poenitentes  sicut  desiderium  baptismi  baptizandos.  vi  unius  passionis   Christi,   per  quam   aditus   paradisi   est 

Ad  secundum  dicekdum  quod  veniale  non  sumitur  pro  apertus. 
culpa,  sed  pro  poena  de  facili  expiabili.  Unde  non  sequitur  s  Ad  secundum  dicendum  quod  ante  votum  confessionis 
quod  culpa  in  culpam  convertatur,  sed  penitus  annihilatur.  paradisus  clausus  erat  peccanti  mortaliter,  quamvis  postea 
Dicitur  enim  veniale  tripliciter:  uno  modo  ex  genere,  per  contritionem,  votum  confessionis  importantem,  apertus 
sicut  verbum  otiosum ;  alio  modo  ex  causa,  idest  veniae  sit  etiam  ante  confessionem  actualiter  factam.  Non  tamen 
causam  in  se  habens,  sicut  peccatum  ex  infirmitate ;  alio  obstaculum  reatus  est  totahter  amotum  ante  confessionem 
modo  ex  eventu,  sicut  accipitur  hic,  quia  per  confessionem  ■<>  et  satisfactionem. 

hoc  evenit  quod  de  culpa  praeterita   homo  veniam  con-  ^^^    j^_  ^^^^^  effectus  confessionis  poni  debeat 

sequatur.  auoD  tribuit  spem  salutis 

ART.  II.  utrum  confessio  liberet  aliquo  modo  a  poena  a   d  «uartum  sic  proceditur.  Videtur  quod  effectus  con- 

IV  sent.,  dist.  XVI,,  qu.  iii,  art.  i,  qu"  .,  ad  . ;  art.  3.  qu>  5.  'd  4 ;         ■'  -f*-fessionis  poni  non  debeat  quod  tribuit  spem  salutis  *.   *__cf.  loc.  cit. 
dist.  XVIII,  qu.  I,  art.  3,  qu' a;  dist.  XXII,  qu.  II,  art.  .,  qu"  3:  Quia  spcs  ex  omnibus  meritoriis  actibus  provenit.   Et  sic       •    '    »•   • 

IV  Conl.  Gent.,  cap.  lxxii;  De  Orat.  Domin.,  cap.  ix;  In  Ps.  XXXL  ^  .^  .  „  p      ^.       . 

non  videtur  esse  propnus  ettectus  contessionis. 

D    secundum    sic    proceditur.    Videtur    quod    confessio  2.  Praeterea,  per  tribulationem  ad  spem  pervenimus: 

Lnon  Hberet  aliquo  modo  a  poena.    Quia  peccato  non      ut  patet  Rom.  v  *.  Sed  tribulationem  homo  praecipue  in    •  Vers.  3,  4. 

debetur   nisi   poena   aeterna ,   vel    temporalis.    Sed   poena  20  satisfactione  sustinet.  Ergo  tribuere  spem  salutis  magis  est 

aeterna  per  contritionem  dimittitur,  poena  autem  tempo-      satisfactionis  quam  confessionis. 

ralis  per  satisfactionem.    Ergo  per  confessionem  nihil  di-  Sed  contra,  per    confessionem   homo    fit   humilior  et 

mittitur  de  poena.  mitior :  sicut  in  Uttera  *  Magister  dicit.  Sed  per  hoc  homo   *  Dist.  xv»,  cap. 

2.  Praeterea,  voluntas  pro  facto  reputatur :  ut  in  lit-      accipit  spem  salutis.  Ergo  confessionis  effectus  est  tribuere  " '' 

*  Dist.  XVII,  cap.   tera  *  dicitur.  Sed  ille  qui  contritus  est,  habuit  propositum  ^;  spem  salutis. 

^gna  pieia's,  d'e  confitendi.    Ergo   tantum   valuit   sibi    sicut  si  fuisset  con-  Respondeo  dicendum  quod  spes  remissionis  peccatorum 

voenit.  iKi.  \.     fgjsus.   Et  ita  per  confessionem   quam  postea  facit,  nihil      non  est  nobis  nisi  per  Christum.  Et  quia  homo  per  con- 

de  poena  dimittitur.  fessionem  se  subiicit  clavibus  Ecclesiae  ex  passione  Christi 

Sed  contra,  confessio  poenam  habet.   Sed  per  omnia     virtutem  habentibus,  ideo  dicitur  quod  confessio  spem  sa- 

opera  poenalia  expiatur  poena  peccato  debita.  Ergo  et  per  i»  lutis  tribuit. 

confessionem.  Ad  primum  ergo  dicendum  quod  ex  actibus  non  potest 

Respondeo  dicendum  quod  confessio,  simul  cum  abso-      esse  spes  salutis  principaliter,  sed  ex  gratia  Redemptoris. 

lutione,  habet  vim  liberandi  a  poena  dupliciter.  Uno  modo,      Et  quia  confessio  gratiae  Redemptoris  innititur,  ideo  spem 

ex  ipsa   vi    absolutionis.    Et   sic    quidem    Hberat,  in  voto      salutis  tribuit,  non  solum  ut  actus  meritorius,  sed  ut  pars 

e.xistens,  a  poena  aeterna,  sicut  etiam  a  culpa:  quae  qui-  35  sacramenti. 

dem  poena  est  condemnans  et  ex  toto  exterminans.  A  qua  Ad  secundum  dicendum  quod  tribulatio  spem  salutis  tri- 

homo  liberatus,  adhuc  manet  obligatus  ad  poenam  tempo-      buit  per  experimentum  propriae  virtutis ,  et  purgationem 

ralem,  secundum  quod  poena  est  medicina  purgans  et  pro-      a  poena:  sed  confessio  etiam  modo  praedicto  *.  Mncorp.  etadi. 

movens.  Et  haec  poena  restat  in  purgatorio  patienda  etiam  adt-  \t 

,  .         .  .^.      .  ...         ■    ^     °  r^        ^    .,  ART.  V.  utrum  confessio  generalis  suffxciat 

his  qui  a  poena  inferni  hberati  sunt.  Quae  quidem  poena  4» 

.^         ^      .  ...  .        .^ .     ,  ^  'j       .  ad  delendum  peccata  mortalia  oblita 

est  improportionata  vinbus  poenitentis  in  hoc  mundo  vi- 

ventis  :  sed  per  vim  clavium  in  tantum  minuitur  quod  pro-        *  d  quintum  sic  proceditur.  Videtur  quod  confessio  ge- 

portionata  viribus    poenitentis    remanet,  ita  quod   satisfa-      xAneralis   non    sufficiat    ad    delendum    peccata    mortalia 

ciendo  se  in  hac  vita  purgare  potest.  oblita.  Peccatum  enim  per  confessionem  deletum  non  est 

Alio  modo  diminuit  poenam  ex  ipsa  natura  actus  con-  4S  necesse  iterum  confiteri.  Si  ergo  peccata   oblita  per  con- 
fitentis,  qui  habet  poenam  erubescentiae  annexam.  Et  ideo      fessionem  generalem  dimitterentur,  non  esset  necessarium 
quanto  aHquis  pluries  de  eisdem  peccatis  confitetur,  tanto      quod,  cum  ad  notitiam  redeunt,  aUquis  ea  confiteretur. 
magis  poena  minuitur.  2.  Praeterea,  quicumque  non  est  conscius  aUcuius  pec- 

Et  per  hoc  patet  responsio  ad  primum.  cati,  vel  non  habet  peccatum,  vel  est  obUtus  sui  peccati. 

Ad  secundum  dicendum  quod  voluntas  pro  facto  non  s»  Si  ergo  per  generalem  confessionem  peccata  mortaUa  ob- 
reputatur  in  his  quae  sunt  ab  aUo,  sicut  est  de  baptismo :  Hta  dimittuntur,  quicumque  non  est  sibi  conscius  de  aU- 
non  enim  tantum  valet  voluntas  suscipiendi  baptismum  quo  peccato  mortali,  per  generalem  confessionem  potest 
sicut  ipsius  susceptio.  Sed  reputatur  voluntas  pro  facto  in  esse  certus  quod  sit  immunis  a  peccato  mortali.  Quod 
his  quae  sunt  omnino  ab  homine.  -  Et  iterum  quantum  ad  est  contra  Apostolum ,  I  Cor.  iv  * :  Nihil  mihi  conscius  '  Vers.  4. 
praemium  essentiale:  non  autem  quantum  ad  poenae  re- s^  sum,  sed  non  in  hoc  iustificatus  sum. 
motionem  et  huiusmodi,  respectu  quorum  attenditur  me-  3.  Praeterea,  nullus  ex  negligentiareportat  commodum. 

ritum  accidentaliter  et  secundario.  Et  ideo  confessus  et  Sed  non  potest  esse  sine  negligentia  quod  aliquis  pecca- 
absolutus  minus  in  purgatorio  punietur  quam  contritus  tum  mortale  obliviscatur  antequam  ei  dimittatur.  Ergo  non 
tantum.  reportat  ex  hoc  tale  commodum  quod  sine   speciali  con- 

.T^rr.    TTT  60  fessione  de  peccato  ei  dimittatur. 

ART.    III.   UTRUM   confessio   aperiat   paradisum  r,  '  „   „V    „.^    „!„„„„» „    ^.^™;»;^ „ „ 

4.  Praeterea,  magis  est  elongatum  a  cognitione  con- 

AD  TERTiuM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  confessio  non      fitentis  illud  quod  est  omnino  ignoratum,  quam  illud  cu- 
aperiat  paradisum  *.    Quia    diversorum    diversi    sunt      ius  est  oblitus.  Sed  peccata  per  ignorantiam  commissa  ge- 
art.  1,  arg.  ..       effectus.   Sed  apertio  paradisi  effectus  est  baptismi.    Ergo      neraUs  confessio  non  delet :  quia  tunc  haeretici ,  qui  ne- 
non  est  effectus  confessionis.  65  sciunt  aliqua  peccata ,  in  quibus  sunt ,   esse  peccata ,  aut 

2.  Praeterea,  in  id  quod  clausum  est,  ante  apertionem  etiam  aliqui  simpUces  per  generalem  confessionem  absol- 
intrari  non  potest.  Sed  ante  confessionem  moriens  para-  verentur;  quod  falsum  est.  Ergo  generalis  confessio  non 
disum  intrare  potest.  Ergo  confessio  non  aperit  paradisum.      tollit  peccata  oblita. 

Sed  contra,  confessio  facit  hominem    subiici   clavibus  Sim  coviTKA,Y*S3\m\is* :  Accedite  ad  eum  et  illuminamini,   *  Ps.  xxxin, vers. 

Ecclesiae.  Sed  per  eas  aperitur  paradisus.  Ergo  et  per  70  et  facies  vestrae  non  confundentur.  Sed  iste  qui  confite- 
confessionem.  tur  omnia  quae  scit ,  accedit  ad  Deum    quantum    potest. 

Respondeo  dicendum  quod  a  paradisi  introitu  prohibetur      Plus  autem  ab  eo  requiri  non  potest.  Ergo  non  confun- 
aliquis  per  culpam  et  reatum  poenae.  Et  quia  haec  impe-      ditur,  ut  repulsam  patiatur,  sed  veniam  consequitur. 
*  Art.  1,  2.  dimenta  confessio  amovet,  ut  ex  dictis  *  patet,  idco  dicitur  2.  Praeterea,  illc  qui    confitetur   veniam    consequitur 

paradisum  aperire.  7S  nisi  sit  fictus.  Sed  ille  qui  confitetur  omnia  peccata  quae 


QUAESTIO  XI,  ARTICULUS  I 


23 


•Cf.I15e«;.,dist. 
XXII.  qu.  II,  art.  2  ; 
H«  11"",  qu.  Lix, 
art.  4,  ad  1.  -  Cf. 
Dig.  XXll.vi,  Q. 
'DeVera  et/als. 
Poenit.,  cap.  ix 
linterOpp.Aug.). 
-  Cf.  can.  Sunt 
plures,  dePoenit. 
dist.  III. 


*  In  corpore. 


'I^II^jqu.Lxxvi, 
art.  2.  -  Cf.  Dig. 
ubi  supra. 
•"  Cf.  arg.  2  Sed 
cont. 


'  Cf.  qu.  VI,  In- 
trod. 


*  De  Praecept.  et 
Dispens.,  cap.  ii, 
n.  5. 


in  mcmoria  habet,  aliquorum  oblitus,  non  ex  hoc  est  fictus : 
quia  ignorantiam  facti  patitur,  quae  a  peccato  excusat  *. 
Ergo  veniam  consequitur.  Et  sic  peccata  quae  oblita  sunt 
relaxantur :  cum  impium  sit  dimidiam  sperare  veniam  *. 
Resposdeo  dicendUxM  quod  confessio  operatur  praesup- 
posita  contritione,  quae  culpam  delet.  Et  sic  confessio  di- 
recte  ordinatur  ad  dimissionem  poenae :  quod  quidem  fa- 
cit  et  ex  erubescentia  quam  habet ;  et  ex  vi  clavium,  qui- 
bus  se  confitens  subiicit.  Contingit  autem  quandoque  quod 
per  contritionem  praecedentem  peccatum  aliquod  deletum 
est  quoad  culpam,  sive  in  generali,  si  eius  memoria  tunc 
non  habebatur,  sive  in  speciali,  et  tamen  ante  confessio- 
nem  aliquis  illius  peccati  oblitus  est.  Et  tunc  confessio 
generaHs  sacramentaHs    operatur   ad   dimissionem   poenae 


2.  Praeterea,  illud  ad  quod  quis  obHgatur  ex  praece- 
pto  Ecclesiae  tantum,  non  est  necesse  observari  mandato 
Ecclesiae  in  contrarium  facto.  Sed  celatio  confessionis  est 
introducta  ex  statuto  Ecclesiae  tantum.  Si  ergo  per  Eccle- 

!  siam  praecipiatur  quod  quicumque  scit  aHquid  de  taH  pec- 
cato  dicat,  ille  qui  scit  per  confessionem  debet   dicere. 

3.  Praeterea,  magis  debet  homo  conservare  conscien- 
tiam  suam  quam  famam  alterius :  quia  caritas  ordinata  est. 
Sed  aHquando  aHquis    peccatum   celans   incurrit    propriae 

10  conscientiae  damnum:  sicut  cum  in  testimonium  adduci- 
tur  pro  peccato  iHo  et  iurare  cogitur  de  veritate  dicenda ; 
vel  cum  aHquis  abbas  scit  per  confessionem  aHcuius  prio- 
ris  subiecti  sibi  peccatum  cuius  occasio  inducit  ipsum  ad 
ruinam  si  ei  prioratum  dimittat,   unde   tenetur  ei  auferre 


ex  vi  ciavium,  quibus  se  confitens  subiicit  nuHum   obsta-  is  propter  debitum  pastoraHs  curae ,  auferendo   autem  vide- 


culum,  quantum  in  ipso  est,  ponens.  Sed  ex  iHa  parte  qua 
erubescentia  confessionis  peccati  poenam  minuebat,  poena 
ipsius  de  quo  quis  speciaHter  coram  sacerdote  non  eru- 
buit,  non  est  diminuta. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  in  confessione  sacra- 
mentaH  non  solum  requiritur  absolutio,  sed  iudicium  sa- 
cerdotis  satisfactionem  imponentis.  Et  ideo,  quamvis  iste 
absolutione  sit  functus,  tamen  tenetur  confiteri  ut  supplea- 
tur  quod  defuit  sacramentaH  confessioni. 

Ad  secundum  dicendum  quod  confessio  non  operatur, 
ut  dictum  est  *,  nisi  contritione  praesupposita.  De  qua 
quando  vera  fuerit,  non  potest  aHquis  scire :  sicut  nec  scire 
potest  an  gratiam  habeat  per  certitudinem.  Et  ideo  non 
potest  scire  utrum  per  confessionem  generalem  sit  sibi 
peccatum  obHtum  dimissum  per  certitudinem : 
possit  per  coniecturas  aHquas  aestimare. 

Ad  tertium  dicendum  quod  iste  non  reportat  commo- 
dum  ex  negHgentia.  Quia  non  ita  plenam  remissionem 
consequitur  sicut  aHas  consecutus  fuisset.  Nec  tantum  me- 
retur.  Et  tenetur  iterum  confiteri  cum  ad  memoriam  pec- 
catum  venerit. 

Ad  auARTUM  DicENDUM  quod  ignorantia  iuris  non  excusat, 
quia  ipsa  peccatum  est  * :  sed  ignorantia  facti  excusat  **. 
Unde  aliquis  de    hoc  quod  non    confitetur   peccata    quae 
nescit  esse  peccata  propter  ignorantiam   iuris  divini 
excusatur  a  fictione.  Excusaretur  autem  si  nesciret 
peccata   propter    ignorantiam    particularis    circumst^tiae : 
sicut  si  cognovit  aHenam    quam   credidit  esse  suam.    Sed 
obHvio  de  actu  peccati  habet    ignorantiam  facti.    Et  ideo 
excusat  a  peccato  fictionis  in  confessione, 
absolutionis  et  confessionis  impedit. 

QUAESTIO  UNDECIMA 

DE  SIGILLO  CONFESSIONIS 


quod  in  aHquo 


D 


tur  confessionem  pubHcare.  Ergo  videtur 
casu  Hceat  confessionem  publicare. 

4.  Praeterea,  aHquis  sacerdos  per  confessionem  aHcuius 
quam  audit,  potest  accipere  conscientiam  quod  sit  praela- 
20  tione  indignus.  Sed  quiHbet  tenetur  contradicere  promo- 
tioni  indignorum,  si  sua  intersit.  Cum  ergo  contradicendo 
suspicionem  inducere  videatur  de  peccato,  et  sic  quodam- 
modo  confessionem  revelare,  videtur  quod  quandoque  opor- 
teat  confessionem  revelare. 
2i  Sed  contra  est  quod  dicit  decretalis  de  Poenitentia  et 
Remissione  * :  Caveat  sacerdos  ne  verbo  vel  signo  vel  alio 
quovis  tnodo  prodat  aliquatenus  peccatorem. 

2.  Praeterea,  sacerdos  debet  Deo,   cuius  minister  est, 
conformari.    Sed    Deus    peccata    quae   per    confessionem 
quamvis  10  panduntur  non  revelat ,  sed  tegit.   Ergo  nec   sacerdos  re- 
velare  debet. 

Respondeo  dicendum  quod  in  sacramentis  ea  quae  ex- 
terius  geruntur  sunt  signa  rerum  quae  interius  contingunt. 
Et  ideo  confessio  qua  quis  sacerdoti  se  subiicit,  signum 
est  interioris,  qua  quis  Deo  subiicitur.  Deus  autem  pecca- 
tum  ilHus  qui  se  sibi  subiicit  per  poenitentiam,  tegit  *.  Unde 
et  hoc  oportet  in  sacramento  poenitentiae  significari.  Et 
ideo  de  necessitate  sacramcnti  est  quod  quis  confessionem 
celet;  et  tanquam  violator  sacramenti  peccat  qui  confes- 
non  40  sionem  revelat.  Et  praeter  hoc  sunt  aHae  utilitates  huius 
ea  esse  celationis :  quia  per  hoc  homines  magis  ad  confessionem 
attrahuntur;  et  simpHcius  etiam  peccata  confitentur. 

Ad  primum  ergo    dicendum  quod  quidam    dicunt  quod 

sacerdos  non  tenetur  servare  sub  sigUlo    confessionis  nisi 

quod  fructum  4!  peccata  de  quibus  poenitens  emendationem  promittit :  aH- 

ter  potest  ea  dicere  ei  qui  potest  prodesse  et  non  obesse. 

Sed  haec  opinio  videtur  erronea:  cum  sit  contra  veri- 

tatem  sacramenti.  Sicut  enim  baptismus  est  sacramentum 

quamvis  quis  fictus   accedat,  nec  est  immutatum  aHquid 

so  propter  hoc  de  essentialibus  sacramenti ;  ita  confessio  non 

desinit  esse  sacramentaHs  quamvis  ille  qui  confitetur  emen- 

dationem  non  proponat.  Et  ideo  nihilo  minus  sub  occulto 

tenendum  est. 

Nec  tamen  sigiHum  confessionis  contra  caritatem  miH- 

ss  tat.  Quia  caritas  non  requirit  quod  opponatur  remedium 

peccato  quod  homo  nescit.  IHud  autem  quod  sub  confes- 

sione  scitur  est  quasi  nescitum :  cum  illud  nesciat  ut  homo, 

sed  ut  Deus. 

Tamen  aliquod  remedium  adhibere  debet  in  praedictis 
teneatur  ea    celare    etiam    si   aliter   ea  «o  casibus,  quantum  potest  sine  revelatione  confessionis :  sicut 

monendo  eos  qui  confitentur,  et  alHs  dHigentiam  appo- 
nendo  ne  corrumpantur  per  haeresim.  Potest  etiam  dicere 
praelato  quod  diligentius  vigilet  super  gregcm  suum :  ita 
tamen  quod  non  dicat  aliquid  quod  verbo  vel  nutu  con- 
«s  fitentem  prodat. 

Ad  secundum  dicendum  quod  praeceptum  de  confessione 
servanda  consequitur  ipsum  sacramentum.  Et  ideo,  sicut 
praeceptum  de  confessione  sacramentaH  facienda  est  de 
iure  divino,  et  non  potest  aliqua  dispensatione  vel  iussione 
70  humana  homo  absolvi  ab  eo,  ita  nullus  ad  revelationem 
confessionis  potest  ab  homine  cogi  vel  licentiari.  Unde,  si 
praecipiatur  sub  poena  excommunicationis  iam  latae  quod 
dicat  si  aliquid  scit  de  tali  peccato,  non  debet  dicere :  quia 
debet  aestimare  quod  intentio  praecipientis  est,  si  sciat  ut 
7i  homo.  Et  si  etiam  exprimeret  de  confessione,  interrogatus 


einde  quaeritur  de  sigiHo  confessionis  *. 

Et  circa  hoc  quaeruntur  quinque. 

Primo:  utrum  in  quolibet  casu    teneatur  homo   celare 

ea  quae  habet  sub  sigillo  confessionis. 
Secundo :    utrum    sigillum    confessionis  se  extendat  ad 

alia  quam  illa  quae  sunt  de  confessione. 
Tertio :  utrum  solus  sacerdos  sigiHum  confessionis  ha- 

beat. 
Quarto:  utrum  sacerdos  possit  aliis  revelare  de  licentia 

confitentis. 
Quinto :    utrum 

noverit. 

ART.  I.  utrum  in  quolibet  casu  teneatur  sacerdos 
celare    peccata    quae    sub    sigillo    confessionis    novit 

II»  II",  qu.  Lxx,  art.  i,  ad  2;  Quodl.  V,  qu.  vii,  art.  1;  XII,  qu.  xi,  art.  2. 

AD  PRIMUM  sic  proceditur.  Vidctur  quod  non  in  quo- 
Hbet  casu  teneatur  sacerdos  celare  peccata  quae  sub 
sigillo  confessionis  novit.  Quia ,  sicut  dicit  Bernardus  *, 
quod  est  institutum  pro  caritate,  contra  caritatem  non  mi- 
litat.  Sed  celatio  confessionis  in  aliquo  casu  contra  cari- 
tatem  militaret :  sicut  si  aliquis  in  confessione  scit  aliquem 
haereticum,  quem  non  potest  inducere  ad  hoc  quod  de- 
sistat  a  corruptione  plebis ;  et  similiter  de  illo  qui  scit  per 
confessionem  affinitatem  esse  inter  aliquos  qui  contrahere 
volunt.  Ergo  taHs  debet  confessionem  revelare. 


•  Cap.   Omnis 
utriusque. 


*   Cf.   ad  Rom. 
cap.  IV,  vers.  7. 


24  QUAESTIO  XI,  ARTICULUS  II,  III,  IV 

non  deberet  dicere.  Nec    excommunicationem   incurreret:  2.  Praeterea,  homo  tenetur  ea  quae  in  confessione  au- 

quia  non  est  subiectus  superiori  suo  nisi  ut  homo ;  hoc  dit  celare,  si  non  scit  ea  ut  homo,  sed  ut  Deus.  Sed  solus 
autem  non  scit  ut  homo,  sed  ut  Deus.  sacerdos  est  minister  Dei.  Ergo  solus  sacerdos  tenetur  oc- 

Ad  tertium  dicendum  quod  homo  non  adducitur  in  te-      cultare. 
stimonium  nisi  ut  homo.  Et  ideo  sine  laesione  conscien-  s        Rkspondeo  dicendum    quod  sigillum    confessionis  com- 
tiae  potest  iurare  se  nescire  quod  scit  tantum  ut  Deus.  petit  sacerdoti  inquantum    est  minister  huius  sacramenti : 

SimiHter  etiam  potest  praelatus  sine  laesione  conscientiae  quod  nihil  est  aliud  quam  debitum  confessionem  celandi, 
impunitum  dimittere  peccatum  quod  scit  tantum  ut  Deus,  sicut  clavis  est  potestas  absolvendi.  Tamen ,  sicut  aHquis 
vel  sine  aliquo  remedio.  Quia  non  tenetur  adhibere  reme-  qui  non  est  sacerdos,  in  aliquo  casu  participat  aliquid  de 
dium  nisi  eo  modo  quo  ad  ipsum  refertur.  Unde  in  his  ■<>  actu  clavis,  dum  confessionem  audit  propter  necessitatem ; 
quae  ad  ipsum  deferuntur  in  foro  poenitentiae ,  debet  in  ita  etiam  participat  aliquid  de  actu  sigilU  confessionis,  et 
eodem  foro,  inquantum  potest,  adhibere  remedium:  ut  ab-  tenetur  celare;  quamvis,  proprie  loquendo,  sigillum  confes- 
bas  in  casu  praedicto  admoneat  eum  ut  prioratui  resignet.      sionis  non  habeat. 

Vel,  si  noluerit,  potest  ex  aliqua  alia  occasione  absolvere  Et  per  hoc  patet  solutio  ad  obiecta. 

eum  a  cura  prioratus:  ita  tamen  quod  omnis  suspicio  vi-  15 
tetur  de  confessionis  revelatione.  ART.  IV.  utrum  de  licentia   confitentis  possit 

Ad  quartum  dicendum  quod  ex  multis  aliis  causis  red-        sacerdos  peccatum  auoD  habet  sub  sigillo  confessionis, 
ditur   aliquis   indignus  ad  praelationis    officium    quam  ex  alteri   prodere 

peccato :  sicut  ex  defectu  scientiae  vel  aetatis,  vel  ahcuius 

huiusmodi.  Et  ideo  qui  contradicit ,  nec  suspicionem  de  20  .  d  quartum  sic  proceditur.  Videtur  quod  de  licentia 
crimine  facit,  nec  confessionem  revelat.  jrVconfitentis   non  possit   sacerdos   peccatum  quod  habet 

ART.  II.  UTRUM  siGiLLUM  coNFESSiONis  SE  EXTENDAT  '"''  sigillo  coufessionis,  alteri  prodere    Quod  enim  non  po- 

AD  ALiA  QUAM  iLLA  QUAE  suNT  DE  coNFESsiONE  'f'  suTpenov,  uou  potcst  infenor.    Scd  Papa   non  posset 

aliquem  Iicentiare  quod  peccatum   quod  habet  in  confes- 

AD  SECUNDUM  sic  pRocEDiTUR.  Vidctur  quod  sigillum  con-  25  sione,  alteri  proderet.  Ergo  nec  ille  qui  confitetur    potest 
fessionis   se    extendat  ad  alia  quam  illa  quae  sunt   de      ipsum  licentiare. 
confessione.  Quia  de  confessione    non  sunt    nisi  peccata.  2.  Praeterea,  illud  quod  est  institutum  propter  bonum 

Sed  aliquando  cum  peccatis  alia  multa  quis  narrat,  quae  commune,  non  potest  ex  arbitrio  unius  mutari.  Sed  celatio 
ad  confessionem  non  pertinent.  Ergo,  cum  illa  sacerdoti  confessionis  est  instituta  propter  bonum  totius  Ecclesiae, 
dicantur  ut  Deo,  videtur  quod  etiam  ad  illa  sigillum  con-  50  ut  homines  confidentius  ad  confessionem  accedant.  Ergo 
fessionis  se  extendat.  ille  qui  confitetur  non  potest  licentiare  sacerdotem  ad  di- 

2.  Praeterea,  aliquando  aliquis  dicit  alicui  aliquod  se-      cendum. 
cretum,  et  ille  recipit,  sub  sigillo  confessionis.  Ergo  sigil-  3.  Praeterea,  si  possit  licentiari  sacerdos,  videtur  dari 

lum  confessionis  se  extendit  ad  illa  quae  non  sunt  de  con-     pallium  malitiae  *  malis  sacerdotibus :  quia  possent  prae-  ■  i  Pet.  cap.  n , 
fessione.  is  tendere  sibi  licentiam  datam,  et  sic  impune  peccarent.  Quod  ""^"  '^' 

Sed  contra,  sigillum  confessionis  est  aliquid  annexum  est  inconveniens.  Et  sic  videtur  quod  non  possit  a  con- 
sacramentali  confessioni.    Sed  ea  quae  annexa  sunt  alicui      fitente  licentiari. 

sacramento,  non   se   extendunt  ultra   sacramentum    illud.  4.  Praeterea,  ille  cui  iste  revelabit,  non  habebit  pecca- 

Ergo  sigillum  confessionis  non  se  extendit  nisi  ad  ea  de  tum  hoc  sub  sigillo  confessionis.  Et  sic  poterit  peccatum 
quibus  est  confessio.  4»  publicari  quod  iam  deletum  est.  Quod   est   inconveniens. 

Respondeo  dicendum  qnod  sigillum  confessionis  directe      Ergo  non  potest  licentiare. 
non  se  extendit   nisi  ad  illa  de   quibus   est   sacramentalis  Sed  contra,    superior   potest  mittere  peccatorem  cum 

confessio!  Sed  indirecte  id  quod  non  cadit  sub  sacramen-  litteris  ad  inferiorem  sacerdotem  de  voluntate  ipsius.  Ergo 
tali  confessione,  etiam  ad  sigillum  confessionis  pertinet :  de  voluntate  confitentis  potest  sacerdos  peccatum  revelare 
sicut  illa  per  quae   posset   peccator  vel  peccatum  depre-  +s  alteri. 

hendi.  Nihilominus  tamen  alia  summo  studio  sunt  celanda:  2.  Praeterea,  qui  potest  aliquid  facere  per  se,  potest 

tum  propter  scandalum ;  tum  propter  pronitatem  quae  ex  etiam  per  alterum  facere.  Sed  confitens  potest  peccatum 
consuetudine  accidere  posset.  suum  quod  fecit,  per  se  alteri  revelare.    Ergo  potest  per 

Et  per  hoc  patet  responsio  ad  primum.  sacerdotem  facere. 

Ad  secundum  dicendum  quod  aliquis  non  debet  de  fa-  s"  Respondeo  dicendum  quod  duo  sunt  propter  quae  te- 
cili  aliquid  recipere  hoc  modo.  Si  tamen  recipiat,  tenetur  netur  sacerdos  peccatum  occultare :  primo,  et  principaliter, 
ex  promissione  hoc  modo  celare  ac  si  in  confessione  ha-  quia  ipsa  occultatio  est  de  essentia  sacramenti,  inquantum 
beret :  quamvis  sub  sigillo  confessionis  non  habeat,  scit  illud  ut  Deus,  cuius  vicem  gerit  ad  confessionem ;  alio 

modo,  propter  scandalum  vitandum.  Potest  autem  confitens 

ART.  III.  utrum  solum  sacerdos  siqillum  ii  facere    quod   sacerdos  illud    quod  sciebat  ut  Deus,  sciat 

coNFESsiONis  HABEAT  ctiam  ut  homo :  quod  facit  dum  licentiat  eum  ad  dicen- 

Art.  seq.,  ad  3.  dum.  Et  ideo,  si  dicat,  non    frangit  sigillum   confessionis. 

-     Tamen  debet  vitare  scandalum  dicendo:  ne  fractor  sigilli 

AD   tertium    sic   proceditur.    Videtur    quod  non    solum      praedicti  reputetur. 
sacerdos  sigillum  confessionis  habeat.  Quia  aliquando  ^o       Ad  primum  erqo  dicendum  quod  Papa  non  potest  licen-  . 

aliquis  confitetur  sacerdoti  per  interpretem,  necessitate  ur-      tiare  sacerdotem  ad  dicendum,  quia  non  potest  facere  quod 
gente.  Sed  interpres,  ut  videtur,  tenetur  confessionem  ce-      illud  sciat  ut  homo.  Quod  tamen   facere   potest  ille  qui 
lare.  Ergo  etiam  non-sacerdos  aliquid  sub  sigillo    confes-      confitetur. 
sionis  habet.  Ad  secundum  dicendum   quod  non    tollitur    illud    quod 

2.  Praeterea,  aliquando  aliquis  in  casu  necessitatis  po- «s  est  institutum  propter  bonum  commune:  quia  sigillum 
test  laico  confiteri.  Sed  ille  tenetur  peccata  celare:  cum  confessionis  non  frangitur,  quia  dicitur  quod  alio  modo 
sibi  dicantur  sicut  Deo.  Ergo  non  solum  sacerdos  sigillum      scitur. 

confessionis  habet.  Ad  tertium  dicendum  quod    ex  hoc    non    datur  aliqua 

3.  Praeterea,  aliquando  aliquis  se  sacerdotem  fingit  ut      impunitas  malis  sacerdotibus :  quia   imminet  eis  probatio, 
conscientiam  alicuius  exploret  per  hanc  fraudem.    Et  ille  7»  si  accusantur,  quod  de  licentia  confitentis  revelaverunt. 
etiam,  ut  videtur,  peccat  si  confessionem  revelet.  Ergo  non  Ad  quartum  dicendum  quod  ille  ad  quem  notitia  pec- 
solum  sacerdos  sigillum  confessionis  habet.                                cati  devenit  mediante  sacerdote  de   voluntate    confitentis, 

Sed  contra  est  quod  solus  sacerdos  minister  est  huius  participat  in  aliquo  actu  sacerdotis.  Et  ideo  simile  est  de 
sacramenti.  Sed  sigillum  confessionis  est  annexum  huic  sa-  eo  et  de  interprete :  nisi  forte  peccator  velit  quod  ille  ab- 
mento.  Ergo  solus   sacerdos  habet   sigillum  confessionis.  7S  solute  sciat  et  libere. 


QUAESTIO  XI,  ARTICULUS  V  -  QUAESTIO  XII,  ARTICULUS  I 


23 


•Autissiod.  5a»i. 
lib.  IV,  tr.  de 
Confess.,  cap.  de 
Revelat.  peccati. 


ART.  V.    UTRUM    ILLUD    QUOD    aUIS    SCIT    PER   CONFESSIONKM 
ET  ETIAM    ALIO    MODO,  POSSIT    ALTERI   REVELARE 


AD  QuiNTUM  sic  PROCEDITUR.  Vidctur  quod  illud  quod 
quis  scit  per  confessionem  et  etiam  alio  modo ,  nuUo 
modo  possit  alteri  revelare.  Non  enim  frangitur  sigillum 
confessionis  nisi  dum  peccatum  quod  scitur  in  confessione 
revelatur.  Si  ergo  iste  revelat  peccatum  quod  in  confes- 
sione  audivit,  qualitercumque  alias  sciat,  sigillum  confes- 
sionis  frangere  videtur. 

2.  Praeterea,  quicumque  confessionem  alicuius  audit, 
ei  obligatur  ad  hoc  quod  peccata  ipsius  non  revelet.  Sed 
si  aliquis  promitteret  alicui  tenere  privatum  quod  ei  dici- 
tur,  quantumcumque  post  sciret,  deberet  privatum  tenere. 
Ergo  quod  quis  in  confessione  audivit,  quantumcumque 
alias  sciat,  debet  privatum  haberi. 

3.  Praeterea,  duorum  quod  est  altero  potentius  trahit 
ad  se  reliquum.  Sed  scientia  qua  scit  peccatum  ut  Deus, 
est  potentior  et  dignior  scientia  qua  scit  peccatum  ut  homo. 
Ergo  trahit  ad  se  eam.  Et  ita  non  poterit  revelari:  secun- 
dum  quod  scientia  qua  scit  ut  Deus,  exigit. 

4.  Praeterea,  sccretum  confessionis  institutum  est  ad 
vitandum  scandalum,  et  ne  homines  a  confessionibus  re- 
trahantur.  Sed  si  aliquis  posset  dicere  illud  quod  in  con- 
fessione  audivit,  etiam  si  aliter  sciret,  nihilominus  scanda- 
lum  sequeretur.  Ergo  nullo  modo  potest  dicere. 

Sed  contra,  nullus  potest  aUum  obligare  ad  quod  non 
erat  obligatus,  nisi  sit  suus  praelatus,  qui  obHget  eum 
praecepto.  Sed  ille  qui  sciebat  alicuius  peccatum  per  vi- 
sum,  non  erat  obligatus  ad  celandum. 
confitetur,  cum  non  sit  praelatus  suus, 
obHgare  ad  celandum  per  hoc  quod  ei 

2.  Praeterea,  secundum   hoc   posset 


•  De  Reg.  lur. 
iVDecretal.),  tit. 
XLi,  reg.  111.  -  Ex 
Bed.inMarc.cap. 
iit,  vers.  41. 


•  Qu. 
■•  Qu. 


XIV. 
XV. 


!« 


Ergo 


ille    qui  ei 
non  potest  eum 
confitetur. 
impediri    iustitia 


A; 


Ecclesiae,  si  aliquis,  ut  evaderet  sententiam  excommuni-  i> 
cationis  quae  in  ipsum  ferenda  erat  propter  aHquod  pec- 
catum  de  quo  convictus  est,  confitetur  ei  qui  sententiam 
ferre  debet.  Sed  iustitiae  executio  est  in  praecepto.  Ergo 
non  tenetur  celare  peccatum  quod  quis  in  confessione 
audivit,  si  alias  ipsum  scit. 

Respondeo  dicendum  quod  circa  hoc  est  triplex  opinio. 
Quidam  *  enim  dicunt  quod  illud  quod  in  confessione 
aliquis  audivit,  non  potest  aliquo  modo  dicere  *si  sciat 
aHas,  sive  ante  sive  post.  -  Quidam  vero  dicunt  quod  per 
confessionem  praecluditur  sibi  via  ne  possit  aliquid  dicere 
quod  prius  scivit:  non  autem  quin  possit  dicere  si  post 
alio  modo  sciat. 

Utraque  autem  opinio,  dum  nimium  sigillo  confessionis 
attribuit,  ^^raeiudicium  veritati  et  iustitiae  servandae  facit. 
Posset  enim  aliquis  ad  peccandum  esse  pronior  si  non 
timeret  ab  illo  accusari  cui  confessus  est,  si  coram  illo 
peccatum  iteraret.  Similiter  etiam  multum  iustitiae  perire 
poterit  si  testimonium  ferre  aliquis  non  posset  de  eo  quod 
vidit,  post  confessionem  de  hoc  factam.  -  Nec  obstat  quod 
quidam  dicunt,  quod  debet  protestari  se  non  tenere  pri- 
vatum  hoc.  Quia  hoc  non  posset  protestari  nisi  postquam 
peccatum  esset  sibi  dictum.  Et  tunc  quilibet  sacerdos  pos- 
set  revelare  peccatum,  protestationem  faciendo,  si  hoc 
ipsum  ad  revelandum  liberum  redderet. 

Et  ideo  alia  opinio  est,  et  verior,  quod  illud  quod  homo 
alias  scit,  sive  ante  confessionem  sive  post,  non  tenetur 
celare  quantum  ad  id  quod  scit  ut  homo:  potest  enim 
dicere,  Scio  illud  quia  vidi.  Tenetur  tamen  celare  illud 
inquantum  scit  ut  Deus :  non  enim  potest  hoc  dicere,  Ego 
audivi  hoc  in  confessione.  —  Tamen,  propter  scandalum 
vitandum,  debet  abstinere  ne  de  hoc  loquatur,  nisi  immi- 
neat  necessitas. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  quando  aliquis  dicit  se 
vidisse  quod  in  confessione  audivit,  non  revelat  quod  in 
confessione  habet  nisi  per  accidens.  Sicut  qui  scit  aliquid 
per  auditum  et  visum,  non  revelat  quod  vidit,  per  se  lo- 
quendo,  si  dicat  se  audivisse :  sed  per  accidens,  quia  dicit 
auditum  cui  accidit  visum  esse.  Et  ideo  talis  sigillum  con- 
fessionis  non  frangit. 

Ad  secundum  dicendum  quod  non  obligatur  audiens  con- 

SUMMAE  Theol.  D.  Thomae  T.  IX. 


fessionem   quod   non   revelet   peccatum    simpliciter :    sed 

prout  est  in  confessione  auditum.  NuUo  enim  casu  dicere 

debet  se  audivisse  in  confessione. 

Ad  tertiu.m  dicendum   quod   hoc   intelligendum   est  de 
5  duobus  quae  habent   oppositionem.    Sed  scientia  qua  scit 

aliquis  peccatum  ut  Deus,  et  illa  qua  scit  ut  homo,  non 

sunt  opposita.  Ideo  ratio  non  procedit. 

Ad  quartum  dicendum  quod  non  debet  ita  vitari  pecca- 

tum  ex  una  parte  quod  ex  alia  iustitia  relinquatur:  veritas 
10  enim  non  est  propter  scandalum    dimittenda  *.    Et  ideo , 

quando  imminet  periculum  iustitiae,  non  debet  dimitti  re- 

velatio  eius  quod  quis  in  confessione  audivit,  si  aliter  scit, 

propter  scandalum:    dum  tamen   scandalum,  quantum  in 

se  est,  evitare  nitatur. 

QUAESTIO   DUODECIMA 

DE  SATISFACTIONE 

DEiNDE    considerandum    est    de    satisfactione  *.    De    qua   *Cf.qu.i,introd. 
quatuor  consideranda  sunt :  primo,  de  eius  quidditate ; 
secundo,  de  ipsius  possibilitate  * ;  tertio,  de  eiusdem  qua-   '  Qu-  xm. 
litate  * ;  quarto,  de  his  per  quae    homo  Deo  satisfacit  ** 
Circa  primum  quaeruntur  tria. 

Primo :  utrum  satisfactio  sit  virtus,  vel  actus  virtutis. 
2!       Secundo:  utrum  sit  actus  iustitiae. 

Tertio :  utrum  definitio  satisfactionis  quae  in  Httera  po- 
nitur,  convenienter  assignetur. 

ART.  I.  utrum  satisfactio  sit  virtus,  vel  actus  virtutis 

D  PRIMU.M  sic  proceditur.  Videtur  quod  satisfactio  non 

sit   neque    virtus,   neque   actus   virtutis.    Omnis   enim 

virtutis  actus  est  meritorius.  Sed  satisfactio  non  est  meri- 

toria,  ut  videtur :  quia  meritum  gratuitum  est,  sed  satisfactio 

debitum  attendit.  Ergo  satisfactio  rion  est  actus  virtutis. 

2.  Praeterea,  omnis  actus  virtutis  est  voluntarius.  Sed 
aliquando  fit  alicui  satisfactio  de  aliquo  eo  invito :  ut 
quando  aliquis  pro  offensa  in  alterum  commissa  a  iudice 
punitur.  Ergo  satisfactio  non  est  virtutis  actus. 

3.  Praeterea,   secundum   Philosophum,  VIII  Ethic.  *, 
40  in  virtute  moris  principale  est  electio.  Sed  satisfactio  non 

fit  per  electionem,  sed  respicit  principaliter  exteriora  opera. 
Ergo  non  est  virtutis  actus. 

Sed  contra,  satisfactio  ad  poenitentiam  pertinet.  Sed 
poenitentia  est  virtus.  Ergo  satisfactio  est  actus  virtutis. 

4i  2.  Praeterea,  nullus  actus  operatur  ad  deletionem  pec- 
cati  nisi  sit  actus  virtutis :  quia  contrarium  destruitur  per 
suum  contrarium  *.  Sed  per  satisfactionem  peccatum  to- 
taliter  annihilatur.  Ergo  satisfactio  est  virtutis  actus. 

Respondeo    dicendum    quod    aliquis    actus    dicitur    esse 

so  actus  virtutis  dupliciter.  Uno  modo ,  materialiter.  Et  sic 
quilibet  actus  qui  malitiam  non  habet  implicitam,  vel  de- 
fectum  debitae  circumstantiae ,  actus  virtutis  dici  potest , 
quia  quolibet  tali  actu  potest  uti  virtus  in  suum  finem : 
sicut  est  ambulare,  loqui,  et  huiusmodi. 

ss  AHo  modo  dicitur  actus  aliquis  esse  actus  virtutis  for- 
maliter,  quia  in  suo  nomine  formam  et  rationem  virtutis 
implicitam  habet :  sicut  fortiter  sustinere  dicitur  actus  for- 
titudinis.  Formale  autem  cuiuslibet  virtutis  moralis  est  ra- 
tio  medii.  Unde  omnis  actus  qui  rationem  medii  importat, 

60  actus  virtutis  formaliter  est.  Et  quia  aequalitas  medium 
est,  quod  suo  nomine  satisfactio  importat,  non  enim  di- 
citur  aliquid  satisfactum  nisi  secundum  proportionem  ae- 
qualitatis  ad  aliquid ;  constat  quod  satisfactio  etiam  forma- 
liter  est  actus  virtutis. 

6;  Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  quamvis  satisfacere  in 
se  sit  dehitum ,  tamen ,  inquantum  satisfaciens  voluntate 
hoc  opus  exequitur,  rationem  gratuiti  accipit  ex  parte  ope- 
rantis :  et  sic  operans  facit  de  necessitate  virtutem  *.  Ex 
hoc  enim  debitum  diminuere  habet  meritum,  quod  neces- 

70  sitatem  importat,  quae  voluntati  contrariatur.  Unde,  si  vo- 
luntas  necessitati  consentiat,  non  ratio  meriti  tolletur. 

Ad  secundum  dicendum  quod  actus  virtutis  non  requirit 
voluntarium  in  eo  qui  patitur,  sed  in  eo  qui  facit :  quia 
illius  actus  est.  Et  ideo,  cum  ille  in  quem  iudex  vindictam 

7S  exercet,  se  habeat   ut   patiens   ad   satisfactionem ,  non  ut 


"Cap.xiii,  n.  11  - 
S.  Tli.  lect.  XIII. 


*  Aristot.  Physic. 
lib.VIlIjCap.viii, 
n.  1.  -  S.  Th. 
lect.  XVI. 


•  Hier.  Ep.  LIV, 
&\.X,adFuriam. 


4* 


26 


QUAESTIO  XII,  ARTICULUS  II,  III 


*  Elhic.  lib.  V, 
cap.  i,n.  i.-S.Tli. 
Icct.  I. 

•  IV  Sent.,  dist. 
XV,  cap.  His  re- 
sponderi.  Cf.  art. 
seq.,  arg.  i. 


*  Cf.  ibid. 


'CurDeus  homo, 
lib.  I,  cap.  XI. 


*  Capp.  111,  IV.  - 
S.Th.lect.ivsqq. 


•  Ethic.  lib.  V, 
cap.  V,  n.  17.  - 
S.  Tii.  lect.  X. 


agens ;    non  oportet  quod  in  eo  voluntaria  sit  satisfactio, 
sed  in  iudice  faciente. 

Ad  tertium  dicendum  quod  principale  in  virtute  potest 
accipi  dupliciter.  Uno  modo,  principale  in  ipsa  inquantum 
est  virtus.  Et  sic  ea  quae  ad  rationem  pertinent,  vel  magis  s 
ei  propinqua  sunt,  principaliora  sunt  in  virtute.  Et  sic 
electio  et  interiores  actus  in  virtute,  inquantum  virtus  est, 
principaliores  sunt. 

Alio  modo  potest  accipi  principale  in  virtute  inquantum 
est  talis  virtus.  Et  sic  principalius  in  ipsa  est  ex  quo  de-  >o 
terminationem  recipit.  Actus  autem  interiores  in  aliquibus 
virtutibus  determinantur  per  exteriores :  quia  electio,  quae 
est  communis  omnibus  virtutibus,  ex  hoc  quod  est  electio 
talis  actus,  efficitur  propria  huius  virtutis.  Et  sic  actus 
exteriores  in  aliquibus  virtutibus  sunt  principaliores.  Et  ita  's 
etiam  est  in  satisfactione. 

ART.    II.    UTRUM    SATISFACTIO    SIT    ACTUS    lUSTITIAE 
Part.  III,  qu.  lxxv,  art.  3 ;  qu.  xc,  art.  2. 

AD   SECUNDUM    sic    pROCEDiTUR.    Vidctur    quod   satisfactio  =" 
non  sit  actus  iustitiae.  Quia  satisfactio  fit  ad  hoc  quod 
reconcilietur  ei  quem  offendit.    Sed  reconciliatio,  cum  sit 
amoris,  ad  caritatem   pertinet.    Ergo   satisfactio    est  actus 
caritatis,  et  non  iustitiae. 

2.  Praeterea,  causae  peccatorum  in  nobis  sunt  passio-  ^; 
nes  animae,  quibus  ad  malum  incitamur.  Sed  iustitia,  se- 
cundum  Philosophum  *,  non  est  circa  passiones,  sed  circa 
operationes.  Cum  ergo  ad  satisfactionem  pertineat  ipecca- 
torum  causas  excidere,  ut  in  littera  *  dicitur,  videtur  quod 
non  sit  actus  iustitiae.  s" 

3.  Praeterea,  cavere  in  futurum  non  est  actus  iustitiae, 
sed  magis  prudentiae,  cuius  pars  ponitur  cautela.  Sed  hoc 
pertinet  ad  satisfactionem :  quia  ipsius  est  suggestionibus 
peccatorum  aditum  non  indulgere  *.  Ergo  satisfactio  non 
est  actus  iustitiae.  ;s 

Sed  contra,  nuUa  virtus  attendit  rationem  debiti  nisi 
iustitia.  Sed  satisfactio  honorem  debitum  Deo  impendit: 
ut  Anselmus  ait  *.  Ergo  satisfactio  est  actus  iustitiae. 

2.  Praeterea,  nulla  virtus  habet  rerum  exteriorum  ad- 
aequationem  perficere  nisi  iustitia.  Sed  hoc  iit  per  satisfa-  40 
ctionem,  qua    constituitur   aequalitas    emendae    ad    offen- 
sam  praecedentem.  Ergo  satisfactio  est  iustitiae  actus. 

Respondeo  dicendum  quod,  secundum  Philosophum,  in 
V  Ethic.  *,  medium  iustitiae  accipitur  secundum  adaequa- 
tionem  rei  ad  rem  in  proportionalitate  aliqua.  Unde,  cum  4S 
talem  adaequationem  ipsum  nomen  satis-factionis  impor- 
tet,  quia  hoc  adverbium  satis  aequahtatem  proportionis  de- 
signat,  constat  quod  satisfactio  formaliter  iustitiae  actus  est. 

Sed  iustitiae  actus ,  secundum  Philosophum  * ,  est  vel 
sui  ad  alterum,  ut  quando  aliquis  reddit  alteri  quod  ei  so 
debet;  vel  alterius  ad  alterum,  sicut  quando  iudex  facit 
iustitiam  inter  duos.  Quando  autem  est  actus  iustitiae  sui 
ad  alterum,  aequalitas  in  ipso  faciente  constituitur :  quando 
autem  alterius  ad  alterum,  aequalitas  constituitur  in  iustum 
passo.  Et  quia  satis-factio  aequalitatem  in  ipso  faciente  ss 
exprimit,  dicit  actum  iustitiae  quae  est  sui  ad  alterum, 
proprie  loquendo. 

Sed  sui  ad  alterum  potest  aliquis  facere  iustitiam  vel 
in  actionibus  et  passionibus,  vel  in  rebus  exterioribus :  sicut 
et  iniuria  fit  alteri  vel  subtrahendo  res ,  vel  per  aliquam  60 
actionem  laedendo.  Et  quia  usus  rerum  exteriorum  est 
dare,  ideo  actum  iustitiae  secundum  quod  aequalitatem 
in  rebus  exterioribus  constituit,  proprie  dicit  hoc  quod  est 
reddere :  sed  satisfacere  manifeste  aequalitatem  in  actio- 
nibus  demonstrat ,  quamvis  quandoque  unum  pro  alio  «s 
ponatur. 

Et  quia  adaequatio  non  est  nisi  inaequalium,  ideo  sa- 
tisfactio  inaequalitatem  actionum  praesupponit,  quae  qui- 
dem  offensam  constituit:  et  ideo  habet  respectum  ad  of- 
fensam  praecedentem.  Nulla  autem  pars  iustitiae  respicit  7° 
offensam  praecedentem  nisi  iustitia  vindicativa.  Quae  ae- 
qualitatem  constituit  in  eo  qui  iustum  patitur,  indififeren- 
ter,  sivc  sit  patiens  idem  quod  agens,  ut  quando  aliquis 
sibi  ipsi  poenam  infert,  sive  non  sit  idem  quod  agens,  ut 
quando  iudex  alium  punit,  ad  utrumque  vindicativa  iustitia  "s 


'DeVera  etfals. 
Poenit.ap.xix,- 
Inter  Opp.  Aug. 


se  habente.  Similiter  et  poenitentia ,  quae  aequahtatem 
tantum  in  faciente  importat,  quia  ipsemet  poenam  tenet  * : 
ut  sic  quodammodo  poenitentia  vindicativae  iustitiae  spe- 
cies  sit. 

Et  per  hoc  constat  quod  satisfactio,  quae  aequalitatem 
respectu  offensae  praecedentis  in  faciente  importat,  opus 
iustitiae  est  quantum  ad  illam  partem  quae  poenitentia 
dicitur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  satisfactio,  ut  ex  dictis  *  *  in  corpore 
patet,  est  quaedam  iniuriae  illatae  recompensatio.  Unde, 
sicut  iniuria  illata  immediate  ad  inaequalitatem  iustitiae 
pertingebat,  et  per  consequens  ad  inaequalitatem  amicitiae 
oppositam;  ita  et  satisfactio  directe  ad  aequahtatem  iusti- 
tiae  perducit,  et  ad  aequalitatem  amicitiae  ex  consequenti. 
Et  quia  actus  aliquis  elicitive  ab  illo  habitu  procedit  ad 
cuius  finem  immediate  ordinatur,  imperative  autem  ab  illo 
ad  cuius  finem  ultimo  tendit,  ideo  satisfactio  elicitive  est 
a  iustitia,  sed  imperative  a  caritate. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  quamvis  iustitia  sit  prin- 
cipalior  circa  operationes,  tamen  etiam  ex  consequenti  est 
circa  passiones,  inquantum  sunt  operationum  causae.  Sed, 
sicut  iustitia  cohibet  iram,  ne  alteri  laesionem  iniuste  in- 
ferat ;  et  concupiscentiam,  ne  ad  alienum  torum  accedat ; 
sic  etiam  satisfactio  potest  peccatorum  causas  excidere. 

Ad  tertium  dicendum  quod  quaelibet  virtus  moralis  par- 
ticipat  actus  prudentiae,  eo  quod  formaliter  ipsa  complet 
in  eis  rationem  virtutis  * :  cum  secundum  eam  medium  ac- 
cipiatur  in  singulis  virtutibus  moralibus,  ut  patet  per  de- 
finitionem  virtutis  in  II  Ethicorum  *. 


ART.  III.   utrum  definitio  satisfactionis 

IN    LITTERA    CONVENIENTER    PONATUR    AB    AUGUSTINO 

Ad  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod  definitio  sa- 
tisfactionis  in  littera  *  inconvenienter  ponatur  ab  Au- 
gustino  *.  Dicit  enim  quod  satisfactio  est  peccatorum  cau- 
sas  excidere  et  eorum  suggestionibus  aditum  non  indul- 
gere.  Causa  enim  actualis  peccati  fomes  est.  Sed  in  hac 
vita  non  possumus  fomitem  excidere.  Ergo  satisfactio  non 
est  peccatorum  causas  excidere. 

2.  Praeterea,  causa  peccati  est  fortior  quam  peccatum. 
Sed  homo  per  se  non  potest  peccatum  excidere.  Ergo 
multo  minus  causas  peccati.  Et  sic  idem  quod  prius. 

3.  Praeterea,  satisfactio,  cum  sit  pars  poenitentiae , 
praeteritum  respicit,  non  futurum.  Sed  non  indulgere  adi- 
tum  suggestionibus  peccatorum  respicit  futurum.  Ergo  non 
debet  poni  in  definitione  satisfactionis. 

4.  Praeterea,  satisfactio  dicitur  respectu  offensae  prae- 
teritae.  Sed  de  ofTensa  praecedenti  nulla  fit  mentio.  Ergo 
inconvenienter  assignatur  definitio  satisfactionis. 

5.  Praeterea,  Anselmus  ponit  aliam  definitionem,  in 
Libro  Cur  Deus  homo  *,  scilicet :  Satisfactio  est  honorem 
debitum  Deo  impendere.  In  qua  nulla  fit  mentio  horum 
quae  Augustinus  hic  ponit.  Ergo  altera  earum  videtur  esse 
incompetens. 

6.  Praeterea  ,  honorem  debitum  Deo  potest  innocens 
impendere.  Sed  satisfacere  non  competit  innocenti.  Ergo 
definitio  Anselmi  est  male  assignata. 

Respondeo  dicendum  quod  iustitia  non  ad  hoc  tantum 
tendit  ut  inaequalitatem  praecedentem  auferat  puniendo 
culpam  praeteritam,  sed  ut  in  futurum  aequalitatem  custo- 
diat:  quia,  secundum  Philosophum,  in  II  Ethic.  *,  poenae 
medicinae  sunt.  Unde  et  satisfactio,  quae  est  iustitiae  actus 
poenam  inferentis,  est  medicina  curans  peccata  praeterita 
et  praeservans  a  futuris.  Et  ideo,  quando  homo  homini 
satisfacit,  et  praeterita   recompensat   et   de  futuris   cavet. 

Et  secundum  hoc,  dupliciter  potest  satisfactio  definiri. 
Uno  modo,  respectu  culpae  praeteritae,  quam  recompen- 
sando  curat.  Et  sic  dicitur  quod  satisfactio  est  illatae  in- 
iuriae  recompensatio  secundum  iustitiae  aequalitatem  *. 
Et  in  idem  videtur  redire  definitio  Anselmi,  qui  dicit  quod 
satisfacere  est  honorem  debitum  Deo  impendere  *,  ut  con- 
sideretur  debitum  ratione  culpae  commissae. 

Alio  modo  potest  definiri  secundum  quod  praeservat 
a  culpa  futura.  Et  sic  definit  eam  hic  Augustinus  *.  Prae- 
servatio  autem  a  morbo  corporali  fit  per  ablationem  cau- 


*  Cf.  Arist.  Ethic. 
lib.VI,cap.  XIII.  - 
S.  Tli.  lect.  XI. 
■  Cap.  VI,  n.  15; 
s.  Tl).  lect.  VII.  - 
Cf.  lib.  VI,  cap. 
XIII,  n.  4;  s.  Tn. 
lect.  XI. 


•  IV  Sent.,  dist. 

XV ,  cap.  His  re- 

sponderi. 

'  DeEccl.Dogm. 

cap.xxiv.al.Liv.- 

Inter  Opp.  Aug. 


*  Lib.  I,  cap.  XI. 


*  Cap.  III,  n.  4.. 
S.  Th.  lect.  111. 


•  Cf.  art.  2,  ad  i. 

•  Cf.  arg.  5. 

•  Cf.  arg.  1. 


QUAESTIO  XIII,  ARTICLXUS  I 


sarum  quibus  morbus  consequi  potest:  eis  enim  ablatis, 
non  potest  morbus  sequi.  Sed  in  morbo  spirituali  non  est 
ita :  quia  liberum  arbitrium  non  cogitur ;  unde,  causis  prae- 
cedentibus,  potest  vitari,  quamvis  dif&culter ;  causis  amotis, 
potest  incurri.  Et  ideo  in  satisfactionis  definitione  duo  po- 
nit :  scilicet  abscisionem  causarum,  quantum  ad  primum ; 
et  renitentiam  liberi  arbitrii  ad  ipsum  peccatum,  quantum 
ad  secundum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  accipiendae  sunt  cau- 
sae  proximae  peccati  actualis :  quae  dicuntur  duo,  scilicet 
libido  ex  consuetudine  vel  actu  peccati  relicta,  et  aliquae 
reliquiae  peccati  praeteriti ;  et  exteriores  occasiones  ad  pec- 
candum,  ut  locus,  societas  mala,  et  huiusmodi.  Et  tales 
causae  in  hac  vita  per  satisfactionem  tolluntur :  quamvis 
fomes,  qui  est  causa  remota  peccati  actualis,  non  tollatur 
totaliter  in  hac  vita  per  satisfactionem,  etsi  debilitetur. 

Ad  secundum  dicexdum  quod,  quia  causa  maH  vel  pri- 
vationis,  eo  modo  quo  causam  habet,  non  est  nisi  bonum 
deficiens ;  bonum  autem  facilius  tolHtur  quam  constituatur : 
ideo  facilius  est  causas  privationis  et  maH  abscindere  quam 
ipsum  malum  removere,  quod  non  removetur  nisi  per 
constructionem  boni.  Quod  patet  in  caecitate  et  causis 
eius.  —  Et  tamen  causae  peccati  praedictae  non  sunt  suffi- 
cientes  causae,  cum  ex  eis  non  de  necessitate  sequatur 
peccatum:  sed  sunt  occasiones  quaedam.  -  Nec  iterum  sa- 
tisfactio  sine  Dei  auxiHo  fit:    quia  sine  caritate    esse  non 

*  Qu.  XIV,  art.  2.  potest,  ut  dicetur  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  quamvis  poenitentia  ex 
prima  sui  intentione  respiciat  praeteritum,  tamen  etiam 
ex  consequenti  futurum  respicit,  inquantum  est  medicina 
praeservans.  Et  sic  etiam  satisfactio. 

Ad  auARTUM  DicENDUM  quod  Augustinus  definit  satisfa- 
ctionem  secundum  quod  fit  Deo :  cui  secundum  rei  veri- 
tatem  nihil  subtrahi  potest,  quamvis  peccator,  quantum 
in  se  est,  aliquid  subtrahat.  Et  ideo  in  satisfactione  taH 
principaHus  requiritur  emendatio  in  futurum  quam  recom- 
pensatio  praeteritorum.  Et  propter  hoc  ex  parte  ista  Augu- 
stinus  definivit  satisfactionem. 

Nihilominus  tamen  ex  cautela  futurorum  cognosci  pot- 
est  recompensatio  praeteritorum,  quae  fit  circa  eadem  con- 
verso  modo.  In  praeterita  enim  respicientes  causas  pec- 
catorum  propter  peccata  detestamur,  a  peccatis  incipientes 
detestationis  motum:  sed  in  cautela  a  causis  iircipimus, 
ut,  causis  subtractis,  faciHus  peccata  vitemus. 

Ad  quintum  dicendum  quod  non  est  inconveniens  quod 
de  eodem  dentur  diversae  assignationes  secundum  diversa 
quae  in  ipso  inveniuntur.    Et  sic  est  in  proposito,   ut  ex 

•  In  corpore.         dictis  *    patet. 

Ad  sextu.m  dicendum  quod  inteHigitur  debitum  quod 
debemus  Deo  ratione  culpae  commissae :  quia  debitum 
poenitentia  respicit,  ut  prius  *  dictum  est. 


'  Art.  2,  arg, 
Sed  cottt. 


•  Cf.  qii.  XII,  In- 
trod. 


'Qu.  XII,  art.  2,3. 


*  I  Esdr.  cap.  v, 
vers.  u. 


QUAESTIO  DECIMATERTIA 

DE  POSSIBILITATE  SATISFACTIONIS 

Deinde  considerandum  est  de  possibiHtate  satisfactionis  *. 
Circa  quod  duo  quaeruntur. 
Primo :  utrum  homo  possit  Deo  satisfacere. 
Secundo :  utrum  aHquis  pro  aHo  satisfacere  possit. 

ART.  I.  utrum  homo  possit  deo  satisfacere 

Part.  III,  qu.  1,  art.  2,  ad  2;  qu.  Lxxxv,  art.  3,  ad  2. 

AD  PRIMU.M  sic  proceditur.  Videtur  quod  homo  non 
possit  Deo  satisfacere.  Satisfactio  enim  debet  aequari 
offensae,  ut  ex  dictis  *  patet.  Sed  offensa  in  Deum  com- 
missa  est  infinita :  quia  quantitatem  recipit  ab  eo  in  quem 
committitur;  cum  plus  offendat  qui  principem  percutit 
quam  aHum  quemquam.  Cum  ergo  actio  hominis  non 
possit  esse  infinita,  videtur  quod  homo  Deo  satisfacere 
non  possit. 

2.  Praeterea,  servus ,  quia  totum  quod  habet  domini 
est,  non  potest  aHquid  domino  recompensare.  Sed  nos 
servi  Dei  sumus  *,  quidquid  boni  habemus  ab  ipso  haben- 
tes.  Cum  ergo  satisfactio  sit  recompensatio  offensae  praete- 
ritae,  videtur  quod  Deo  satisfacere  non  possumus. 


27 

3.  Praeterea,  illc  cuius  totum  quod  habet  non  suf&cit 
ad  unum  debitum  exsolvendum,  non  potest  pro  aHo  de- 
bito  satisfacere.  Sed  quidquid  homo  est  et  potest  et  ha- 
bet,  non  suf&cit  ad  solvendum  debitum  pro  beneficio  con- 

!  ditionis:  unde  Isaiae  xl  *  dicitur  quod  ligna  Libani  non 
sufficient  ad  holocaustum.  Ergo  nuHo  modo  potest  satis- 
factio  esse  pro  debito  offensae  commissae. 

4.  Praeterea,  homo  totum  tempus  suum  debet  in  Dei 
servitium  expendere.  Sed  tempus  amissum  non  potest  re- 

■o  cuperari :  propter  quod  est  gravis  iactura  temporis,  ut  Se- 
neca  dicit  *.  Ergo  non  potest  homo  recompensationem 
Deo  facere.  Et  sic  idem  quod  prius. 

5.  Praeterea,  peccatum  actuale  mortale  est  gravius 
quam  originale.  Sed  pro  originali  nemo  potuit  satisfacere 

»s  nisi  Deus  et  homo.  Ergo  neque  pro  actuali. 

Sed  contra,  sicut  Hieronymus  dicit  * :  Qui  dicit  Deum 
aliquid  impossibile  homini  praecepisse,  anathema  sit.  Sed 
satisfactio  est  in  praecepto,  Luc.  iii  * :  Facite  dignos  fru- 
ctus  poenitentiae.  Ergo  possibile  est  Deo  satisfacere. 

20       2.  Praeterea,  Deus  est  magis  misericors  quam  aliquis 

homo.  Sed  homini  est  possibile  satisfacere.  Ergo  et  Deo. 

3.  Praeterea,  debita  satisfactio  est   cum   poena  culpae 

aequatur:  quia  iustitia  est  idem  quod   contra-passum ,  ut 

Pythagorici  dixerunt  *.    Sed  contingit   aequalem  poenam 

2)  assumere  delectationi  quae  fuit  in  peccando.  Ergo  contin- 
git  Deo  satisfacere. 

Respondeo  dicendum  quod  homo  Deo  debitor  ef&citur, 
uno  modo,  ratione  beneficii  accepti ;  alio  modo ,  ratione 
peccati  commissi.  Et  sicut  gratiarum  actio,  vel  latria,  vel 

!"  si  quid  est  huiusmodi,  respicit  debitum  accepti  beneficii; 
ita  satisfactio  respicit  debitum  peccati  commissi. 

Jn  his  autem  honoribus  qui  sunt  ad  parentes  et  deos, 
etiam  secundum  Philosophum  *,  impossibile  est  aequiva- 
lens  reddere  secundum  quantitatem,  sed  sufficit  quod  homo 

j;  reddat  quod  potest:  quia  amicitia  non  exigit  aequivalens 
nisi  secundum  quod  possibile  est.  Et  hoc  etiam  est  ae- 
quale  aliqualiter,  scilicet  secundum  proportionalitatem  * : 
quia,  sicut  se  habet  hoc  quod  Deo  est  debitum  ad  ipsum 
Deum,  ita  hoc  quod  iste  potest   reddere  ad   eum.    Et  sic 

40  aliquo  modo  forma  iustitiae  conservatur. 

Et  similiter  est  ex  parte  satisfactionis.  Unde  non  potest 
homo  Deo  satisfacere  si  ly  satis  aequalitatem  quantitatis 
importet:  contingit  autem  si  importet  aequalitatem  pro- 
portionis,   ut  dictum   est.    Et  hoc,   sicut  sufhcit   ad  ratio- 

4!  nem  iustitiae,  ita  suf&cit  ad  rationem  satisfactionis. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  sicut  offensa  habuit 
quandam  infinitatem  ex  infinitate  divinae  maiestatis,  ita 
satisfactio  accipit  quandam  infinitatem  ex  infinitate  divinae 
misericordiae,  prout  est  gratia  informata,  per  quam  acce- 

so  ptum  redditur  quod  homo  reddere  potest. 

Quidam  *  tamen  dicunt  quod  habet  infinitatem  ex  parte 
aversionis,  et  sic  gratis  dimittitur :  sed  ex  parte  conversio- 
nis  finita  est,  et  sic  pro  ea  satisfieri  potest.  -  Sed  hoc  nihil 
est.  Quia  satisfactio  non  respondet  peccato  nisi  secundum 

;;  quod  est  offensa  Dei:  quod  non  habet  ex  parte  conversio- 
nis,  sed  solum  ex  parte  aversionis. 

Alii  *  vero  dicunt  quod  etiam  quantum  ad  aversionem 
pro  peccato  satisfieri  potest,  virtute  meriti  Christi,  quod 
quodammodo  infinitum  fuit.    Et  hoc  in  idem  redit  quod 

60  prius  dictum  est :  quia  per  fidem  Mediatoris  gratia  data 
est  credentibus.  Si  tamen  alio  modo  gratiam  daret,  suf&- 
ceret  satisfactio  per  modum  praedictum. 

Ad  secundum  dicendu.m  quod  homo,  qui  ad  imaginem 
Deifactus  est  *,  aliquid  Hbertatis  participat,  inquantum  est 

6)  dominus  suorum  actuum  per  liberum  arbitiium.  Et  ideo 
ex  hoc  quod  per  liberum  arbitrium  agit,  Deo  satisfacere 
potest:  quia,  quamvis  Dei  sit  prout  a  Deo  est  sibi  con- 
cessum,  libere  tamen  traditum  est,  ut  eius  dominus  sit. 
Quod  servo  non  competit. 

70  Ad  tertiu.m  dicendum  quod  ratio  illa  concludit  quod 
Deo  aequivalens  satisfactio  fieri  non  possit:  non  autem 
quod  non  possit  sibi  suf&ciens  fieri.  Quamvis  enim  posse 
suum  totum  homo  debeat,  non  tamen  ab  eo  exigitur  de 
necessitate  ut  totum  quod  possit  faciat :    quia  hoc  est  ei 

->  impossibile   secundum  statum   praesentis  vitae,  ut  totum 


Vers.  16. 


'Epist.lib.I.Ep. 
I,  ad  Lucilium. 


'Pelagius,£Arp/<j. 
nat.  Symb. ,  ad 
Damas.  -  Inter 
Opp.  Hieron. 
'  Vers.  8. 


•  Aristot.  Ethic. 
lib.V,cap.v,n.i.- 
S.  Th.  lect.  vni. 


•  Ethic.  lib.  VIII, 
cap.  XIV,  n.3,4  - 
S.Th.  lect.  XIV. 


'  Cf.  ib.  lib.  V, 
cap.  III.  -  S.  Th. 
lect.  IV,  V. 


-  Rich.  a  S.  Vict. 
dePotest.ligandi 
et  solv.j  cap.  iv.  - 
Cf.  s.  Bonav.  IV 
Sent.,  dist.  xv, 
p.  I,  art.  unic. , 
qu.  I. 


'  Halens.  Sum, 
p.  IV,  qu.  XXIV, 
m.  i,inrespp.  ad 
obiect. 


'  Gea.   cap.  ix, 
vers.  6. 


28  QUAESTIO  Xlll,  ARTICULUS  II  -  QUAESTIO  XIV,  ARTICULUS  I 

posse  suum  in  aliquid  unum  expendat;  cum  oporteat  circa  quantum  poena  satisfactoria  est  in  remedium.   Unde  non 

multa  esse   sollicitum.   Sed  est  quaedam  mensura  homini  est  permittendum  quod  aliquis  pro  alio  poenitentiam  agat, 

adhibita  quae  ab  eo  requiritur,  scilicet  impletio  mandato-  nisi  defectus  aliquis  appareat  in  poenitente:  vel  corpora- 

rum  Dei :  et  super  ea  potest  aliquid  erogare  ut  satisfaciat.  lis,  per  quem  fit  impotens  ad  sustinendum ;  vel  spiritualis, 

Ad  auARTUM  mcENDUM  quod,  quamvis  homo  non  possit  s  pcr  quem  non  sit  promptus  ad  portandum  poenam. 
tempus  praeteritum  recuperare,  potest  tamen  in  futuro  re-  Ad  primum  erqo   dicendum    quod   praemium    essentiale 

compensare  illud  quod  in  praeterito  facere  debuisset :  quia  redditur  secundum  dispositionem  hominis :  quia  secundum 

non  debuit,  debito  praecepti,  totum  quod  potuit,  ut  di-  capacitatem  videntium  erit  plenitudo  visionis  divinae.    Et 

*  ^^"  3-  ctum  est  *.  ideo,  sicut  unus  non  disponitur  per  actum  alterius,  ita  unus 

Ad  quintum  dicendum  quod  originale  peccatum,  etsi  lo  alteri  non  meretur  praemium  essentiale :  nisi  meritum  eius 
minus  habeat  de  ratione  peccati  quam  actuale,  tamen  est  habeat  efficaciam  infinitam,  sicut  Christi,  cuius  merito  solo 
gravius  malum :  quia  est  ipsius  humanae  naturae  infectio.  pueri  per  baptismum  ad  vitam  aeternam  perveniunt.  Sed 
Et  ideo  per  unius  hominis  puri  satisfactionem  expiari  non  poena  temporalis  pro  peccato  debita  post  culpae  remis- 
potuit,  sicut  actuale.  sionem  non  taxatur  secundum  dispositionem  eius  cui  de- 

i>  betur:  quia  quandoque  ille  qui  est  melior,  habet  maioris 
ART.  II.  utrum  poenam  satisfactoriam  poenae  reatum.  Et  ideo  quantum  ad  poenae  remissionem, 

possiT  uNus  PRO  alio  explere  m^yg  ^jjg^j  potest  mereri ;  et  actus  unius  efficitur  alterius, 

Part.  III,  qu.  xLviii,  art.  2  ad  i;  iii  Cont.  Geni.,  cap.  cLviii ;  IV,  cap.  lv,  n.  20 ;      caritatc  mediante,  per  quam  omnes  utium  sumus  in  Christo  *.   '  Ad Galat.  cap. 

De  Vent.,  qu.  xxix,  art.  7.  'r       1  .....  iii,  vers.  28. 

Ad  secundum  dicendum  quod  contritio  ordmatur  contra 

Ad  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  poenam  sa-  20  culpam,  quae  ad  dispositionem  bonitatis  vel   mahtiae  ho- 
tisfactoriam   non   possit   unus  pro  alio    explere.    Quia      minis  pertinet.  Et  ideo  per  contritionem  unius  alius  a  culpa 
ad  satisfactionem  meritum  requiritur.  Sed  unus  pro  altero      non  liberatur.  -  Similiter  per  confessionem  homo  se  sacra- 
•Ps.  Lxi,  vers..3.   non  potest  mereri  vel  demereri :  cum  sit  scriptum  * :  Red-      mentis  Ecclesiae  subiicit.    Non  autem    potest  unus  sacra- 
des  tu  unicuique  secundum  opera  sua.  Ergo  unus  pro  alio      mentum  pro  alio  accipere  :  quia  in  sacramento  gratia  su- 
non  potest  satisfacere.  25  scipienti  datur,  non  alii.  -  Et  ideo  non  est  simihs  ratio  de 

2.  Praeterea,  satisfactio  contra  contritionem  et  confes-      satisfactione,  contritione  et  confessione. 

sionem  dividitur.  Sed  unus  pro  alio  non  potest  conteri  •  Ad  tertium  dicendum  quod  in  solutione  debiti  attendi- 
aut  confiteri.  Ergo  nec  satisfacere.  tur  quantitas  poenae :  sed  in  merito  attenditur  radix  cari- 

3.  Praeterea,  unus  pro  alio  orando  etiam  sibi  meretur.  tatis.  Et  ideo  ille  qui  ex  caritate  pro  alio  meretur,  saltem 
Si  ergo  aliquis  pro  alio  satisfacere  potest,  satisfaciendo  pro  io  merito  congrui,  etiam  sibi  magis  meretur.  Non  autem  qui 
alio  pro  se  satisfacit.  Et  ita  ab  eo  qui  pro  altero  satisfa-  pro  alio  satisfacit,  pro  se  satisfacit :  quia  illa  quantitas  poe- 
cit,  non  exigitur  alia  satisfactio  pro  peccatis  propriis.  nae  non  sufficit  ad  utrumque  peccatum.  Tamen  sibi  me- 

4.  Praeterea,  si  unus  pro  alio  satisfacere  potest,  ergo  retur  maius  quam  sit  dimissio  poenae,  scilicet  vitam  ae- 
ex  quo  unus  sibi  suscipit  debitum  poenae,  alius  statim  a      ternam. 

debito  liberatur.  Ergo,  si  moriatur  postquam  tota  poena  ;s  Ad  quartum  dicendum  quod,  si  ipsemet  ad  aliquam  poe- 
debita  ab  alio  suscepta  est,  statim  evolabit.  Vel,  si  adhuc  nam  se  obligasset,  non  prius  a  debito  esset  immunis  quam 
puniatur,  duplex  poena  reddetur  pro  eodem  peccato:  sci-  si  eam  solvisset.  Et  ideo  poenam  ipse  patietur,  quandiu 
licet  illius  qui  satisfacere  incipit,  et  illius  qui  punitur  in  ille  satisfactionem  pro  eo  fecerit.  Quam  si  non  fecerit, 
purgatorio.  tunc  uterque  est  debitor  iUius  poenae,  unus  pro  commisso, 

*  Vers.  2.  Sed  contra,  Galat.  vi  *   dicitur :    Alter  alterius  onera  40  alius  pro  omisso.  Et  ita  non  sequitur  quod  peccatum  unum 

portate.  Ergo  videtur  quod  unus  possit  onus  poenitentiae      bis  puniatur. 
impositae  pro  alio  suscipere. 

2.  Praeterea,  caritas  magis  potest   apud  Deum  quam  QUAESTIO   DECIMAQUARTA 

apud  homines.  Sed  unus  potest  apud  homines  pro  alterius  l^g  OUALITATE  SATISFACTIONIS 

amore  debitum  eius   solvere.    Ergo  multo    fortius  hoc  in  4S 
divino  iudicio  fieri  potest.  -pvEiNDE  considerandum  est  de  qualitate  satisfactionis  *.     •  Cf.  qu.  xn,  in- 

Respondeo   dicendi.m    quod   poena    satisfactoria    est    ad      L/Et  circa  hoc  quaeruntur  quinque. 
duo :  scilicet  ad  solutionem  debiti ;   et  ad  medicinam  pro  Primo  :  utrum   homo   possit  de  uno  peccato  sine  alio 

peccato  vitando.  Inquantum  crgo  est  ad  remedium  sequen-  satisfacere. 

tis  peccati,  sic  satisfactio  unius  non  prodest  alteri,  quia  ex  so  Secundo :  utrum  ille  qui  de  omnibus  peccatis  prius  con- 
ieiunio  unius  caro  alterius  non  domatur ,  nec    ex  actibus  tritus  fuit  et  postea  in    peccatum    incidit ,  de  aliis 

unius  alius  bene  agere  consuevit :  nisi  secundum  accidens,  peccatis,  quae  sibi  per  contritionem  fuerunt  dimissa, 

inquantum  aliquis  per  bona  opera  potest  alteri  mereri  aug-  satisfacere  possit  extra  caritatem  existens. 

mentum  gratiae,  quae  efficacissimum  remedium  est  ad  vi-  Tertio :  utrum  homo  postquam  caritatem  habuit,  valerc 

tandum  peccatum.  Sed  hoc  est  per  modum  meriti  magis  ss  sibi  incipiat  satisfactio  praecedens. 

quam  per  modum  satisfactionis.  Quarto :  utrum  opera  extra  caritatem  facta  sint  alicuius 

Sed  quantum  ad  solutionem  debiti,  unus  potest  pro  alio  boni  meritoria. 

satisfacere :  dummodo  sit  in  caritate,  ut  opera  eius  satisfa-  Quinto :  utrum  opera  praedicta  valeant  ad  poenae  in- 

ctoria  esse  possint.  fernalis  mitigationem. 

Ncc  oportet  quod  maior  poena  imponatur  ei  qui  pro  60  .„„  , 

*  Hnlpns      Tum      nU.^,«    c-^d^t^^U  .,       „.  .       .     ^,.    .  ^     ^  ..  •  j  *  ART.   I.    UTRUM    HOMO    POSSIT    DE    UNO    PECCATO 

Yv ^n  v^,?,"  altero  satisfacit  quam  principali  imponeretur:  ut  quidam  * 

p.  IV,  qu.  XXIII,     j.  . ,„^-  „  \.-  ■  ■  •  ^-  SINE     ALIO      SATISFACKRE 

m.i,  art.2;s.Bo-  Qicunt,  hac  rationc  moti,  quia  poena  propria  magis  satis- 

rt.xxyp.t'qu:   facit  quam  aliena.  Quia  poena  habet  vim  satisfaciendi  ma^  ^"'-  '"'  ^''-  '"""'■  ""•  ^- 


trod. 


I. 


xime  ratione  caritatis,  qua  homo  ipsam  sustinet.  Et  quia        l  d  primum  sic   proceditur.   Videtur   quod   homo   possit 


maior  caritas  apparet  in  hoc  quod  aliquis  pro  altero  sa-  6;  XTLde  uno  peccato  sine  alio  satisfacere.  Eorum  enim  quae 
tisfacit  quam  si  ipse  satisfaceret,  ideo  minor  poena  requi-  non  habent  connexionem  ad  invicem,  unum  potest  auferri 
ritur  in  eo  qui  pro  alio  satisfacit  quam  in  principali  re-  sine  alio.  Sed  peccata  non  habent  ad  invicem  connexio- 
*Ub.  V,  libei.  v,  quireretur.  Unde  dicitur  in  Vitis  Patrum  *  quod  propter  nem :  alias  qui  haberet  unum  haberet  omnia.  Ergo  unum 
caritatem  unius  qui,  alterius  fratris  caritate  ductus,  poeni-  potest  expiari  sine  alio  per  satisfactionem. 
tentiam  fecit  pro  peccato  quod  non  commiserat,  alteri  pec-  70  2.  Praeterea,  Deus  est  magis  misericors  quam  homo. 
catum  quod  commiserat,  dimissum  est.  Sed  homo  recipit  unius  debiti  solutionem  sine  alio.  Ergo 

Nec  exigitur  etiam ,  quantum  ad  absolutionem  debiti ,      et  Deus  satisfactionem  unius  peccati  sine  alio. 
quod  ille  pro  quo  fit  satisfactio,  sit   impotens  ad  satisfa-  3.  Praeterea,  satisfactio,  ut  in  littera  *  dicitur.  est pec-  xy^cfpTli^hre- 

ciendum.  Quia,  etiam  si  esset  potens,  alio  satisfaciente  pro      catorum  causas  excidere,  nec  suggestionibus   aditum  in-  '^""^iT'"  art  ^/' 
ipso,  ipse  a  debito  immunis  esset.  -  Sed  hoc  requiritur  in-  7s  dulgere.  Sed  contingit  hoc  de  uno  peccato  sine  alio :  ut  arg.  1.  ' 


QUAESTIO  XIV,  ARTICULUS  II,  III  29 

scilicet  luxuriam  refrenet  et  avaritiae  insistat.  Ergo  de  uno      ut  patet  I  Cor.  xiii  * :  Si  distribuero  in  cibos  pauperum,  etc.   *  Vers.  3. 
peccato  potest  fieri  satisfactio  sine  alio.  Ergo  nec  satisfactio  aliqua  est. 

•  vers.  4, 5.  Sed  contra,  Isaiae  lviii  *,  ieiunium  eorum  qui  ad  con-  Respondeo  dicendum  quod  quidam  dixerunt  quod,  post- 

tentiones  et  lites  ieiunabant,  Deo  acceptum  non  erat,  licet  quam  omnia  peccata  per   praecedentem   contritionem  re- 

ieiunium  sit  satisfactionis  opus.  Sed  non  potest  fieri  satis-  s  missa  sunt,  si  aliquis  ante  satisfactionem  peractam  in  pec- 

factio  nisi  per  opus  Deo  acceptum.  Ergo  non  potest  qui  catum  decidat,  et  in  peccato  existens  satisfaciat,  quod  sa- 

habet  aliquod  peccatum,  Deo  satisfacere.  tisfactio  talis  ei  valeat,  ita  quod,  si  in  peccato   illo  more- 

2.  Praeterea,   satisfactio    est  medicina    curans  peccata  retur,  in  inferno  de  illis  peccatis  non  puniretur. 

•  Qu.  XII,  art.  3.   praeterita  et  praeservans  a  futuris ,  ut    dictum   est  *.    Sed  Sed  hoc  non  potest  esse.  Quia  in  satisfactione  oportet 

peccata  non  possunt  sine  gratia  curari.  Ergo,  cum  quod-  '°  quod,  etiam  amicitia  restituta,  iustitiae  aequalitas  restitua- 
libet  peccatum  gratiam  auferat,  non  potest  de  uno  peccato  tur,  cuius  contrarium  amicitiam  tolUt,  ut  Philosophus ,  in 
sine  alio  fieri  satisfactio.  '  IX  j&^Afc.  *,  dicit.  Aequalitas  autem  in  satisfactione  ad  Deum    *Cap.i,n.isqq.; 

Respondeo  DICENDU.M  quod  quidam  dixerunt  quod  pot-      non  est  secundum    aequivalentiam ,  sed   magis    secundum   cf.iib.viii^cap' 
est  de  uno  peccato  satisfieri  sine  alio:  ut  Magister  in  lit-      acceptationem  ipsius.  Et  ideo  oportet  quod,  etsi  iam  of-  jv,n.isqq.;s.Th. 
'W  Sent.,  ihx.  tera  *  dicit.  -  Sed  hoc    non  potest  esse.    Cum   cnim  per '!  fensasit  dimissaperpraecedentem  contritionem,  quod  opera 
satisfactionem  tolli  debeat  offensa  praecedens,  oportet  quod      satisfactoria  sint  Deo  accepta.  Quod  dat  eis  caritas.  Et  ideo 
tahs  sit  modus  satisfactionis  qui    competat    ad  tollendum      sine  caritate  opera  facta  non  sunt  satisfactoria. 
offensam.  Offensae  autem   ablatio  est  amicitiae   restitutio.  Ad  primum  ergo  dicendum    quod    consilium  Daniel  in- 

Et  ideo,  si  aliquid  sit  quod  amicitiae  restitutionem  impe-  telligitur  quod  a  peccato  cessaret,  et  poeniteret,  et  sic  per 
diat,  etiam  apud  homines  satisfactio  esse  non  potest.  Cum  ^°  eleemosynas  satisfaceret. 

ergo  quodlibet  peccatum  amicitiam  caritatis  impediat,  quae  Ad  secundum  dicendum    quod ,  sicut    homo   nescit  pro 

est  hominis  ad  Deum,  impossibile  est  quod  homo  de  uno      certo  utrum  caritatem  habuerit  in  satisfaciendo  vel  habeat, 
peccato  satisfaciat  alio  retento :   sicut  nec  homini    satisfa-      ita  etiam  nescit  pro  certo  utrum  plene  satisfecerit.  Et  ideo 
ceret  qui  pro  alapa  sibi   data  ei  se   prosterneret  et  aliam      dicitur  Eccli.  v  *:  De  propitiatu  peccatorum  noli  esse  sine  '  vers.  5. 
simul  daret.  =s  metu.  Nec  tamen  exigitur  quod  propter  hunc  metum  homo 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  quia  peccata  non  ha-  satisfactionem  expletam  iteret,  si  conscientiam  peccati  mor- 
bent  connexionem  ad  invicem  in  ahquo  uno,  unum  potest  talis  non  habet.  Quamvis  enim  poenam  non  expiet  per 
quis  incurrere  sine  alio.  Sed  unum  et  idem  est  secundum  huiusmodi  satisfactionem,  tamen  non  incurrit  reatum  omis- 
quod  omnia  peccata  remittuntur.  Et  ideo  remissiones  di-  sionis  ex  satisfactione  neglecta :  sicut  nec  ille  qui  accedit 
versorum  peccatorum  connexae  sunt.  Et  ideo  de  uno  sine  !»  ad  Eucharistiam  sine  conscientia  peccati  mortalis  cui  sub- 
alio  satisfieri  non  potest.  iacet,  reatum  indignae  sumptionis  incurrit. 

Ad  secundum  dicendum  quod  in  obligatione  debiti  non  Ad  tertium  dicendum  quod  intentio  illa   interrupta  est 

est  nisi  inaequalitas  iustitiae  opposita,  quia  unus  rem  al-  per  peccatum  sequens.  Et  ideo  non  dat  vim  aliquam  ope- 
terius    habet.    Et   ideo   ad  restitutionem    non  exigitur  nisi      ribus  post  peccatum  factis. 

quod  restituatur  aequalitas  iustitiae.  Quod  quidem  potest  h  Ad  quartum  dicendum  quod  non  potest  fieri  adaequa- 
fieri  de  uno  debito  et  non  de  alio.  -  Sed  ubi  est  offensa,  tio  suf&ciens  nec  secundum  divinam  acceptationem ,  nec 
ibi  est  inaequalitas  non  tantum  iustitiae  opposita,  sed  etiam  secundum  aequivalentiam.  Et  ideo  ratio  illa  non  sequitur. 
amicitiae.  Et  ideo  ad  hoc  quod  per  satisfactionem  offensa  attt-   ht 

t^Uot.,..    „^„    0^1,, ^««,t„*\,     ^I ]•►         ■       »-^-  i-  AK  1  .  111.   UTRUM,  POSTaUAM    HOMO    CARITATEM  HABUERIT, 

toUatur,  non  solum  oportet  quod  aequalitas  lustitiae  resti-  ' 

..       ..  ^-  1-  ]         •  VALERE    INCIPIAT   SATISFACTIO    PRAECEDENS 

tuatur  per  recompensationem  aequalis  poenae ,  sed  etiam  40 

quod  restituatur    amicitiae    aequalitas.    Quod   non    potest  Part.  m,- qu.  lxxxix,  art.  6,  ad  3. 

fieri  dum  aliquid  est  quod  amicitiam  impediat.  a  d    tertiu.m   sic    proceditur.    Videtur    quod,   postquam 

Ad  tertium  dicendu.m  quod  unum  peccatum  suo  pon-      x\homo     caritatem    habuerit,    valere    incipiat    satisfactio 
•.Wora/.iib.xxv,  derc  ad  aliud  trahit,  ut  Gregorius  dicit  *.  Ideo  qui  unum     praecedens.  Super  illud  Levit.  xxv  *,  Si  attenuatus  fuerit  '  Vers.  25  sqq. 
cap!  xii'.  '   peccatum  retinet,  non   suf&cienter  causas    alterius  peccati  4! /raier  tuus  etc,  dicit  Glossa  *  qyiod  fructus  bonae  con-  '  interiin. 

excidit.  versionis  debet  computari  ex  eo  tempore  quo  peccavit.  Sed 

ART.  II.  UTRUM  ALiQuis  DE  PECCATis  PRius  DiMissis  °°''  computarcntur  nisi  ahquam  efiicaciam   acciperent  ex 

SATisFACERE  POssiT  EXTRA  CARiTATEM  ExisTENs  't^''^^}^  sequenti.  Ergo  post  caotatem  recuperatam  valere 

incipiunt. 

.  IV  Sent,,  dist.  xxii,  qu.  i,  art.  i,  ad  5.  ,-,  .  ~.         .  .    _       .       .      .  ,. 

50       2.  Praeterea,  sicut  efficacia  satisfactionis  impeditur  per 

AD  secundum  sic  proceditur.  'Videtur  quod  qui  de  omni-      peccatum,  ita  efficacia  baptismi   impeditur  per   fictionem. 
bus  peccatis   contritus  fuit  prius,  et  postea  in  pecca-      Sed  baptismus  incipit  valere  recedente  fictione.   Ergo  sa- 
tum  incidit,  de  aliis  peccatis,  quae  sibi  per    contritionem      tisfactio  recedente  peccato. 

dimissa  fuerunt,  satisfacere  possit  extra  caritatem  e.xistens.  3.  Praeterea,  si  alicui  pro  peccatis  commissis  iniuncta 

Vers.  24.  DLxit  enim  Daniel  Nabuchodonosor,  Dan.  iv  * :  Peccata  tua  ss  fuerint  multa  ieiunia,  et  in  peccatum  cadens  ea  perfecerit, 

eleemosj-nis  redime.  Sed  ipse  adhuc  peccator  erat :  quod      non  iniungitur,  cum  iterum  confiteatur,  ut  ieiunia  illa  ite- 

•  Vers.  25  sqq.    gequens  poena  demonstrat  *.  Ergo  potest  in  peccato  exi-      ret.    Iniungeretur   autem   ei   si  per  ea  satisfactio  non  im- 

stens  satisfacere.  pleretur.  Ergo  per  poenitentiam  sequentem  opera  praece- 

2.  Praeterea  ,  nemo  scit   utrum   sit    dignus   odio    vel      dentia  satisfaciendi  efficaciam  accipiunt. 

•  Vers.  1.  amore,  Eccle.  ix  *.  Si  ergo  non  possit  fieri  satisfactio  nisi  «o       Sed  contra,  opera  extra  caritatem  facta  ideo  non  erant 

ab  eo  qui  est  in  caritate,  nullus   sciret  se  satisfacere.   Et      satisfactoria  quia  fuerunt  mortua  *.  Sed  per  poenitentiam   *  Part.  m,  qu. 
hoc  est  inconveniens.  non  vivificantur.  Ergo  nec  incipiunt  esse  satisfactoria.         '•™«>  *«• 

3.  Praeterea,  ex  intentione  quam  homo  habet  in  prin-  2.  Praeterea,  caritas  non  informat  actum  nisi  qui  ab 
cipio  actus,  totus  actus  informatur.  Sed  poenitens,  quando  ipsa  aliqualiter  procedit.  Sed  opera  non  possunt  esse  Deo 
poenitentiam  inchoavit,  in  caritate  erat.  Ergo  tota  satisfa-  «s  accepta,  ac  per  hoc  nec  satisfactoria,  nisi  sint  caritate  in- 
ctio  sequens  ex  illa  caritate  intentionem  informante  effi-  formata.  Ergo,  cum  opera  facta  extra  caritatem  nullo  modo 
caciam  habebit.                                                                              ex  caritate  processerint,  vel  de  cetero  procedere  possint, 

4.  Praeterea,  satisfactio  consistit  in  quadam  adaequa-      nullo  modo  poterunt  in  satisfactionem  computari. 

tione  poenae  ad  culpam.  Sed  taHs  adaequatio  poenae  pot-  Respondeo  dicendum  quod  quidam  *  dixerunt  quod  opera  '  Cf.  Mag. ,  iv 


est  etiam  fieri  in  eo  qui  caritatem  non  habet.  Ergo,  etc.  70  in  caritate  facta,  quae  viva  dicuntur,   sunt  meritoria  vitae  Spp.'  ''qL'/i,S.' 
Sed^contra,  Prowr*.  x*:   Universa  delicta  operit  ca-      aeternae,  et  satisfactoria  respectu   poenae  dimittendae;  et  oSa/b^I  b* 


ritas.  Sed  satisfactionis  est  delere  delicta.  Ergo  sine  cari-      quod  per  caritatem  sequentem  opera  extra  caritatem  facta  nav.  iv  'sent., 
ritate  non  habet  suam  virtutem.  vivificantur  quantum  ad  hoc  quod  sunt  satisfactoria ,  sed  uniir<ia.'n^ 

2.  Praeterea,  praecipuum  opus  in  satisfaciendo  est  elee-     non  quantum  ad  hoc  quod  sunt  meritoria  vitae  aetemae. 
mosyna.  Sed  eleemosyna  extra  caritatem  facta  non  valet :  7S       Sed  hoc  non  potest   esse.    Quia    utrumque  habent  ex 


3o 


'lladTim.,C3'p. 
IV,  ver».  8. 


QUAESTIO  XIV,  ARTICULUS  IV,  V 


eadem  ratione  opera  ex  caritate  facta,  scilicet  ex  hoc  quod 
sunt  Deo  grata.  Unde,  sicut  caritas  adveniens  non  potest 
ea  gratificare  quantum  ad  unum,  ita  nec  quantum  ad  aliud. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  non  debet  intelligi  quod 
fructus  computetur  a  tempore  quo  primo  in  peccato  fuit : 
sed  a  tempore  in  quo  peccare  cessavit,  quo  scilicet  ultimo 
in  peccato  fuit. 

Vel  intelligitur  quando  statim  post  peccatum  contritus 
fuit,  et  fecit  multa  hona  antequam  confiteretur 


est  cum  peccatoribus  parcit,  quia  eum  decet.  Et  secundum 
hoc,  etiam  meritum  dupliciter  dicitur.  Uno  modo,  actus 
per  quem  efficitur  ut  ipse  agens  habeat  debitum  recipiendi. 
Et  hoc  vocatur  meritum  condigni.  AHo  modo,  per  quem 
efficitur  ut  sit  debitum  dandi  in  dante  secundum  decen- 
tiam  ipsius.  Et  ideo  hoc  meritum  dicitur  meritum  congrui. 
Cum  autem  in  omnibus  illis  quae  gratis  dantur,  prima 
ratio  dandi  sit  amor,  impossibile  est  quod  aliquid  tale  sibi 
debitum    faciat   qui    amicitia   caret.    Et  ideo,  cum  omnia 


Vel  dicendum  quod,  quanto  est  maior  contritio,  tanto  lo  bona,  et  temporalia  et  aeterna,  ex  divina  liberalitate  do 


magis  diminuit  de  poena ;    et  quanto    aliquis   plura   bona 
facit  in  peccato  existens,  magis  se  ad  gratiam  contritionis 
disponit;    et  ideo   probabile  est  quod  minoris   poenae  sit 
debitor.  Et  propter  hoc  deberet  a  sacerdote  discrete  com 
putari,  ut  ei  minorem  poenam  iniungat,  inquantum  inve 
nit  eum  melius  dispositum. 

Ad  secundum  dicendum   quod  baptismus   imprimit  cha- 
racterem  in  anima,  non  autem  satisfactio.   Et  ideo  adve 


nentur,  nullus  acquirere  potest  debitum  recipiendi  aliquod 
illorum  nisi  per  caritatem  ad  Deum.  Et  ideo  opera  extra 
caritatem  facta  non  sunt  meritoria  ex  condigno  neque 
aetemi  neque  temporalis  alicuius  boni  apud  Deum. 

Sed  quia  divinam  bonitatem  decet  ut,  ubicumque  dis- 
positionem  invenit,  perfectionem  adiiciat;  ideo  ex  merito 
congrui  dicitur  aliquis  mereri  aliquod  bonum  per  opera 
bona  extra  caritatem  facta.  Et  secundum  hoc,  opera  ista 
ad  triplex  bonum  valent :   scilicet  ad  temporalium  conse- 

et  ad  assuetudi- 


niens  caritas,  quae  fictionem  tollit  et  peccatum,  facit  quod 

baptismus  effectum  suum  habeat ;  non  autem  facit  hoc  de  jo  cutionem ;  ad  dispositionem  ad  gratiam ; 

satisfactione.  -  Et  praeterea  baptismus  ex  ipso  opere  ope-      nem  bonorum  operum. 

rato  iustificat,  quod   non   est  hominis,  sed  Dei.    Et  ideo  Quia  tamen  hoc  meritum  non  proprie  dicitur  meritum, 

non  eodem  modo  mortificatur  sicut  et  satisfactio,  quae  est      ideo  magis  concedendum  est  quod  huiusmodi  opera  non 

opus  hominis.  sint  alicuius  meritoria,  quam  quod  sint. 

Ad  tertium  dicendum  quod   aliquae    satisfactiones  sunt  25       Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  sicut  Philosophus  dicit, 
quibus  manet   aHquis   effectus  in  satisfacientibus  etiam      VIII  Ethic.  * ,  quia  filius    per  omnia    quae   facere  potest , 

nihil  aequale  reddere  patri  potest  his  quae  a  patre  recipit; 
ideo  nunquam  pater  debitor  filii  ef&citur.  Et  multo  minus 
homo  potest  propter  aequivalentiam  operis  Dominum  sibi 


ex 


postquam  actus  satisfactionis  transit :  sicut  ex  ieiunio  ma- 
net  corporis  debilitatio,  ex  eleemosynarum  largitione  sub- 
stantiae  diminutio,  et  sic  de  similibus.  Et  tales  satisfactio- 

nes  in  peccatis  factae  non  oportet   quod   iterentur :    quia  30  constituere  debitorem.    Et  ideo  nullum  opus  nostrum  ex 

sed 


quantum  ad  hoc  quod  de  eis  manet,  per  poenitentiam 
Deo  acceptae  sunt.  Satisfactiones  autem  quae  non  relin- 
quunt  aliquem  effectum  in  satisfaciente  postquam  actus 
transit ,  oportet  quod  iterentur :  sicut  est  de  oratione  et 
similibus 


modo  vivificatur,  sed  oportet  quod  iteretur. 

ART.   IV.  UTRUM  opera  extra  caritatem  facta  sint 
ALICUIUS  BONI  meritoria,   saltem  temporalis 


Part.  III,  qu.  lxxxix,  art.  6,  ad  3;  II  Sent.,  dist. 
Qq.  Dispp.,    de  Pot.,  qu.  vi,  art.  g ;  de  Malo,  qu. 


XXVII,  art.  4; 
II,  art.  5,  ad  7. 


A   D    QUARTUM   SIC    proceditur. 


Videtur  quod  opera  extra 
XAcaritatem  facta  sint  alicuius  boni  meritoria,  saltem 
temporalis.  Quia  sicut  se  habet  poena  ad  malum  actum, 
ita  se  habet  praemium  ad  bonum.  Sed  nullum  malum  45 
factum  apud  Deum ,  iustum  iudicem  * ,  est  impunitum. 
Ergo  nec  aliquod  bonum  irremuneratum.  Et  sic  per  illud 
bonum  aHquid  meretur. 

2.  Praeterea,  merces  non  datur  nisi  merito.  Sed  ope 


malum  ex  quantitate  suae  malitiae  secundum  aequivalen- 
tiam  poenam  meretur :  quia  ex  parte  Dei  non  sunt  nobis 
aliqua  mala  facta,  sicut  bona.  Et  ideo,  quamvis  opus  ma- 
lum  mereatur  poenam  ex  condigno,  non  tamen  opus  bo- 
40  num  sine  caritate  meretur  ex  condigno  praemium. 

Ad  SECUNDUM  et  AD  tertium  dicendum  quod  procedunt 
de  merito  congrui. 

Aliae  autem  rationes  *  procedunt  de  merito   condigni. 

ART.  V.  utrum  opera  praedicta  valkant 

AD    POENAE    INFERNALIS    MITIGATIONEM 
Part.  III,  qu.  lxxxix,  art.  6,  ad  3. 


AS 


aUINTUM.  SIC    proceditur 
dicta   non   valent   ad 


Videtur  quod  opera  prae- 
poenae   infernalis    mitigationem. 


•  Vers.  2,  5,  16.  Matth.  VI  *,  de  Lllis  qui  propter  gloriam  humanam  opera 
bona  faciunt,  quod  receperunt  mercedem  suam.  Ergo  illa 
fuerunt  alicuius  boni  meritoria. 

3.  Praeterea,  duo  existentes  in  peccato  quorum  unus 


nulla,  non  aequaHter  propinque  se  habent  ad  accipiendum 
bona  a  Deo :  alias  non  esset  ei  consulendum  ut  aliquid 
boni  faceret.  Sed  qui  magis  appropinquat  Deo,  magis  de 
bonis  eius  percipit.  Ergo  iste  per  opera  bona  quae  facit, 
aHquid  a  Deo  meretur. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  quod  peccator 
non  est  dignus  pane  quo  vescitur.  Ergo  non  potest  ali- 
quid  a  Deo  mereri. 

2.  Praeterea,  qui  nihil  est,  non  potest  aliquid  mereri. 


•  Vers.  2. 


•  Prosolog.  cap. 


aliquid  mereri. 

Respondeo  dicendum  quod  meritum  proprie  dicitur  actio 
qua  efficitur  ut  ei  qui  agit  sit  iustum  aliquid  dari.  Sed 
iustitia  dupliciter  dicitur.  Uno  modo,  proprie:  quae  sci- 
licet  respicit  debitum  ex  parte  recipientis.  Alio  modo,  quasi 
similitudinarie,  quae  respicit  debitum  ex  parte  dantis :  ali- 
quid  enim  decet  dantem  dare  quod  tamen  non  habet  re- 
cipiens  debitum  recipiendi.  Et  sic  iustitia  dicitur  decentia 


'  Cap.  XIV,  n.  4  - 
S.  Th.  lect.  XIV. 


quantitate  suae  bonitatis  habet  quod  aliquid  mereatur: 
ex  vi  caritatis,  quae  facit  ea  quae  sunt  amicorum  esse 
communia.  Unde,  quantumcumque  sit  opus  bonum  extra 
caritatem  factum,  non  facit,  proprie  loquendo ,  quod  ali- 
Actus  autem  interior,  quia  totaliter  transit,  nuUo  j;  quid  recipiendi  a  Deo  faciens  debitum  habeat.   Sed  opus 


*  Argg.  Sed  con- 
Ira. 


ribus    extra    caritatem    factis    merces    datur :    ut    dicitur ,  so  Quia  secundum  quantitatem  culpae  erit  quantitas  poenae 


in  inferno.  Sed  opera  extra  caritatem  non  minuunt  quan- 
titatem  peccati.  Ergo  nec  infernalis  poenae. 

2.  Praeterea,  poena  infernalis,  quamvis  sit  duratione 
infinita,  tamen  intensione  finita  est.  Sed  quodlibet  finitum 


multa  bona  facit  ex  genere  et  circumstantia,  alius  autem  ss  consumitur  aliqua  finita  subtractione  facta.  Si  ergo  opera 


extra  caritatem  facta  aliquid  subtraherent  de  poena  debita 
pro  peccatis,  contingeret  tantum  multiplicari  illa  opera 
quod  totaliter  tolleretur  poena  inferni.   Quod  falsum  est. 

3.  Praeterea,  suffragia   Ecclesiae  sunt  magis   efficacia 

60  quam  opera  extra  caritatem  facta.  Sed,  sicut  ait  Augustinus, 

in  Enchirid.  *,  damnatis  in  infemo  non  prosunt  suffragia 

Ecclesiae.  Poenae  ergo  multo  minus  per  opera  extra  ca- 

ritatem  facta  mitigantur. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  in  Enchirid.  * , 


Cap.  cx. 


Ibid. 


Sed  peccator,  non  habens  caritatem,  nihil  est  secundum  «s  quia   ad  hoc  prosunt  ut  sit  plena   remissio,  vel  ut  tole- 
esse   spirituale :    ut  patet  I   Cor.  xiii  *.    Ergo    non   potest      rabilior  fiat  damnatio. 


2.  Praeterea,  maius  est  facere  bonum  quam  dimittere 
malum.  Sed  dimittere  malum  semper  vitat  poenam,  etiam 
in  eo  qui  caritate  caret.  Ergo  multo  fortius  facere  bonum. 
70  Respondeo  dicendum  quod  diminuere  poenam  inferna- 
lem  potest  intelligi  dupliciter.  Uno  modo,  quod  quis  li- 
beretur  a  poena  quam  iam  meruit.  Et  sic ,  cum  nullus 
liberetur  a  poena  nisi  sit  absolutus  a  culpa,  quia  effectus 
non  diminuuntur  neque  tolluntur  nisi  diminuta  vel  ablata 


divinae  bonitatis :  sicut  Anselmus  dicit  *  quod  Deus  iustus  7s  causa ;  per  opera  extra  caritatem  facta,  quia  neque  culpam 


I 


art.  5, 


QUAESTIO  XV,  ARTICULUS  I,  II  3i 

tollere  neque  diminuere   possunt,  poena   inferni   mitigari      tum  ex  parte  sua  est,  nihil  subtrahi  possit,  tamen  peccator, 
non  potest.  quantum   in   ipso    est,  aliquid   ei   subtraxit   peccando,  ut 

Alio  modo,  quod  meritum  poenae  impediatur.   Et  sic      dictum  est  *.    Unde  oportet,  ad  hoc  quod  recompensatio  *  iMd.,  ad  4. 

huiusmodi  opera   minuunt   poenam    infemi.    Primo,  quia      fiat,  quod  aliquid  subtrahatur  de  peccante  per  satisfactio- 

homo  reatum  omissionis  evadit  qui  huiusmodi  opera  per-  s  nem  quod  in  honorem   Dei  cedat.    Opus    autem   bonum, 

ficit.  -  Secundo ,  quia  huiusmodi   opera  aUquo  modo  ad      ex  hoc  quod  est  huiusmodi,  non  subtrahit  aliquid  ab  ope- 

bonum  disponunt :    ut  homo  ex  minori  contemptu  etiam      rante,  sed  magis  perficit  ipsum.  Unde  subtractio  non  pot- 

peccata  faciat;  vel  etiam  a  multis  peccatis  per  huiusmodi      est  fieri  per  opus  bonum  nisi  poenale  sit.  Et  ideo,  ad  hoc 

opera  retrahatur.  quod    ahquod    opus    sit    satisfactorium ,  oportet    quod   sit 

Sed   diminutionem   vel   dilationem    temporalis   poenae  10  bonum,  ut  in  honorem  Dei  sit;  et  poenale,  ut  aliquid  pec- 

merentur   huiusmodi    opera,    sicut    dicitur    de  Achab,  III      catori  subtrahatur. 

Vers.  37  sqq.     Reg.  XXI  * ,  eodem   modo  sicut  et  bonorum  temporalium  Similiter  etiam  poena  a  culpa  futura  praeservat :    quia 

Cf.  art.  praec.   consecutionem  *.  non  facile  homo  ad  peccata  redit  ex  quo  poenam  expertus 

Quidam    autem   dicunt   quod    diminuunt   poenam   in-      est.   Unde ,  secundum   Philosophum  * ,  poenae  medicinae  '  cf.  arg.  Sed 
ferni,  non  subtrahendo  aliquid  de  ipsa  quantum  ad  snh- is  sunt.  cont.  2, 

stantiam,  sed    fortificando    subiectum  ut  melius   sustinere  Ad  primum    ergo    dicendum    quod,  quamvis   Deus  non 

possit.  -  Sed  hoc  non  potest  esse.    Quia  fortificatio  non      delectetur  in  poenis  ut  sunt  poenae,  delectatur  tamen  in 
est  nisi   ex  ablatione    passibilitatis.    Passibilitas    autem    est      eis  ut  sunt  iustae.  Et  sic  satisfactoriae  esse  possunt. 
secundum  mensuram    culpae.    Et  ideo ,  si  culpa  non  mi-  Ad  secundum  dicendum  quod,  sicut  in  satisfactione  con- 

Cf.  qu.  Lxxi,   nuitur,  nec  subiectum  fortificari  potest  *.  20  sideratur  poenalitas,  ita  in  merito  consideratur  difEtcultas. 

Quidam  etiam  dicunt  quod  diminuitur  poena  quantum  Diminutio  autem  difficultatis  ex  parte  ipsius  actus  dimi- 
ad  vermem  conscientiae,  licet  non  quantum  ad  ignem.  -  nuit,  ceteris  paribus,  meritum:  sed  diminutio  difficultatis 
Sed  hoc  etiam  nihil  est.  Quia  sicut  poena  ignis  aequatur  ex  promptitudine  voluntatis  non  diminuit  meritum,  sed 
culpae,  ita  et  poena  remorsionis  conscientiae.  Unde  similis  auget.  Et  similiter  diminutio  poenalitatis  ex  promptitudine 
ratio  est  de  utroque.  ^s  voluntatis,  quod  facit  caritas,  non  diminuit  efficaciam  sa- 

Et  per  hoc  patet  solutio  ad  obiecta.  tisfactionis,  sed  auget. 

Ad  tertium   dicendum   quod   debitum  pro  peccato  est 
QUAESTIO   DECIMAQUINTA  recompensatio  offensae,  quae  sine  poena  peccantis  non  fit. 

DE  HIS  PER  QUAE  SATISFACTlO  FIT  Et  de  tali  debito  Anselmus  intelligit. 

.,  ,  ^   j      .  •  ^-   c      ^-      n^*  ART.    II.    UTRUM    FLAGELLA    auIBUS    A    DEO 

Deinde  considerandum  est  de  his  per  quae  satisiactio  fit  *. 
^.  ,  ^         ^  •  IN    HAC    VITA    PUNIMUR,    POSSINT    SATISFACTORIA    ESSE 

Lirca  quod  quaeruntur  tria. 

Primo:  utrum   satisfactionem    oporteat   fieri   per  opera        a  d  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  flagella  qui- 

poenalia.  jrvbus   a  Deo  in  hac  vita  punimur,  non  possint  satisfa- 
Secundo:  utrum  flagella  quibus  a  Deo  in  hac  vita  homo  5S  ctoria  esse.  Nihil  enim  potest  esse  satisfactorium  nisi  quod 

punitur,  sint  satisfactoria.  est  meritorium  ,    ut  ex  dictis  *  patet.    Sed   non   meremur  *  Qu.  xiv,  art.  3. 

Tertio:  utrum  convenienter  enumerentur  opera  satisfa-  nisi  per  ea  quae  in  nobis  sunt  *.  Cum  ergo  flagella  quibus   'Cf.pn^il^.qu. 

ctoria,  cum  dicitur  quod  sunt  tria,  scilicet  eleemosyna,  a  Deo  punimur,  non  sint  in  nobis,  videtur   quod  satisfa-         '     '  '  '  " 

ieiunium  et  oratio.  ctoria  esse  non  possunt. 

.„™    T  40       2.  Praeterea,  satisfactio  tantum  bonorum  est.  Sed  hu- 

AKl.   1.  utrum  satisfactionem  oporteat  fieri  .  a-   a       ^^     ■  1-     •    j  ..         ..  •  •     j 

lusmodi  flagella  in  mahs  inducuntur,  et  praecipue  eis  de- 

PER    OPERA    POENALIA  u..rr  ..  t-r*- 

bentur.  Ergo  non  possunt  esse  satistactoria. 
III  cont.  Gent.,   cap.  clvih.  •  3_  Praeterea,  satisfactio  respicit  peccata  praeterita.  Sed 

D  primum  sic  proceditur.   Videtur  quod   satisfactionem      aliquando  ista  flagella  infliguntur  illis  qui  peccata  non  ha- 
non   oporteat   fieri  per   opera   poenalia.    Quia  per   sa-4Sbent:  sicut  de  lob  patet  *.    Ergo  videtur    quod   non   sint  '  lob  ap.  i,  u. 
tisfactionem    oportet   fieri   recompensationem    ad   divinam      satisfactoria. 
oftensam.  Sed  nulla  recompensatio  videtur  fieri  per  opera  Sed  contra  est  quod  dicitur  Rom.  v  * :  Tribulatio  pa-  '  Vers.  3,  4- 

*  Tob.  cap.  III ,   poenalia :    quia  Deus   non   delectatur  in  poenis   nostris  *.      tientiam  operatur,  patientia  autem  probationem :  idest  a 

Greg.  Pastorai.  Ergo  non  *oportet  satisfactionem  per  opera  poenalia  fieri.     peccato  purgationem,  ut  Glossa  *  ibidem  dicit.   Ergo  fla-  •interi.etLomb. 
partjn.cap.xxx,         ^.  Praeterea,  quanto   aliquod  opus  ex  maiori  caritate  s"  gella  peccata  purgant.  Et  sic  sunt  satisfactoria. 

procedit,  tanto  minus  est  poenale:    quia  caritas  poenam  2.  Praeterea,  Ambrosius  dicit*:  Etsi  Jides,  idest  pec-  'Sup.Ps.cxviii, 

*  Vers.  18.  non  habet,  I  loan.  iv  *.  Si  ergo  oportet  opera  satisfactoria      cati  conscientia,  desit,  poena  satisfacit.    Ergo  huiusmodi  cf.  can.  Prima 

esse  poenalia,  quanto  magis  sunt  ex  caritate  facta,  minus  flagella  sunt  satisfactoria.  iu^de^PoeJi^^' 

erunt  satisfactoria.  Quod  falsum  est.  Respondeo  dicendum  quod  recompensatio  offensae  prae- 

•CurDeushomo,        3.  Praeterea,  satisfaccre,  ut  dicit  Anselmus  *,  est  ho-  ss  teritae  potest  fieri  et  ab  eo  qui  offendit,  et  ab  alio.  Quando 

norem  debitum  Deo  impendere.  Sed  hoc  etiam  aliis  quam  autem  fit  ab  alio,  talis  recompensatio  vindicationis  magis 

operibus  poenaHbus  fieri  potest.  Ergo  satisfactionem  non  quam  satisfactionis  rationem  habet :  quando  autem  fit  ab 

oportet  poenalibus  operibus  fieri.  ipso  qui  offendit,  etiam  rationem  satisfactionis  habet.  Unde, 

*  Homii.  XX  in         Sed  contra  est  quod  Gregorius  dicit  * :  lustum  est  ut  si  flagella  quae  pro  peccatis  a  Deo  infliguntur,  fiant  aliquo 

peccator  tanto  maiora  sibi  inferat  lamenta  per  poeniten-  60  modo    ipsius    patientis ,    rationem   satisfactionis    accipiunt. 

tiam,  quanto  maiora  intulit  damna  per  culpam.  Fiunt  autem  ipsius  inquantum  ea  acceptat  ad  purgationem 

2.  Praeterea,  per  satisfactionem  oportet  peccati  vulnus      peccatorum,  eis  utens  patienter.  Si  autem  omnino  eis  per 

sanari  perfecte.    Sed  peccatorum   medicinae  sunt  poenae :      impatientiam  dissentiat,  tunc  non  efficiuntur  aliquo  modo 

s^T^' "ect"' ni '  ^^  Philosophus  dicit,  II  Ethic.  *   Ergo   oportet  quod  per     ipsius.  Et  ideo  non  habent  rationem  satisfactionis,  sed  vin- 
poenalia  opera  satisfactio  fiat.  «s  dicationis  tantum. 

Respondeo  dicendum  quod   satisfactio   respectum  habet  Ad  primum  ergo  dicendum   quod,  quamvis   illa  flagella 

et  ad  praeteritam  offensam,  pro  qua  recompensatio  fit  per      non  sint  omnino  in  potestate  nostra,  tamen   quantum  ad 
satisfactionem ;    et  etiam   ad  futuram    culpam ,  a  qua   per      aliquid  sunt,  ut  scilicet  eis  patienter  utamur.  Et  sic  homo 

•cf.qu.xii,art.3.   eam  praeservamur  *.  Et  quantum  ad  utrumque  exigit  quod     facit  de  necessitate   virtutem*.   Unde  et  meritoria  et  sa-  ■  Hieron.  Epist. 
satisfactio   per  opera   poenalia  fiat.   Recompensatio    enim  7°  tisfactoria  esse  possunt.  Furlam'. 

offensae  importat  adaequationem    quam  oportet  esse  eius  Ad  secundum  dicendum  quod,  sicut  ex  eodem  igne,  ut 

qui  offendit  ad  eum  in  quem  offensa  commissa  est.  Adae-      Gregorius  *  dicit,  aurum  rutilat  et  palea  fumat,  ita  etiam  '  A"g-  <*'  ^'"^ 
quatio  autem  in  humana  iustitia  attenditur  per  subtractio-      eisdem  flagellis  et  boni  purgantur,  et  mali  magis  infitiuntur  vm.'  '  '    '  '"''' 
nem  ab  uno  qui  plus  habuit  iusto,  et  additionem  ad  alte-      per  impatientiam.  Et  ideo,  quamvis  flagella  sint  commu- 
rum  cui  subtractum  est  aliquid.  Deo  autem  quamvis,  quan-  vs  nia,  tamen  satisfactio  tantum  est  bonorum. 


xA.r 


lib.  I,  cap. 


32 


QUAESTIO  XV,  ARTICULUS  III  -  QUAESTIO  XVI,  ARTICULUS  I 


Vcrs.  13. 


*  Comment.  in 
A/arc,  adcap.ii, 
vers.  28.  -  Inter 
Opp.  Hieron. 


Vers.  4!. 


*  Cr.  qu.  II,  art.  3, 
arg.  1. 


*  Cf.  qu.  XII,  art. 
3,  arg.  1. 
'  Vers.  16. 


*  Cf.  Enarrat.  in 
Pt.  XLII,  in  fine. 

*  Cf.  qu.  XII,  art. 
3,  arg.  i. 


*  Cf.   Autissiod. 
5am./l«r.lib.III, 
tr.  VII,  qu.  2. 
'  Ad  Philipp., 
cap.  III,  vers,  20. 


•  Homil.   XIV, 
a.  13. 

*Cap. XXXII, vers. 
24,  25. 


Ad  tertium  dicendum  quod  flagella  respectum  habent 
ad  culpam  praeteritam  semper :  sed  non  semper  ad  culpam 
personae,  sed  ad  culpam  naturae.  Si  enim  in  humana  na- 
tura  nulla  culpa  praecessisset ,  nulla  poena  fuisset.  Sed 
quia  culpa  in  natura  praecessit,  personae  alicui  divinitus 
poena  infertur  sine  culpa  personae ,  ad  meritum  virtutis 
et  cautelam  peccati  sequentis.  Et  haec  duo  etiam  neces- 
saria  sunt  in  satisfactione.  Oportet  enim  esse  opus  meri- 
torium,  ut  honor  Deo  exhibeatur;  et  oportet  esse  virtutum 
custodiam,  ut  a  futuris  peccatis  praeservemur. 

ART.    III.    UTRUM    CONVENIENTER    ENUMERENTUR 

OPERA    SATISFACTORIA,  CUM    DICITUR    QUOD   SUNT    TRIA  : 

ELEEMOSYNA,    lEIUNIUM    ET    ORATIO 

AD  TERTiuM  sic  pRocEDiTUR.  Videtur  quod  inconvenienter 
enumerentur  opera  satisfactoria,  cum  dicitur  quod  sunt 
tria :  eleemosyna,  ieiunium  et  oratio.  Quia  opus  satisfacto- 
rium  debet  esse  poenale.  Sed  oratio  poenam  non  habet, 
cum  sit  contra  poenae  tristitiam  medicina,  sed  delectatio- 
nem :  unde  dicitur  lac.  v  * :  Tristatur  aliquis  in  vobis  ? 
Oret  et  psallat.  Ergo  non  debet  computari  inter  opera 
satisfactoria. 

2.  Praetkrea,  omne  peccatum  vel  est  camale  vel  spi- 
rituale.  Sed ,  sicut  dicit  Hieronymus  * ,  ieiunio  sanantur 
pestes  corporis,  oratione  pestes  mentis.  Ergo  non  debet 
esse  aliquod  aliud  opus  satisfactorium. 

3.  Praeterka,  satisfactio  est  necessaria  ad  emundatio- 
nem  peccatorum.  Sed  eleemosyna  ab  omnibus  peccatis 
emundat,  Luc.  xi  *:  Date  eleetnosynatn,  et  omnia  munda 
sunt  vobis.  Ergo  alia  duo  sunt  superflua. 

Sed  contra,  videtur  quod  debeant  esse  plura.  Quia 
contraria  contrariis  curantur  *.  Sed  multo  plura  sunt 
peccatorum  genera  quam  tria.  Ergo  debent  plura  satisfa- 
ctionis  opera  computari. 

2.  Praeterea,  peregrinationes  etiam  iniunguntur  pro 
satisfactione ,  et  disciplinae  sive  flagellationes ,  quae  non 
computantur  sub  aliquo  horum.  Ergo  insuf&cienter  enu- 
merantur. 

Respondeo  dicendum  quod  satisfactio  debet  esse  talis 
per  quam  aliquid  nobis  subtrahamus  ad  honorem  Dei. 
Nos  autem  non  habemus  nisi  tria  bona :  scilicet  bona  ani- 
mae,  et  bona  corporis,  et  bona  fortunae,  scilicet  exteriora. 
Ex  bonis  quidem  fortunae  subtrahimus  nobis  aliquid  per 
eleemosynam :  sed  ex  bonis  corporalibus  per  ieiunium. 
Ex  bonis  autem  animae  non  oportet  quod  aliquid  sub- 
trahamus  nobis  quantum  ad  essentiam  vel  quantum  ad 
diminutionem  ipsorum,  quia  per  ea  efficimur  Deo  accepti: 
sed  per  hoc  quod  ea  submittimus  Deo  totaliter.  Et  hoc 
fit  per  orationem. 

Competit  etiam  iste  numerus  ex  parte  illa  qua  satisfa- 
ctio  peccatorum  causas  excidit  *.  Quia  radices  peccatorum 
tres  ponuntur,  I  loan.  11  * :  scilicet  concupiscentia  carnis, 
et  concupiscentia  oculorum,  et  superbia  vitae.  Et  contra 
concupiscentiam  carnis  ordinatur  ieiunium ;  contra  concu- 
piscentiam  oculorum  ordinatur  eleemosyna;  contra  super- 
biam  vitae  ordinatur  oratio;  ut  Augustinus  dicit,  super 
Matthaeum  *. 

Competit  etiam  quantum  ad  hoc  quod  satisfactio  pec- 
catorum  est  suggestionibus  aditum  non  indulgere  *.  Quia 
omne  peccatum  vel  in  Deum  committimus :  et  contra  hoc 
ordinatur  oratio.  Vel  in  proximum :  et  contra  hoc  eleemo- 
syna.  Vel  in  nos  ipsos :  et  contra  hoc  ordinatur  ieiunium. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  secundum  quosdam  *, 
duplex  est  oratio.  Quaedam  quae  est  contemplativorum , 
quorum  conversatio  in  caelis  est  *.  Et  talis,  quia  totaliter 
est  delectabilis ,  non  est  satisfactoria.  Alia  est  quae  pro 
peccatis  gemitus  fundit.  Et  talis  habet  poenam;  et  est 
satisfactionis  pars. 

Vel  dicendum  melius  quod  quaelibet  oratio  habet  ratio- 
nem  satisfactionis,  quia,  quamvis  habeat  suavitatem  spi- 
ritus,  habet  tamen  afflictionem  carnis:  quia,  ut  dicit  Gre- 
gorius,  super  Eiech.  * ,  dum  crescit  in  nobis  fortitudo 
amoris  intimi,  injirmamur  procul  dubio  fortitudine  carnis. 
Unde  etiam  nervus  femoris  lacob  ex  lucta  angeli  emar- 
cuisse  legitur  in  Genesi  *. 


Ad  secundum  dicendum  quod  peccatum  carnale  dicitur 
dupliciter.  Uno  modo,  quod  in  ipsa  delectatione  camis 
completur :  ut  gula  et  luxuria.  Alio  modo,  quod  completur 
in  his   quae   ad  carnem    ordinantur,  quamvis    non  in  de- 

s  lectatione  carnis,  sed  in  delectatione  animae  magis :  ut 
avaritia.  Unde  talia  peccata  sunt  quasi  media  inter  spiri- 
tualia  et  carnalia.  Et  ideo  oportet  quod  eis  etiam  aliqua 
satisfactio  respondeat  propria,  scilicet  ekemosyna. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  quamvis    singula   istorum 

10  per  quandam  convenientiam  singulis  peccatis  approprien- 
tur,  quia  congruum  est  ut  in  quo  quis  peccaverit,  in  hoc 
puniatur  * ,  et  quod  peccati  commissi  per  satisfactionem 
radix  abscindatur;  tamen  quodlibet  horum  pro  quolibet 
peccato  satisfacere  potest.  Unde  ei  qui  non  potest  unum 

is  ex  his  perficere,  iniungatur  aliud.  Et  praecipue  eleemo- 
syna  aliorum  vices  supplere  potest:  inquantum  alia  sa- 
tisfactionis  opera  per  eleemosynam  quisque  sibi  mercatur 
quodammodo  in  illis  quibus  eleemosynam  tribuit.  Unde 
non  oportet  quod,  si  eleemosyna  omnia  mundat  peccata, 

2°  quod  propter  hoc  aliae  satisfactiones  superfluant. 

Ad  quartum  *  dicendum  quod,  quamvis  sint  multa  pec- 
cata  in  specie,  tamen  omnia  ad  illas  tres  radices,  vel  ad 
illa  tria  peccatorum  genera,  quibus  diximus  *  dictas  satis- 
factiones  respondere,  reducuntur. 

=s  Ad  quintum  *  dickndum  quod  quidquid  ad  afQictionem 
corporis  pertinet,  totum  ad  ieiunium  refertur ;  et  quidquid 
in  proximi  utilitate  expenditur ,  totum  eleemosynae  ra- 
tionem  habet;  et  similiter  quaecumque  latria  exhibeatur 
Deo,  orationis  accipit  rationem.  Et  ideo  etiam  unum  opus 

'°  potest  habere  plures  rationes  satisfaciendi. 

QUAESTIO  DECIMASEXTA 

DE  SUSCIPIENTIBUS  HOC  SACRAMENTUM 

DKiNDE   considerandum  est  de  suscipientibus  hoc  sacra- 
mentum  *. 
Circa  quod  tria  quaeruntur. 

Primo :  utrum  poenitentia  possit  esse  in  innocentibus. 
Secundo:  utrum  in  sanctis  qui  sunt  in  gloria. 
Tertio :  utrum  in  angelis  bonis  seu  malis. 

ART.  I.  utrum  in  innocentibus  poenitentia  esse  possit 

Part.  I,  qu.  xc,  art.  3;  IV  Sent.,  dist.  xvii,  qu.  111,  art.  2,  qu"  2,  ad  2. 

AD  primum    sic   proceditur.   Videtur  quod  in  innocenti- 
bus  poenitentia  esse  non  possit.    Quia  poenitentia  est 

4S  commissa  mala  plangere  *.  Sed  innocentes  nuUum  malum 
commiserunt.  Ergo  in  eis  poenitentia  non  est. 

2.  Praktkrea,  poenitentia  ex  suo  nomine  importat /joe- 
nam  *.  Sed  innocentibus  non  debetur  poena.  Ergo  non 
est  in  eis  poenitentia. 

so  3.  Praetkrea,  poenitentia  in  idem  coincidit  cum  vindi- 
cativa  iustitia  *.  Sed,  omnibus  existentibus  innocentibus, 
vindicativa  iustitia  locum  non  haberet.  Ergo  nec  poeniten- 
tia.  Et  ita  non  est  in  innocentibus. 

Sed  contra,  omnes  virtutes  simul  infunduntur.  Sed  poe- 

ss  nitentia  est  virtus.  Cum  ergo  in  baptismo  innocentibus  in- 
fundantur  aliae  virtutes,  infunditur  etiam  poenitentia. 

2.  Praeterea,  ille  qui  nunquam  fuit  infirmus  corpora- 
liter,  dicitur  sanabilis.  Ergo  et  similiter  qui  nunquam  fuit 
infirmus  spiritualiter.  Sed,  sicut  sanatio  in  actu  a  vulnere 

60  peccati  non  est  nisi  per  actum  poenitentiae,  ita  nec  sana- 
bilitas  nisi  per  habitum.  Ergo  ille  qui  nunquam  habuit 
infirmitatem  peccati,  habet  habitum  poenitentiae. 

Rbspondeo  dicendum  quod  habitus  medius  est  inter  po- 
tentiam  et  actum.    Et  quia,  remoto  priori  removetur  po- 

6s  sterius,  non  autem  e  converso;  ideo,  remota  potentia  ad 
actum,  removetur  habitus,  non  autem  remoto  actu.  Et  quia 
subtractio  materiae  tollit  actum,  propter  hoc  quod  actus 
non  potest  esse  sine  materia  in  quam  transit;  ideo  habi- 
tus  alicuius  virtutis  competit  alicui  cui  non  suppetit  ma- 

70  teria,  propter  hoc  quod  suppetere  potest,  et  ita  in  actum 
exire:  sicut  pauper  homo  potest  habere  habitum  magni- 
ficentiae,  sed  non  actum ,  quia  non  habet  magnitudinem 
divitiarum,  quae  sunt  materia  magnificentiae ;  sed  potest 
habere  habitum.  Et  ideo,  cum   innocentes  in  statu  inno- 

75  centiae  non  habeant  peccata  commissa,  quae  sunt  materia 


*  Sap.   cap.   XI, 
vers.  17. 


*  Arg.  Sed  con- 
tra  i. 

*  In  corpore. 


*  Arg.  Sed  con- 
tra  2. 


"Cf.  Part.in.qu. 
Lxxxiv,  Introd. 


"Arabros.  Serm. 
XXV,«l.d?Qaa- 
drag. \X,n,i.-Cf. 
cap.  Poenitentia 
est,  dist.  III,  de 
Poenit.  Mag.  IV 
Sent. ,  dist.  xiv, 
cap.  i. 

'DeVeraetfals. 
Poenit.,c&p.xix. 
-InterOpp.  Aug. 
"Cf.  qu.  xii,art.3. 


QUAESTIO  XVI,  ARTICULUS  II,  III 


33 


*  Lib.  IV ,  cap. 
x.xxvi ,  al.  XXXI ; 
vet.  XLlI. 

"  Cf.  Isidor.  de 
Sum.  Bono.  lib. 
II,  cap.  XII. 


•Cf.  Part.IlI,qu. 
Lxxxv,  art.  3. 
•5*2/7.  cap.  ijVers. 
'5- 


*  Cf.   1*°'   II»", 
qu.  Lxvii,  art.  1. 


•  Arg.  Sed  con- 

tra  I. 

"  Arg.  Sed  con- 

tra-2. 


poenitentiae,  sed  possunt  habere,  actus  poenitentiae  in  eis 
esse  non  potest,  sed  habitus  potest.  Et  hoc  si  gratiam  ha- 
beant,  cum  qua  omnes  virtutes  infunduntur. 

Ad  pri.mu.m  erqo  dicendum  quod,  quamvis  non  com- 
miserint,  possunt  tamen  committere.  Et  ideo  eis  habi- 
tum  poenitentiae  habere  competit.  Sed  tamen  habitus  iste 
nunquam  in  actum  exire  potest,  nisi  forte  respectu  ve- 
nialium  peccatorum :  quia  peccata  mortaUa  tollunt  ipsum. 
Nec  tamen  est  frustra:  quia  est  perfectio  potentiae  na- 
turalis. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  quamvis  non  sit  eis  de- 
bita  poena  actu,  tamen  in  eis  est  possibile  esse  aliquid  pro 
quo  eis  poena  debeatur. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  remanente  potentia  ad  pec- 
candum,  adhuc  haberet  locum  vindicativa  iustitia  secundum 
habitum :  quamvis  non  secundum  actum,  si  peccata  actu 
non  essent. 

ART.  II.  utrum  sancti  homines  qui  sunt  in  gloria, 

HABEANT     POENITENTIAM 
Art.  3,  ad  4. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  sancti  ho- 
mines  qui  sunt  in  gloria,  non  habeant  poenitentiam. 
Quia,  sicut  dicit  Gregorius,  in  Moral.  * :  Beati  peccatorum 
recordantur  sicut^^nos  satii  sine  dolore  dolorum  memora- 
mur.  Sed  poenitentia  est  dolor  cordis  *.  Ergo  sancti  in 
patria  non  habent  poenitentiam. 

2.  Praeterea,  sancti  in  patria  sunt  Christo  conformes. 
Sed  in  Christo  non  fuit  poenitentia:  quia  nec  fides,  quae 
est  principium  poenitentiae.  Ergo  nec  sanctis  in  patria  erit 
poenitentia. 

3.  Praeterea,  frustra  est  habitus  qui  ad  actum  non  re- 
ducitur.  Sed  sancti  in  patria  non  poenitebunt  actu :  quia 
sic  eis  esset  aliquid  contra  votum.  Ergo  non  est  in  eis 
habitus  poenitentiae. 

Sed  contra,  poenitentia  est  pars  iustitiae  *.  Sed  iustitia 
est  perpetua  et  immortalis  *,  et  in  patria  remanebit.  Ergo 
et  poenitentia. 

2.  Praeterea,  in  Vitis  Patrum  legitur  a  quodam  Pa- 
tre  dictum  quod  etiam  Abraham  poenitebit  de  hoc  quod 
non  plura  bona  fecit.  Sed  magis  debet  homo  poenitere 
de  malo  commisso  quam  de  bono  omisso  ad  quod  non 
tenebatur  (quia  de  bono  tali  loquitur).  Ergo  erit  ibi  poe- 
nitentia  de  malis  commissis. 

Respondeo  dicendum  quod  virtutes  cardinales  remane- 
bunt  in  patria,  sed  secundum  actus  quos  habent  in  fine 
suo  *.  Et  ideo ,  cum  poenitentia  virtus  sit  pars  lustitiae , 
quae  est  habitus  cardinalis,  quicumque  habet  habitum  poe- 
nitentiae  in  hac  vita,  habebit  in  futura.  Sed  non  habebit 
eundem  actum  quem  nunc  habet,  sed  alium:  sciHcet  gra- 
tias  agere  Deo  pro  misericordia  relaxante  peccata. 

Ad  primum  ergo  dicendu.m  quod  illa  auctoritas  probat 
quod  non  habent  eundem  actum  quem  hic  habet  poeni- 
tentia.  Et  hoc  concedimus. 

Ad  secundum  dicendum  quod  Christus  non  potuit  pec- 
care.  Et  ideo  materia  huius  virtutis  non  competit  sibi  nec 
actu  nec  potentia.  Et  propter  hoc  non  est  simile  de  ipso 
et  de  aliis. 

Ad  tertium  dicendum  quod  poenitere,  proprie  loquendo, 
prout  dicit  actum  poenitentiae  qui  nunc  est,  non  erit  in 
patria.  Nec  tamen  habitus  frustra  erit:  quia  alium  actum 
habebit. 

Quartum  *  concedimus. 

Sed  quia  quinta  ratio  *  probat  quod  etiam  idem  actus 
poenitentiae  erit  in  patria  qui  modo  est:  ideo  dicendum 
ad  quintum  quod  voluntas  nostra  in  patria  omnino  erit 
conformis  voluntati  Dei.  Unde,  sicut  Deus  voluntate  an- 
tecedente  vult  omnia  esse  bona  et  per  consequens  nihil 
esse  maH,  non  autem  voluntate  consequente ;  ita  etiam  est 
de  beatis.  Et  talis  voluntas  improprie  dicitur  ab  illo  sancto 
Patre  poenitentia. 


SU.M.MAE  Theol.  D.  Thomae  T.  IX. 


ART.  III. 


utrum  etiam  angelus,  bonus  seu  .malus, 
SIT   SUSCEPTIVUS    poenitentiae 
Part.  I,  qu.  lxiv,  art.  2;  H  Sent.,  dist.  vii,  qu.  i,  art.  2;  De  Malo,  qu.  xvi.  art.  5. 

s     *  D  tertium  sic  proceditur.    Videtur   quod  etiam  ange- 

x\lus,   bonus   seu   malus,   sit   susceptivus   poenitentiae. 

Quia  timor  est  initium  poenitentiae  *.  Sed  in  eis  est  timor : 

lac.  II  *,  Daemones  credunt  et  contremiscunt.  Ergo  in    eis 

potest  esse  poenitentia. 
10       2.  Praeterea,  Philosophus  dicit,  VL  Ethic.  *,  quodjjoe- 

nitudine  replentur  mali ,  et  haec    est  maxima   poena  eis. 

Sed  daemones  maxime    sunt  pravi,  nec  aliqua   poena  eis 

deest.  Ergo  daemones  possunt  poenitere. 

3.  Praeterea,  facilius  movetur    aliquid  in  id  quod  est 
i>  secundum  naturam,  quam  in  id  quod  est  contra  naturam: 

sicut  aqua  quae  per  violentiam  calefacta  est ,  etiam  per 
seipsam  ad  naturalem  proprietatem  redit.  Sed  angelus  pot- 
est  mutari  in  peccatum,  quod  est  contra  omnem  naturam 
eorum  *.  Ergo  multo  fortius  potest  revocari  in  id  quod  est 
20  secundum  naturam.  Sed  hoc  facit  poenitentia.  Ergo  sunt 
susceptibiles  poenitentiae. 

4.  Praeterea,  idem  iudicium  est,  secundum  Damasce- 
num  *,  de  angelis  et  de  animabus  separatis.  Sed  in  ani- 
mabus  separatis  potest  esse   poenitentia ,  ut  quidam  *  di- 

2;  cunt :  sicut  in  animabus  beatis  quae  sunt  in  patria  *.  Ergo 
et  in  angelis  potest  esse  poenitentia. 

Sed  contra,  per  poenitentiam  homo  reparatur  ad  vitam, 
peccato  dimisso.  Sed  hoc  est  impossibile  in  angelis.  Ergo 
non  sunt  susceptibiles  poenitentiae. 

30  2.  Praeterea,  Damascenus  dicit  *  quod  homo  fungitur 
poenitentia  propter  corporis  infirmitatem.  Sed  angeli  sunt 
incorporei.  Ergo  in  eis  non  potest  esse  poenitentia. 

Respondeo  dicendum  quod  poenitentia  in  nobis  dupli- 
citer  accipitur.  Uno  modo,  secundum  quod  est  passio :  sic 

i)  enim  nihil  aliud  est  quam  dolor  vel  tristitia  de  malo  com- 
misso.  Et  quamvis,  secundum  quod  est  passio,  non  sit  nisi 
in  concupiscibili,  tamen  aliquis  actus  voluntatis  similitudina- 
rie  poenitentia  dicitur,  quo  quis  detestatur  quod  facit :  sicut 
amor  et  aliae  passiones  dicuntur  in  intellectivo  appetitu. 

40  Alio  modo  accipitur  secundum  quod  est  virtus.  Et  hoc 
modo  detestari  malum  commissum  cum  emendationis  pro- 
posito  et  intentione  expiandi ,  vel  Deum  placandi  de  of- 
fensa  commissa,  est  actus  eius.  Detestatio  autem  competit 
alicui  secundum  quod  habet  ordinem  naturalem  ad  bonum. 

+>  Et  quia  in  nulla  creatura  talis  ordinatio  totaliter  toUitur, 
ideo  etiam  in  damnatis  talis  detestatio  manet :  et  per  conse- 
quens  poenitentiae  passio,  vel  simile  ei,  ut  dicitur  Sap.  v  * : 
Intra  se  poenitentiam  agentes.  Et  haec  quidem  poeniten- 
tia,  cum  non  sit  habitus,  sed  passio  vel  actus,  nullo  modo 

so  in  beatis  angelis  esse  potest,  in  quibus  peccata  commissa 
non  praecesserunt:  sed  in  malis  angelis  est,  cum  sit  ea- 
dem  ratio  de  his  et  de  animabus  damnatis,  quia,  secundum 
Damascenum  *,  quod  homini  est  mors,  est  angelis  casus. 
Sed  peccatum   angeli  est  irremissibile.   Et  quia  peccatum 

ss  ut  remissibile  est  vel  expiabile,  est  propria  materia  ipsius 
virtutis  quae  poenitentia  dicitur;  ideo,  cum  materia  non 
possit  eis  competere ,  non  adest  eis  potentia  exeundi  in 
actum.  Et  ideo  nec  habitus  eis  convenit.  Et  ideo  angeli 
susceptivi  virtutis  poenitentiae  esse  non  possunt. 

60        Ad  primum  ergo  dicendum   quod    ex  timore  in  eis  ge- 

neratur  aliquis  poenitentiae  motus,  sed  non  quae  sit  virtus. 

Et  simiHter  dicendum  ad  secundum. 

Ad  tertium  dicendum  quod  quidquid  in  eis  est  naturale, 

totum  e.st  bonum  et  ad  bonum  inclinans:  sed  liberum  ar- 

6>  bitrium  est  in  eis  in  malitia  obstinatum.  Et  quia  motus 
virtutis  et  vitii  non  sequitur  inclinationem  naturae,  sed 
magis  motum  liberi  arbitrii ;  ideo  non  oportet  quod,  quam- 
vis  naturaliter  incHnentur  ad  bonum,  quod  motus  virtutis 
in  eis  sit  vel  esse  possit. 

70  Ad  quartum  dicendum  quod  non  est  eadem  ratio  de 
angelis  sanctis  et  de  animabus  sanctis:  quia  in  animabus 
sanctis  praecessit,  vel  praecedere  potuit  peccatum  remissi- 
bile;  non  autem  in  angelis.  Et  ita,  quamvis  sint  similes 
quantum  ad  statum  praesentem,  non  tamen  quantum  ad 

75  statum  praeteritum,  quem  poenitentia  respicit  directe. 


■  Part.  I!I,  qu. 
Lxxxv,  art.  5. 

■  Vers.  19. 


*  Cap.  IV,  n.  10. 
S.  Th.  lect.  IV. 


*  Cf.  Damasc.  de 
FideOrth.Wb.U, 
cap.  IV. 


'  Ibid.,  cap.  XII. 

•  Mag.  IV  Sent., 
dist.  XXI ;  s.  Bo- 
nav.  ibid.  p.  1, 
art.  2,  qu.  1.  -  Cf. 
Orig.  Peri  Ar- 
chon.  lib.  I,  cap. 

VI. 

'  Cf.  art.  2,  arg. 
Sed  contra  2. 

"  De  Fide  Orth. 
lib.  II,  cap.  III. 


Vers. 


*  Loc.  cit.  cap.  IV. 


34 


QUAESTIO  XVII,  ARTICULUS  I,  II 


QUAESTIO  DECIMASEPTIMA 

DE  CLAVIBUS  ECCLESIAE 


•  Cf.  Part.  111  , 
qu.  Lxxxiv  ,  In- 
trod. 

•  Qu.  XXI. 
**  Qu.  XXV. 

*  Cf.  qu.  XXII, 
art.  2,  arg.  i ;  qu. 
XXV,  art.  2,  arg.  i. 

*  Qu.  XVIII. 

•  Qu.  XIX. 

*  Qu.  XX. 


*  Vers.  1. 

•  loan.  cap.  x, 
vers.  7. 


•  Vers.  7.  -  Cf. 
Isai.  cap.  xxii , 
vers.  22. 


Vers.  19. 


Vers.  «. 


•  Cf.  Halens. 
Sum.  p.  IV,  qu. 
XX,  memb.  i. 


•  Cf.  Part.  III , 
qu.  XLix,  art.  ^. 
•Cf.  Halens.,ubi 
supra. 

*  Aug.  Enarr.  in 
Ps.  cxxxviii,n.  2; 
Gloss.  Ord.  ct 
Lomb.  in  Rom. 
cap.  v,  vcrs.  14. 


•Cf.Halens.loc. 
cit. 


CONSEauENTER  considerandum  est  de  potestate  ministro- 
rum  huius  sacramenti,  quae  ad  claves  pertinet  *.  Circa  s 
quod,  primo  videndum  est  de  clavibus ;  secundo ,   de  ex- 
communicatione  * ;    tertio ,  de  indulgentia  ** ;    haec  enim 
duo  sunt  annexa  potestati  clavium  *. 

Circa  primum  consideranda   sunt  quatuor :  primo ,  de 
entitate  et  quidditate  clavium;  secundo,  de  effectu  earum  *;  ic 
tertio,  de  ministris  clavium  *;  quarto,  de  his  in  quibus  pot- 
est  exerceri  usus  clavium  *. 
Circa  primum  quaeruntur  tria. 

Primo :  utrum  claves  in  Ecclesia  esse  debeant. 

Secundo :  utrum  clavis  sit  potestas  ligandi  atque  solvendi.  i> 

Tertio :  utrum  sint  duae  claves  vel  una. 

ART.  I.    UTRUM    CLAVES    IN    ECCLESIA    ESSE    DEBEANT 

AD  PRIMUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  claves  in  Ec- 
clesia  esse  non  debeant.  Non  enim  requiruntur  claves  30 
ad  intrandum  domum  cuius  ostium  est  apertum.  Sed 
Apoc.  IV  *  dicitur :  Vidi,  et  ecce  in  caelo  ostium  apertum : 
quod  Christus  est,  qui  de  seipso  dicit  * :  Ego  sum  ostium. 
Ergo  ad  introitum  caeli  Ecclesia  clavibus  non  indiget. 

2.  Praeterea,  clavis  est  ad  aperiendum  et  claudendum.  25 
Sed  hoc  solius  Christi  est,  qui  aperit   et   tiemo   claudit, 
claudit  et  nemo  aperit,  Apoc.  iii  *.   Ergo  Ecclesia  in  mi- 
nistris  suis  claves  non  habet. 

3.  Praeterea,  cuicumque  clauditur  caelum,  aperitur  in- 
fernus,  et  e  contrario.  Ergo  quicumque  habet  claves  caeh,  ;o 
habet  claves  inferni.  Sed  Ecclesia  non  dicitur  habere  claves 
inferni.  Ergo  nec  claves  caeli  habet. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  Matth.  xvi  * :  Tibi  dabo 
claves  regni  caelorum. 

2.  Praeterea,  omnis  dispensator   debet  habere   claves  3; 
eorum  quae  dispensat.  Sed  ministri  Ecclesiae  sunt  dispen- 
satores  divinorum  mysteriorum,  ut  patet  I  Cor.  iv  *.  Ergo 
debent  habere  claves. 

Respondeo  dicendum  quod  in  corporalibus   dicitur  cla- 
vis  instrumentum  quo  ostium  aperitur.  Regni  autem  ostium  4° 
nobis  per  peccatum  clauditur ,  et  quantum  ad   maculam, 
et  quantum  ad  reatum  poenae.  Et  ideo  potestas  qua  tale 
obstaculum  Regni  removetur,  dicitur  clavis. 

Haec  autem  potestas  est  in  divina  Trinitate  per  aucto- 
ritatem.  Et  ideo  dicitur  a  quibusdam  *  quod  habet  clavem  +s 
auctoritatis. 

Sed  in  Christo  homine  fuit  haec  potestas  ad  removen- 
dum  praedictum  obstaculum  per  meritum  passionis,  quae 
etiam  dicitur  ianuam  aperire  *.  Et  ideo  dicitur  habere,  se- 
cundum  quosdam  *,  claves  excellentiae.  i° 

Sed  quia  ex  latere  dormientis  in  cruce  sacramenta  flu- 
xerunt,  quibus  Ecclesia  fabricatur  *,  ideo  in  sacramentis 
Ecclesiae  ef&cacia  passionis  manet.  Et  propter  hoc  etiam 
ministris  Ecclesiae,  qui  sunt  dispensatores  sacramentorum, 
potestas  ahqua  ad  praedictum  obstaculum  removendum  ss 
est  collata ,  non  propria ,  sed  virtute  divina  et  passionis 
Christi.  Et  haec  potestas  metaphorice  clavis  Ecclesiae  di- 
citur,  quae  est  clavis  ministerii  *. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  ostium  caeli,  quantum 
est  de  se,  semper  est  apertum :  sed  alicui  clausum  dicitur  &o 
propter  impedimentum  intrandi  in  caelum  quod  in  ipso 
est.  Impedimentum  autem  totius  humanae  naturae,  ex  pec- 
cato  primi  hominis  consecutum ,  per  passionem  Christi 
amotum  est.  Et  ideo  loannes  post  passionem  vidit  in  caelo 
ostium  apertum.  Sed  adhuc  quotidie  alicui  manet  clausum  (Ss 
propter  peccatum  originale,  quod  contrahit ,  vel  actuale , 
quod  committit.  Et  propter  hoc  indigemus  sacramentis  et 
clavibus  Ecclesiae. 

Ad  secundum  dicendum   quod  hoc   intelligitur  de  clau- 
sione  qua  limbum  clausit,  ne  aHquis  ultra  in  illum  descen-  70 
dat;  et  de  apertione  qua  paradisum  aperuit,  remoto  im- 
pedimento  naturae  per  suam  passionem. 

Ad  tertium  dicendum  quod  clavis  inferni,  qua  aperitur 
et  clauditur,  est  potestas  gratiam  conferendi,  per  quam  ho- 
mini  aperitur  infernus,  ut  de  peccato  educatur,  quod  est -s 


inferni  porta ;  et  clauditur,  ne  ultra  homo  in  peccatum  la- 
batur,  gratia  sustentatus.  Gratiam  autem  conferre  solius 
Dei  est.  Et  ideo  clavem  inferni  sibi  soli  retinuit.  Sed  cla- 
vis  Regni  est  potestas  etiam  dimittendi  reatum  poenae, 
per  quem  homo  a  Regno  prohibetur.  Et  ideo  magis  pot- 
est  dari  homini  clavis  Regni  quam  clavis  inferni:  non  enim 
idem  sunt,  ut  ex  dictis  patet.  Aliquis  enim  de  inferno  edu- 
citur  per  remissionem  aeternae  poenae,  qui  non  in  instanti 
in  Regnum  introducitur,  propter  reatum  temporalis  poe- 
nae,  qui  manet. 

Vel  dicendum  est,  ut  quidam  dicunt,  quod  eadem  est 
clavis  inferni  et  caeli,  quia  ex  hoc  ipso  quod  alicui  aperi- 
tur  unum,  clauditur  alterum:  sed  denominatur  a  digniori. 

ART.  II.  utrum  clavis  sit  potestas  ligandi  et  solvendi 


/n  Malth.,  cap.  xvi. 

AD  SECUNDUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  clavis  non 
sit  potestas  ligandi  et  solvendi,  qua  ecclesiasticus  iudex 
dignos  recipere,  indignos  excludere  debet  a  Regno :  ut  ex 
littera  *  habetur,  et  ex  Glossa  Hieronymi  **,  Matth.  xvi  ***. 
Potestas  enim  spiritualis  in  sacramento  collata  est  idem 
quod  character  *.  Sed  clavis  et  character  non  videntur  idem 
esse :  quia  per  charactercm  homo  Deo  comparatur ,  per 
claves  autem  ad  subditos.    Ergo    clavis  non  est  potestas. 

2.  Praeterea,  iudex  ecclesiasticus  non  dicitur  nisi  ille 
qui  habet  iurisdictionem :  quae  simul  cum  ordine  non  da- 
tur.  Sed  claves  in  ordinis  susceptione  conferuntur.  Ergo 
non  debuit  de  ecclesiastico  iudice  in  detinitione  clavium 
mentio  fieri. 

3.  Praeterea,  ad  id  quod  aliquis  habet  ex  seipso,  non 
indiget  aliqua  potestate  activa  per  quam  inducatur  ad 
actum.  Sed  eo  ipso  quod  aliquis  est  dignus,  ad  Regnum 
admittitur.  Ergo  non  pertinet  ad  potestatem  clavium  di- 
gnos  ad  Regnum  admittere. 

4.  Praeterea,  peccatores  indigni  sunt  Regno.  Sed  Ec- 
clesia  pro  peccatoribus  orat  ut  ad  Regnum  perveniant. 
Ergo  non  excludit  indignos,  sed  magis  admittit,  quantum 
in  se  est. 

5.  Praeterea,  in  omnibus  agentibus  ordinatis  uhimus 
finis  pertinet  ad  principale  agens,  non  ad  agens  instrumen- 
tale.  Sed  principale  agens  ad  salutem  hominis  est  Deus. 
Ergo  ad  eum  pertinet  ad  Regnum  admittere,  quod  est  ul- 
timus  finis;  et  non  ad  habentem  claves,  qui  est  sicut  in- 
strumentum  vel  minister. 

Respondeo  dicendum  quod,  secundum  Philosophum,  in 
II  de  Anima  *,  potentiae  per  actus  definiuntur.  Unde,  cum 
clavis  sit  potentia  quaedam,  oportet  quod  per  actum  vel 
per  usufn  suum  definiatur ;  et  quod  in  actu  obiectum  ex- 
primatur,  a  quo  speciem  recipit  actus  et  modus  agendi , 
ex  quo  apparet  potentia  ordinata.  Actus  autem  potestatis 
spiritualis  non  est  ut  caelum  aperiat  absolute ,  quia  iam 
apertum  est,  ut  dictum  est  * :  sed  ut  quantum  ad  hunc 
aperiat.  Quod  quidem  ordinate  fieri  non  potest  nisi  ido- 
neitate  eius  cui  aperiendum  est  caelum  pensata.  Et  ideo 
in  praedicta  *  definitione  clavis  ponitur  genus,  scilicet  po- 
testas ;  et  subiectum  potestatis,  sciHcet  iudex  ecclesiasti- 
cus ;  et  actus,  scilicet  excludere  et  recipere,  secundum  duos 
actus  materialis  clavis,  aperire  et  claudere;  cuius  obiectum 
tangit  in  hoc  quod  dicit  a  Regno ;  modum  autem  in  hoc 
quod  dignitas  et  indignitas  in  illis  in  quos  actus  exerce- 
tur  pensatur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  ad  duo  quorum  unum 
est  causa  alterius,  una  potestas  ordinatur:  sicut  in  igne 
calor  ad  calefaciendum  et  dissolvendum.  Et  quia  omnis 
gratia  et  remissio  in  corpore  mystico  ex  capite  suo  pro- 
venit,  ideo  eadem  potestas  videtur  esse  per  essentiam  qua 
sacerdos  conficere  potest,  et  qua  potest  solvere  et  ligare 
si  iurisdictio  adsit :  nec  differt  nisi  ratione,  secundum  quod 
ad  diversos  effectus  comparatur;  sicut  etiam  ignis  dicitur 
secundum  aliam  rationem  calefactivus,  et  liquefactivus.  Et 
quia  nihil  est  aliud  character  ordinis  sacerdotalis  quam 
potestas  exercendi  illud  ad  quod  principaliter  ordo  sacer- 
dotii  ordinatur  (sustinendo  quod  sit  idem  quod  spiritucdis 
potestas),  ideo  character  et  potestas  conficiendi  et  potestas 
clavium  est  unum  et  idem  per  essentiam,  sed  differt  ratione. 


*  IV  Sent.,  dist. 
xviii,  cap.  Claves 
istae. 

••   Ord.    ex  Be- 
da,  Comment,  in 
Matth.  lib.  111. 
*■•  Vcrs.  10. 

•  Cf.  Part.  Ill  , 
qu.  Lxiii. 


'Cf.  cap.  IV,  n.  1. 
-  S.  Th.  lect.  VI. 


Art.  I,  ad  i. 


Arg. 


QUAESTIO  XVII,  ARTICULUS  III  -  QUAESTIO  XVIII,  ARTICULUS  I 


35 


Ad  secundum  dicenduji  quod  omnis  potestas  spiritualis 
datur  cum  aliqua  consecratione.  Et  ideo  clavis  cum  or- 
dine  datur.  Sed  executio  clavis  indiget  materia  debita,  quae 
est  plebs  subdita  per  iurisdictionem.  Et  ideo,  antequam 
iurisdictionem  habeat,  habet  claves,  sed  non  habet  actum  s 
clavium.  Et  quia  clavis  per  actum  definitur,  ideo  in  defi- 
nitione  clavis  ponitur  aliquid  ad  iurisdictionem  pertinens. 

Ad  tertium  dicendum  quod  aliquis  potest  esse  dignus 
aliquo  duphciter.  Aut  ita  quod  ipsum  habendi  ius  habeat. 
Et  sic  quiUbet  dignus  iam  habet  caelum  apertum.  —  Aut  >o 
ita  quod  insit  ei  congruitas  ad  hoc  quod  ei  detur.  Et  sic 
dignos  quibus  nondum  totahter  apertum  est  caelum,  po- 
testas  clavium  respicit. 

Ad  quartum  dicesdum  quod ,  sicut  Deus  non  obdurat 
impertiendo  mahtiam,  sed  non  conferendo  gratiam,  ita  sa-  i; 
cerdos  dicitur  excludere,  non  quod  impedimentum  ad  in- 
trandum  ponat,  sed  quia  impedimentum  positum  non  amo- 
vet,  quia  ipse  amovere  non  potest  nisi  prius  Deus  amo- 
verit.  Et  ideo  rogatur  Deus  ut  ipse  absolvat,  ut  sic  sacer- 
dotis  absolutio  locum  habeat.  ^o 

Ad  quintuxM  dicexdum  quod  actus  sacerdotis  non  est 
immediate  super  Regnum,  sed  super  sacramenta ,  quibus 
homo  ad  Regnum  pervenit. 


ART.  III.  utrum  sint  duae  claves,  vel  tantum  una 

IV  Cont.  Gent,,  cap.  lxxii;  In  Mattb,,  cap.  xvi. 


a: 


*  Cf.  IV  Sent., 
dist.  XIX,  cap.  i. 


•  Cf.  IV  Sent.^ 
dist.  xviii,  cap 
Claves  istae. 


d  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod  non  sint  duae 

claves,   sed   tantum   una.   Ad  unam    enim   seram   non 
requiritur  nisi  una  clavis.  Sed  sera  ad  quam  amovendam 
ordinantur    Ecclesiae    claves ,  est    peccatum.    Ergo    contra  30 
unum  peccatum  non  indiget   Ecclesia  duabus  clavibus. 

2.  Praeterea,  claves  in  collatione  ordinis  conferuntur  *. 
Sed  scientia  non  est  ex  infusione  semper,  sed  quandoque 
ex  acquisitione :  nec  ab  omnibus  ordinatis  habetur,  sed  a 
quibusdam  non  ordinatis.  Ergo  scientia  non  est  clavis.  Et  n 
•  Cf.  arg.  Sed  sic  est  una  tantum  clavis,  sciiicet  potestas  iudicandi  *. 
"  '■  3.  Praeterea,  potestas  quam  habet  sacerdos  super  cor- 

pus  mysticum ,  dependet  ex  potestate    quam   habct  super 
corpus  Christi  verum.  Sed  potestas  ad  conficiendum  corpus 
Christi  verum  est  una  tantum.  Ergo  clavis,  quae  est  po-  40 
testas  respiciens  corpus  Christi  mysticum,  est  una  tantum. 

Sed  contra,  videtur  quod  sint  plures  quam  duae.  Quia 
sicut  ad  actum  hominis  requiritur  scientia  et  potentia,  ita 
et  voluntas.  Sed  scientia  discernendi  ponitur  clavis,  et  si- 
mihter  potentia  iudicandi  *.   Ergo  et  voluntas  absolvendi  4; 
deberet  dici  clavis. 

2.  Praeterea,  tota  Trinitas  peccatum  remittit.  Sed  sa- 
cerdos  per  claves  est  minister  remissionis  peccatorum.  Ergo 
debet  hafiere  tres  claves,  ut  Trinitati  configuretur. 

Respondeo   dicendum  quod  in  omni    actu    qui    requirit  !<> 
idoneitatem   ex  parte    recipientis,  duo    sunt   necessaria  ei 
qui  debet  actum  illum  exercere :  scilicet  iudicium  de  ido- 
neitate  recipientis ;  et  expletio  actus.  Et  ideo  etiam  in  actu 
iustitiae  per   quem    redditur    alicui    hoc    quo    dignus    est, 
oportet  esse  iudicium  quo  discernatur  an  iste  sit  dignus,  s; 
et  ipsa  redditio.  Et  ad  utrumque    horum   auctoritas,   sive 
potestas  quaedam  exigitur:  non  enim  dare  possumus  nisi 
quod  in  potestate  nostra  habemus ;  nec  iudicium  dici  pot- 
est  nisi  vim  coactivam  habeat,  eo  quod  iudicium  ad  unum 
iam  terminatur ;  quae  quidem  determinatio  in  speculativis  60 
fit  per  virtutem  priorum  principiorum,  quibus  resisti  non 
potest,  et  in  rebus  practicis  per  vim  imperativam  in  iudi- 
cante  existentem.  Et  quia  actus  clavis  requirit  idoneitatem 
in  eo  in  quem   exercetur,  quia  recipit  per  clavem  iudex 
ecclesiasticus  dignos  et  excludit  indignos,  ut  ex  dicta  de-  «> 
finitione  *   patet;    ideo    indiget    iudicio    discretionis,    quo 
idoneitatem  iudicat,  et  ipso  receptionis  actu,  et  ad  utrum- 
que  potestas  quaedam  sive  auctoritas  requiritur.  Et  secun- 
dum  hoc,  sunt  duae  claves :  quarum  una  pertinet  ad  iudi- 
cium  de  idoneitate   eius    qui    absolvendus  est ;    et  alia  ad  70 
ipsam  absolutionem.  Et  hae  duae  claves  non  distinguuntur 
in  essentia  auctoritatis  qua  utrumque  ex  of&cio  sibi  com- 
petit :  sed  ex  comparatione  ad  actus,  quorum  unus  alium 
praesupponit. 

Ad  primum  ergo  dicendum   quod  ad  unam   seram  ape-  -s 


riendam  una  clavis  immediate  ordinatur :  sed  non  est  in- 
conveniens  quod  una  ad  actum  alterius  ordinetur.  Et  sic 
est  in  proposito.  Secunda  enim  clavis,  quae  dicitur  pote- 
stas  ligandi  et  solvendi,  est  quae  immediate  seram  aperit 
peccati :  sed  clavis  quae  dicitur  scientia,  ostendit  cui  ape- 
rienda  sit  sera  illa. 

Ad  secundum  dicendum  quod  circa  clavem  scientiae  du- 
plex  est  opinio.  Quidam  *  enim  dixerunt  quod  scientia 
secundum  quod  est  habitus  acquisitus  vel  infusus,  dicitur 
hic  clavis ;  et  quod  non  est  principalis  clavis,  sed  in  or- 
dine  ad  aliam  clavem  clavis  dicitur ;  et  ideo,  quando  est 
sine  alia  clavi ,  non  dicitur  clavis ,  sicut  in  viro  litterato 
qui  non  est  sacerdos.  Et  similiter  etiam  quandoque  hac 
clavi  aliqui  sacerdotes  carent,  quia  non  habent  scientiam 
acquisitam  neque  infusam,  qua  absolvere  et  ligare  possint: 
sed  quandoque  industria  naturali  ad  hoc  utuntur,  quae  se- 
cundum  eos  claviola  dicitur  *.  Et  sic  clavis  scientiae  quam- 
vis  cum  ordine  non  tradatur,  traditur  tamen  cum  ordine 
quod  sit  clavis  quod  prius  non  erat.  Et  haec  videtur  opi- 
nio  Magistri  *  fuisse. 

Sed  hoc  non  videtur  verbis  Evangelii  *  concordare, 
quae  claves  Petro  dandas  promittunt :  et  ita  non  solum 
una,  sed  duae  in  ordine  dantur. 

Et  propter  hoc  alia  opinio  *  est  quod  scientia  quae  est 
habitus,  non  est  clavis:  sed  auctoritas  actum  scientiae  exer- 
cendi.  Quae  quandoque  sine  scientia  est :  quandoque  au- 
tem  scientia  sine  ipsa.  Sicut  patet  etiam  in  iudiciis  secu- 
laribus :  aliquis  enim  est  iudex  habens  auctoritatem  iudi- 
candi  qui  non  habet  iuris  scientiam ;  et  aliquis  e  converso 
habet  iuris  scienfiam  qui  non  habet  auctoritatem  iudicandi. 
Et  quia  actus  iudicii,  ad  quos  quis  ex  auctoritate  suscepta 
ordinatur,  non  autem  ex  scientia  habita,  sine  utroque  bene 
fieri  non  potest ;  ideo  auctoritas  iudicandi,  quae  clavis  est, 
sine  scientia  non  potest  sine  peccato  accipi;  sed  scientia 
sine  auctoritate  sine  peccato  haberi  potest. 

Ad  tertium  dicendum  quod  potestas  conficiendi  est  ad 
unum  tantum  actum  alterius  generis.  Et  ideo  non  connu- 
meratur  clavibus  ;  nec  multiplicatur  sicut  potestas  clavium, 
quae  est  ad  diversos  actus.  Quamvis  secundum  auctoritatis 
essentiam  sit  una,  ut  dictum  est  *. 

Ad  quartum  *  dicendum  quod  velle  unicuique  est  libe- 
rum.  Et  ideo  ad  volendum  non  exigitur  auctoritas.  Et 
propter  hoc  voluntas  non  ponitur  clavis. 

Ad  quintum  *  DicENDUM  quod  tota  Trinitas  eodem  modo 
remittit  peccata  sicut  una  Persona.  Et  ideo  non  oportet 
quod  sacerdos,  qui  minister  est  Trinitatis,  tres  claves  ha- 
beat.  Et  praecipue  cum  voluntas,  quae  Spiritui  Sancto 
appropriatur,  clavem  non  requirat,  ut  dictum  est  *. 


■Autis5iod.5am. 
Aur.Wb.  IV,  de 
Sacram,  Poenit. 
cap.  I. 


Cf.  ibid. 


*  IV  Sent.,  dist. 
XIX.  cap.  I. 

•  Matth.  cap.  xvi, 
vers.  19. 


•  Roland.  Sen- 
tent.,  de  Clavib. 
Sacerdot.;  Prae- 
positin.,  Summ., 
cap.  de  Clavibus; 
Hug.  a  s.  Vict. 
Siim.  Sent.,  tr. 
VI,  cap.  xTv;  b. 
Albert.  M. ,  IV 
Sent.,  dist.  xviii, 
art.  4;  Halens. 
Sum.  part.  IV , 
qu.  XX,  m.  3;  s. 
Bonav.  IV  Sent., 
dist.  xviii,  p.  i, 
art.  III,  qu.  2. 


*In  corpore;  art. 
praeced.  ad  1, 
*  Arg.  Sed  con- 
tra  I. 


*  Arg.  Sed  con- 
tra  3. 


Resp.  ad  4. 


D 


*Cf.  qu.  xvn,In- 
trod. 


arg. 


QUAESTIO  DECIMAOCTAVA 

DE  EFFECTU  CLAVIU.M 

EiNDE  considerandum  est  de  effectu  clavium  *. 
Circa  quod  quaeruntur  quatuor. 
Primo :  utrum  potestas    clavium  se  extendat  ad  remis- 

sionem  culpae. 
Secundo :    utrum    sacerdos    possit   remittere    peccatum 

quoad  poenam. 
Tertio :  utrum  sacerdos  per  potestatem   clavium  ligare 

possit. 
Quarto  :  utrum  possit  etiam  ligare  et  solvere  secundum 

proprium  arbitrium. 

ART.  I.  utrum  potestas  clavium  se  extendat 
ad  remissionem  culpae 

Supra,  qu.  x,  art.  1;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  Lxxii;  De  Forma  Absolut.,  cap.  11; 
Quodl.  IV,  qu.  VII,  art.  1;  In  Matth.,  cap.  xvi;  In  loan.,  cap.  xx,  lect.  iv. 

Ad  primum  sic  proceditur.  Videtur  quod  potestas  cla- 
vium  se  extendat  ad  remissionem  culpae.  loan.  xx  *  '  Vers.  33, 
dicitur  discipulis:  Quoriim  remiseritis  peccata,  remittuntur 
eis.  Sed  hoc  non  dicitur  quantum  ad  manifestationem 
tantum,  ut  Magister  in  littera  *  dicit:  quia  sic  sacerdos 
novi  Testamenti  non  haberet  maiorem  potestatem  quam 
sacerdos  veteris.  Ergo  exercet  potestatem  in  culpae  re- 
missionem. 


'W  Sent.,  dist. 
XVIII,  capp.  Non 
autem  hoc,  et  Se- 
cundum  hos. 


36 


QUAESTIO  XVIII,  ARTICULUS  II 


'Inloan.Evang. 
tract.  LKXX. 


*  IV  Sent.,  dist. 
V, capp.  Quiami- 
nisterii  et  Hic 
quaeritur;  dist. 
xviii ,  cap.  Sed 
quaeritur. 


*  Cf.  loan.  cap. 
XX,  vers.  22,  23. 

*  Dist.  XIV,  capp. 
Htc  quaeritur , 
sqq. 

'DeSacram.Ub. 
II,  p.  IX,  cap.  2. 


*  Cap.  XI,  n  6. 
S.  Th.  lect.  XI. 


*  S.  Raym.  Sum, 
Vtb.m, dePoenit 
et  Remiss.,  §  5. 


2.  Praeterea,  in  poenitentia  datur  gratia  ad  remissio- 
nem  peccati.  Sed  huius  sacramenti  dispensator  est  sacer- 
dos  ex  vi  clavium.  Ergo,  cum  gratia  non  opponatur  pec- 
cato  ex  parte  poenae,  sed  ex  parte  culpae,  videtur  quod 
sacerdos  ad  remissionem   culpae  operetur  ex  vi  clavium. 

3.  Pr.\eterea,  maiorem  virtutem  recipit  sacerdos  ex  sua 
consecratione  quam  aqua  baptismi  ex  sua  sanctificatione. 
Sed  aqua  baptismi  vim  accipit  ut  corpus  tangat  et  cor 
abluat,  secundum  Augustinum  *.  Ergo  multo  fortius  sa- 
cerdos  in  sui  consecratione  hanc  potestatem  accipit  ut  cor 
a  culpae  macula  abluere  possit. 

Sed  contra,  supra  *  Magister  dixit  quod  Deus  hanc  po- 
testatem  non  contuHt  ministro  quod  ad  interiorem  mun- 
dationem  cooperaretur  ei.  Sed,  si  peccata  quoad  culpam 
remittat,  cooperaretur  ei  in  mundatione  interiori.  Ergo 
potestas  clavium  non  extendit  se  ad  culpae  dimissionem. 

2.  Praeterea,  peccatum  non  remittitur  nisi  per  Spiri- 
tum  Sanctum  *.  Sed  dare  Spiritum  Sanctum  non  est  ali- 
cuius  hominis :  ut  in  Libro  Primo  *  Magister  dixit.  Ergo 
nec  peccata  remittere  quoad  culpam. 

Respondeo  dicendum  quod  sacramenta,  secundum  Hu- 
gonem  *,  ex  sanctificatione  invisibilem  gratiam  continent. 
Sed  haec  sanctificatio  quandoque  ad  necessitatem  sacra- 
menti  requiritur  tam  in  materia  quam  in  ministro,  sicut 
patet  in  confirmatione :  et  tunc  vis  sacramentaHs  est  in 
utroque  coniunctim.  Quandoque  autem  ex  necessitate  sa- 
cramenti  non  requiritur  nisi  sanctificatio  materiae,  sicut 
est  in  baptismo,  quia  non  habet  ministrum  determinatum, 
quantum  ad  sui  necessitatem :  et  tunc  tota  vis  sacramen- 
taUs  consistit  in  materia.  Quandoque  vero  de  necessitate 
sacramenti  requiritur  consecratio  vel  sanctificatio  ministri 
sine  aliqua  sanctificatione  materiae:  et  tunc  tota  vis  sa- 
cramentaHs  consistit  in  ministro,  sicut  est  in  poenitentia. 
Unde  eodem  modo  se  habet  potestas  clavium  quae  est  in 
sacerdote  ad  effectum  sacramenti  poenitentiae ,  sicut  se 
habet  virtus  quae  est  in  aqua  baptismi  ad  effectum  bapti- 
smi.  Baptismus  autem  et  sacramentum  poenitentiae  con- 
veniunt  quodammodo  in  effectu:  quia  utrumque  contra 
culpam  ordinatur  directe ,  quod  non  est  de  aliis  sacra- 
mentis.  Sed  in  hoc  differunt ,  quia  sacramentum  poeni- 
tentiae,  eo  quod  habet  actus  suscipientis  quasi  materiales, 
non  potest  dari  nisi  adultis,  in  quibus  requiritur  praepa- 
ratio  ad  suscipiendum  effectum  sacramentorum.  Sed  bapti- 
smus  quandoque  datur  adultis,  et  quandoque  pueris  et 
aliis  carentibus  usu  rationis :  et  ideo  per  baptismum  datur 
gratia  et  remissio  peccatorum  pueris  sine  aliqua  sui  prae- 
paratione  praecedente ;  non  autem  adultis,  in  quibus  prae- 
exigitur  praeparatio  removens  fictionem.  Quae  quidem 
praeparatio  quandoque  praecedit  sufiiciens  ad  gratiae  su- 
sceptionem  antequam  baptismus  actu  percipiatur,  sed  non 
ante  votum  baptismi,  post  tempus  propalatae  veritatis. 
Quandoque  autem  tahs  praeparatio  tempore  non  praecedit, 
sed  est  simul  cum  baptismi  susceptione :  et  tunc  per  ba- 
ptismi  susceptionem  gratia  remissionis  culpae  confertur. 
Sed  per  poenitentiae  sacramentum  nunquam  datur  gratia 
nisi  praeparatio  adsit,  vel  prius  fuerit.  Unde  virtus  cla- 
vium  operatur  ad  culpae  remissionem,  vel  in  voto  existens 
vel  in  actu  se  exercens,  sicut  et  aqua  baptismi. 

Sed,  sicut  baptismus  non  agit  sicut  principale  agens,  sed 
sicut  instrumentum,  non  quidem  pertingens  ad  ipsam  gra- 
tiae  susceptionem  creandam,  etiam  instrumentaliter ,  sed 
disponens  ad  gratiam,  per  quam  fit  remissio  culpae,  ita  est 
de  potestate  clavium.  Unde  solus  Deus  remittit  per  se  cul- 
pam ;  et  in  virtute  eius  agit  instrumentaliter  et  baptismus 
ut  instrumentum  inanimatum,  et  sacerdos  ut  instrumentum 
animatum,  quod  dicitur  servus,  secundum  Philosophum, 
in  VIII  Ethic.  *    Et  ideo    sacerdos  agit  ut  minister. 

Et  sic  patet  quod  potestas  clavium  ordinatur  aliquo 
modo  ad  remissionem  culpae,  non  sicut  causans,  sed  sicut 
disponens  ad  eam.  Unde,  si  ante  absolutionem  ahquis  non 
fuisset  perfecte  dispositus  ad  gratiam  «uscipiendam,  in  ipsa 
confessione  et  absolutione  sacramentali  gratiam  conseque- 
retur,  si  obicem  non  poneret.  Si  enim  clavis  nullo  modo 
ad  culpae  remissionem  ordinaretur,  sed  ad  dimissionem 
poenae  tantum,  ut  quidam  *  dicunt,  non  exigeretur  votum 


recipiendi  effectum  clavium  ad  culpae  remissionem  :  sicut 
non  exigitur  votum  suscipiendi  alia  sacramenta,  quae  non 
ordinantur  ad  culpam  sed  contra  poenam.  Sed  hoc  facit 
videri  quod  non  ordinantur  ad  culpae  dimissionem:  quia 

s  semper  usus  clavium,  ad  hoc  quod  effectum  habeat,  re-" 
quirit  praeparationem  ex  parte  recipientis  sacramentum. 
Et  similiter  videretur  de  baptismo,  si  nunquam  daretur 
nisi  adultis. 

Ad  primum  ergo  dicendu.m  quod,  sicut  Magister  dicit  in 

10  Httera  *,  sacerdotibus  commissa  est  potestas  remittendi  pec- 
cata,  non  ut  propria  virtute  remittant,  quia  hoc  Dei  est; 
sed  ut  operationem  Dei  remittentis  ostendant  tanquam 
ministri.  Sed  hoc  contingit  tribus  modis.  Uno  modo,  ut 
ostendant  eam  non  praesentem,  sed  promittant  eam  futu- 

is  ram,  sine  hoc  quod  aHquid  operentur  ad  ipsam.  Et  sic 
sacramenta  veteris  legis  operationem  Dei  significabant.  Unde 
et  sacerdos  veteris  legis  ostendebat  tantum,  et  nihil  ope- 
rabatur. 

Alio  modo,  ut  significent  praesentem,  et  nihil  ad  eam 

20  operentur.  Et  sic  quidam  *  dicunt  quod  sacramenta  novae 
legis  significant  coHationem  gratiae,  quam  Deus  in  ipsa 
sacramentorum  collatione  dat,  sine  hoc  quod  in  sacra- 
mentis  sit  aliqua  virtus  operans  ad  gratiam.  Et  secundum 
hanc  opinionem  etiam  potestas  clavium  esset  tantum  osten- 

2s  dens  divinam  operationem  in  culpae  remissione  in  ipsa 
sacramentali  collatione  facta.  ■ 

Tertio  modo,  ut  significent  divinam  operationem  in  re- 
missionem  culpae  praesentem,  et  ad  ipsam  aliquid  dispo- 
sitive  et  instrumentaHter  operentur.  Et  sic,  secundum  aliam 

50  opinionem  *,  quae  sustinetur  communius,  sacramenta  no- 
vae  legis  emundationem  ostendunt  divinitus  factam.  Et  hoc 
modo  etiam  sacerdos  novi  Testamenti  ostendit  absolutos 
a  culpa:  quia  proportionaHter  oportet  loqui  de  sacramentis, 
et  potestate  ministrorum.  -  Nec  obstat  quin  claves  Eccle- 

3S  siae  ad  remissionem  culpae  disponant  quia  culpa  iam  est 
remissa :  sicut  nec  quod  baptismus  disponat,  quantum  in 
se  est,  in  eo  qui  iam  sanctificatus  est. 

Ad  secundum  dicendum  quod  neque  sacramentum  poe- 
nitentiae,  neque  sacramentum  baptismi,  operando  pertingit 

40  directe  ad  gratiam  nec  ad  culpae  remissionem :  sed  dis- 
positive. 

Unde  etiam  patet  responsio  ad  tertium. 
Aliae  rationes  *  ostendunt  quod  ad  remissionem  culpae 
directe   clavium  potestas  non  operetur.   Quod   conceden- 

4S  dum  est. 

ART.  II.    UTRUM  sacerdos  possit  remittere  peccatum 

UUOAD    POENAM 
IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxxii. 

)0  i  D  SECUNDUM  sic  pRocEDiTUR.  Vidctur  quod  sacerdos 
/vnon  possit  remittere  peccatum  quoad  poenam.  Peccato 
enim  debetur  poena  aeterna  et  temporalis.  Sed  adhuc  post 
absolutionem  sacerdotis  manet  poenitens  obligatus  ad  poe- 
nam  temporalem,  in  purgatorio  vel  in  hoc  mundo  facien- 

ss  dam.  Ergo  non  dimittit  aliquo  modo  poenam. 

2.  Praeterea,  sacerdos  non  potest  praeiudicare  iustitiae 
divinae.  Sed  ex  divina  iustitia  taxata  est  poenitentibus  poena 
quam  debent  subire.  Ergo  sacerdos  non  potest  de  ea  ali- 
quid  remittere. 

60  3.  Praeterea,  ille  qui  parvum  peccatum  commisit,  non 
est  minus  susceptivus  effectus  clavium  quam  ille  qui  com- 
misit  maius  peccatum.  Sed  si  aHquid  de  poena  per  ofii- 
cium  sacerdotis  de  maiori  peccato  dimittitur,  possibile  est 
esse   adeo   parvum   peccatum   cui  non  debeatur   plus  de 

6s  poena  quam  illud  quod  de  maiori  peccato  dimissum  est. 
Ergo  poterit  totam  poenam  illius  peccati  parvi  dimittere. 
Quod  falsum  est. 

4.  Praeterea,  tota  poena  temporalis  peccato  debita  est 
unius  rationis.  Si  ergo  per  primam  absolutionem  dimittatur 

70  aliquid  de  poena,  et  per  secundam  ab  eodem  peccato  ab- 
solutionem  poterit  aHquid  remitti.  Et  sic  tantum  poterit 
multiplicari  absolutio  quod  vi  clavium  tota  poena  tolletur : 
cum  secunda  absolutio  non  sit  minoris  efficaciae  quam 
prima.    Et  sic  peccatum    remanebit    omnino    impunitum. 

7!  Quod  est  inconveniens. 


•  Loc.  cit.  in  arg. 


*  S.  Bern.  Serm. 
deCenaDom.i]. 
de  Baptism,,  n. 
2.  -  Ct.  Part.  m, 
qu.  Lxii,  art.  1. 


•  Halens.  Sum. 
part.  IV ,  qu.  v, 
m.  3,  art.  5,  %  3 


*  Argg.  Sed  con- 
tra. 


QUAESTIO  XVIII,  ARTICULUS  III,  IV 


37 


•  IV  Sent.,  dist. 
xviii ,  per  plura 
capp. 


*  loan.  cap.  xx, 
vers.  21. 


^"  AdRom.  capvi, 
vers.  3  sqq.  ;  ad 
Ephes.  cap.  iv, 
vers.  24. 


*  I  loan.  cap.  n, 
vers,  2. 


*  Halens.  Sum. 
p.  IV,  qu.  XXI, 
m.  2 ,  art.  1 ,  ad 

ulf. 


Sed  contra,  clavis  est  potestas  ligandi  et  solvendi.  Sed 
potest  sacerdos  iniungere  poenam  temporalem.  Ergo  et 
potest  absolvere  a  poena. 

2.  Praeterea,  sacerdos  non  potest  dimittere  peccatum 
quantum  ad  culpam,  ut  in  littera  *  dicitur :  nec  quantum  ad 
poenam  aeternam,  pari  ratione.  Si  ergo  non  potest  remit- 
tere  quantum  ad  poenam  temporalem,  nuUo  modo  remit- 
tere  poterit.  Quod  est  omnino  contrarium  dictis  Evangelii  *. 

Respondeo  dicendum  quod  idem  iudicium  est  de  effectu 
quem  potestas  clavium  actualiter  exercita  complet  in  eo 
in  quo  contritio  tempore  praecessit,  et  effectu  baptismi 
qui  iam  habenti  gratiam  datur.  Aliquis  enim  per  fidem  et 
contritionem  praecedentem  baptismum  gratiam  remissio- 
nis  peccatorum  quantum  ad  culpam  consecutus  est:  sed 
quando  actualiter  postea  baptismum  suscipit,  gratia  auge- 
tur,  et  a  reatu  poenae  totaliter  absolvitur,  eo  quod  fit  par- 
ticeps  passionis  Christi.  Et  similiter  ilU  qui  per  contritio- 
nem  consecutus  est  remissionem  peccatorum  quantum  ad 
culpam ,  et  per  consequens  quantum  ad  reatum  poenae 
aeternae,  quae  simul  cum  culpa  dimittitur,  ex  vi  clavium, 
ex  passione  Christi  efficaciam  habentium ,  augetur  gratia 
et  remittitur  temporahs  poena,  cuius  reatus  adhuc  reman- 
serat  post  culpae  remissionem.  Non  tamen  totus,  sicut  in 
baptismo :  sed  pars  eius.  Quia  in  baptismo  regeneratus 
homo  configuratur  passioni  Christi  totaUter  ef&caciam  pas- 
sionis  Christi,  quae  suffiicit  ad  omnem  poenam  delendam, 
in  se  suscipiens,  ut  nihil  de  prioris  peccati  actualis  poena 
remaneat :  quia  non  debet  alicui  imputari  ad  poenam  nisi 
quod  ipsemet  fecit;  in  baptismo  autem  homo,  novam  vi- 
tam  suscipiens,  fit  per  gratiam  baptismalem  novus  homo  *; 
et  ideo  nullus  reatus  poenae  in  eo  remanet  pro  praece- 
denti  peccato.  Sed  in  poenitentia  non  mutatur  homo  in 
aHam  vitam :  quia  non  est  regeneratio,  sed  sanatio  quae- 
dam.  Ideo  ex  vi  clavium,  quae  operatur  in  sacramento 
poenitentiae,  non  tota  poena  remittitur,  sed  aliquid  de 
poena  temporah,  cuius  reatus  post  absolutionem  a  poena 
aeterna  remanere  potuit.  Nec  solum  a  poena  illa  quam 
habet  vel  suscipit  ab  ea  poenitens  in  confitendo,  ut  qui- 
dam  dicunt:  quia  sic  confessio  et  sacramentaHs  absolutio 
non  esset  nisi  in  onus,  quod  non  competit  sacramentis 
novae  legis.  Sed  etiam  de  illa  poena  quae  in  purgatorio 
debetur  remittitur,  ut  minus  in  purgatorio  puniatus  abso- 
lutus  ante  satisfactionem  decedens,  quam  si  ante  absolu- 
tionem  decederet. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  sacerdos  non  remittit 
totam  poenam  temporalem,  sed  partem.  Et  ideo  adhuc 
manet  obhgatus  ad  poenam  satisfactoriam. 

Ad  secundum  dicendum  quod  passio  Christi  suf&cienter 
satisfecit  pro  peccatis  totiiis  nmndi  *.  Et  ideo  sine  prae- 
iudicio  divinae  iustitiae  ahquid  de  poena  sibi  debita  re- 
mitti  potest,  secundum  quod  eftectus  passionis  ad  ipsum 
per  sacramenta  Ecclesiae  pertingit. 

Ad  tertium  dicendum  quod  pro  quoHbet  peccato  opor- 
tet  aHquam  poenam  satisfactoriam  remanere,  et  per  quam 
medicina  contra  ipsum  praestetur.  Et  ideo,  quamvis  virtute 
absolutionis  dimittatur  aHqua  quantitas  poenae  debitae  pro 
aUquo  magno  peccato,  non  oportet  quod  tanta  quantitas 
poenae  dimittatur  respectu  cuiushbet  peccati,  quia  secun- 
dum  hoc  ahquod  peccatum  remaneret  omnino  sine  poena: 
sed  virtute  clavium  de  poenis  singulorum  peccatorum  pro- 
portionaHter  dimittitur. 

Ad  auARTUM  dicendum  quod  quidam  *  dicunt  quod  in 
prima  absolutione  tantum  dimittitur  vi  clavium  quantum 
dimitti  potest :  sed  tamen  valet  iterata  confessio,  tum  pro- 
pter  instructionem ;  tum  propter  maiorem  certitudinem ; 
tum  propter  intercessionem  confessoris ;  tum  propter  ve- 
recundiae  meritum. 

Sed  hoc  non  videtur  verum.  Quia,  si  haec  esset  ratio 
confessionem  iterandi,  non  tamen  esset  ratio  iterandi  ab- 
solutionem:  praecipue  in  eo  qui  non  habet  ahquam  cau- 
sam  dubitationis  de  praecedenti  absolutione ;  ita  enim 
poterit  dubitare  post  secundam  absolutionem  sicut  post 
primam.  Sicut  videmus  quod  sacramentum  extremae  un- 
ctionis  non  iteratur  super  eundem  morbum,  eo  quod  to- 
tum  quod  per  sacramentum  fieri  potuit,  semel  factum  est.  - 


•  S.  Bonav.  IV 
Sent.,  dist.  xvii, 
p,  II,  ad  dub.  8; 
p.  111,  art.  i,qa.2, 

ad  5. 


*Cf.  qu.  VIII,  art. 
5,  ad  4. 


Et  praeterea  in  secunda  confessione  non  requireretur  quod 
haberet  claves  iUe  cui  fit  confessio,  si  nihil  ibi  vis  clavium 
operatur. 

Et  ideo  dicunt  aHi  *  quod  etiam  in  secunda  absolutione 

s  vi  clavium  dimittitur  de  poena.  Quia  in  secunda  absolu- 
tione  gratiae  confertur  augmentum :  et  quanto  maior  gratia 
recipitur,  minus  de  impuritate  praecedentis  peccati  manet ; 
et  ideo  minor  poena  purgans  debetur.  Unde  etiam  in 
prima  absolutione  ahcui  plus  et  minus  dimittitur  de  poena 

10  secundum    quod   plus  se  ad  gratiam    disponit.    Et  potest 
esse   tanta    dispositio    quod    etiam   ex  vi  contritionis   tota 
poena  tolHtur,  ut  praedictum  est  *.   Unde  etiam  non  est  •  Qu.  v,  art.  2 
inconveniens  si  per  frequentem   confessionem   etiam   tota 
poena  toHatur  * ,  ut  peccatum  omnino  remaneat  impuni- 

i)  tum,  pro  quo  poena  Christi  satisfecit. 

ART.  III.  utrum  sacerdos  per  potestatkm  clavium 

LIGARE    POSSIT 

Ad  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod  sacerdos  per 
potestatem  clavium  hgare  non  possit.  Virtutes  enim 
sacramentales  ordinantur  contra  peccatum  ut  medicina.  Sed 
Hgare  non  est  medicina  peccati,  sed  magis  aggravatio  morbi, 
ut  videtur.  Ergo  sacerdos  per  vim  clavium,  quae  est  vis 
sacramentaHs,  non  potest  ligare. 

25  2.  Praeterea,  sicut  absolvere  vel  aperire  est  amovere 
obstaculum,  ita  Hgare  est  obstaculum  ponere.  Sed  obsta- 
culum  Regni  peccatum  est,  quod  nobis  ex  aHo  imponi 
non  potest :  quia  non  nisi  voluntate  peccatur.  Ergo  sacer- 
dos  ligare  non  potest. 

1°  3.  Praeterea,  claves  ex  passione  Christi  efficaciam  ha- 
bent.  Sed  ligare  non  est  effectus  passionis.  Ergo  ex  cla- 
vium  potestate  non  potest  sacerdos  ligare. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  Matth.  xvi  * :   Quodcum- 
que  ligaveris  super  terram,  erit  ligatum  et  in  caelis. 

3s  2.  Praeterea,  potestates  rationales  sunt  ad  opposita  *. 
Sed  potestas  clavium  est  potestas  rationalis:  cum  habeat 
discretionem  adiunctam.  Ergo  habet  se  ad  opposita.  Ergo, 
si  potest  solvere,  potest  et  ligare. 

Respondeo  dicendum  quod    operatio    sacerdotis   in  usu 

40  clavium  est  conformis  Dei  operationi,  cuius  minister  est. 
Deus  autem  habet  operationem  et  in  culpam  et  in  poe- 
nam.  Sed  in  culpam  ad  absolvendum  quidem  directe,  ad 
ligandum  autem  indirecte ,  inquantum  obdurare  dicitur 
dum  gratiam  non  largitur.  Sed  in  poenam  habet  operatio- 

4S  nem  directe  quantum  ad  utrumque :  quia  et  poenam  parcit, 
et  poenam  infligit.  SimiHter  ergo  et  sacerdos,  etsi  in  ab- 
solvendo  ex  vi  clavium  habeat  aliquam  operationem  or- 
dinatam  ad  culpae  dimissionem  modo  iam  dicto  * ,  non 
tamen  ligando  ahquam  operationem  habet  in  culpam :  nisi 

so  ligare  dicatur  inquantum  non  absolvit  sed  ligatos  ostendit. 
Sed  in  poenam  habet  potestatem  et  ligandi  et  solvendi. 
Solvit  enim  a  poena  quam  dimittit,  sed  ligat  ad  poenam 
quae  remanet.  Sed  ad  hanc  ligare  dupliciter  dicitur.  Uno 
modo,   considerando    ipsam  quantitatem    poenae  in  com- 

ss  muni:  et  sic  non  hgat,  nisi  inquantum  non  solvit  sed  liga- 

tum  ostendit.    Alio  modo,  considerando  poenam  hanc  vel 

illam  determinate :  et  sic  ligat  ad  poenam  imponendo  eam. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  illud  residuum  poenae 

ad  quod  obligat,  est  medicina  purgans  peccati  impuritatem. 

60  Ad  secundum  dicendum  quod  obstaculum  Regni  non 
solum  est  peccatum,  sed  etiam  poena:  quam  qualiter  sa- 
cerdos  imponat,  dictum  est  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod  etiam  passio  Christi  obligat 
nos  ad  poenam  aliquam,  per  quam  ei  conformemur. 


Vers.  iq. 


•  Aristot.  Meta- 
phys.  lib.  Vm, 
cap.  II,  n.  2;  cap. 
V,  n.  2.  -  S.  Th. 
lect.  II,  IV. 


Art.  1. 


*  In  corpore. 


«S 


ART.  IV.    UTRUM    SACERDOS     POSSIT    LIGARE    ET     SOLVERE 
SKCUNDUM    PROPRIUM     ARBITRIUM 


AD  auARTUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod  sacerdos  pos- 
sit  ligare  et  solvere  secundum  proprium  arbitrium. 
70  Hieronymus  enim  dicit  * :  Mensuram  temporis  in  agendo 
poenitentiam  non  satis  aperte  praejigunt  canones  pro  uno- 
quoque  crimine,  ut  de  singulis  dicat  qualiter  unumquod- 
que  sit  emendandum,  sed  magis  arbitrio  sacerdotis  intel- 
ligentis  relinquendum  statuunt.  Ergo  videtur  quod  ipse 
7S  secundum  suum  arbitrium  possit  ligare  et  solvere. 


'  Can.  Mensu- 
ram,  de  Poenit., 
disi.  I;  deDivin. 
Ojffic,  cap.  XIII 
(Inter  Opp.  Al- 
cuin.l ;  Mag.,  IV 
Sent.,  dist.  xz, 
cap.  Si  vero  de 
illo. 


38 


QUAESTIO  XIX,  ARTICULUS  I,  II 


*  Luc.  cap.  XVI, 
vers.  5  sqq. 


'Instruct.  Sacer- 
io/^cap.  vi.-In- 
terOpp.Bernard. 

*  Vers.  11. 


•  Greg.  VII,  Con- 
cil.Rora.V.can.v. 
-Cf.  can.  Falsas 
poenitentias,  de 
Poenit.,  dist.  V; 
Mag.  IV  Sent. , 
dist.  XVI,  cap.il/ 
sicut  sunt. 
'  Qu.  XVII,  art.  3. 


*  Cap.ult.,  part. 

II,    §   VII. 

*  Vers.  17. 


*  Vers.  22. 

'Ad  Rom.,  cap. 
VIII,  vers.  14. 


*  Loc.  cit. 


*Cf.  qu.  xvii,In- 
trod. 


2.  Praeterea  ,  Dominus  laudavit  villicum  iniquitatis 
quod  prudenter  fecisset ,  quia  debitoribus  domini  sui  re- 
misisset  largiter  *.  Sed  Deus  magis  pronus  est  ad  miseren- 
dum  quam  aliquis  dominus  temporalis.  Ergo  videtur  quod 
laudabilior  sit  quantum  plus  de  poena  dimiserit. 

3.  Praeterea,  omnis  actio  Christi  nostra  est  instru- 
ctio  *.  Sed  ipse  quibusdam  peccantibus  nullam  poenam 
imposuit,  sed  solum  emendationem  vitae  :  ut  patet  de  adul- 
tera ,  loan.  vin  *.  Ergo  videtur  quod  ad  arbitrium  suum 
possit  etiam  sacerdos,  qui  est  vicarius  Christi,  dimittere 
totam  poenam  vel  partem. 

Sed  contra  ,  Gregorius  dicit  * :  Falsam  poenitentiam 
dicimus  quae  non  secundum  auctoritatem  sanctorum  Pa- 
trum  pro  qualitate  criminis  imponitur.  Ergo  videtur  quod 
non  omnino  sit  in  arbitrio  sacerdotis. 

2.  Praeterea,  ad  actum  clavium  requiritur  discretio  *. 
Sed,  si  esset  omnino  in  voluntate  sacerdotis  dimittere  et 
imponere  de  poena  quantum  vellet,  non  esset  ibi  neces- 
saria  discretio:  quia  nunquam  ibi  indiscretio  posset  acci- 
dere.  Ergo  non  est  omnino  in  arbitrio  sacerdotis. 

Respondeo  dicendum  quod  sacerdos  operatur  in  usu 
clavium  sicut  instrumentum  et  minister  Dei.  Nullum  autem 
instrumentum  habet  ef&cacem  actum  nisi  secundum  quod 
movetur  a  principali  agente.  Et  ideo  dicit  Dionysius,  in 
fine  Eccles.  Hier.  *,  quod  sacerdotibus  utendum  est  virtuti- 
bus  hierarchicis  quando  divinitas  eos  moverit.  In  cuius 
signum,  Matth.  xvi  *,  ante  potestatem  clavium  Petro  tra- 
ditam  fit  mentio  de  revelatione  divinitatis  ei  facta;  et 
loan.  XX  *  praemittitur  potestati  remissionis  Apostolis  da- 
tae  Spiritus  Sancti  donum,  quo  filii  Dei  aguntur  *.  Unde, 
si  praeter  illum  motum  divinum  uti  sua  potestate  prae- 
sumpserit,  non  consequeretur  eifectum,  ut  Dionysius  di- 
cit  *.  Et  praeter  hoc,  a  divino  ordine  averteretur ,  et  sic 
culpam  incurreret. 

Et  quia  poenae  satisfactoriae  infligendae  ut  medicinae 
sunt,  sicut  medicinae  in  arte  determinatae  non  omnibus 
competunt,  sed  variandae  sunt  secundum  arbitrium  medici 
non  propriam  voluntatem  sequentis,  sed  scientiam  medi- 
cinae ;  ita  poenae  satisfactoriae  in  canone  determinatae  non 
omnibus  competunt ,  sed  variandae  sunt  secundum  arbi- 
trium  sacerdotis  divino  instinctu  regulatum.  Sicut  ergo 
medicus  aliquando  prudenter  non  dat  medicinam  efficacem, 
quae  ad  morbi  curationem  suf&ciat,  ne  propter  debilitatem 
naturae  maius  periculum  oriatur;  ita  sacerdos,  divino  in- 
stinctu  motus,  non  semper  totam  poenam  quae  uni  pec- 
cato  debetur  iniungit,  ne  infirmus  ahquis  ex  magnitudine 
poenae  desperet,  et  a  poenitentia  totaliter  recedat. 

Ad  primu.m  ergo  dicendum  quod  arbitrium  istud  debet 
esse  divino  instinctu  regulatum. 

Ad  secundum  dicendum  quod  etiam  de  hoc  laudatur  vil- 
licus  quod  prudenter  fecit.  Et  ideo  in  remissione  poenae 
debitae  discretio  adhibenda  est. 

Ad  tertium  dicendum  quod  Christus  habuit  potestatem 
excellentiae  in  sacramentis.  Unde  ipse  ex  auctoritate  poe- 
nam  totam  vel  partem  poterat  dimittere  sicut  volebat.  Nec 
est  simile  de  his  qui  operantur  tantum  ut  ministri. 

QUAESTIO  DECIMANONA 

DE  MINISTRIS  CLAVIUM  ET  USU  EARUM 

DEiNDE  considerandum   est  de  ministris   clavium  et  usu 
earum  *. 
Circa  quod  quaeruntur  sex. 

Primo :  utrum  sacerdos  legalis  claves  habuerit. 
Secundo:  utrum  Christus  claves  habuerit. 
Tertio :  utrum  soli  sacerdotes  claves  habeant. 
Quarto :  utrum   sancti   homines  non  sacerdotes   usum 

clavium  habeant. 
Quinto :  utrum  mali  sacerdotes  usura  clavium  habeant 

efficacem. 
Sexto :  utrum    schismatici   et  haeretici ,  excommunicati 
et  suspensi  et  degradati,  usum  clavium  habeant. 

ART.  I.  utrum  sacerdos  leoalis  claves  habuerit 

D  PRiMUM  sic  proceditur.  Vidctur  quod  sacerdos  lega- 
lis  claves  habuerit.    Clavis    enim   est  sequela   ordinis. 


A 


Sed  ipsi  habuerunt  ordinem,  ex  quo  sacerdotes   diceban- 
tur.  Ergo  etiam  habuerunt  clavem  sacerdotes  legales. 

2.  Praeterea,  sicut  supra  *  Magister  dicit,  claves  sunt 
duae,  scilicet  scientia   discernendi    et  potentia    iudicandi. 

5  Sed  ad  utramque  sacerdotes  legales  habuerunt  auctorita- 
tem.  Ergo  habebant  claves. 

3.  Praeterea,  sacerdos  legalis  habebat  aliquam  potesta- 
tem  super  reliquum  populum.  Non  temporalem :  quia  sic 
potestas  regia  non  fuisset  distincta  a  sacerdotaH.  Ergo  spi- 

10  ritualem.  Et  haec  est  clavis.  Ergo  habebat  clavem. 

Sed  contra,  claves  ordinantur  ad  aperiendum  regnum 
caelorum,  quod  aperiri  non  potest  ante  Christi  passionem. 
Ergo  sacerdos  legalis  clavem  non  habuit. 

2.  Praeterea,  sacramenta  veteris  legis  gratiam  non  con- 

i;  ferebant.  Sed  aditus  regni  caelestis  aperiri  non  potuit  nisi 
per  gratiam.  Ergo  per  illa  sacramenta  non  poterat  aperiri. 
Et  sic  etiam  sacerdos,  qui  minister  eorum  erat,  claves  re- 
gni  caelestis  non  habebat. 

Respondeo  dicendum    quod  quidam    dixerunt    quod    in 

20  veteri  lege  erant  claves  apud  sacerdotes,  quia  eis  erat  com- 
missum  imponere  poenam  pro  delicto,  ut  dicitur  Levit.  v, 
quod  ad  claves  pertinere  videtur :  sed  fuerunt  tunc  incom- 
pletae,  nunc  autem  per  Christum  in  sacerdotibus  novae 
legis  perfectae  sunt. 

25  Sed  hoc  videtur  esse  contra  intentionem  Apostoli,  in 
Epistola  ad  Heb.  ix  *.  Ibi  enim  sacerdotium  Christi  prae- 
fertur  sacerdotio  legali  per  hoc  quod  Christus  assistit  Pon- 
tifex  futurorum  bonorum,  ad  tabernaculum  caeleste  intro- 
ducens  per  proprium    sanguinem:    non  manufactum ,  in 

%o  quod  introducebat  sacerdotium  veteris  legis  per  sangui- 
nem  hircorum  et  taurorum.  Unde  patet  quod  sacerdotii 
illius  potestas  non  se  extendebat  ad  caelestia,  sed  ad  figu- 
ras  caelestium.  Et  ideo,  secundum  alios  *,  dicendum  quod 
non  habebant  claves,  sed  in  eis  clavium  figura  praecessit. 

3!        Ad  primum  ergo  dicendum    quod  clavis    regni  caelestis 

consequitur  ad  sacerdotium  quo  homo  in  caelestia  introdu- 

citur.  Non  autem  talis  erat  ordo  sacerdotii  Levitici.  Et  ideo 

claves  caeli  non  habuerunt,  sed  claves  terreni  tabernaculi. 

Ad  secundum  dicendum  quod  sacerdotes  veteris  legis  ha- 

40  bebant  auctoritatem  discernendi  et  iudicandi,  sed  non  ut 
admitteretur  homo  ab  eis  iudicatus  in  caelestia,  sed  in  fi- 
guras  caelestium. 

Ad  tertium  dicendum  quod  habebant  spiritualem  pote- 
statem,  quia  per  sacramenta  legalia  non  a  culpis,  sed  ab 

45  irregularitatibus  purgabant  homines,  ut  ad  manufactum  ta- 
bernaculum  *  aditus  purgatis  per  eos  pateret. 

ART.  II.  UTRUM  christus  habukrit  clavem 

Ad  secundu.m  sic  proceditur.  Videtur  quod  Christus  non 
habuerit  clavem.  Clavis  enim  characterem  ordinis  con- 
sequitur.  Sed  Christus  non  habuit  characterem.  Ergo  non 
habuit  clavem. 

2.  Praeterea  ,  Christus  habuit  in  sacramentis  potesta- 

tem  excellentiae,  ut  effectum  sacramenti  sine  sacramenta- 

"i^i  libus  posset   conferre.    Sed  clavis  est  sacramentale   quod- 

dam.  Ergo  non  indigebat  clavi.  Et  sic  frustra  eam  habuisset. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  Apoc.  iii  * :  Haec  dicit  qui 

habet  clavem  David,  etc. 

Respondeo  dicendum  quod  virtus  aliquid  agendi  est  in 

60  instrumento  et  in  per  se  agente  non  eodem  modo,  sed  in 

per  se  agente  perfectius.    Potestas    autem    clavium    quam 

nos  habemus,  et  aliorum  sacramentorum  virtus  est  instru- 

mentalis:  sed  in  Christo  est  ut  in  per  se  agente  ad  salu- 

tem  nostram,  per  auctoritatem  quidem  inquantum  est  Deus, 

(Ss  sed  per  meritum  inquantum  est  homo.    Clavis  autem  de 

ratione  sua  exprimit    potestatem    aperiendi  et   claudendi , 

sive  aliquis  aperiat  quasi  principale  agens,  sive  quasi  mi- 

nister.  Et  ideo  in  Christo  oportet  ponere  clavem,  sed  al- 

tero  modo  quam  sit  in  eius  ministris.  Et  ideo  dicitur  quod 

70  habet  clavem  excellentiae  *. 

Ad  primum  ergo  dicendum    quod  character    de  sua  ra- 

tione  dicit  aliquid  ab  aliquo  derivatum.  Et  ideo  potestas 

clavium  quae  est  in  nobis  a  Christo  derivata,  sequitur  cha- 

racterem  quo  Christo  conformamur.    Sed  in  Christo  non 

7s  consequitur  characterem,  sed  principalem  formam. 


■  IV  Sent.,  dist. 
xviii,cap.  CVares 


Vers.  11,  12. 


*Halens.  5um.  p. 
IV,  qu.  XX,  m.  VI, 
art.  2 ;  b.  Albort. 
Magn.  IV  Sent., 
dist.  XVIII,  art. 14, 
ad  obiect.;  s  Bo- 
nav.  IV  SenU, 
dist.  XIX,  art.  1, 
qu.  I. 


'AdHeb.  cap.  ix,. 
vers.  11. 


Ver».  7. 


'   Cf.   qu.   XVII , 
art.  1. 


QUAESTIO  XIX,  ARTICULUS  III,  IV,  V 


39 


Ad  secundum  dicendum  quod  clavis  illa  quam  Christus  nis.  Sed  committitur  mulieri  aliquis  usus  clavium:  sicut 
habuit ,  non  erat  sacramentalis ,  sed  sacramentalis  clavis  habere  correctionem  in  subditas  mulieres,  propter  pericu- 
principium.  lum  quod  imminere  posset  si  viri  mulieribus  cohabitarent. 


ART.  III.    UTRUM    SOLI    SACERDOTES    CLAVES    HABEANT 

IV  Senl.,  dist.  vii,  qu.  111,  art.  1,  qu»  3;  dist.  xviii,  qu.  11,  art.  s,  qu"  1,  ad  i; 

qu*  2,  ad  1;  dist.  xx,  art.  3,  qu  2,  ad  1;  art.  4,  qu'  2; 

dist.  XXI,  qu.  111,  art.  1,  qu»  3;  In  Matlh.,  cap.  xvi. 


ART.  IV.  UTRUM  ETIAM  SANCTI  HOMINES  NON  SACERDOTES 
USUM    CLAVIUM    HABEANT 


•Etymol.  lib.VII, 
cap.  XII ;  deEccl. 
C#c.,lib.II,cap. 


•  Qu.  xvii,  art.  2. 


Vers.  1. 


*  Cf.   arg.   Sed 
contra  2. 


Vers.  1. 


*  Cap."  x ,  n.  6  ; 
cap.  XI,  n.  5.  - 
S.Th.  lect.  X.  XI. 


'  l  ad  Cor.,  cap. 
XIV,  vers.  34;  I 
ad  Tim.,  cap.  11, 
vers.  11;  Ad  Tit., 
cap.  II ,  vers.  5. 
*  Cap.  X,  n.  5.  - 
S.  Th.  lect.  X. 


AD  QUARTUM  sic  PROCEDiTUR.   Videtur  quod  etiam  sancti 
homines  non  sacerdotes    usum    clavium   habeant.  Ab- 
cerdotes    claves   habeant.    Dicit   enim  Isidorus  *  quod      solutio  enim  et  ligatio,  quae  fit  per  claves,  efficaciam  habet 
ostiarii  inter  bonos  et  malos  habent  iudicium :  dignos  re-  i"  ex  merito  passionis  Christi.  Sed  illi  maxime  passioni  Christi 
cipiunt,  indignos  reiiciunt.  Sed  haec  est  definitio  clavium,      conformantur  qui  per  patientiam  et  alias  virtutes  Christum 


ut  ex  dictis  *  patet.  Ergo  non  solum  sacerdotes,  sed  etiam 
ostiarii  clavem  habent. 

2.  Praeterea,  claves  sacerdotibus  dantur  dum  per  un- 


passum  sequuntur.  Ergo  videtur  quod,  etiam  si  non  ha- 
beant  sacerdotalem  ordinem,  quod  possint  ligare  et  solvere. 
2.  Praeterea,  Heb.  vii  *  dicitur:  Sine   ulla   contradi- 


ctionem  potestatem  divinitus  accipiunt.  Sed  reges  etiam  "s  ctione,  quod  minus  est  a  maiori  benedicitur.  Sed  in  spi- 
potestatem  in  populum  fidelem  divinitus  habent ,  et  un-  rituahbus ,  secundum  Augustinum  * ,  hoc  est  maius  esse 
ctione  sanctificantur.  Ergo  non  soli  sacerdotes  habent  claves.  quod  melius.  Ergo  meliores ,  qui  scilicet  plus  de  caritate 
3.  Praeterea,  sacerdotium  est  ordo  uni  singulari  per-  habent,  possunt  alios  benedicere  absolvendo.  Et  sic  idem 
sonae  conveniens.    Sed  clavem   aliquando    videtur  habere      quod  prius. 

tota  una  congregatio :  quia  quaedam  capitula    excommu-  20       Sed  contra,  cuius  est  potentia,  eius  est  actio,  secundum 
nicationem  inferre  possunt,   quod  ad  potestatem  clavium      Philosophum  *.  Sed  clavis,  quae  est  potestas  spirituaHs,  est 


*  Vers.  34,  35;  I 
adTim.,  cap.  11, 
vcrs.  11. 


•De  Poenit.  Ub.l, 
cap.  II. 


pertinet.  Ergo  non  soli  sacerdotes  clavem  habent. 

4.  Praeterea,  mulier  non  est  sacerdotalis  ordinis  susce- 
ptiva :  quia  ei  docere  non    competit ,  secundum   Aposto- 


tantum  sacerdotum  *.  Ergo  et  usus  eius  non  nisi  sacerdo- 
tibus  convenire  potest. 

Respondeo  dicendum   quod   agens  per  se   et   agens  in- 


dotibus  competit,  qui  constituuntur  in  his  quae  sunt  ad 
Deum,  ut  offerant  dona  et  sacrificia  pro  peccatis,  ut  di- 
citur  Heb.  v  *.  Ergo  soli  sacerdotes  claves  habent. 


principali  agente  ad  effectum  aliquem  inducendum.  Cum 
ergo  in  actu  clavium  principale  agens  sit  Christus,  ut  Deus 
per  auctoritatem  et  ut  homo  per  meritum,  ex  ipsa  pleni- 


Respondeo  dicendum  quod  clavis  est  duplex.  Una  quae  js  tudine    divinae    bonitatis    in  eo  et  ex  perfectione    gratiae 


se  extendit  ad  ipsum  caelum  immediatc,  removendo  im 
pedimenta  introitus  in  caelum  per  remissionem  peccati. 
Et  haec  vocatur  clavis  ordinis.  Et  hanc  soli  sacerdotes 
habent:  quia  ipsi  soli  ordinantur  populo  in  his  quae  di- 
recte  sunt  ad  Deum  *. 


Alia  clavis  est  quae  non  directe  se  extendit  ad  ipsum 
caelum,  sed  mediante  militante  Ecclesia,  per  quam  aliquis 
ad  caelum  vadit:  dum  per  eam  aliquis  excluditur  vel  ad- 
mittitur  ad  consortium  Ecclesiae  militantis  per  excommu- 
nicationem  et  absolutionem.  Et  haec  vocatur  clavis  iuris-  4! 
dictionis  in  foro  causarum.  Et  ideo  non-sacerdotes  etiam 
hanc  habere  possunt:  sicut  archidiaconi,  et  electi,  et  alii 
qui  excommunicare  possunt.  Sed  non  proprie  dicitur  cla- 
vis  caeli,  s^d  quaedam  dispositio  ad  ipsam. 


consequitur  quod  possit  in  actum  clavium.  Sed  homo  alius 
non  potest  in  actum  clavium  sicut  per  se  agens :  quia  nec 
ipse  alteri  gratiam,  qua  remittuntur  peccata,  dare  potest , 
nec  suf&cienter  mereri.  Et  ideo  non  est  nisi  sicut  agens 
+0  instrumentale.  Unde  ille  qui  effectum  clavium  consequitur. 


non  assimilatur  utenti  clavibus,  sed  Christo.  Et  propter 
hoc,  quantumcumque  aliquis  habeat  de  gratia,  non  potest 
pertingere  ad  effectum  clavium  nisi  applicetur  ad  hoc  quasi 
minister  per  ordinis  susceptionem. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  sicut  inter  instrumen- 
tum  et  effectum  non  exigitur  similitudo  secundum  conve- 
nientiam  in  forma ,  sed  secundum  proportionem  instru- 
menti  ad  eftectum;  ita  etiam  nec  inter  instrumentum  et 
principale  agens.  Et  tahs   similitudo    est  in  sanctis  homi- 


Ad  primu.m  ergo  dicendum  quod  ostiarii  habent  clavem  50  nibus  ad  Christum  passum.    Et  talis    similitudo  eis  usum 
custodiendi  ea  quae  in   templo    materiali    continentur;  et      clavium  non  confert. 


habent  iudicium  a  tali  templo  excludendi  et  admittendi 
non  quidem  sua  auctoritate  iudicantes  qui  sint  digni  vel 
indigni,  sed  iudicium  sacerdotum  exequentes ;  ut  sic  quo- 
dammodo  executores  potestatis  sacerdotis  videantur. 

Ad  secundum  dicesdum  quod  reges  non  habent  aliquam 
potestatem  in  spiritualibus,  et  ideo  clavem  regni  caelestis 
non  accipiunt :  sed  solum  in  temporalibus,  quae  etiam  non 
nisi  a  Deo  esse  potest,  ut  patet  Rom.  xiii  *.  Nec  per  un- 


Ad  secundum  dicendum  quod,  quamvis  purus  homo  non 
possit  alteri  ex  condigno  mereri  gratiam,  tamen  unius  me- 
ritum  potest  cooperari  ad  salutem  alterius.  Ideo  duplex 
ss  est  benedictio.  Una  quae  est  ab  ipso  homine  puro  sicut 
merente  per  proprium  actum.  Et  talis  potest  fieri  a  quo- 
libet  sancto,  i^  quo  Christus  habitat  per  gratiam.  Et  hoc 
requirit  maioritatem  bonitatis  ad  minus  inquantum  huius- 
modi.  -  Alia  est  benedictio  qua  homo  benedicit  ut  bene- 


ctionem  in  aliquo  ordine  consecrantur :   sed  excellentia  po-  60  dictionem  quae  est  ex  merito  Christi  instrumentaliter  ali- 


"  Vers.  7. 


*  De  Trin.,  lib. 
VI,  cap.  Tiii. 


•  DeSomn.etVi- 
gil.,  cap.  I.  .  S. 
Th.  lect.  I. 

•  Cf.  art.  3. 


lum,  I  Cor.  XIV  *.  Sed  aliquae  mulieres  videntur  habere  25  strumentale  in  hoc  differunt  quod  agens  instrumentale  non 
claves:  sicut  abbatissae,  quae  habent  spiritualem  potesta-  inducit  in  effectu  simiHtudinem  suam,  sed  similitudinem 
tem  in  subditas.  Ergo  non  soli  sacerdotes  habent  clavem.      principaHs  agentis ;  principale  autem  agens  inducit  simili- 

Sed  contra  est  quod  Ambrosius  dicit  * :  Hoc  ius,  sci-  tudinem  suam.  Et  ideo  ex  hoc  aliquid  constituitur  prin- 
licet  ligandi  et  solvendi,  solum  sacerdotibus  est  concessum.      cipale  agens  quod  habet  aliquam  formam    quam  in   alte- 

2.  Praeterea,  per  potestatem  clavium  efficitur  aliquis  j"  rum  transfundere  potest:  non  autem  ex  hoc  constituitur 
medius  inter  populum  et  Deum.    Sed  hoc   tantum  sacer-      agens    instrumentale ,   sed  ex  hoc  quod  est   appHcatum  a 


testatis  ipsorum  a   Christo    descendere   significatur,   et  ut 
ipsi  sub  Christo  in  populo  Christiano  regnent. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  in  politicis  quandoque 
iudex  habet  totam  potestatem,  sicut  est  in  regno ;  quan- 
doque  autem  multi  in  diversis  officiis  constituti,  vel  etiam  6; 
ex  aequo,  ut  dicitur  VIII  Ethic.  *:  ita  etiam  spiritualis  iu- 
risdictio  potest  haberi  ab  uno  solo,  sicut  ab  episcopo ;  et 
pluribus  simul,  sicut  a  capitulo.  Et  sic  habent  clavem  iu- 
risdictionis,  non  tamen  clavem  ordinis,  simul  omnes. 


Ad  auARTUM  DicENDu.M  quod  muHer,  secundum  Aposto-  70  habent  usum  clavium. 


cui  applicans.  Et   quantum   ad  hanc   requiritur   maioritas 
ordinis,  et  non  virtutis. 

ART.  V.  utrum  mali  sacerdotes  usum  clavium  habeant 

In  loan.,  cap.  xx,  lect.  iv. 

AD  QuiNTUM   sic   proceditur.   Videtur  quod   mali   sacer- 
dotes  usum  clavium  non  habeant.  loan.  xx  *,  ubi  usus   •  Vers.  22, 23. 
clavium  Apostolis  traditur,  Spiritus  Sancti  donum  promit- 
titur.  Sed  mali  non  habent  Spiritum   Sanctum.  Ergo  non 


lum  *,  est  in  statu  subiectionis,  et  ideo  non  potest  habere 
aliquam  spiritualem  iurisdictionem :  quia  etiam  secundum 
Philosophum,  in  VIII  Ethic.  *,  corruptio  urbanitatis  est 
quando    ad    mulierem    dominium    pervenit.    Unde  mulier 


non  habet  neque  clavem  ordinis  neque  clavem  iurisdictio-  7;  non  habent  usum  clavium. 


2.  Praeterea,  nullus  sapiens  rex  dispensationem  sui 
thesauri  suo  inimico  committit.  Sed  usus  clavium  in  dis- 
pensatione  consistit  thesauri  caelestis  Regis ,  qui  est  ipsa 
Sapientia  *.  Ergo  mali,  qui  per  peccata  sunt  eius  hostes, 


'lad  Cor.,  cap.i 
vcrs.  24. 


40 


QUAESTIO  XIX,  ARTICULUS  VI  -  QUAESTIO  XX,  ARTICULUS  I 


*  De  Bapt.  cont. 
Donatist.,  lib.V, 
cap.  XXI. 


*  Pastoral.  part . 
I,  cap,  X,  in  fin., 
al.  cap.  XI. 


3.  Praeterea,  Augustinus  dicit  *  quod  sacramentum 
gratiae  dat  Deus  etiam  per  malos,  ipsam  vero  gratiam 
non  nisi  per  seipsum  vel  per  sanctos  suos.  Et  ideo  remis- 
sionem  peccatorum  per  seipsum  facit,  vel  per  ipsius  Co- 
lumbae  membra.  Sed  remissio  peccatorum  est  usus  cla- 
vium.  Ergo  peccatores,  qui  non  sunt  Columbae  membra, 
usum  clavium  non  habent. 

4.  Praeterea,  intercessio  mali  sacerdotis  non  habet  ali- 
quam  eflicaciam  ad  reconciliandum :  quia,  secundum  Gre- 
gorium  *,  cum  is  qui  displicet  ad  interpellandum  mittitur, 
irati  animus  ad  deteriora  provocatur.  Sed  usus  clavium 
fit  per  quandam  intercessionem :  ut  patet  in  forma  abso- 
lutionis.  Ergo  non  habent  efficacem  clavium  usum. 

Sed  contra,  nullus  potest  scire  de  alio  an  sit  in  statu 
salutis.  Si  ergo  nullus  posset  uti  clavibus  in  absolvendo 
nisi  existens  in  statu  salutis,  nullus  sciret  se  esse  absolu- 
tum.  Quod  est  valde  inconveniens. 

2.  Praeterea,  iniquitas  ministri  non  potest  auferre  li- 
beralitatem  domini.  Sed  sacerdos  est  solum  minister.  Ergo 
non  potest  sua  malitia  donum  a  Deo  transmissum  per  eum 
nobis  auferre. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  participatio  formae 
quae  est  inducenda  in  effectum,  non  facit  instrumentum ; 
ita  nec  subtractio  talis  formae  tollit  usum  instrumenti.  Et 
ideo,  cum  homo  sit  tantum  instrumentaliter  agens  in  usu 
clavium,  quantumcumque  sit  per  peccatum  gratia  privatus, 
per  quam  fit  remissio  peccatorum,  nullo  modo  privatur 
usu  clavium. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  donum  Spiritus  Sancti 
exigitur  ad  usum  clavium  non  ut  sine  quo  fieri  non  possit, 
sed  quia  sine  eo  incongrue  fit  ex  parte  utentis:  quamvis 
subiiciens  se  clavibus  effectum  clavium  consequatur. 

Ad  secundum  dicendum  quod  rex  terrenus  in  thesauro 
suo  defraudari  et  decipi  potest :  et  ideo  hosti  eius  dispen- 
sationem  non  committit.  Sed  Rex  caelestis  defraudari  non 
potest:  quia  totum  ad  ipsius  honorem  cedit,  etiam  quod 
aliqui  clavibus  male  utuntur;  quia  novit  ex  malis  ehcere 
bona,  et  per  malos  etiam  multa  bona  facere.  Et  ideo  non 
est  simile. 

Ad  tertium  dicendum  quod  Augustinus  loquitur  de 
remissione  peccatorum  secundum  quod  sancti  homines 
cooperantur  ad  ipsam,  non  ex  vi  clavium,  sed  ex  merito 
congrui.  Et  ideo  dicit  quod  etiam  per  malos  sacramenta 
ministrat.  Et  inter  aha  sacramenta  etiam  absolutio,  quae 
est  usus  clavium,  computari  debet.  Sed  per  membra  Co- 
lumbae,  idest  per  sanctos  homines,  facit  remissionem  pecca- 
torum  inquantum  eorum  intercessionibus  peccata  remittit. 

Vel  potest  dici  quod  membra  Columbae  nominat  omnes 
ab  Ecclesia  non  praecisos.  Qui  enim  ab  eis  sacramenta 
recipiunt,  gratiam  consequuntur :  non  autem  qui  recipiunt 
ab  illis  qui  sunt  ab  Ecclesia  praecisi,  quia  hoc  ipso  pec- 
cant ;  excepto  baptismo ,  quem  in  casu  necessitatis  licet 
ab  excommunicato  recipere. 

Ad  auARTUM  dicendum  quod  intercessio  quam  sacerdos 
malus  ex  propria  persona  facit,  non  habet  efficaciam :  sed 
illa  quam  facit  ut  minister  Ecclesiae,  habet  efficaciam  ex 
merito  Christi.  Utroque  tamen  modo  debet  intercessio 
sacerdotis  populo  subiecto  prodesse. 

ART.  VI.  utrum  schismatici  et  haeretici,  excommunicati 
et  suspensi  et  degradati,  usum  clavium  habeant 

Supra,  qu.  VIII,  art.  5. 

AD  SEXTUM  sic  proceditur.  VidctuT  quod  schismatici  et 
haeretici,  excommunicati  et  suspensi  et  degradati,  usum 
clavium  habeant.  Sicut  enim  potestas  clavium  dependet  ab 
ordine,  ita  et  potestas  conficiendi.  Sed  non  possunt  amit- 
tere  usum  potestatis  conficiendi :  quia,  si  conficiunt,  con- 
fectum  est,  quamvis  peccent  conficientes.  Ergo  etiam  non 
possunt  amittere  usum  clavium. 

2.  Praeterea,  omnis  potestas  spirituahs  activa,  in  eo 
qui  habet  usum  hberi  arbitrii,  exit  in  actum  quando  vult. 
Sed  potestas  clavium  adhuc  manet  in  praedictis:  quia,  cum 
non  detur  nisi  in  ordine,  oporteret  reordinari  eos  quando 
ad  Ecclesiam  redeunt.  Ergo,  cum  sit  potentia  activa,  pos- 
sunt  in  actum  eius  exire  cum  voluerint. 


*/n  loan.Evang., 
tract.  CXXI,n.4. 


•  Qu.  XVII,  art.  2, 
ad  2. 


3.  Praeterea,  spirituahs  gratia  magis  impeditur  per  cul- 
pam  quam  per  poenam.  Sed  excommunicatio  et  suspensio 
et  degradatio  sunt  poenae  quaedam.  Cum  ergo  propter 
culpam  non  amittat  aliquis  usum  clavium,  videtur    quod 

s  nec  propter  ista. 

Sed  contra,  Augustinus  dicit  *  quod  Ecclesiae  caritas 
peccata  dimittit.  Caritas  autem  est  quae  facit  Ecclesiae 
unionem.  Cum  ergo  praedicti  sint  ab  Ecclesiae  unione 
divisi,  videtur  quod  usum  clavium  non  habent  in  remit- 

10  tendis  peccatis. 

2.  Praeterea,  nuUus  absolvitur  a  peccato  secundum  hoc 
quod  peccat.  Sed  aHquis  a  praedictis  absolutionem  petens 
peccat,  contra  praeceptum  Ecclesiae  faciens.  Ergo  per  eos 
a  peccato  absolvi  non  potest.  Et  sic  idem  quod  prius. 

15       Respondeo  dicendum  quod  in  omnibus  praedictis  *  manet   '  Cf.  arg. 
clavium  potestas  quantum  ad  essentiam ,   sed  usus  impe- 
ditur  ex  defectu    materiae.    Cum    enim    usus    clavium  in 
utente  praelationem  requirat  respectu  eius  in  quem  utitur, 
ut  dictum  est  *,  propria  materia  in   quam  exercetur  usus 

20  clavium,  est  homo  subditus.  Et  quia  per  ordinationem 
Ecclesiae  subditur  unus  alteri,  ideo  etiam  per  Ecclesiae 
praelatos  potest  subtrahi  alicui  ille  qui  erat  ei  subiectus. 
Unde ,  cum  Ecclesia  haereticos  et  schismaticos ,  et  alios 
huiusmodi,  privet  subtrahendo  subditos,  vel  simpliciter  vel 

^!  quantum  ad  aliquid,  quantum  ad  hoc  quo  privati  sunt, 
non  possunt  usum  clavium  habere. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  materia  sacramenti 
Eucharistiae,  in  quam  suam  potestatem  exercet  sacerdos, 
non  est  homo,  sed  panis  triticeus ;  et  in  baptismo  homo 

'°  simpliciter.  Unde ,  sicut  si  subtraheretur  haeretico  panis 
triticeus,  conficere  non  posset;  ita,  si  subtrahatur  praelato 
praelatio,  nec  absolvere  poterit.  Potest  tamen  baptizare  et 
conficere:  quamvis  ad  sui  damnationem. 

Ad  secundum  dicendum  quod  propositio  habet  veritatem 

5s  quando  non  deest  materia,  sicut  est  in  proposito. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ex  ipsa  culpa  non  subtra- 
hitur  materia,  sicut  per  aliquam  poenam.  Unde  poena  non 
impedit  per  contrarietatem  ad  eftectum  inducendum,  sed 
ratione  praedicta  *. 

QUAESTIO  VIGESIMA 

DE  HIS  IN  QUOS  USUS  CLAVIUM  EXERCERI  POTEST 


In  corpore. 


Deindb  considerandum  est  de  his  in  quos  usus  clavium 
exerceri  potest  *. 
Circa  quod  tria  quaeruntur. 

Primo :  utrum  sacerdos   possit  in  quemlibet   hominem 

uti  clave  quam  habet. 
Secundo :  utrum  sacerdos  possit  semper  suum  subditum 
50  absolvere. 

Tertio :  utrum  ahquis  possit  uti  clavibus  in  suum  su- 
periorem. 

ART.  I.  utrum  sacerdos  possit  uti  clave  quam  habet 
IN  quemlibet  hominem 

>! 

Supra,  qu.  viii.  art.  4.  6;  IV  Sent.,  dist.  xxiv,  qu.  111,  art.  2,  qu*  1; 
IV  Cont.  Genl.,  cap.  lxxii  ;  Quodl.  XU,  qu.  xix. 

AD  pri-mum  sic  proceditur.  Videtur  quod  sacerdos  possit 
uti  clave  quam  habet  in  quemlibet  hominem.  Potestas 

60  enim  clavium  in  sacerdote  descendit  ex  illa  Domini  aucto- 
ritate  quae  dicit :  Accipite  Spiritum  Sanctum  :  quorum  re- 
miseritis  peccata,  remittuntur  eis  *.  Sed  illud  indeterminate 
dixit  de  omnibus.  Ergo  habens  clavem  indetcrminate  pot- 
est  ea  uti  in  quoslibet. 

s;  2.  Praeterea,  clavis  corporalis  quae  aperit  unam  seram, 
aperit  omnes  alias  eiusdem  modi.  Sed  omne  peccatum 
cuiuslibet  hominis  est  eiusdem  rationis  obstaculum  respe- 
ctu  introitus  caeh.  Ergo,  si  potest  unum  hominem  sacer- 
dos  per  clavem  quam  habet  absolvere,  poterit  et  quoscum- 

70  que  alios. 

3.  Praeterea,  sacerdotium  novi  Testamenti  est  perfe- 
ctius  quam  veteris.  Sed  sacerdos  veteris  Testamenti  poterat 
uti  sua  potestate  quam  habebat  discernendi  inter  lepram 
et  lepram  *,    indifferentcr  in  omnes.    Ergo    multo    fortius 

7s  sacerdos  Evangelicus  potest  uti  potestate  sua  in  omnes. 


*  Cf.  qu.  XVII,  In- 
(rod. 


"  loan.  cap.  xx, 
vers.  22,  23. 


*Dftt(.,  cap.  xvii, 
vcrs.  8  sqq. 


I 


QUAESTIO  XX,  ARTICULUS  II,  III 


*  Append.  Gra- 
tian.  ad  can.  Ad- 


'  11  SenU,  dist. 
XI,  p.  I,  qu.  1, 
art.  1,  2. 


*  Vers.  19. 


'De  Vera  etfals. 
Po^h//.,  cap.  XX.- 
Intcr  Opp.  Aug. 
"  W  Sent.,  i\iX. 
XIX,  cap.  Qualem 
autem. 


Sed  contra  est  quod  dicitur  XVI,  qu.  i  *  :  Nulli  sacer- 
dotutn  liceat  parochianum  alterius  absolvere  aut  ligare. 
Ergo  non  quilibet  potest  quemlibet  absolvere. 

2.  Praeterea,  iudicium  spirituale  debet  esse  ordinatius 
quam  temporale.  Sed  in  iudicio  temporali  non  potest  qui- 
libet  iudex  quemlibet  iudicare.  Ergo,  cum  usus  clavium 
sit  iudicium  quoddam,  non  potest  sacerdos  sua  clavi  uti 
in  quemlibet. 

Respondeo  dicendum  quod  ea  quae  circa  singularia  ope- 
rari  oportet,  non  eodem  modo  omnibus  competunt.  Unde 
sicut,  post  generalia  medicinae  praecepta,  oportet  adhiberi 
medicos ,  quibus  praecepta  universalia  medicinae  singulis 
infirmis  secundum  quod  debent  aptentur;  ita  in  quolibet 
principatu,  praeter  illum  qui  universaliter  praecepta  legis 
tradit,  oportet  esse  aliquos  qui  ea  singulis  secundum  quod 
debent  adaptent.  Et  propter  hoc  in  caelesti  hierarchia  sub 
potestatibus,  qui  indistincte  praesunt,  ponuntur  principatus, 
qui  singulis  provinciis  distribuuntur,  et  sub  his  angeli,  qui 
singulis  hominibus  in  custodiam  deputantur :  ut  patet  ex 
his  quae  dicta  sunt  in  Secundo  Libro  *.  Unde  et  ita  esse 
debet  in  praelatione  Ecclesiae  militantis  :  ut  apud  aliquem 
esset  praelatio  indistincte  in  omnes ;  et  sub  hoc  essent  alii 
qui  super  diversos  distinctam  potestatem  acciperent.  Et 
quia  usus  clavium  requirit  aliquam  praelationis  potestatem 
per  quam  ille  in  quem  usus  clavium  communicatur,  effi- 
citur  materia  propria  illius  actus ;  ideo  ille  qui  habet  in- 
distinctam  potestatem  super  omnes,  potest  uti  clavibus  in 
omnes;  illi  autem  qui  sub  eo  distinctas  potestates  acce- 
perunt,  non  in  quoslibet  uti  possunt  clavibus,  sed  in  eos 
tantum  qui  eis  in  sortem  venerunt;-  nisi  in  necessitatis 
articulo,  ubi  nemini  sacramenta  sunt  deneganda. 

Ad  primum  ergo  dicendu.m  quod  ad  absolutionem  a  pec- 
cato  requiritur  duplex  potestas :  scilicet  potestas  ordinis, 
et  potestas  iurisdictionis.  Prima  quidem  potestas  aequa- 
liter  est  in  omnibus  sacerdotibus,  non  autem  secunda.  Et 
ideo  ubi  Dominus,  loan.  xx,  dedit  omnibus  Apostolis 
communiter  potestatem  remittendi  peccata,  intelligitur  de 
potestate  quae  consequitur  ordinem.  Unde  et  sacerdotibus, 
quando  ordinantur,  illa  verba  dicuntur.  Sed  Petro  singu- 
lariter  dedit  potestatem  dimittendi  peccata,  Matth.  xvi  *: 
ut  intelligatur  quod  ipse  prae  aliis  habet  potestatem  iuris- 
dictionis.  Potestas  autem  ordinis,  quantum  est  de  ge,  se 
extendit  ad  omnes  absolvendos  :  et  ideo  indeterminate  Do- 
minus  dixit,  Quoruni  remiseritis  peccata ;  intelligens  ta- 
men  quod  usus  illius  potestatis  esse  deberet  praesupposita 
potestate  Petro  collata  secundum  ipsius  ordinationem. 

Ad  secundum  dicendum  quod  etiam  clavis  materialis  non 
potest  aperire  nisi  seram  propriam  :  nec  aliqua  virtus  activa 
potest  agere  nisi  in  propriam  materiam.  Materia  autem 
propria  potestatis  ordinis  efficitur  aliquis  per  iurisdictio- 
nem.  Et  ideo  non  potest  aliquis  clave  uti  in  eum  in  quem 
iurisdictio  non  datur. 

Ad  tertium  dicendu.m  quod  populus  Israel  unus  populus 
erat,  et  unum  tantummodo  templum  habebat.  Unde  non 
oportebat  sacerdotum  iurisdictiones  distingui  sicut  in  Ec- 
clesia,  in  qua  congregantur  diversi  populi  et  nationes. 

ART.   II.    UTRUM  sacerdos   possit   semper  suum 
subditum  absolvere 

AD  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  sacerdos  non 
possit  semper  suum  subditum  absolvere.  Sicut  enim 
Augustinus  *  in  littera  **  dicit,  nullus  officio  sacerdotis  uti 
debet  nisi  immunis  ab  illis  sit  quae  in  aliis  iudicat.  Sed 
quandoque  contingit  quod  sacerdos  est  particeps  criminis 
quod  subditus  suus  commisit :  sicut  cum  mulierem  subdi- 
tam  cognovit.  Ergo  videtur  quod  non  semper  possit  in 
suos  subditos  potestate  clavium  uti. 

2.  Praeterea,  per  potestatem  clavium  homo  ab  omni- 
bus  defectibus  curatur.  Sed  quandoque  alicui  peccato  an- 
nexus  est  irregularitatis  defectus,  vel  excommunicationis 
sententia,  a  qua  simplex  sacerdos  liberare  non  potest.  Ergo 
videtur  quod  non  possit  uti  clavium  potestate  in  illos  qui 
talibus  irretiti  sunt. 

3.  Pr.a.eterea,  sacerdotii  nostri  iudicium  et  potestas  per 
iudicium  veteris  sacerdotii  figuratur.   Sed  minoribus  iudi- 

S-jMMAE  Theol.  D.  Thomak  T.  IX. 


41 

cibus  secundum  legem  non  omnia  competebat  discutere, 
sed  ad  superiores  recurrebant :  ut  dicitur  Exod.  xxiv  * :  Si 
quid  natum  fuerit  quaestionis  inter  vos,  etc.  Ergo  videtur 
quod  nec  sacerdos  de  gravibus  peccatis  possit  subditum 
suum  absolvere,  sed  debeat  ad  superiorem   remittere. 

Sed  contra,  cuicumque  committitur  principale,  commit- 
titur  et  accessorium  *.  Sed  sacerdotibus  committitur  quod 
subditis  suis  Eucharistiam  dispensent,  ad  quam  ordinatur 
absolutio  a  peccatis  quibuscumque.  Ergo  sacerdos  ab  omni- 
bus  peccatis  potest  absolvere,  quantum  est  de  clavium 
potestate. 

2.  Praeterea,  gratia  omne  peccatum  tollit,  quantum- 
cumque  sit  parva.  Sed  sacerdos  sacramenta  dispensat,  qui- 
bus  gratia  datur.  Ergo,  quantum  est  de  potestate  clavium, 
de  omnibus  peccatis  absolvere  potest. 

Respondeo  dicendum  quod  potestas  ordinis,  quantum 
est  de  sc,  extendit  se  ad  omnia  peccata  remittenda:  sed 
quia  ad  usum  huius  potestatis  requiritur  iurisdictio,  quae 
a  maioribus  in  inferiores  descendit,  ideo  potest  superior 
aliqua  sibi  reservare,  in  quibus  iudicium  inferiori  non  com- 
mittat.  Alias,  de  quolibet  potest  simplex  sacerdos  iurisdi- 
ctionem  habens  absolvere. 

Sunt  autem  quinque  casus  in  quibus  oportet  quod  sim- 
plex  sacerdos  poenitentem  ad  superiorem  remittat.  Primus 
est  quando  est  solennis  poenitentia  imponenda:  quia  eius 
minister  proprius  est  episcopus  *.  -  Secundus  est  de  excom- 
municatis,  quando  inferior  sacerdos  non  potest  absolvere.  - 
Tertius,  quando  invenit  irregularitatem  contractam,  pro 
cuius  dispensatione  debet  ad  superiorem  remittere.  -  Quar- 
tus  de  incendiariis  *.  -  Quintus ,  quando  est  consuetudo 
in  aliquo  episcopatu  quod  enormia  crimina,  ad  terrorem, 
reservantur  episcopo.  Quia  consuetudo  dat  vel  aufert  in 
talibus  potestatem. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  in  tali  casu  nec  sacerdos 
deberet  audire  confessionem  mulieris  cum  qua  peccavit 
de  illo  peccato,  sed  deberet  ad  alium  mittere.  Nec  illa 
deberet  ei  confiteri,  sed  deberet  petere  licentiam  ad  alium 
eundi ;  vel  ad  superiorem  recurrere ,  si  ille  licentiam  de- 
negaret.  Tum  propter  periculum.  Tum  quia  est  minor 
verecundia.  -  Si  tamen  absolveret,  absoluta  esset.  Quod 
enim  Augustinus  dicit,  quod  non  debet  esse  in  eodem 
crimine,  intelligendum  est  secundum  congruitatem ,  non 
secundum  necessitatem  sacramenti. 

Ad  secundu.m  dicendum  quod  poenitentia  ab  omnibus 
4j  defectibus  culpae  liberat,  non  autem  ab  omnibus  defectibus 
poenae  :  quia  adhuc  post  peractam  poenitentiam  de  homi- 
cidio  aliquis  remanet  irregularis.  Unde  sacerdos  potest  de 
crimine  absolvere,  et  pro  poena  amovenda  debet  ad  su- 
periorem  remittere :  nisi  in  excommunicatione,  quia  abso- 
)0  lutio  ab  ipsa  dehet  praecedere  absolutionem  a  peccato , 
quia,  quandiu  aliquis  est  excommunicatus,  non  potest  re- 
cipere  aliquod  Ecclesiae  sacramentum. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ratio  illa  procedit  quantum 
ad  haec  in  quibus  sibi  superiores  potestates  iurisdictionem 
;>  reservant. 

ART.   lll.   UTRUM  aliquis   possit  uti   clavibus 

IN    SUUM    SUPERIOREM 

IV  Sent.,  dist.  XVIII,  qu.  Ji,  arl.  3,  qu''  t,  ad  3. 
60 

Ad  tertium    sic    proceditur.    Videtur   quod   aliquis  non 
possit    uti    clavibus  in  suum   superiorem.    Actus  enim 
sacramentalis    quilibet    requirit    propriam    materiam.    Sed 
propria    materia    usus    clavium    est   persona    subiecta,  ut 
6)  dictum  est  *.  Ergo  in  eo  qui  non  est  subditus,  non  potest 
clavihus  sacerdos  uti. 

2.  Praeterea,  Ecclesia  militans  imitatur  triumphantem. 
Sed  in  caelesti  Ecclesia  inferior  angelus  nunquam  purgat 
aut  illuminat  aut  perjicit  superiorem  *.    Ergo  nec  aliquis 

70  inferior  sacerdos  potest  uti  actione    hierarchica,  quae  est 
per  absolutionem,  in  superiorem. 

3.  Praeterea,  iudicium  conscientiae  debet  esse  ordi- 
natius  quam  iudicium  exterioris  fori.  Sed  in  exteriori  foro 
inferior  non  potest  excommunicare  aut  absolvere  superio- 

7i  rem.  Ergo  videtur  quod  nec  in  foro  poenitentiali. 

6* 


40 


Vers. 


■  Cf.  cap.  Pru- 
dentiam  tuam,  de 
Offic.  el  Potesl. 
tud.  deleg. 


'  Can.  Presbyler. 
caus.  XXVI,  qu. 


•  Cap.  Tua  nos, 
de  Sent.Excomm. 


'  Qu.  XIX,  art.  6. 


•  Cf.  Part.  I,  qu. 
cvi,  art.  I,  3,  3. 


42 


QUAESTIO  XXI,  ARTICULUS  I 


'  AdHeb.,  cap.  v, 
vers,  3. 


Art. 


ad 


*Cf.  qu.  XVII,  In- 
trod. 


*  Qu.  XXII. 

*  Qu.  XXIll. 

*  Qu.  XXIV. 


Sed  contra,  superior  praelatus  etiam  circumdatus  est 
injirmitate  * ,  et  contingit  ipsum  peccare.  Sed  remedium 
contra  peccatum  est  potestas  clavium.  Ergo,  cum  ipse  non 
possit  in  seipsum  clave  uti,  quia  non  potest  esse  simul 
iudex  et  reus,  videtur  quod  possit  inferior  in  ipsum  clavis 
potestate  uti. 

2.  Praeterea,  absolutio,  quae  fit  per  virtutem  clavium, 
ordinatur  ad  perceptionem  Eucharistiae.  Sed  inferior  potest 
superiori  Eucharistiam  dispensare,  si  petat.  Ergo  et  clavium 
potestate  in  ipsum  uti,  si  se  ei  subiecerit. 

Respoxdko  dicendum  quod  potestas  clavium,  quantum 
est  de  se,  extendit  se  ad  omnes,  ut  dictum  est  * :  sed  quod 
in  aliquem  sacerdos  non  possit  potestate  clavium  uti,  con- 
tingit  ex  hoc  quod  eius  potestas  est  ad  aliquos  specialiter 
limitata.  Unde  ille  qui  limitavit,  potest  extendere  in  quem 
voluerit.  Et  propter  hoc  etiam  potestatem  sibi  dare  potest 
in  seipsum :  quamvis  ipse  in  seipsum  uti  clavium  potestate 
non  possit,  quia  potestas  clavium  requirit  pro  materia  ali- 
quem  subiectum,  et  ita  alium ;  sibi  ipsi  enim  aliquis  sub- 
iectus  esse  non  potest. 

Ad  primum  erqo  dicendum  quod ,  quamvis  episcopus 
quem  simplex  sacerdos  absolvit,  sit  superior  eo  simpliciter, 
est  tamen  inferior  eo  inquantum  ei  se  ut  peccatorem  subiicit. 

Ad  secundum  dicendum  quod  in  angelis  non  potest  ac- 
cidere  aliquis  defectus  ratione  cuius  inferioribus  suis  su- 
periores  subdantur,  sicut  accidit  in  hominibus.  Et  ideo  non 
est  simile. 

Ad  tertium  dicendum  quod  iudicium  exterius  est  secun- 
dum  homines :  sed  iudicium  confessionis  est  quoad  Deum, 


Ergo  per  excommunicationem  non  separatur  aliquis  a  suf- 
fragiis  Ecclesiae  communibus. 

3.  Praeterea,  fructus  Ecclesiae  non  videtur  esse  aliud 
quam  suifragia :  non  enim  potest  intelligi  de  fructu  bono- 

5  rum  temporalium ,  quia  haec  excommunicatis  non  aufe- 
runtur.  Ergo  inconvenienter  utrumque  ponitur. 

4.  Praeterea,  excommunicatio  minor  quaedam  excom- 
municatio  est.  Sed  per  eam  homo  non  perdit  suffragia 
Ecclesiae.   Ergo  definitio  non  est  conveniens. 

10  Respondeo  dicendum  quod  ille  qui  per  baptismum  in 
Ecclesia  ponitur,  ad  duo  adscribitur :  scilicet  ad  coetum 
fidelium  ;  et  ad  participationem  sacramentorum.  Et  hoc  se- 
cundum  praesupponit  primum :  quia  in  sacramentis  parti- 
cipandis  etiam  fideles  communicant.  Et  ideo  aliquis  potest 

'!  extra  Ecclesiam  lieri  per  excommunicationem  dupliciter. 
Uno  modo,  ita  quod  separaretur  tantum  a  participatione  sa- 
cramentorum.  Et  haec  erit  excommunicatio  minor.  -  Alio 
modo,  ita  quod  excludatur  ab  utroque.  Et  sic  erit  excom- 
municatio  maior,  quae  hic  definitur.  -  Non  autem  potest ' 

2°  esse  tertium,  scilicet  quod  excludatur  a  communione  fide- 
lium  et  non  a  participatione  sacramentorum,  ratione  iam 
dicta :  quia  scilicet  fideles  in  sacramentis  communicant. 

Sed  communicatio  fidelium  est  duplex :  quaedam  in 
spiritualibus,  sicut  mutuae  orationes,  et  conventus  ad  sa- 

2)  cra  percipienda;  quaedam  in  corporalibus  actibus  legi- 
timis.  Qui  quidem  legitimi  actus  et  licita  communio  his 
versihus  continentur :  Si  pro  delictis  anathema  quis  effi- 
ciatur:  Os,  orare,  vale,  communio,  mensa  negatur.  Os 
scilicet ,   ne  osculum  detur ;    orare,  ne  cum  excommuni- 


apud  quem  aliquis   redditur   minor  ex  hoc  quod  peccat,  30  catis   oremus;  vale,  ne  salutentur;  communio,  ne  scilicet 


non  autem  apud  hominum  praelationes.  Et  ideo  in  exte- 
riori  iudicio,  sicut  nullus  in  seipsum  sententiam  dare  potest 
excommunicationis,  ita  nec  alteri  committere,  nec  se  ex- 
communicare.  Sed  in  foro  conscientiae  potest  alteri  com- 
mittere  suam  absolutionem :  qua  ipse  uti  non  possit. 

Vel  dicendum  quod  absolutio  in  foro  confessionis  est 
principaliter  potestatis  clavium,  et  ex  consequenti  respicit 
iurisdictionem.  Sed  excommunicatio  respicit  totaliter  iuris- 
dictionem.  Quantum  autem  ad  potestatem  ordinis  omnes 


sunt  aequales,  non  autem  quantum  ad  iurisdictionem.  Et  40  actu  separatio  *. 


in  sacramentis  cum  ipsis  aliquis  communicet;  mensa  ne- 
gatur,  ne  aliquis  cum  eis  comedat  *. 

Praemissa  ergo  definitio  importat  separationem  a  sacra- 
mentis,  in  hoc  quod  dicit,  quantum  ad  fructum ;  et  a  com- 
munione  fidelium  quantum  ad  spiritualia,  in  hoc  quod 
dicit,  et  suffragia  Ecclesiae  communia. 

Alia  autem  definitio  invenitur  quae  datur  secundum 
separationem  ab  utrisque  actibus,  quae  talis  est :  Excom- 
municatio  est  a  qualibet   licita  communione  vel   legitimo 


ideo  non  est  simile. 

QUAESTIO  VIGESIMAPRIMA 

DE  F.XCOMMUNICATIONE 

Consequenter  videndum  est  de  excommunicatione  *.  De 
qua  primo  considerandum  est  de  definitione  excom- 
municationis,  et  congruitate,  et  causa ;  secundo,  de  eo  qui 
potest  excommunicare  et  excommunicari  * ;  tertio,  de  par 
ticipatione  cum  excommunicatis 
ab  excommunicatione  *. 
Circa  primum  quaeruntur  quatuor. 

Primo  :  utrum  convenienter  excommunicatio  definiatur. 
Secundo :  utrum   Ecclesia   debeat   aliquem   excommu- 

nicare. 
Tertio :  utrum  aliquis  pro  aliquo  temporali  damno  sit 

excommunicandus. 
Quarto :   utrum    excommunicatio    iniuste    lata    aliquem 
effectum  habeat. 


*  Definit.  lurist. 
-  ef.  b.  Alb.  IV 
Sent.,  dist.  XVIII, 
art.  16. 


ART.  I.  utrum  competens 

SIT    HAEC    DEFINITIO    EXCOMMUNICATIONIS  : 

«   EXCOMMUNICATIO  EST  SEPARATIO  A  COMMUNIONE  ECCLESIAE 

QUOAD    FRUCTUM    ET    SUFFRAGIA    GENERALIA     » 

I  ad  Cor.,  cap.  v,  lect.  1,  111;  I  ad  Tim.,  cap.  1,  lect.  iv. 

AD  pRiMUM  sic  PRocEDiTUR.  Videtur  quod  incompetens 
sit  haec  definitio  excommunicationis  a  quibusdam  po- 
sita :  Excommunicatio  est  separatio  a  communione  Eccle- 
siae  quoad  fructum    et   suffragia   generalia  *.    Suffragia 


Ad  primu.m  ergo  dicendum  quod  pro  infidelibus  oratur, 
sed  ipsi  orationis  fructum  non  percipiunt  nisi  ad  fidem 
convertantur.  Similiter  et  pro  excommunicatis  orari  potest : 
quamvis  non  inter  orationes  quae  pro  membris  Ecclesiae 
fiunt.  Et  tamen  fructum  non  percipiunt  quandiu  in  ex- 
communicatione  manent:  sed  oratur  ut  detur  eis  spiritus 
poenitentiae,  ut  ab  excommunicatione  solvantur. 

Ad   secundum  dicendum    quod   suffragia  alicuius   valent 

alicui  secundum  quod  ei  continuantur.  Potest  tamen  actio 

quarto,  de  absolutione  so  unius  alteri  continuari  dupliciter.  Uno  modo,  ex  vi  cari- 

tatis,  quae  omnes  fideles  connectit  ut  sint  unum  in  Deo : 
sicut  dicitur  in  Psalmo  * :  Particeps  ego  sum,  etc.  Et  hanc 
continuationem  excommunicatio  non  intercipit.  Quia  iuste 
quis  excommunicari    non    potest  nisi    pro    culpa   mortali, 

!!  per  quam  a  caritate  iam  divisus  est,  etiam  si  non  excom- 
municetur.  Iniusta  autem  excommunicatio  caritatem  alicui 
auferre  non  potest :  cum  sit  de  maximis  bonis,  quae  non 
possunt  alicui  invito  auferri  *. 

Alio  modo,  per  intentionem  suftragia  facientis,  quae  in 

60  aHquem  fertur  pro  quo  fiunt.  Et  hanc  continuationem  ex- 
communicatio  intercipit :  quia  Ecclesia  per  excommunica- 
tionis  sententiam  separat  excommunicatos  ab  universitate 
fidelium,  pro  quibus  suffragia  facit ;  unde  suffragia  Eccle- 
siae  ei  non  prosunt,  quae  pro  tota  Ecclesia  fiunt.  Nec  ex 

6s  persona  Ecclesiae   oratio  pro  eis  inter  membra    Ecclesiae 

fieri  potest :  quamvis  aliqua  persona  privata  possit  ad  eius 

conversionem  aliquod  suffragium  per  intentionem  dirigere. 

Ad  tertium  dicendum  quod  fructus  spiritualis  Ecclesiae 

non  solum  est  ex  suffragiis,  sed  etiam  ex  perceptione  sa- 


enim  Ecclesiae  valent  eis  pro   quibus  fiunt.    Sed  Ecclesia  70  cramentorum  et  ex  convictu  fidelium. 


orat  pro  eis  qui  extra  Ecclesiam  sunt :  sicut  pro  haereticis 
et  paganis.  Ergo  etiam  pro  excommunicatis,  qui  extra  Ec- 
clesiam  sunt.  Et  sic  eis  suffragia  Ecclesiae  valent. 

2.  Praeterea,  nullus  amittit  sufifragia  Ecclesiae  nisi  per 
culpam.    Sed  excommunicatio  non  est  culpa,  sed  poena. 


•Can.  ExcommU' 
n/ca/os.caus.Xl, 
qu.  111. 


•  S.  Ra^m.  Sum. 
lib.lll.tit.xxxiii, 
deSentent.,lvi.- 
Definit.Decretist. 
(Cf.  b.  Alb.  loc. 
cit.  supra). 


*  Ps.  cxviii,  vers. 

63. 


'  C(.  Aag.  de  Ul>. 
Arb.  lib.  II,  cap. 
XIX ;  de  Mortb. 
Eccl.  Calh.  etc, 
lib.  I,  capp.  iii, 

VI,  IX. 


Ad  quartum  dicendum  quod  minor  excommunicatio  non 

habet  perfectam  rationem  excommunicationis,  sed  aliquid 

ipsius   participat.    Et  ideo  non  oportet   quod   totaliter  ei 

excommunicationis  definitio   conveniat,  sed  solum  quoad 

s  aliquid. 


QUAESTIO  XXI,  ARTICLLUS  II,  III,  IV 


43 


Vers.  14. 


Vers.  9. 


Vers.  5. 


Vers.  17. 


•  Can.  Audi  d<:- 
ni(jue,  caus  XI, 
au.  III.  -  Cf.  Mag. 
iV  Sent. ,  Jisi. 
xvin .  cap.  Li~ 
fiant  quoque. 


*  Loc.  cii.  supra. 
Cf.  art.  4,  arg.  1 . 


'Act.cAp.  ii.vers 
2  sqq. ;  cap.  iv 
vers. 31 ;  cap.viii 
vers.  18;  cap.  x 
vers.  44  sqq. 
cap.  XIX,  vers.  6 


UTRU.M    ALIQUIS    PRO    TEMPORALI    DAMNO 
DEBEAT    EXCOMMUNICARI 
Quodl.  I,  qu.  vn,  art.  1.  ad  1;  /«  Mattk.,  cap.  xviii;  1  ad  Cor. ,  cap.  v,  lect.  iii. 

AD  TERTiuM  sic  PROcEDiTUR.  Videtur  quod  nullus  pro 
temporali  damno  debeat  excommunicari.  Quia  poena 
non  debet  excedere  culpam.  Sed  poena  excommunicationis 
est  privatio  alicuius  boni  spiritualis,  quod  omnibus  bonis 
temporalibus    praeeminet.    Ergo    pro   temporalibus    nullus 


ART.    II.    UTRUM    ECCLESIA    ALIOUEM    DEBEAT    EXCOMMUNICARB  ART.    III. 

11"  II'",  qu.  XXXIX,  art.  4. 

AD    SECUNDUM    sic    PROCEDiTUR.    Videtur    quod    Ecclesia 
nullum  debeat  excommunicare.  Quia  excommunicatio  > 
maledictio  quaedam  est.    Sed  Rom.  xii  *  prohibemur  ma- 
ledicere.  Ergo  Ecclesia  excommunicare  non  debet. 

2.  Praeterea,    Ecclesia    militans    debet   imitari    trium- 
phantem.  Sed,  ut  in  Epistola  ludae  *  legitur,  Michael,  cum 

altercaretur  cum  diabolo  de  Moysi  corpore,  non  est  aiisus  m  est  excommunicandus 
iudicium  inferre  blasphemiae,  sed  ait:  Imperet  tibi  Deus.  2.  Praeterea,  nulli  malum  pro  malo  reddere  debemus, 

Ergo  nec  Ecclesia  militans  debet  alicui  iudicium  maledi-  secundum  Apostoli  praeceptum  *.  Sed  hoc  esset  malum 
ctionis  et  excommunicationis  inferre.  pro  malo  reddere,  si  pro  tali  damno  quis  excommunicatur. 

3.  Praeterea,  nuUus   est  in  manum    hostis    tradendus      Ergo  nullo  modo  hoc  debet  fieri. 

nisi  omnino  desperatus.  Sed  per  excommunicationem  tra-  's  Sed  contra  est  quod  Petrus  Ananiam  et  Saphiram 
ditur  aliquis  in  manum  Satanae :  ut  patet  I  Cor.  v  *.  Cum  pro  defraudatione  pretii  agri  sententia  mortis  damnavit  *. 
ergo  de  nemine  sit  desperandum  in  vita  ista,  Ecclesia  nul-  Ergo  et  Ecclesiae  licet  pro  temporalibus  damnis  excom- 
lum  debet  excommunicare.  municare. 

Sed    contra    est    quod    Apostolus ,  I   Cor.  v ,    mandat  Respondeo  dicendum  quod  per  excommunicationem  iu- 

quendam  excommunicari.  ^j  dex  ecclesiasticus  excommunicatos  excludit  a  Regno  quo- 

2.  Praeterea,  Matth.  xviii  *  dicitur  de  illo  qui  Eccle-  dammodo.  Unde,  cum  non  debeat  a  Regno  excludere  nisi 
siam  audire  contemnit :  Sit  tibi  sicut  ethnicus  et  publica-  indignos,  ut  ex  definitione  clavis  patuit  * ;  nec  aliquis  red- 
nus.  Sed  ethnici  sunt  extra  Ecclesiam.  Ergo  illi  qui  Eccle-  datur  indignus  nisi  per  peccatum  mortale  caritatem  ami- 
siam  audire  contemnunt ,  per  excommunicationem  extra  serit,  quae  est  via  ducens  ad  Regnum :  ideo  nullus  excom- 
Ecclcsiam  sunt  ponendi.  25  municari    debet   nisi    pro    peccato    mortali  *.    Et    quia    in 

Respondeo  dicendum  quod  iudicium  Ecclesiae  conforme  damnificando  aliquem  corporaliter  vel  in  rebus  tempora- 
debet  esse  iudicio  Dei.  Deus  autem  peccatores  multipli-  libus  aliquis  mortaliter  peccat,  et  contra  caritatem  facit , 
citer  punit,  ut  ad  bonum  eos  trahat:  uno  modo,  flagellis  ideo  pro  damno  temporali  illato  Ecclesiae  aliquem  excom- 
castigando ;  alio  modo,  hominem  sibi  relinquendo,  ut,  auxi-      municare  potest. 

liis  subtractis  quibus  a  malo  praepediebatur,  suam  infir- 1°  Sed  quia  excommunicatio  est  gravissima  poenarum ; 
mitatem  cognoscat ,  et  humilis  ad  Deum  redeat ,  a  quo  poenae  autem  medicinae  sunt,  secundum  Philosophum,  in 
superbus  discesserat.  Et  quantum  ad  utrumque  Ecclesia  II  Ethic.  * ;  sapientis  autem  medici  est  a  levioribus  inci- 
in  excommunicationis  sententia  imitatur  divinum  iudicium.  pere  medicinis  et  minus  periculosis :  ideo  excommunicatio 
Inquantum  enim  eum  a  communione  fidelium  separat  ut  infligi  non  debet,  etiam  pro  peccato  mortali,  nisi  contumax 
erubescat  * ,  imitatur  divinum  iudicium  quo  per  flagella  3>  fuerit,  vel  non  veniendo  ad  iudicium,  vel  ante  termina- 
castigat.  Inquantum  autem  a  suffragiis  et  aliis  spiritualibus  tionem  iudicii  sine  licentia  recedendo,  vel  determinationi 
separat,  imitatur  divinum  iudicium  quo  hominem  sibi  re-  non  parendo  *.  Tunc  enim,  post  quam  monitus  fuerit,  si 
linquit,  ut  per  humiUtatem  seipsum  cognoscens  ad  Deum  obedire  contempserit,  contumax  reputatur ;  et  excommu- 
redeat.  nic^ri  debet  a  iudice,  iam  non  habente  quod  contra  ipsum 

Ad  pri.mum  ergo  dicendum  quod  maledictio  potest  esse  +0  faciat  amplius. 
dupliciter.  Uno  modo,  ita  quod  in  malo  quod  irrogat  vel  Ad  primum  ergo  dicendum    quod  culpae  quantitas  non 

dicit,  per  intentionem  sistat.  Et  sic  maledictio  ortjnibus  mensuratur  ex  nocumento  quod  quis  facit,  sed  ex  voluntate 
modis  est  prohibita.  -  AHo  modo,  ita  quod  malum,  quod  qua  quis  facit,  contra  caritatem  agens.  Et  ideo,  quamvis 
quidem  maledicendo  imprecatur,  ad  bonum  illius  ordinet  poena  excommunicationis  excedat  nocumentum,  non  ta- 
qui  maledicitur.  Et  sic  maledictio  quandoque  est  licita  et  4;  men  excedit  quantitatem  culpae. 

salutifera :  sicut   etiam   medicus   quandoque    nocumentum  Ad  secundum  dicendum  quod,  cum  aliquis  per  poenam 

infert  infirmo,  ut  sectionem,  per  quam  ab  infirmitate  H-  aliquam  corrigitur,  non  redditur  ei  malum,  sed  bonum : 
beretur.  quia  poenae  medicinae  sunt,  ut  dictum  est  *. 

Ad  sec»ndum  dicendum  quod  diabolus  incorrigibiHs  est:  art    TV 

et  ideo  non  susceptibilis  aHcuius  boni  per  excommunica-  s» 
tionis  poenam. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ex  hoc  ipso  quod  aHquis  k  d  quartum  sic  proceditur.  Videtur  quod  excommu- 
suffragiis  Ecclesiae  privatur,  triplex  incommodum  incurrit,  /vnicatio  iniuste  lata  nuHo  modo  eifectum  habeat.  Quia 
per  tria  quae  quis  ex  suffragiis  Ecclesiae  consequitur.  Va-  per  excommunicationem  protectio  et  gratia  Dei  subtra- 
lent  enim  ad  augmentum  gratiae  eis  qui  habent,  vel  Sid  ss  hitur  * ,  quae  non  iniuste  subtrahi  potest.  Ergo  excommu- 
merendum  eis  qui  non  habent.  Et  quantum  ad  hoc  Ma-  nicatio  iniuste  lata  non  habet  effectum. 
gister  Sententiarum  *  dicit  quod  gratia  Dei  per  excommu-  2.  Praeterea,  Hieronymus  dicit  *  quod  est  de  supercilio 

nicationem  subtrahitur.  -  Valent  etiam  ad  custodiam  vir-  Pharisaeorum  aestimare  esse  ligatum  vel  solutum  qui  li- 
cutis.  Et  quantum  ad  hoc  dicit  quod  protectio  subtrahitur :  gatur  vel  solvitur  iniuste.  Sed  eorum  supercilium  erat  su- 
non  quod  omnino  a  Dei  providentia  excludantur,  sed  ab  60  perbum  et  erroneum.  Ergo  excommunicatio  iniusta  nullum 
illa  protectione  qua  filios  Ecclesiae  specialiori  modo  custo-      habet  effectum. 

dit.  -  Valent  etiam  ad  defendendum  ab  hoste.  Et  quantum  Sed  contra  :  secundum  Gregorium  *,  praecepta  pastoris, 

ad  hoc  dicit  quod  diabolo  maior  potestas  faciendi  in  ipsum  sive  iusta  sive  iniusta,  timenda  sunt.  Non  autem  essent 
datur,  et  spirituaUter  et  corporaHter.  Unde  in  primitiva  timenda  nisi  aliquid  nocerent  etiam  iniusta.  Ergo,  etc. 
Ecclesia ,  quando  oportebat  per  signa  homines  ad  fidem  6>  Respondeo  dicendum  quod  excommunicatio  potest  dici 
invitare,  sicut  Spiritus  Sancti  donum  visibiH  signo  mani-  iniusta  dupliciter.  Uno  modo,  ex  parte  excommunicantis: 
festabatur  *,  ita  et  excommunicatio  corporali  vexatione  sicut  cum  ex  odio  vel  ex  ira  aliquis  excommunicat.  Et 
a  diabolo  innotescebat.  Nec  est  inconveniens  si  ille  qui  tunc  excommunicatio  nihilominus  habet  eftectum  suum, 
non  est  desperatus  hosti  datur :  quia  non  datur  ei  quasi  quamvis  ille  qui  excommunicat  peccet :  quia  iste  iuste 
damnandus,  sed  quasi  corrigendus;  cum  in  potestate  Eccle-  70  patitur,  quamvis  ille  iniuste  faciat. 

siae  sit  ex  eius  manu  ipsum  cum  voluerit  eripere.  Alio  modo,  ex  parte  excommunicationis  ipsius :  vel  quia 

causa   excommunicationis  est  indebita;    vel   quia   infertur 

sententia  iuris  ordine   praetermisso.   Et  tunc,  si  sit  talis 

error  ex  parte  sententiae  qui  sententiam   nullam   esse  fa- 

7S  ciat,  non  habet  effectum :    quia  non  est  excommunicatio. 


UTRUM  excommunicatio  iniuste  l.\ta 
aliquo  modo  effectum  habeat 


*  Ad  Rom.,  cap. 
XII,  vers.  17. 


*/l(rf.cap.v,i.io. 


•  Qu.  xvii,  art.  2, 
arg.  I. 


*  Cf.  can.  Nemo 
episcoporum, 
caus.Xl,qu.  III. 


*Cap.  III,  n.  4.- 
S.Th.  lect.  III. 


■  Can.  Certum 
est,  caus.  XI,  qu. 
III. 


In  corpore. 


•  Mag.  IV  Sent., 
dist.  XVIII,  cap. 
Ligant  quoque. 
"  Comment.  in 
Matth.  lib.  111, 
ad  cap. XVI,  vers. 
19. 


•Homil.  XXVI 
in  Evang.  -  Cf. 
can.  Sententia, 
caus.  XI,  qu.  iii. 


44 


QUAESTIO  XXII,  ARTICULUS  I,  II,  III 


•  Art.  2,  ad  3. 


'  Cf.  qu.  XXI,  In- 

trod. 


*  MsLg.WSenl., 
dist.  xvtii,  cap. 
Ligant  quoque. 


*  Vide  cap.  Cum 
ab  Ecclesiarum 
praelalis,  de  Of- 
fic.  ludic.ordin.- 
Cf.  Gloss.  Ord. 
ibid. 

•  S.  Raym.  Sum. 
lib.  III,  de  Sen- 
ientiis  etc. 


Si  autem  non  annullet  sententiam,  habet  effectum  suum. 
Et  debet  excommunicatus  humiliter  obedire,  et  erit  ei  ad 
meritum ;  vel  absolutionem  petere  debet  ab  excommuni- 
cante ;  vel  ad  superiorem  iudicem  recurrere.  Si  autem 
contemneret,  eo  ipso  mortaliter  peccaret. 

Contingit  autem  quandoque  quod  est  debita  causa  ex 
parte  excommunicantis  quae  non  est  debita  ex  parte  ex- 
communicati :  sicut  cum  quis  pro  falso  crimine  in  iudi- 
cio  probato  excommunicatur.  Et  tunc,  si  humiliter  susti- 
net,  humihtatis  meritum  recompensat  excommunicationis 
damnum. 

Ad  prdiu.m  ergo  dicendum  quod,  quamvis  homo  gra- 
tiam  Dei  iniuste  amittere  non  possit,  potest  tamen  iniuste 
amittere  illa  quae  ex  parte  nostra  sunt  quae  ad  gratiam 
Dei  disponunt :  sicut  patet  si  subtrahatur  alicui  doctrinae 
verbum  quod  ei  debetur.  Et  hoc  modo  excommunicatio 
gratiam  Dei  subtrahere  dicitur,  ut  in  praedictis  *  patet. 

Ad  secundum  dicesdum  quod  Hieronymus  loquitur 
quantum  ad  culpas ,  et  non  quantum  ad  poenas :  quae 
possunt  etiam  iniuste  infligi  a  rectoribus  ecclesiarum. 

QUAESTIO  VIGESIMASECUNDA 

DE  HIS  QUI  POSSUNT   EXCOMMUNICARE   ET  EXCOMMUNICARI 

Deinde  considerandum   est  de  his  qui  posssunt  excom- 
municare  et  excommunicari  *. 
Circa  quod  quaeruntur  sex. 

Primo  :  utrum  quilibet  sacerdos  possit  excommunicare. 
Secundo :  utrum  non-sacerdos  excommunicare  possit. 
Tertio :    utrum    excommunicatus    vel    suspensus    possit 

excommunicare. 
Quarto :  utrum  aliquis  seipsum ,  vcl  aequalem  vel  su- 

periorem  possit  excommunicare. 
Quinto :  utrum  aliqua  universitas  excommunicari  possit. 
Sexto :  utrum   semel   excommunicatus   excommunicari 
possit  ulterius. 

ART.    I.    UTRUM    QUILIBET    SACERDOS   POSSIT  EXCOMMUNICARE 

AD  PRIMUM  sic  proceditur.  Videtur  quod  quilibet  sa- 
cerdos  possit  excommunicare.  Excommunicatio  enim 
est  actus  clavium  *.  Sed  quilibet  sacerdos  habet  claves. 
Ergo  quihbet  potest  excommunicare. 

2.  Praeterea,  maius  est  solvere  et  Hgare  in  foro  poe- 
nitentiae  quam  in  foro  iudicii.  Sed  quilibet  sacerdos  potest 
sibi  subditos  in  foro  poenitentiaH  absolvere  et  ligare.  Ergo 
etiam  potest  sibi  subditos  quilibet  sacerdos  excommunicare. 

Sed  contra  ,  ea  in  quibus  imminet  periculum ,  sunt 
maioribus  reservanda.  Sed  poena  excommunicationis  est 
valde  periculosa,  nisi  cum  moderamine  fiat.  Ergo  non 
debet  cuilibet  sacerdoti   committi. 

Respondeo  dicendum  quod  in  foro  conscientiae  causa 
agitur  inter  hominem  et  Deum :  in  foro  autem  exterioris 
iudicii  causa  agitur  hominis  ad  hominem.  Et  ideo  abso- 
lutio  vel  ligatio  quae  unum  hominem  obHgat  quoad  Deum 
tantum,  pertinet  ad  forum  poenitentiae :  sed  illa  quae  ho- 
minem  obHgat  in  comparatione  ad  alios  homines,  ad  forum 
pubHcum  exterioris  iudicii  pertinet.  Et  quia  homo  per 
excommunicationem  a  communione  fidehum  separatur, 
ideo  excommunicatio  ad  forum  exterius  pertinet.  Et  ideo 
ilH  soli  possunt  excommunicare  qui  habent  iurisdictionem 
in  foro  iudiciali.  Et  propter  hoc  soH  episcopi  propria 
auctoritate  et  maiores  praelati,  secundum  communiorem 
opinionem ,  possunt  excommunicare :  sed  presbyteri  pa- 
rochiales  non  nisi  ex  commissione  eis  facta,  vel  in  certis 
casibus,  sicut  in  furto  et  rapina  et  huiusmodi,  in  quibus 
est  eis  a  iure  concessum  quod  excommunicare  possint  *. 

AHi  *  autem  dixerunt  quod  etiam  sacerdotes  parochiales 
possunt  excommunicare.  Sed  praedicta  opinio  est  ratio- 
nabiHor. 

Ad  primum  erqo  dicendum  quod  excommunicatio  non 
est  actus  clavis  directe,  sed  magis  respectu  exterioris  iu- 
dicii.  Sed  sententia  excommunicationis,  quamvis  in  exte- 
riori  iudicio  promulgetur,  quia  tamen  aliquo  modo  per- 
tinet  ad  aditum  Regni,  secundum  quod  Ecclesia  miHtans 
est  via  ad  triumphantem ;  ideo  etiam  taHs  iurisdictio  per 
quam  homo  excommunicare  potest,  clavis  potest  dici.  Et 


secundum  hoc  a  quibusdam  distinguitur  quod  est  clavis 
ordinis,  quam  omnes  sacerdotes  habent ;  et  clavis  iiiris- 
dictionis  in  foro  iudiciali ,  quam  habent  soH  iudices 
exterioris    fori  *.    Utramque    tamen    Deus  Petro   contulit , 

s  Matth.  XVI  * :  et  ab  ipso  in  aHos  descendit  qui  utramque 
habent. 

Ad  secundum  dicendum  quod  sacerdotes  parochiales  ha- 
bent  quidem  iurisdictionem  in  subditos  suos  quantum  ad 
forum  conscientiae,  sed  non  quantum  ad  forum  iudiciale : 

■o  quia  non  possunt  conveniri  coram  eis  in  causis  conten- 
tiosis.  Et  ideo  excommunicare  non  possunt :  sed  absolvere 
possunt  in  foro  poenitentiaH.  Et  quamvis  forum  poeni- 
tentiale  sit  dignius,  tamen  in  foro  iudiciaH  maior  so- 
lemnitas  requiritur :    quia  in  eo  oportet  quod  non  solum 

■  s  Deo,  sed  etiam  homini  satisfiat. 

ART.   II.    UTRUM  non-sacerdotes  excommunicare  possint 
Sapra,  qu.  xix,  art.  3. 

AD  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  non-sacer- 
dotes  excommunicare  non  possint.  Quia  excommuni- 
catio  est  actus  clavium ,  ut  in  IV  Sententiarum  *  dicitur. 
Sed  non-sacerdotes  non  habent  claves.  Ergo  excommuni- 
care  non  possunt. 

2.  Praeterea,  plus   requiritur   ad  excommunicationem 
=s  quam  ad  absolutionem  in  foro  poenitentiae.  Sed  non-sa- 
cerdos  in  foro   poenitentiae   absolvere  non  potest.    Ergo 
nec  excommunicationem  inferre. 

Sed  contra  est  quod  archidiaconi,  legati  et  electi  ex- 
communicant,  qui  quandoque   non  sunt  sacerdotes.    Ergo 
3"  non  solum  sacerdotes  excommunicare  possunt. 

Respondeo  dicendum  quod  sacramenta,  in  quibus  gratia 
confertur,  dispensare  ad  solos  sacerdotes  pertinet.  Et  ideo 
ipsi  soH  possunt  absolvere  et  ligare  in  foro  poenitentiali. 
Sed  excommunicatio  non  directe  respicit  gratiam,  sed  ex 
3!  consequenti,  inquantum  homo  suffragiis  Ecclesiae  privatur, 
quae  ad  gratiam  disponunt  vel  in  gratia  conservant.  Et 
ideo  etiam  non-sacerdotes ,  dummodo  iurisdictionem  ha- 
beant  in  foro  contentioso,  possunt  excommunicare. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  quamvis  non  habeant 
40  clavem  ordinis,  habent  tamen  clavem  iurisdictionis. 

Ad  secundu.m  dicendum  quod  ista  duo  se  habent  sicut 
excedentia  et  excessa.  Et  ideo  alicui  competit  unum  cui 
non  competit  aliud. 

ART.  III.  utrum  excommunicatus  vel  suspensus 

4) 

EXCOMMUNICARE    POSSIT 

11"  11"",  qu.  xxxix ,  art.  3. 

AD  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod  excommuni- 
catus  vel  suspensus  excommunicare  possit.  Ille  enim 
;o  qui  est  excommunicatus  vel  suspensus,  neque  ordinem  ne- 
que  iurisdictionem  amittit:  quia  neque  reordinatur  cum 
absolvitur,  neque  cura  iterum  ei  committitur.  Sed  excom- 
municatio  non  requirit  nisi  ordinem  vel  iurisdictionem. 
Ergo  etiam  excommunicatus  vel  suspensus  excommuni- 
is  care  possunt. 

2.  Praeterea,  maius  est  conficere  corpus  Christi  quam 
excommunicare.  Sed  excommunicati  conficere  possunt  *. 
Ergo  et  excommunicare  possunt. 

Sed  contra,  ligatus  corporaliter    non  potest    alium  li- 
60  gare.  Sed  vinculum  spirituale  est  fortius  quam  corporale. 
Ergo  excommunicatus  non  potest  alium  excommunicare: 
cum  excommunicatio  sit  vinculum  spirituale. 

Respondeo  dicendum  quod  usus  iurisdictionis  est  in  com- 
paratione  ad  alium  hominem.  Et  ideo,  cum  omnis  excom- 
«s  municatus  a  communione  fidelium  separetur,  quilibet  ex- 
communicatus  usu  iurisdictionis  privatur.  Et  quia  excom- 
municatio  est  iurisdictionis,  ideo  excommunicatus  excom- 
municare  non  potest. 

Et  eadem  ratio  est  de  suspenso  a  iurisdictione.  Si  enim 

70  sit  suspensus  ab  ordine  tantum,  tunc  non  potest  ea  quae 

sunt  ordinis,  sed  potest  ea  quae  sunt  iurisdictionis.    Et  e 

converso  si  sit  suspensus  a  iurisdictione  et  non  ab  ordine. 

Si  autem  ab  utroque,  tunc  neutrum  potest. 

Ad  primum  erqo  dicendum  quod,   quamvis  non  amittat 
7s  iurisdictionem,  amittit  tamen  iurisdictionis  usum. 


•Cf.qu.xix,art.3. 
•  Vers.  19. 


*  Dist.  xviii,cap. 
Ligant  quogue. 


*  IV  Sent.,  dist. 
XIII,  qu.  I.  art.  1, 
qu"3;  Part.  Ill, 
qu.  Lxxxii,  art.  7. 


QUAESTIO  XXII,  ARTICULUS  IV,  V,  VI  -  QUAESTIO  XXIII,  ARTICUUUS  I            45 

Ad  secundum  dicendum  quod  conficere  consequitur  po-  consistit.    Actus    autem    non   est  communitatis,  sed  sin- 

testatem  characteris,  qui  indelebilis  est.  Et  ideo  homo,  ex  gularium  personarum,   ut   frequenter.    Et  ideo  singuli    de 

quo  characterem  ordinis    habet,  semper  potest  conficere :  communitate    excommunicari    possunt,    non    autem    ipsa 

licet  non  semper  ei  liceat.  Secus  autem  est  de  excommu-  communitas. 

nicatione,  quae  iurisdictionem  sequitur,  quae  auferri  pot-  s        Et  si  sit  quandoque  etiam  actus  alicuius  totius  multi- 

est  et  ligari.  tudinis,  ut  quando  multi  navem  trahunt  quam  nullus  tra- 


A 


•  T^r,,   i,r  here  posset,  tamen  non  est  probabile  quod  aHqua  commu- 

ART.  IV.  UTRUM  ALiQuis  possiT  SEiPsuM,  ^^^^^  -^^  ^^^^  ^j  ^^^^^  conscntiat  quin  aliqui  sint  dissen- 

VEL    AEQUALEM    VEL    SUPERIOREM    EXCOMMUNICARE  ^-^^^^^^    g^    ^^-^   ^^^    „^„    ^^^  ^^.^  ^^.     -^^.^^^    ^^^^^  ^^^_ 

supra,  qu.  xx,  art.  3,  ad  3;  IV  Sent.,  dist.  xx,  art.  5,  qu»  4,  ad  3.  ,„  ^^^^  ^^  cotidemnet  iustum  cum  impio,  ut  dicitur  Gen.xviii*;  *  Vers.  25. 

D  QUARTU.M  sic  pROCEDiTUR.   Vidctur  quod  aliquis  pos-      ideo  Ecclesia,  quae  Dei  iudicium  imitari  debet,  satis  pro- 

sit  seipsum,   vel  aequalem  vel  superiorem    excommu-      vide  statuit  *  ut  communitas  non  excommunicetur,  ne,  co/-  *  cf.  can.  5i  Aa- 

*  Vers.  II.  nicare.    Quia  angelus  Dei  maior  erat  Paulo :    Matth.  xi*,      lectis  \i:[aniis,  simul  eradicetur  et  triticum  *.  qu'/n?"cap^«o- 

Qui  minor  est  in  regno  caelorum,  maior  est  eo  quo  nemo  Ad  primum  ergo  patet  solutio  ex  dictis.  manakccies.,de 

inter  natos  mulierum  maior.  Sed  Paulus  excommunicavit  i;       Ad  secundum  dicendum  quod  suspensio  non  tanta  poena  in  Sexto. 
"  Vers.  8.  angelum  de  caelo  :  ut  patet  Galat.  i  *.  Ergo  homo  potest      est  quanta  excommunicatio  :  quia  suspensi  non  fraudantur   *  *'^"''-  '""^-  <="• 

superiorem  excommunicare.  Ecclesiae  suffragiis,  sicut  excommunicati.  Unde  etiam  ali- 

2.  Praeterea,  sacerdos  aHquando  excommunicat  in  ge-      quis  sine  peccato  proprio  suspenditur:  sicut  et  totum  re- 

■*  Cf.  art.  1.         nerali  pro  furto,  vel  pro  aliquo  huiusmodi  *.    Sed  potest      gnum  ponitur  sub    interdicto  pro  peccato  regis.    Et  ideo 

contingere  quod  ipsemet  fecit,  vel  superior  aut  aequaHs.  30  non  est  simile  de  excommunicatione  et  suspensione. 

Ergo  aHquis  potest  se ,  vel  aequalem  vel  superiorem  ex-  at-.t-  in 

"  ?        ^  ^  '^  AK 1 .  VI.  utrum  ille  qui  semel  est  excommunicatus, 

communicare. 

.,     T^  ...  .,  -—l,!  •  ULTERIUS   excommunicari  possit 

i.  Praeterea,  ahquis  potest   superiorem   absolvere  in 

foro  poenitentiali,  vel  aequalem:   sicut  cum  episcopi  suis        a  d  sextum  sic  proceditur.  Videtur  quod  iUe  qui  semel 

subditis  confitentur,  et  cum  unus  sacerdos  alteri    veniaHa  ^s  .rVest  excommunicatus,  ulterius  excommunicari  non  pos- 

confitetur.  Ergo  videtur    quod  etiam    excommunicare  aH-      sit.  I  Cor.  v  *  dicit  Apostolus :   Quid    mihi  est  de  his  qui  '  Vers.  12. 

quis  superiorem  vel  aequalem  possit.  foris  sunt  iudicare?   Sed    excommunicati    iam  sunt  extra 

Sed  contra,  excommunicatio    est    actus    iurisdictionis.      Ecclesiam.  Ergo  super  eos  Ecclesia  iudicium  non   habet, 

Sed  aUquis  non  habet  in  se  iurisdictionem :  quia  in  eadem     ut  possit  eos  iterum  excommunicare. 

causa  non  potest  quis  esse  reus  et  iudex.  Nec  iterum  in  30       2.  Praeterea,  excommunicatio  est    separatio    quaedam 

superiorem  vel  aequalem.  Ergo  non  potest    aUquis  supe-      a  divinis  et  a    communione   fideUum.    Sed   postquam   est 

riorem  vel  aequalem,  aut  se  excommunicare.  aUquis  privatus  aUquo,  non  potest  iterum  iUo  privari.  Ergo 

Respondeo  dicendum  quod,  cum  per  iurisdictionem  aU-      unus  excommunicatus  non  debet   iterum   excommunicari. 

quis  constituatur  in  gradu    superioritatis  respectu    eius  in  Sed  contra,  excommunicatio  quaedam  poena  est  et  me- 

quem  habet  iurisdictionem,  quia  iudex  est  eius ;  ideo  nul-  is  dicinale  remedium.  Sed  poenae  omnes  et  medicinae  iteran- 

lus  habet  in  seipsum,  vel  in  superiorem  vel  aequalem  iu-      tur  cum  causa  exigit.  Ergo  excommunicatio  iterari  potest. 

risdictionem.  Et  per  consequens  nuUus  potest  seipsum  ex-  Respondeo  dicendum  quod  iUe  qui  excommunicatus  est 

communicare,  vel  superiorem   aut  aequalem.  una  excommunicatione,  potest  iterum  excommunicari :  vel 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  Apostolus  loquitur  sub      per  eiusdem  excommunicationis  iterationem,  ad  maiorem 

hypothesi,  idest,  si  poneretur   angelus  peccare :  sic  enim  40  sui  confusionem,  ut  vel  sic  a  peccato  resiUat ;  vel  propter 

non  esset  Apostolo  superior,  sed  inferior.  Nec  est  inconve-      aHas  causas.  Et  tunc  tot  sunt  principales  excommunicatio- 

niens  quod  in  conditionaUbus  quarum  antecedentia  impos-      nes  quot  causae  pro  quibus  quis  excommunicatur. 

'  Cf.  Aristot.  de  sibilia  sunt,  et  consequentia  impossibiUa  sint  *.  Ad  primum  ergo  dicendum  quod  Apostolus  loquitur  de 

xu%.  2.  -  -S.  Th!         Ad  secundum  dicesdum  quod  in  taU  casu  nuUus  excom-      paganis  et  aUis  infideUbus,  qui  non  habent  characterem,  per 

'^ckD^^Jnnotuit    inunicatur :  quia  par  in  parem  non  habet  imperium  *.       4S  quem  annumerati  sint  populo  Dei.  Sed  quia  character  ba- 

de  Eiectione.   '         Ad  tertium  dicendum  quod  absolutio  et  Hgatio  in  foro      ptismaUs,  quo  quis  populo  Dei  annumeratur,  est  indelebi- 

confessionis  est  quoad  Deum  tantum,  apud  quem  aUquis      Hs,  ideo  semper  remanet  aUquo  modo  de  Ecclesia  bapti- 

aUo  superior  redditur  inferior  per  peccatum.  Sed  excom-      zatus.  Et  sic  semper  Ecclesia  de  illo  iudicare  potest. 

municatib  est  in  iudicio  exteriori,  in  quo  aUquis  non  amit-  Ad  secundum  dicendum  quod  privatio,  quamvis  non  re- 

tit  superioritatem  ex  hoc  ipso  quod  peccat.  Unde  non  est  so  cipiat  maius  et  minus  secundum  se,  recipit  tamen  secun- 

simiUs  ratio  de  utroque.  dum  causam  suam.    Et   secundum    hoc,  excommunicatio 

Et  tamen  etiam  in  foro  confessionis  aliquis  non  potest      potest  iterari.  Et  magis  est  clongatus  a  suffragiis  Ecclesiae 

seipsum  absolvere ;  nec  superiorem  aut  aequalem,  nisi  ex      qui  pkiries  est  excommunicatus,  quam  qui  semel  tantum. 

commissione  sibi  facta.  De  veniaUbus  autem  potest:  quia 

veniaUa  ex  quibusUbet  sacramentis   gratiam    conferentibus  ss 

remittuntur;  unde  remissio  venialium  sequitur  potestatem  ^^^  PARTICIPATIONE  CUM  EXCOM.MUNICATIS 

ordinis.  -pwEiNDE    considerandum   est    de  participatione   cum   ex- 

.^^   ,,  Ucommunicatis  *.  *  Cf.  qu.  xh,  m- 

ART.  V.  UTRUM  iN  ALiQUAM  UNivERSiTATEM  SENTENTiA  ^irca  quod  quaeruntur  tria. 

excommunicationis  ferri  possit  ,„       ^^-^^^ .  ^^^^^  ^^^^^^  excommunicato  participare  in  pu- 

quodi.  X,  qu.  V.I,  art.  ,,  ad  ,.  ^^  corporaUbus. 

Ad  quintum   sic   proceditur.    Videtur    quod  in    aUquam  Secundo :  utrum  participans  excommunicato  sit  excom- 

universitatem  sententia  excommunicationis  ferri  possit.  municatus. 

Contingit  enim  quod  aUqua  universitas  sibi  in  malitia  col-  Tertio :    utrum    participare   excommunicato    in    casibus 

Hgatur.  Sed  pro    maUtia  in  qua    quis    contumax    exstitit ,  «s  non  concessis  semper  sit  peccatum  mortale. 

debet  excommunicatio  ferri.  Ergo  potest  in  aUquam  uni 
versitatem  ferri  excommunicatio. 

2.  Praeterea,  iUud  quod  est  gravissimum  in  excommu 
nicatione ,  est  separatio  a  sacramentis   Ecclesiae.  Sed  aU-  ""  ""•  ^"-  ""''  "'•  ^'"^'i'-  '»"•  ""'"=''  "'•  '^' "''  '• 

quando  tota  civitas  interdicitur  a  divinis.  Ergo  et  excom-  7»    a  d  primum  sic  proceditur.  Videtur  quod  Hceat  excom- 
municari  universitas  aUqua  potest.  /\municato  communicare  in  pure  corporaHbus.  Excom- 

•  Ord.  Sed  contra  est  Glossa  *  Augustini,  Matth.  xiii  **,  quae      municatio  enim  est  actus  clavium  *.  Sed  potestas  clavium   *  iv  Sent.,i\st. 

"  Vers    20  1.    .  1         •  ...  .  .  1.  1        •   .         ,.  T-'  •  xvlii,cap.L»g-anf 

•  =*•         dicit  quod  princeps  et  multitudo  non  est  excommumcanda.      se  extendit  ad  spintuaha  tantum.  Ergo  per  excommunica-  quoque. 
Respondeo  dicendum   quod   excommunicari    non  debet     tionem  non  prohibetur  quin  unus  aUi  in  corporaUbus  com- 
aUquis  nisi  pro  peccato  mortaU.  Peccatum  autem  in  actu  7S  municare  possit. 


QUAESTIO  VIGESIMATERTIA 


ART.  I.  utrum  liceat  excommunicato  communicare 
IN  pure  corporalibus 


46 


QUAESTIO  XXIII,  ARTICULUS  II,  III 


'S.Btrn.dePrae- 
cept.  etDispens., 
cap.  II,  n.  5. 


*  Vers.  11. 


■*  Can.  Quoniam 
matos,  caus.  XI, 
qa.  ui. 


*  Cap.  Inter  alia, 
de  Sentent.  Ex- 
comm. 

■*  Halens.  Sum. 
p.  IV,  qu.  xxiii, 
m.  1,  art.  6,  |  i. 
■  Gloss.  in  can. 
Quoniam  mul- 
tos ,  ubi  supra. 

*  Can.  cit. 


Ibid. 


•  Aristot.  Etkic. 
lib.ILcap.  I,  n.4. 
-S.Th.  lect.i. 

*  In  corpore. 


2.  Praeterea,  quod  est  institutum  pro  caritate,  contra 
caritatem  non  militat  *.  Sed  e.x  praecepto  caritatis  tenemur 
inimicis  subvenire,  quod  sine  aliqua  communicatione  fieri 
non  potest.  Ergo  licet  alicui  excommunicato  in  corporali- 
bus  communicare. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  I  Cor.  v  * :  Cum  eiusmodi 
nec  cibum  sumere. 

Respoxdeo  dicendum  quod  duplex  est  excommunica- 
tio.  Una  est  minor,  quae  separat  tantum  a  participatione 
sacramentorum,  sed  non  a  communione  fidelium.  Et  ideo 
tali  excommunicato  licet  communicare,  sed  non  licet  ei 
sacramenta  conferre. 

Alia  est  maior  excommunicatio :  et  haec  separat  homi- 
nem  a  sacramentis  Ecclesiae  et  a  communione  fidelium. 
Et  ideo  tali  excommunicato  communicare  non  licet.  Sed 
quia  Ecclesia  excommunicationem  ad  medelam,  et  non  ad 
interitum  inducit,  excipiuntur  ab  hac  generaHtate  quaedam 
in  quibus  communicare  licet,  scilicet  in  his  quae  perti- 
nent  ad  salutem.  Quia  in  talibus  homo  licite  cum  excom- 
municato  loqui  potest:  et  etiam  alia  verba  interserere,  ut 
facilius  salutis  verba  ex  familiaritate  recipiantur. 

Excipiuntur  etiam  quaedam  personae,  ad  quas  speciali- 
ter  pertinet  provisio  excommunicati :  ut  uxor,  filius,  ser- 
vus  rusticus  et  serviens  *.  Sed  hoc  intelligendum  est  de 
fihis  non  emancipatis:  alias  tenentur  vitare  patrem.  De 
aUis  autem  intelligitur  quod  Hcet  excommunicato  com- 
municare  si  ante  excommunicationem  se  ei  subdiderunt : 
non  autem  si  post  *.  -  Quidam  **  autem  intelligunt  e  con- 
verso,  scilicet  quod  superiores  possunt  licite  communicare 
inferioribus.  Alii  *  vero  contradicunt.  Sed  ad  minus  in  his 
communicare  eis  debent  in  quibus  sunt  eis  obhgati :  quia, 
sicut  inferiores  obHgantur  ad  obsequium  superiorum,  ita 
superiores  ad  providentiam  inferiorum. 

Sunt  etiam  quidam  casus  excepti  * :  sicut  quando  igno- 
ratur  excommunicatio ;  et  quando  ahqui  sunt  peregrini 
et  viatores  in  terra  excommunicatorum,  qui  licite  possunt 
ab  eis  emere,  vel  etiam  accipere  eleemosynam.  Et  simiH- 
ter  etiam  si  aHquisvideat  excommunicatum  in  necessitate*: 
quia  tunc  ex  praecepto  caritatis  tenetur  ei  providere. 

Et  ista  hoc  versu  continentur:  Utile ,  lex,  humile,  res 
ignorata,  necesse:  ut  utile  referatur  ad  verba  salutis,  lex 
ad  matrimonium,  humile  ad  subiectionem.  Cetera  patent. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  corporaHa  ad  spiritua- 
Ha  ordinantur.  Et  ideo  potestas  quae  se  extendit  ad  spi- 
rituaHa,  etiam  ad  corporaHa  se  extendere  potest:  sicut  ars 
quae  est  de  fine,  imperat  de  his  quae  sunt  ad  finem  *. 

Ad  secundum  dicendum  quod  in  illo  casu  in  quo  ali- 
quis  ex  praecepto  caritatis  communicare  tenetur,  non  pro- 
hibetur  communio,  ut  ex  dictis  *  patet. 

ART.  II.    UTRUM    PARTICIPANS     EXCOM.MUNICATO 

SIT  excommunicatus 

AD  SECUNDUM  sic  PROCEDITUR.  Vidctur  quod  participans 
excommunicato  non  sit  excommunicatus.  PIus  enim 
separatus  est  ab  Ecclesia  gentilis  quam  excommunicatus. 
Sed  ille  qui  participat  gentili  aut  ludaeo,  non  est  excom- 
municatus.  Ergo  nec  ille  qui  participat  Christiano  excom- 
municato. 

2.  Praeterea,  si  ille  qui  participat  excommunicato  est 
excommunicatus,  eadem  ratione  qui  participat  participanti 
erit  excommunicatus :  et  sic  in  infinitum  procedet.  Quod 
videtur  absurdum.  Ergo  non  est  excommunicatus  qui  ex- 
communicato  participat. 

Sed  contra  est  quod  excommunicatus  est  positus  ex- 
tra  communionem.  Ergo  qui  ei  communicat,  a  commu- 
nione  Ecclesiae  recedit.  Et  sic  videtur  quod  sit  excom- 
municatus. 

Respondeo  dicendum  quod  excommunicatio  potest  in 
aliquem  ferri  dupHciter.  Aut  ita  quod  ipse  sit  excommu- 
nicatus  cum  omnibus  ei  participantibus.  Et  tunc  non  est 
dubium  quod  quicumque  participat  ei,  est  excommunicatus 
maiori  excommunicatione.  -  Aut  est  excommunicatus  sim- 
pliciter.  Et  tunc  aut  participat  aliquis  in  crimine,  ei  prae- 
bendo  consilium,  auxiHum  aut  favorem:  et  sic  iterum  est 


excommunicatus  maiori  excommunicatione  *.  Aut  in  aHis, 
sicut  in  verbo  vel  in  osculo  vel  in  mensa  *:  et  sic  est  ex- 
communicatus  minori  excommunicatione. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  Ecclesia  non  ita  inten- 

s  dit  corrigere  infideles  sicut  fideles ,   quorum  cura  sibi  in- 

cumbit.  Et  ideo  non  arcet  a  communione  infidelium,  sicut 

a  communione  fidelium  illorum  quos  excommunicat,  su- 

per  quos  habet  aliquam  potestatem. 

Ad  secundum  dicendum  quod  excommunicato  minori 
■o  excommunicatione  licet  communicare.  Et  sic  excommuni- 
catio  non.  transit  in  tertiam  personam  *. 

ART.  III.  utrum  partictpare  cum  excommunicato 

IN    CASIBUS    NON    CONCESSIS     SEMPER    SIT     PECCATUM    MORTALE 
Quodl.  XI,  qu.  VIII,  art.  2. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod  participare 
cum  excommunicato  in  casibus  non  concessis  semper 
sit  peccatum  mortale.  Quia  decretalis  quaedam  *  respon- 
det  quod  propter  metum  mortis  non  debet  aliquis  excom- 
20  municato  communicare ,  quia  aliquis  debet  prius  subire 
mortem  quam  mortaliter  peccet.  Scd  haec  ratio  nulla  es- 
set  nisi  participare  excommunicato  esset  peccatum  mor- 
tale.  Ergo,  etc. 

2.  Praeterea  ,  facere   contra  praeceptum  Ecclesiae  est 
25  peccatum  mortale.  Sed  Ecclesia  praecipit  quod  excommu- 

nicato  nullus  communicet.  Ergo  participare  excommuni- 
cato  est  peccatum  mortale. 

3.  Praeterea,  nuHus  arcetur  a  perceptione  Eucharistiae 
pro  peccato  veniali.  Sed  ille  qui  participat  excommunicato 

10  in  casibus  non  concessis  arcetur  a  perceptione  Euchari- 
stiae:  quia  incurrit  minorem  excommunicationem.  Ergo 
participans  excommunicato  in  casibus  non  concessis  pec- 
cat  mortaliter. 

4.  Praeterea,  nullus  debet  excommunicari  maiori  ex- 
-.5  communicatione  nisi  pro  peccato  mortali.  Sed  aliquis,  se- 

cundum  iura  *,  potest  excommunicari  maiori  excommuni- 
catione  propter  hoc  quod  excommunicato  participat.  Ergo 
excommunicato  participare  est  peccatum  mortale. 

Sed  contra,  a  peccato  mortali  nullus  potest  absolvere 

40  nisi  super  eum  habeat  iurisdictionem.  Sed  potest  absol- 
vere  a  participatione  cum  excommunicatis  quilibet  sacer- 
dos.  Ergo  non  est  peccatum  mortale. 

2.  Praeterea,  jiro  mensura  peccati  debet  esse  poeniten- 
tiae  modus  *.  Sed  pro    participatione    excommunicationis 

+s  secundum  communem  consuetudinem  non  imponitur  poena 
debita  mortali  peccato,  sed  magis  debita  veniali.  Ergo  non 
est  peccatum  mortale. 

Respoxdeo  dicendum  quod  quidam  dicunt  quod,  quan- 
documque  aliquis  participat  excommunicato  vel  verbo  vel 

so  quocumque  dictorum  *  modorum  secundum  quos  ei  com- 
municare  non  licet,  peccat  mortaHter,  nisi  in  casibus  ex- 
ceptis  a  iure  *.  —  Sed  quia  hoc  videtur  valde  grave,  quod 
homo  pro  uno  verbo  levi,  quo  excommunicatum  alloqui- 
tur,  mortaliter  peccet;  et  multis  excommunicantes  laqueum 

;s  damnationis  inncerent,  quod  in  eos  retorqueretur :  ideo 
aliis  probabilius  videtur  quod  non  semper  peccat  morta- 
liter,  sed  solum  quando  in  crimine  sibi  participat,  vel  in 
divinis,  vel  in  contemptum  Ecclesiae  *. 

Ad  pri.mum  ergo  dicendum  quod  decretalis  illa  loquitur 

60  de  participatione  in  divinis. 

Vel  dicendum  quod  similis  ratio  est  de  peccato  mor- 
tali  et  de  veniali  quantum  ad  hoc  quod,  sicut  peccatum 
mortale  non  potest  bene  fieri ,  ita  nec  veniale.  Et  ideo, 
sicut   homo    debet  prius    sustinere    mortem    quam  peccet 

6;  mortaliter,  ita  etiam  quam  peccet  venialiter:  illo  modo  de- 
biti  quo  debet  venialia  vitare. 

Ad  secundum  dicendum  quod  praeceptum  Ecclesiae  di- 
recte  respicit  spiritualia,  et  ex  consequenti  legitimos  actus. 
Et  ideo  qui  communicat  eis  in  divinis,  facit  contra  prae- 

70  ceptum,  et  mortaliter  peccat :  qui  autem  participat  eis  in 
aliis,  facit  praeter  praeceptum,  et  venialiter  peccat. 

Ad  tertium  dicendum  quod  aliquis  etiam  sine  aliqua 
culpa  quandoquc  ab  Eucharistia  arctatur,  sicut  patet  in 
suspensis  vel  interdictis  :  quia  tales  poenae  quandoque  ali- 

75  cui  pro  culpa  alterius,  quae  in  eis  punitur,  inferuntur. 


•  Can. Praecipue, 
sqq. ,  caus.  XI. 
qu.  III. 

"  Can.  Excom- 
municatos,  ibid. 


"  Can.  Quoniam 
multos,  ibid. 


•  Cap.  Sacris,de 
His  quae  vi  me- 
tusve  etc. 


"  Can. Praecipue, 
sqq. ,  caus.  XI  ^ 
qu.  III. 


"  Cf.  Deut.   cap. 
XXV,  vers.  2. 


'Art.  praeccd. 


*  Can.  Quoniam 
multos,  caus.  Xi, 
qu.  III. 


"Cf.  Halens..?«m. 
p. IV, qu. XXIII, m. 
I,  art.  6,  §  2  ;  b. 
Albert.  IV  Sent., 
dist. XVIII, art. 21. 


QUAESTIO  XXIV,  ARTICULUS  I,  II,  III 


*  Can.  Nemo  cpi- 
scoporum,  caus. 
X)^  qu.  111. 


"  Cf.  qu.  XXI,  In- 
trod. 


*  Can.  Si  quis 
auadente j  caus. 
XVll,qu.  iv:cap. 
Son  dubium,  ae 
Sent.  Excomm. 

*  Ibid.,  cap.  Tua 
nos. 

^  Ibid.,  cap.  Con- 

questi. 

'  Ibid..  cap.  Si- 

^nijicavit. 

■  Cap.  Adfalsa- 
riorum,  de  Crim. 
Fals. 

"  Cap.  Nuper  a 
nobis ,  de  Sent. 
Excomm. 

•  Ibid. 

'  Cap.  Quamvis 
incidens,deSent. 
Excomm, 

•  Ct.  Can.  His 
qui  in  tempore  , 
caus.  XXVI,  qu. 
vi;  Gloss. in  cap. 
A  nobis,  de  Sent. 
Excomm. 

*  Ibid. ,  cap.  Si 
vero  alicuius. 

"    Ibid. ,    capp. 

Mulieres  et  Ea 

noscitur. 

'  Ibid.,  cap.  Re- 

latum. 

'  Ibid..  cap.  A/o- 

nacfti. 

"  Ibid. ,     cap. 

Quamvis    inci- 

dens. 

"  Ibid..  capp.  5w- 

per  eo,  Mulieres 

et  Ea  noscitur. 

•  Ibid.,  cap.  De 
cetero. 

'  Ibid  ,  cap.  Su- 

per  eo. 

'  Ibid.,  in  eod. 

cap. 

■  Ibid.,  cap.  Si 
vero  alicuius. 

'  Ibid.,  in  eod. 
cap, 

•  Ibid.,   cap.   Si 
vero  aliquis. 
•Ibid.,cap.  Con- 
tingtt    tnterdum 
icap.  XLv). 

"  ibid. ,  cap.  In 
audientia. 

*  Can.  Quisquis 
clericus ,  disl. 
LXXXIV. 


Ad  auARTU.M  DicENDUM  quod ,  quamvis  participare  ex- 
communicato  sit  peccatum  veniale,  tamen  participare  perti- 
naciter  est  peccatum  mortale.  Et  propter  hoc  potest  aliquis 
excommunicari  secundum  iura  *. 

QUAESTIO  VIGESIMAQUARTA 

DE  ABSOLUTIONE  AB   EXCOMMUNICATIONE 

DEiNDE  considerandum  est  de  absolutione  ab  excommu- 
nicatione  *. 
Circa  quod  tria  quaeruntur. 

Primo :  utrum  quilibet  sacerdos  possit  subditum  suum 

ab  excommunicatione  absolvere. 
Secundo :  utrum  aliquis  possit  invitus  ab  excommuni- 

catione  absolvi. 
Tertio :  utrum  aliquis  possit  absolvi  ab  una  excommu- 
nicatione  et  non  ab  alia. 

ART.   I.    UTRUM    QUILIBET    SACERDOS   SUBDITUM    SUUM 
POSSIT    AB    EXCOMMUNICATIONE     ABSOLVERE 

AD  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  quilibet  sacer- 
dos  subditum  suum  possit  ab  excommunicatione  ab- 
solvere.  Maius  enim  est  vinculum  peccati  quam  excom- 
municationis.  Sed  quilibet  sacerdos  potest  suum  subditum 
a  peccato  absolvere.  Ergo  multo  fortius  ab  excommuni- 
catione. 

2.  Praeterea,  remota  causa  removetur  effectus.  Sed  ex- 
communicationis  causa  est  peccatum  mortale.  Ergo,  cuiii 
possit  quilibet  sacerdos  a  peccato  illo  mortali  absolvere, 
poterit  ab  excommunicatione  similiter. 

Sed  contra,  eiusdem  potestatis  est  excommunicare  et 
excommunicatum  absolvere.  Sed  sacerdotes  inferiores  non 
possunt  suos  subditos  excommunicare.  Ergo  nec  absolvere. 

Respondeo  dicendum  quod  a  minori  excommunicatione 
quilibet  potest  absolvere  qui  potest  a  peccato  participatio- 
nis  absolvere.  Si  autem  est  maior,  aut  est  lata  a  iudice: 
et  sic  ille  qui  tulit,  vel  eius  superior,  potest  absolvere.  Vel 
est  lata  a  iure :  et  tunc  episcopus,  vel  etiam  sacerdos  pot- 
est  absolvere,  exceptis  sex  casibus  quos  sibi  iuris  conditor, 
scilicet  Papa,  reservavit.  Primus  est  quando  aliquis  iniicit 
manus  in  clericum  vel  religiosum  *;  secundus  est  de  illo 
qui  incendit  ecclesiam,  et  est  denuntiatus  * ;  tertius  est  de 
illo  qui  frangit  ecclesiam,  et  denuntiatus  est  * ;  quartus  est 
de  illo  qui  in  divinis  communicat  scienter  excommunica- 
tis  nominaliter  a  Papa  * ;  quintus,  de  illo  qui  falsificat  lit- 
teras  Sedis  Apostolicae  * ;  sextus  de  illo  qui  excommuni- 
catis  in  crimine  communicat  *.  Non  enim  debet  absolvi 
nisi  ab  eo  qui  excommunicavit,  etiam  si  non  sit  eius  sub- 
ditus :  niSi,  propter  difiicultatem  accedendi  ad  ipsum,  ab- 
solveretur  ab  episcopo,  vel  a  sacerdote  proprio ,  praestita 
iuratoria  cautione  quod  parebit  mandato  illius  iudicis  qui 
sententiam  tulit  *. 

A  primo  autem  casu  octo  excipiuntur.  Primus  est  in 
articulo  mortis  *,  in  quo  a  qualibet  excommunicatione  pot- 
est  quis  a  quolibet  sacerdote  absolvi  *;  secundus,  si  sit 
ostiarius  alicuius  potentis  ,  et  non  ex  odio  vel  proposito 
percussit  *  ;  tertius,  si  percutiens  sit  mulier  ** ;  quartus , 
si  sit  servus,  et  dominus  laederetur  de  eius  absentia,  qui 
non  est  in  culpa  * ;  quintus,  si  regularis  regularem,  et  non 
sit  enormis  excessus  *;  sextus,  si  sit  pauper  ** ;  septimus, 
si  sit  impubes,  vel  senex,  vel  valetudinarius  * ;  octavus,  si 
habeat  inimicitias  capitales  *. 

Sunt  etiam  alii  casus  in  quibus  percutiens  clericum  ex- 
communicationem  non  incurrit.  Primo ,  si  causa  discipli- 
nae,  ut  magister  vel  praelatus,  percusserit  * ;  secundo ,  si 
iocosa  levitate  * ;  tertio,  si  invenerit  eum  turpiter  agentem 
cum  uxore  vel  matre  vel  sorore  vel  fiha  * ;  quarto,  si  sta- 
tim  vim  vi  repellat  * ;  quinto,  si  ignoret  eum  esse  cleri- 
cum  * ;  sexto,  si  inveniat  eum  in  apostasia  post  tertiam 
admonitionem  * ;  septimo,  si  transfert  se  clericus  ad  actum 
penitus  contrarium,  ut  si  fiat  miles  *,  vel  ad  bigamiam 
transeat  *. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  quamvis  vinculum  pec- 
cati  sit  maius  simpliciter  quam  excommunicatio ,  tamen 
quoad  aliquid  vinculum  excommunicationis  est  maius,  in- 


•  Ad  Heb.,  cap. 
VI,  vers.  10. 


47 

quantum  non  solum  obligat  quoad  Deum ,  sed  etiam  in 
facie  Ecclesiae.  Et  ideo  in  absolvendo  ab  excommunica- 
tione  requiritur  iurisdictio  in  exteriori  foro:  non  autem 
in  absolutione  a  peccato ;  nec  exigitur  cautio   iuramenti , 

s  sicut  exigitur  in  absolutione  ab  excommunicatione ;  per 
iuramentum  enim  controversiae  quae  sunt  inter  homines 
terminantur,  secundum  Apostolum  *. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  cum  excommunicatus  non 
sit  particeps  sacramentorum  Ecclesiae,  sacerdos  non  potest 

•0  absolvere  excommunicatum  a  culpa  nisi  sit  prius  absolu- 
tus  ab  excommunicatione. 

ART.  II.   UTRUM  aliquis  possit  absolvi   invitus 

AD  SEcuNDUM  sic  proceditur.  Vidctur  quod  nullus  pos- 
sit  absolvi  invitus.  Spiritualia  enim  non  conferuntur 
invito  alicui.  Sed  absolutio  ab  excommunicatione  est  be- 
neficium  spirituale.  Ergo  non  potest  praestari  invito. 

2.  Praeterea,  excommunicationis  causa  est  contumacia. 
Sed  quando  aliquis  non  vult  absolvi,  excommunicationem 

'°  contemnens,  tunc  est  maxime  contumax.  Ergo  non  pot- 
est  absolvi. 

Sed  conlra,  excommunicatio  contra  voluntatem  alicui 
potest  inferri.  Sed  quae  contra  voluntatem  eveniunt,  etiam 
contra  voluntatem  amoveri  possunt:  sicut  patet  de  bonis 

2s  fortunae.  Ergo  excommunicatio  potest  tolli  ab  aliquo  invito. 

Respondeo  dicendum  quod  malum  culpae  et  poenae  in 

hoc  differunt  quod  culpae  principium  est  in  nobis,  quia 

omne  peccatum   voluntarium  est;   poenae   autem   princi- 

pium  quandoque  extra  nos  est.   Non  enim   requiritur  ad 

3»  poenam  quod  sit  voluntaria:  immo  est  magis  de  ratione 
poenae  quod  sit  contra  voluntatem.  Et  ideo,  sicut  peccata 
non  committuntur  nisi  voluntate,  ita  non  remittuntur  ali- 
cui  invito :  sed  excommunicatio  sicut  in  aliquem  invitum 
ferri  potest,  ita  et  invitus  ab  ea  absolvi  poterit. 

3)  Ad  primum  ergo  dicendu.m  quod  propositio  habet  veri- 
tatem  de  illis  bonis  spiritualibus  quae  in  voluntate  nostra 
consistunt:  sicut  sunt  virtutes,  quae  non  possunt  a  nolen- 
tibus  perdi.  Scientia  enim,  quamvis  sit  spirituale  bonum, 
tamen  potest  a  nolente  per  infirmitatem  amitti.    Et  ideo 

4°  ratio  non  est  ad  propositum. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  etiam  manente  contuma- 
cia,  potest  aliquis  discrete  excommunicationem  iuste  latam 
remittere,  si  videat  saluti  illius  expedire  in  cuius  medici- 
nam  excommunicatio  lata  est. 

45 

ART.  III.    UTRUM    ALlaUIS    POSSIT    ABSOLVI    AB    UNA 

excommunicatione  sine  hoc  auoD  absolvatur  ab  omnibus 

Ad  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod  aliquis  non 
possit  absolvi  ab  una  excommunicatione  nisi  absolvatur 
ab  omnibus.  Effectus  enim  debet  proportionari  suae  cau- 
sae.  Sed  causa  excommunicationis  est  peccatum.  Cum  ergo 
aliquis  non  possit  absolvi  ab  uno  peccato  nisi  absolvatur 
ab  omnibus,  nec    in    excommunicatione  hoc  esse  poterit. 

S)  2.  Praeterea,  excommunicationis  absolutio  in  Ecclesia 
fit.  Sed  ille  qui  una  excommunicatione  est  irretitus,  extra 
Ecclesiam  est.  Ergo,  quandiu  una  manet,  ab  alia  absolvi 
non  potest. 

Sed  contra,  excommunicatio  quaedam  poena  est.   Sed 

6o  ab  una  poena  aliquis    liberatur   alia    remanente.    Ergo  ab 

una  excommunicatione,  alia  remanente,  quis  absolvi  potest. 

Respondeo  dicendum  quod  excommunicationes  non  ha- 

bent  connexionem  in  aliquo.    Et  ideo  possibile  est  quod 

aliquis  ab  una  absolvatur,  et  in  altera  remaneat. 

6s  Sed  circa  hoc  sciendum  est  quod  aliquis  quandoque 
est  excommunicatus  pluribus  excommunicationibus  ab  uno 
iudice.  Et  tunc,  quando  absolvitur  ab  una,  intelligitur  ab 
omnibus  absolvi:  nisi  contrarium  exprimatur;  vel  nisi  in 
causa  qua  quis  absolutionem  impetrat  de  uno  tantum  casu 

70  excommunicationis,  cum  pluribus  excommunicatus  sit  *.  -   '  Cap.  Cumpro 
Quandoque  est  excommunicatus  a  diversis   iudicibus.    Et  Excomm^ -  ^f. 
tunc  absolutus  ab  una  excommunicatione,  non  propter  hoc   ^'°*'- 
est  absolutus  ab  altera :  nisi  omnes  alii,  ad  petitionem  eius, 
absolutionem  eius  confirmaverint ;  vel  nisi  omnes  deman^ 

75  dent  uni  absolutionem  *. 


•  Ibid.,  cap.  Of- 
Jicio.  -  Cf.  Gloss. 


48 


QUAESTIO  XXV,  ARTICLLUS  I,  II 


*  Cf.  qu.  XVII,  In- 
trod. 


'% 


U.    XXVI. 
U.   XXVII. 


Ad  primum  ergo  dicendum  quod  omnia  peccata  habent  quantum  ad  forum  Ecclesiae,  valet  etiam  quantum  ad  fo- 
connexionem  in  aversione  voluntatis  a  Deo,  cum  quo  non  rum  Dei.  -  Et  praeterea,  Ecclesia,  huiusmodi  indulgentias 
potest  esse  peccatorum  remissio :  et  ideo  unum  peccatum  faciens,  magis  damnificaret  quam  adiuvaret :  quia  remitte- 
sine  altero  remitti  non  potest.  Sed  excommunicationes  non  ret  ad  graviores  poenas,  scilicet  purgatorii,  absolvendo  a 
habent  aliquam  talem  connexionem.  Nec  iterum  absolutio  s  poenitentiis  iniunctis. 

ab  excommunicatione  impeditur  propter  voluntatis  contra-  Et  ideo  ahter  dicendum  est,  quod  valent,  et  quantum 

rietatem.  Et  ideo  ratio  non  sequitur.  ad  forum  Ecclesiae  et  quantum  ad  iudicium  Dei,  ad  re- 

Ad  secundum  dicendum  quod,  sicut    pluribus  de  causis      missionem  poenae  residuae  post   contritionem  et    absolu- 

erat  aliquis  extra  Ecclesiam,  ita  possibile  est  quod  ista  se-      tionem  et  confessionem,  sive  sit  iniuncta  sive  non.  Ratio 

paratio  removeatur  quantum  ad  unam  causam,  et  maneat  lo  autem  quare  valere  possunt,  est   unitas  corporis  mystici : 

quantum  ad  alteram.  in  qua  muki   in    operibus    poenitentiae   supererogaverunt 

nTTATTCTTn   VTriTCTivr A  niTTVT  A  ^'^  mensuram  debitorum  suorum;  et  multas  etiam   tribu- 

QUAESTIO   VIGEblMAyUlJNlA  lationes  iniustas  sustinuerunt  patienter,  per  quas  multitudo 

DE   INDULGENTIA  poenarum  poterat  expiari,  si  eis  deberetur;    quorum  me- 

CONSEQUENTER   considcrandum   est  de  indulgentia  *.    Et  is  ritorum  tanta  est  copia  quod  omnem  poenam  debitam  nunc 
primo ,  de  ea  secundum    se ;    secundo ,  de  facientibus      viventibus  excedunt.  Et  praecipue  propter  meritum  Chri- 

sti:  quod  etsi  in  sacramentis  operatur,  non  tamen  efficacia 
eius  in  sacramentis  includitur,  sed  sua  infinitate  excedit 
efftcaciam  sacramentorum. 

Dictum  est  autem  supra  *  quod  unus  pro  aho  satisfa- 
cere  potest.  Sancti  autem,  in  quibus  superabundantia  ope- 
rum  satisfactionis  invenitur,  non  determinate  pro  isto  qui 
remissione  indiget,  huiusmodi  opera  fecerunt,  alias  absque 
omni  indulgentia  consequerentur  remissionem :  sed  com- 
2S  muniter  pro  tota  Ecclesia,  sicut  Apostolus  ait  se  implere 
ea  quae  desunt  passionum  Christi  in  corpore  suo  pro  Ec- 
clesia,  ad  quam  scribit,  Coloss.  i  *.  Et  sic  praedicta  merita 
sunt  communia  toti  Ecclesiae.  Ea  autem  quae  sunt  com- 
munia  multitudinis  alicuius,  distribuuntur  singuHs  de  mul- 


indulgentiam  * ;  tertio,  de  recipientibus  eam  **. 
Circa  primum  quaeruntur  tria. 

Primo:  utrum  per  indulgentiam   possit    ahquid  remitti 

de  poena  satisfactoria. 
Secundo:  utrum  indulgentiae  tantum  valeant  quantum 

pronuntiantur. 
Tertio:  utrum  pro   temporah   subsidio   sit  indulgentia 
facienda. 


"  Vers.  13. 

*  Lomb. 

*  Vers.  2. 


'Cf.  Summ.Sent. 
tract.  VLcap.xi, 
-  Vide  Richard. 
aS.Vict.,rfePo- 
tesl.  ligand.  et 
solvetta.,ceip.%u. 


•  II  ad  Cor.,  cap. 
X,  vers.  8 ;  cap . 
XIII,  vers.  10. 


A 


ART.  I.    UTRUM  PER  INDULGENTIAM  POSSIT  ALIQUID  RKMITTI 

DE    POENA    SATISFACTORIA 

Exposit.  Orat.  Domin.,  cap.  vi;  Quodl.  II,  qu.  viii,  art.  2. 

D  PRIMUM  sic  PROCEDiTUR.   Videtur  quod  per  indulgen- 


.tiam  non  possit  aliquid  remitti  de  poena  satisfactoria.  io  titudine  secundum  arbitrium  eius  qui  multitudini  praeest. 


Quia  super  illud  II  Tim.  ii  *,  Negare  seipsum  non  potest, 
dicit  Glossa*:  Quod  faceret  si  dicta  sua  non  impleret. 
Sed  ipse  dicit,  Deut.  xxv  * :  Secundum  mensuram  delicti 
erit  et  plagarum  modus.  Ergo  non  potest  aliquid  remitti 
de  poena  satisfactionis  taxata  secundum  quantitatem  culpae.  5S 

2.  Praeterea,  inferior  non  potest  absolvere  ab  eo  ad 
quod  superior  obligavit.  Sed  Deus ,  absolvendo  a  culpa , 
obHgat  ad  poenam  temporalem :  ut  dicit  Hugo  de  Sancto 
Victore  *.  Ergo  nullus  homo  potest  absolvere  a  poena  illa 
aliquid  dimittendo.  4° 

3.  Praeterea,  hoc  ad  potestatem  excellentiae  pertinet 
ut  sine  sacramentis  effectus  sacramentorum  tradatur.  Sed 
nullus  habet  potestatem  excellentiae  in  sacramentis  nisi 
Christus.  Cum  ergo  satisfactio  sit  pars  sacramenti,  operans 
ad  dimissionem  poenae  debitae,  videtur  quod  nullus  homo  4S 
purus  possit  dimittere  debitum  poenae   sine   satisfactione. 

4.  Praeterea,  potestas  ministris  Ecclesiae  non  est  tra- 
dita  in  destructionem,  sed  in  aedificationem  *.  Sed  hoc  ad 
destructionem  pertinet,  si  satisfactio,  quae  est  ad  utilitatem 


Unde,  sicut  aliquis  consequeretur  remissionem  poenae  si 
alius  pro  eo  satisfecisset,  ita  si  satisfactio  alterius  sibi  per 
eum  qui  potest  distribuatur. 

Ad  primum  eroo  dicendum  quod  remissio  quae  per  in- 
dulgentias  fit,  non  tollit  quantitatem  poenae  ad  culpam : 
quia  pro  culpa  unius  ahus  sponte  poenam  sustinuit. 

Ad  secundum  dicendum  quod  iste  qui  indulgentias  su- 
scipit,  non  absolvitur,  simpliciter  loquendo,  a  debito  poe- 
nae:  sed  datur  sibi  unde  debitum  solvat. 

Ad  tertium  dicendu.m  quod  effectus  sacramentalis  abso- 
lutionis  est  diminutio  reatus.  Et  hic  effectus  non  inducitur 
per  indulgentias :  sed  pro  eo  faciens  indulgentias  solvit 
poenam  quam  debuit,  de  bonis  Ecclesiae  communibus,  ut 
ex  dictis  *  patet. 

Ad  quartum  dicendum  quod  maius  remedium  praebetur 
contra  peccata  vitanda  ex  gratia  quam  ex  assuetudine  no- 
strorum  operum.  Et  quia  ex  aftectu  qucm  accipiens  in- 
dulgentias  concipit  ad  causam  pro  qua  indulgentia  datur, 
ad  gratiam  disponitur;  ideo  etiam  per  indulgentias  reme- 


nostram ,  inquantum  remedium  praebet ,  tolleretur.    Ergo  so  dium  ad  peccata  vitanda  datur.  Et  ideo  non  est  in  destru- 


•  Vers.  10. 

*  Lomb. 


potestas  ministrorum  Ecclesiae  ad  hoc  se  non  extendit. 
Sed  contra,  II  Cor.  11  * :  Nam  et  ego  quod  donavi,  si 
quid,  propter  vos  donavi  in  persona  Christi :  Glossa  *,  id- 
est,  ac  si  Christus  donasset.  Sed  Christus  poterat  relaxare 
absque  omni  satisfactione  poenam  peccati:  ut  patet  loan. 


/vtia 


ctionem  indulgentias  dare,  nisi  inordinate  dentur. 

Tamen  consulendum  est  eis  qui  indulgentias  consequun- 
tur,  ne  propter  hoc  ah  operibus  poenitentiae  iniunctis  abs- 
tineant:    ut  etiam  ex  his  remedium  consequantur,  quam- 
ss  vis  a  debito  poenae    essent   immunes;    et  praecipue  quia 
Vers.  11.  VIII  *  de  muHere   adultera.    Ergo  et  Paulus    potuit.    Ergo      quandoque  sunt  plurium  debitores  quam  credant. 

et  Papa,  qui  non  est  minoris  potestatis  in  Ecclesia  quam 
Paulus  fuerit. 

2.  Praeterea,  Ecclesia  generalis  non  potcst  errare:  quia 
ille  qui  in  omnibus  exauditus  esi  pro  sua  reverentia  *, 
dixit  Petro,  super  cuius  confessione  Ecclesia  fundata  est  * : 
Ego  pro  te  rogavi,  Petre,  ut  non  deficiat  fides  tua,  Luc. 
xxii  *.  Sed  Ecclesia  generalis  indulgentias  approbat  et  facit. 
Ergo  indulgentiae  aliquid  valent. 

Respondeo  dicendum  quod  ab  omnibus   conceditur  in-  6$  poena  peccati  nisi  aliquid  determinatum,  considerata  quan- 
dulgentias  aliquid  valere :  quia  impium  esset  dicere  quod      titate  peccati  et  contritionis  poenitentis.  Ergo,  cum  indul- 
Ecclesia  aliquid  vanum  faceret.    Sed  quidam  dicunt  quod      gentiae  fiant  pro  libito    instituentis   indulgentiam,  videtur 
non  valent  ad  absolvendum  a  reatu  poenae  quam  quis  in      quod  non  valeant  tantum  quantum  pronuntiantur. 
purgatorio  secundum  iudicium  Dei  meretur,  sed  valent  ad  2.  Praeterea,  per  debitum  poenae  homo  a  gloriae  ade- 

absolvendum  ab  obligatione  qua  sacerdos  obligavit  poeni-  70  ptione  retardatur,  quam  summe  appetere  debet.  Sed  si  in- 
tentem  ad  poenam  aliquam,  vel  ad  quam  etiam  ordinatur  dulgentiae  tantum  valent  quantum  pronuntiantur,  in  brevi 
ex  canonum  statutis.  homo,  per  indulgentias    discurrens,  posset   ab  omni  reatu 

Sed  haec  opinio  non  videtur  vera.  Primo,  quia  est  ex-  temporalis  poenae  immunis  reddi.  Ergo  videtur  quod  de- 
presse  contra  privilegium  Petro  datum,  ut  quod  in  terra  beret  his  acquirendis,  omnibus  ahis  operibus  dimissis,  homo 
remitteret,  in  caelo  remitteretur  *.  Unde  remissio  quae  fit  7S  vacare. 


'  AdHeb.,  cap.v, 
vers.  7. 

•  Chrys.  homil. 
LIV,  al.  LV,  i;i 
Matth.,  n.  2. 

•  Vers.  32. 


ART.  II.   UTRUM  indulgentiae  valeant  tantum 

QUANTUM    PRONUNTIANTUR 
Quodl.  II,  qu.  viii,  art.  2. 

SEcuNDUM    sic    PROCEDITUR.    Videtur    quod    indulgen- 
tiae   non  valeant    tantum    quantum  pronuntiantur.  In- 
dulgentiae  enim  non  habent  eftectum  nisi  ex  vi  clavium. 
Sed  ex  vi  clavium  non  potest  hahens  clavem  dimittere  de 


Qu.  XIII,  art.  2. 


Vers.  24. 


In  corpore. 


•  Matth.  cap.  xvi. 
ver».  19. 


QUAESTIO  XXV,  ARTICULUS  II 


49 


3.  Praeterea,  aliquando  datur  indulgentia  quod  qui  dat 
auxilium  ad  aliquam  fabricam  erigendam,  tertiam  partem 
remissionis  peccatorum  consequatur.  Si  ergo  indulgentiae 
tantum  valent  quantum  praedicantur,  tunc  qui  dat  unum 
denarium,  et  secundo  unum,  et  iterum  tertium,  plenam  ab- 
solutionem  ab  omni  peccatorum  poena  consequetur.  Quod 
videtur  absurdum. 

4.  Praeterea,  quandoque  datur  hoc  modo  indulgentia 
quod  qui  vadit  ad  aliquam  ecclesiam  septem  annos  remis- 
sionis  consequatur.  Si  ergo  tantum  valet  indulgentia  quan- 
tum  praedicatur ,  ille  qui  habet  domum  iuxta  ecclesiam 
illam,  vel  clerici  ecclesiae,  qui  quotidie  vadunt,  consequun- 
tur  tantum  quantum  ille  qui  a  remotis  partibus  venit :  quod 
videtur  iniustum.  Et  iterum,  ut  videtur,  pluries  indulgen- 
tiam  consequetur  in  die,  cum  pluries  vadat. 

5.  Praeterea,  idem  videtur  remittere  alicui  poenam  ul- 
tra  iustam  aestimationem,  quam  remittere  absque  causa : 
quia  quantum  ad  hoc  quod  excedit,  non  recompensatur. 
Sed  ille  qui  facit  indulgentiam,  non  posset  remittere  abs- 
que  causa  poenam  in  toto  vel  in  parte  alicui :  ut  si  diceret 
Papa  alicui:  Ego  remitto  tibi  omnem  poenam  debitam  pro 
peccato.  Ergo  videtur  quod  nec  possit  aliquid  dimittere 
ultra  iustam  aestimationem.  Sed  indulgentiae  plerumque 
praedicantur  ultra  iustam  aestimationem.  Ergo  non  tantum 
valent  quantum  praedicantur. 

•  Vers.  7.  Sed  contra,  lob  xin  * :  Nunquid  Deus  indiget  menda- 

cio  nostro,  ut  pro  eo  loquamur  dolos?  Ergo  Ecclesia , 
praedicando  indulgentias,  non  mentitur.  Et  ita  tantum  va- 
lent  quantum  praedicantur. 

•  vers.  14.  2.  Praeterea,  I  Cor.  xv  *  dicit  Apostolus :  Si  inanis  est 

praedicatio  nostra,  inanis  est  et  fides  nostra.  Ergo  qui- 
cumque  in  praedicatione  falsum  dicit,  fidem,  quantum  est 
in  se,  evacuat,  et  ita  mortaliter  peccat.  Si  ergo  non  tantum 
valent  indulgentiae  quantum  praedicantur,  omnes  mortali- 
ter  peccant  indulgentiam  praedicantes.  Quod  est  absurdum. 

Respondeo  dicendum  quod  circa  hoc  est  multiplex  opi- 
nio.  Quidam  enim  dicunt  quod  huiusmodi  indulgentiae 
non  tantum  valent  quantum  praedicantur ,  sed  unicuique 
tantum  valent  quantum  lides  et  devotio  sua  exigit.  Sed 
dicunt  quod  Ecclesia  ad  hoc  ita  pronuntiat  ut  quadam 
pia  fraude  homines  ad  bene  faciendum  alliciat :  sicut  mater 
quae,  promittens  filio  pomum,  ipsum  ad  ambulandum  pro- 
vocat. 

Sed  hoc  videtur  valde  periculosum  dicere.  Sicut  enim 

•  Ep.  xxviii ,   dicit  Augustinus,  in  Epistola  ad  Hieronymum  *,  si  in  sa- 
ai.  VIII,  cap.  III.    ^j.^   Scriptura   deprehenditur    aliquid   falsitatis ,   iam    robur 

auctoritatis  sacrae  Scripturae  perit.  Et  similiter,  si  in  prae- 
dicatione  Ecclesiae  aliqua  falsitas  deprehenderetur,  non  es- 
sent  documenta  Ecclesiae  alicuius  auctoritatis  ad  roboran- 
dam  fidem. 

•  B.  Aibert.  IV         Et  ideo  alii  *  dixerunt    quod  valent    tantum    quantum 
an?''i7.  '*''  "" '   pronuntiantur,  secundum  iustam   aestimationem :    non  ta- 

men  dantis  indulgentiam,  qui  minus  forte  aestimat  quod 
dat;  aut  secundum  aestimationem  recipientis,  qui  nimis 
parum  aestimare  posset  quod  datur;  sed  secundum  aesti- 
mationem  quae  iusta  est  secundum  iudicium  bonorum, 
pensata  conditione  personae  et  utilitate  et  necessitate  Ec- 
clesiae ;  quia  uno  tempore  Ecclesia  plus  indiget  quam  alio. 
Sed  haec  etiam  opinio  stare  non  potest ,  ut  videtur. 
Primo,  quia  secundum  hoc  indulgentiae  non  valerent  ad 
remissionem,  sed  magis  ad  commutationem  quandam.  - 
Et  praeterea,  praedicatio  Ecclesiae  a  mendacio  non  excusa- 
retur :  cum  quandoque  indulgentia  praedicetur  longe  ma- 
ior  quam  iusta  aestimatio  possit  requirere,  omnibus  prae- 
dictis  conditionibus  pensatis ;  sicut  quando  dat  Papa  in- 
dulgentiam  quod  pergens  ad  unam  ecclesiam  habeat  se- 
ptem  annos  indulgentiae ;  cuiusmodi  etiam  indulgentiae 
a  beato  Gregorio  in  stationibus  Romae  institutae  sunt. 

•  s.  Bonav.  IV        Et  ideo  alii  *  dicunt  quod  quantitas  remissionis  in  in- 
p.  ii,''qu.  6.     '  dulgentiis  non  est  mensuranda  secundum  devotionem  tan- 

tum  suscipientis,  ut  prima  opinio  dicebat;  neque  secun- 
dum  quantitatem  eius  quod  datur,  sicut  dicebat  secunda ; 
sed  secundum  causam  pro  qua  indulgentia  datur,  ex  qua 
reputatur  dignus  ut  talem  indulgentiam  consequatur.  Unde 
secundum  quod  accedit  ad  illam  causam,  secundum  hoc 

SuMMAE  Theol.  D.  Thomae  T.  IX. 


consequitur  remissionem   indulgentiae  vel  in  toto  vel  in 
parte. 

Sed  hoc  iterum  non  potest  salvare  consuetudinem  Ec- 
(flesiae,  quae  interdum  pro    eadem  causa   maiorem  indul- 

5  gentiam  ponit:  sicut,  rebus  eodem  modo  se  habentibus, 
quandoque  datur  unus  annus  visitantibus  ecclesiam  unam, 
quandoque  quadraginta  dies ,  prout  gratiam  Papa  facere 
voluerit  indulgentiam  constituens.  Unde  quantitas  remis- 
sionis  non  est  mensuranda  ex  causa  quae  facit  indulgen- 

'0  tia  dignum. 

Et  ideo  aliter  dicendum  est  quod  quantitas  effectus  se- 
quitur  quantitatem  suae  causae.  Causa  autem  remissionis 
poenae  in  indulgentiis  non  est  nisi  abundantia  meritorum 
Ecclesiae,  quae  se  habet  suf&cienter  ad  totam  poenam  ex- 

'spiandam:  non  autem  causa  remissionis  effectiva  est  vel 
devotio  aut  labor  aut  datum  recipientis  indulgentiam,  aut 
causa  pro  qua  fit  indulgentia.  Unde  non  oportet  ad  ali- 
quid  horum  proportionare  quantitatem  remissionis,  sed  ad 
merita  Ecclesiae,  quae  semper  superabundant:  et  ideo,  se- 

20  cundum  quod  applicantur  ad  istum,  secundum  hoc  remis- 
sionem  consequitur.  Ad  hoc  autem  quod  applicentur  isti, 
requiritur  auctoritas  dispensandi  huiusmodi  thesaurum ;  et 
unio  eius  cui  dispensatur  ad  eum  qui  merebatur,  quod 
est  per  caritatem ;  et  ratio  dispensationis  secundum  quam 

2s  salvetur  intentio  illorum  qui  opera  meritoria  fecerunt;  fe- 
cerunt  enim  ad  honorem  Dei  et  utilitatem  Ecclesiae  in 
generali.  Unde  quaecumque  causa  adsit  quae  in  utilitatem 
Ecclesiae  et  honorem  Dei  vergat,  suf&ciens  est  ratio  in- 
dulgentias  faciendi. 

1°       Et  ideo,  secundum  alios  *,  dicendum  quod  indulgentiae  •Guiieim.  Pans., 
simpliciter  tantum  valent  quantum  praedicantur :  dummodo   %n.Tc"^'Si\\ 
ex  parte  dantis  sit  auctoritas,  et  ex  parte  recipientis  cari-   t'  '/""h"  ^'  '^ 
tas,  et  ex  parte  causae  pietas,  quae    comprehendit  hono-  qu.  iVi,  art."  1. 
rem  Dei  et  proximi  utilitatem.  Nec  in  hoc  fit  nimis  ma- 

ss  gnum  forum  de  misericordia  Dei,  ut  quidam  *  dicunt,  nec  'S.  Bonav.  loc. 
divinae  iustitiae  derogatur :  quia  nihil  de  poena  dimittitur,  oc.'  cit!'  ^"'*"' 
sed  unius  poena  alteri  computatur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  clavis  est  duplex :  sci- 
licet  ordinis,  et  iurisdictionis  *.  Clavis  ordinis  sacramentale   *  cf.  qu.  xix,  art. 

40  quoddam  est.  Et  quia   sacramentorum   effectus  non  sunt  ^' 
determinati  ab  homine  sed  a  Deo,  non  potest  taxare  sa- 
cerdos  quantum  per   clavem  ordinis  in   foro    confessionis 
de  poena  debita  dimittat,  sed  tantum  dimittitur  quantum 
Deus  ordinavit.  Sed  clavis  iurisdictionis  non  est  quid  sa- 

4!  cramentale ,  et  effectus  eius  arbitrio  hominis  subiacet.  Et 
huius  clavis  effectus  est  remissio  quae  est  per  indulgen- 
tias :  cum  non  pertineat  ad  dispensationem  sacramentorum 
talis  dimissio,  sed  ad  dispensationem  bonorum  communium 
Ecclesiae.  Et  ideo  etiam  legati  non  sacerdotes    indulgen- 

s°  tias  facere  possunt.  Unde  in  arbitrio  dantis  indulgentiam 
est  taxare  quantum  per  indulgentiam  de  poena  dimittatur.  - 
Si  tamen  inordinate  remittat,  ita  quod  homines  quasi  pro 
nihilo  ab  operibus  poenitentiae  revocentur,  peccat  faciens 
tales  indulgentias,  nihilominus  quis  plenam    indulgentiam 

'i'^  consequitur. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  quamvis  huiusmodi  in- 
dulgentiae  multum  valeant  ad  remissionem  poenae,  tamen 
alia  opera  satisfactionis  sunt  magis  meritoria  respectu  prae- 
mii  essentialis :  quod  in  infinitum  melius  est  quam  dimis- 

*o  sio  poenae  temporalis. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  quando  datur  indulgentia 
indeterminate ,  qui  dant  auxilium  ad  fabricam  ecclesiae , 
intelligitur  tale  auxilium  quod  sit  conveniens  ei  qui  au- 
xilium  dat:  et  secundum  quod  accedit  ad  hoc,  secundum 

^s  hoc  plus  vel  minus  de  indulgentia  consequitur.  Unde  et- 
iam  aliquis  pauper  dans  unum  denarium  consequitur  to- 
tam  indulgentiam :  non  autem  dives,  quem  non  decet  ad 
opus  tam  pium  ita  parum  dare;  sicut  non  diceretur  rex 
alicui  homini  auxilium  facere  si  ei  obolum  daret. 

70       Ad  auARTUM  dicendum  quod  ille  qui  est  vicinus  eccle- 
siae,  et  ecclesiae  sacerdotes  et  clerici,  consequuntur  tantam 
indulgentiam  sicut  illi  qui  venirent  a  mille    diaetis:    quia 
remissio  non  proportionatur  labori ,  ut  dictum  est  * ,  sed  * '"  corpore. 
meritis  quae  dispensantur.  Sed  ille  qui  plus  laboraret,  ac- 

7S  quireret  plus  de  merito. 

7* 


5o  QUAESTIO  XXV,  ARTICULUS  III  -  QUAESTIO  XXVI,  ARTICULUS  I,  II 

Sed  hoc  intelligendum   quando  indistincte   indulgentia  2.  Praeterea,  praelatus  quilibet   gerit  personam  totius 

datur.  Quandoque  enim  distinguitur.  Sicut  Papa,  in  gene-  multitudinis  sicut  unus  homo  gerit  personam   suam.    Sed 

ralibus  absolutionibus,  illis  qui  transeunt  mare,  dat  quin-  quilibet    potest    alteri  communicare    bona  sua    pro  altero 

que  annos';  aliis,  qui  transeunt  montes,  tres;  aliis  unum.  satisfaciendo.  Ergo  et  praelatus  potest  communicare  bona 

Nec  tamen  quotiescumque  vadit  infra  tempus  indulgen-  s  multitudinis  sibi    commissae.    Et  sic   videtur  quod    possit 

tiae,  toties  eam  consequitur.  Quandoque  autem  ad  determi-  indulgentias  facere. 

natum  tempus  datur,  ut  cum  dicitur,  Quicumque  vadit  ad  Sed  contra,  minus  est  excommunicare  quam  indulgen- 

ecclesiam   talem  usque  ad  tale  tempus,  habeat  tantum  de  tias  facere.  Sed  hoc  non  potest  sacerdos  parochialis  *.  Ergo   *Cf.qu.xxii,art. 

indulgentia:   intelligitur   semel   tantum.    Sed  si  in  aUqua  nec  illud. 

Ecclesia   sit   indulgentia   perennis ,  sicut  in  ecclesia  .  beati  'o  Respondeo  dicendum  quod  indulgentiae  effectum  habent 

Petri  quadraginta  dierum,  tunc,  quoties  aliquis  vadit,  toties  secundum  quod  opera  satisfactoria  unius  alteri  computan- 

indulgentiam  consequitur.  tur,  non  solum  ex  vi  caritatis,  sed  ex  intentione  operantis 

Ad  quintum  dicendum  quod  causa  non  requiritur  ad  hoc  aliquo  modo  directa  ad  ipsum.  Sed  intentio  alicuius  pot- 

quod  secundum  eam  mensurari    debeat  remissio  poenae :  est  ad  alterum  dirigi  tripliciter :  aut  in  speciali,  aut  in  ge- 

sed  ad  hoc    quod   intentio  illorum    quorum  merita    com-  's  nerali,  aut  in  singulari.  In  singulari  quidem,  sicut  cum  quis 

municantur,  ad  ipsum   pervenire   possint.    Bonum  autem  pro  alio  satisfacit  determinate.  Et  sic  quilibet  potest  alteri 

unius  continuatur  alteri  dupliciter.  Uno  modo,  per  carita-  sua  opera   communicare.  -  In  speciali    autem ,  sicut  cum 

tem :  et  sic  etiam  sine  indulgentiis  aliquis  est  omnium  bo-  quis  orat  pro  congregatione  sua  et  familiaribus  et  benefa- 

norum  particeps  quae  iiunt,  si  in  caritate  sit.  Alio  modo,  ctoribus,  et  ad  hoc  etiam  ordinat   sua  opera   satisfactoria. 

per  intentionem  facientis.  Et  sic  per  indulgentias,  si  causa  ^°  Et  sic  ille  qui  congregationi  praeest,  potest  opera  illa  alii 

legitima   adsit,  potest  intentio    illius  qui  pro  utilitate  Ec-  communicare,  applicando  intentionem  illorum  qui  sunt  de 

clesiae  operatus  est,  ad  istum  continuari.  congregatione  sua  ad  hunc  determinate.  —  Sed  in  generali, 

Anrp   TTT                                                       „  sicut  cum  quis  opera  sua  ordinat  ad  bonum  commune  in 

ART.  III.    UTRUM    PRO    TEMPORALI    SUBSIDIO  1-      tt?     •       -11  •  ..  T-       1      •  1-. 

generali.  Et  sic  ille  qui  praeest  Ecclesiae  generaliter,  pot- 
debeat  fieri  indulgentia  °  ^  .,,  ^  .  ^  ,.       j     ■   r    .• 

2!  est  opera  illa  communicare,  applicando  intentionem  suam 

AD  TERTiuM  sic  pROCEDiTUR.  Videtur  quod  pro  tempo-  ad  hunc  vel  ad  illum.  Et  quia  homo  est  pars  congre- 
rali  subsidio  non  debeat  fieri  indulgentia.  Quia  remis-  gationis,  et  congregatio  est  pars  Ecclesiae,  ideo  in  inten- 
sio  peccatorum  est  quoddam  spirituale.  Sed  dare  spirituale  tione  privati  boni  intentio  boni  congregationis  includitur, 
pro  temporali  est  simonia.  Ergo  hoc  fieri  non  debet.  et  boni  totius  Ecclesiae.  Et  ideo  ille  qui  praeest  Ecclesiae 

2.  Praeterea,  spiritualia  subsidia  sunt  magis  necessaria  1°  potest  communicare  ea  quae  sunt  congregationis,  et  huius 
quam  temporalia.  Sed  pro  spiritualibus   subsidiis  non  vi-     hominis;  et  ille  qui  praeest  congregationi ,  ea  quae  sunt 
dentur  fieri  indulgentiae.    Ergo  multo  minus  pro  tempo-     huius  hominis;  sed  non  convertitur. 
ralibus  fieri  debent.  Sed  neque  prima  communicatio  neque  secunda  indul- 

Sed  contra  est  communis  Ecclesiae  consuetudo,  quae  gentia  dicitur,  sed  solum  tertia :  propter  duo.  Primo,  quia 
pro  peregrinationibus  et  eleemosynis  faciendis  indulgen-  ?!  per  illas  communicationes,  quamvis  homo  solvatur  a  reatu 
tias  facit.  poenae  quantum  ad  Deum,  tamen  non    solvitur  a  debito 

Respondeo  dicendum  quod  temporalia  ad  spiritualia  or-  faciendi  satisfactionem  iniunctam  ad  quam  obligatus  est  ex 
dinantur:  quia  propter  spiritualia  debemus  uti  temporali-  praecepto  Ecclesiae.  Sed  per  tertiam  communicationem 
bus.  Et  ideo  pro  temporalibus  simpliciter  non  potest  fieri  homo  etiam  ab  hoc  debito  solvitur.  -  Secundo,  quia  in  una 
indulgentia :  sed  pro  temporalibus  ordinatis  ad  spiritualia ;  4°  persona,  vel  in  una  congregatione,  non  est  indeficientia 
sicut  repressio  inimicorum  Ecclesiae,  qui  pacem  Ecclesiae  meritorum,  ut  sibi  et  omnibus  aliis  valere  possint.  Unde 
perturbant,  sicut  constructio  ecclesiarum  et  pontium ,  et  iste  non  absolvitur  a  poena  debita  pro  toto,  nisi  tantum 
aliarum  eleemosynarum.  Et  per  hoc  patet  quod  non  fit  determinate  pro  eo  fiat  quantum  debebatur.  Sed  in  Ec- 
ibi  simonia :   quia  non  datur  spirituale  pro  temporali.  clesia  tota  est  indeficientia  meritorum :  praecipue  propter 

Unde  patet  solutio  ad  primum.  4!  meritum  Christi.  -  Et  ideo  solus  ille  qui  praeficitur  Eccle- 

Ad  secundum  dicendum  quod   etiam  pro  pure  spiritua-      siae,  potest  indulgentias  facere. 
libus  potest  fieri  indulgentia,  et  fitquandoque:  sicut  qui-  Sed,  cum  Ecclesia  sit  congregatio  Jidelium;  congrega- 

cumque  orat  pro  rege  Franciae,  habet  decem  dies  pro  in-  tio  autem  hominum  sit  duplex,  scilicet  oeconomica,  ut  illi 
dulgentia  a  Papa  Innocentio  IV.  Et  simiUter  crucem  prae-  qui  sunt  de  una  familia,  et  politica,  sicut  illi  qui  sunt  de 
dicantibus  datur  quandoque  eadem  indulgentia  quae  cru-  5°  uno  populo :  Ecclesia  assimilatur  congregationi  politicae , 
cem  accipientibus.  quia  ipse  populus  Ecclesia  dicitur;  sed  conventus  diversi 

vel  parochia  in  una  dioecesi,  assimilantur  congregationi  in 

QUAESTIO  VIGESIMASEXTA  diversis  familiis  vel  in  diversis  officiis.  Et  ideo  solus  epi- 

DE  HIS  QUI  POSSUNT  INDULGENTIAS  FACERE  scopus  proprie  praelatus   Ecclesiae   dicitur :  et  ideo   ipse 

ss  solus,  quasi  sponsus,  anulum  Ecclesiae  recipit.  Et  ideo  ipse 

Deinde  considerandum  est  de  his  qui  possunt  indulgen-      solus  habet  potestatem  plenam  in  dispensatione  sacramen- 
jj.^^  tias  facere  *.  torum,  et  iurisdictionem  in  foro  causarum,  quasi  persona 

Circa  quod  quatuor  quaeruntur.  publica:  alii  autem  secundum    quod  ab  eis    committitur. 

Primo:   utrum  quilibet  sacerdos   parochialis  possit  in-      Sed  sacerdotes  qui  plebibus  praeficiuntur,  non  sunt  sim- 
dulgentias  facere.  «o  pliciter  praelati,  sed  quasi  coadiutores :  unde  in  consecra- 

Secundo :  utrum  diaconus  vel  non-sacerdos   possit  eas     tione  sacerdotum  episcopus  dicit,  Quanto  fragiliores  su- 
facere.  tnus,  tanto  magis  auxiliis  his  indigemus.  Et  propter  hoc 

Tertio :  utrum  episcopus  possit  eas  facere.  etiam  non  omnia  sacramenta  dispensant.  Unde  sacerdotes 

Quarto:  utrum  existens  in  peccato    mortali  possit  eas      parochiales,  vel  abbates,  aut  alii  huiusmodi  praelati,  non 
facere.  «s  possunt  indulgentias  facere. 

KTyrr  1  Et  per  hoc  patet  responsio  ad  obiecta. 

AR  1 .  1.  utrum  quilibet  sacerdos  parochialis  r  r  r 

POSSIT  indulgentias  facere  ART.  II.  utrum  diaconus  possit  indulgentias  facere, 

D  primum  sic  proceditur.  Videtur  quod  quilibet  sacer-  ^^"^  ^^^^  non-sacerdos 

Ldos  parochialis  possit  indulgentias  facere.   Indulgentia  70  ^"P"'  ''"•  ''"•  "'■  ''*'*"  '^»»'"-  "-  <)"•  ^"■'  »«•  ^.  ^d  2. 

enim  habet  efficaciam  ex  abundantia  meritorum  Ecclesiae.  *  d  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  diaconus 
Sed  non  est  aliqua  congregatio  in  qua  non  sit  aliqua  me-  /\non  possit  indulgentias  facere,  vel  alius  non-sacerdos. 
ritorum  abundantia.  Ergo  quilibet  sacerdos  potest  facere  Quia  remissio  peccatorum  est  effectus  clavium.  Sed  non 
indulgentiam  si  habet  plebem  subiectam :  et  similiter  qui-  habet  claves  nisi  solus  sacerdos.  Ergo  ipse  solus  potest 
libet  praelatus.  7S  indulgentias  facere. 


A' 


QUAESTIO  XXVI,  ARTICULUS  III,  IV  -  QUAESTIO  XXVII,  ARTICULUS  I,  II  5i 

2.  Praeterea,  plenior  remissio  poenae  est  in  indulgen- 
tiis  quam  in  foro  poenitentiali.    Sed   hoc  non  potest  nisi  QUAESTIO  VIGESIMASEPTIMA 

sacerdos.  Ergo  nec  illud.  DE  HIS  QUIBUS  VALET  INDULGENTIA 

Sed  contra,  eidem  confertur  dispensatio  thesauri  Eccle- 
siae  cui  committitur  regimen  Ecclesiae.  Sed  hoc  commit-  s  p^EiNDE    considerandum    est  de  his  quibus  valet   indul- 

titur  quandoque   non-sacerdoti.    Ergo  potest  indulgentias  L/gentia  *.  *Cf,qu.ixv,in- 

facere :  nam  ex  dispensatione  thesauri  Ecclesiae  ef&caciam  Circa  quod  quaeruntur  quatuor. 
habent.  Primo:  utrum  indulgentia  valeat   existentibus  in  mor- 

Respondeo  dicendum  quod  potestas   faciendi  indulgen-  taU  peccato. 

■  Qu.  XXV,  art.  2,   tias  sequitur  iurisdictionem,  ut  supra  *  dictum  est.  Et  quia  ■<>       Secundo  :  utrum  valeat  religiosis. 

diaconi  et  alii  non-sacerdotes  possunt   habere   iurisdictio-  Tertio :  utrum  valeat  non  facienti  illud  pro  quo  indul- 

nem,  vel  commissam,  sicut  legati,  vel  ordinariam,  sicut  ele-  gentia  datur. 

cti ;  ideo  possunt  indulgentias  facere  etiam  non-sacerdotes ;  Quarto :  utrum  valeat  ei  qui  indulgentiam  facit. 

quamvis  non  possunt  absolvere  in  foro  poenitentiali,  quod  .^„   , 

^  .        j-    •  ,,  AKT.  I.   UTRUM  indulgentia  valeat    existentibus 

est  ordinis.  "> 

Et  per  hoc  patet  solutio  ad  obiecta.  Indulgentias  enim  ^^    peccato    mortali 

facere  pertinet  ad  clavem  iurtsdictionis,  et  non  ad  clavem  Quodi.  ii,  qu.  vm,  art.  2. 

ordinis.  *  d  primum  sic  proceditur.  Videtur  quod  indulgentia  va- 

.^„   -„  /vleat  existentibus  in  peccato  mortali.  Quia  aliquis  pot- 

ART.  III.  utrum  episcopus  possit  indulgentias  facere       ,„  ^^,.  „u^  •   ^„„„,;     „^:„^  ,•„  „„.,^„^„ _*  1-       ■  ..     ^- 

'°  est  aiten  meren,  etiam  in  peccato  mortali  existenti,  gra- 
Quodi.  11,  qu.  VI..,  art.  2.  ^j^j^  ^^  j^^jj^  ^jjj^  ^^^^^  g^j   indulgentiac   habent  eifica- 

AD   tertium   sic   proceditur.    Videtur    quod   etiam    epi-      ciam  ex  hoc  quod  merita  sanctorum  applicantur  ad  istum. 
scopus  non  possit  indulgentias  facere.   Quia  thesaurus      Ergo  habent  effectum  in  illis  qui  sunt  in  peccato  mortali. 
Ecclesiae  est  communis  toti    Ecclesiae.    Sed  id    quod  est  2.  Praeterea,   ubi  est  maior   indigentia,  magis   habet 

commune  toti  Ecclesiae,  non  potest  dispensari  nisi  per  il-  2;  locum  misericordia.  Sed  ille  qui  est  in  peccato  mortali 
lum  qui  toti  Ecclesiae  praeest.  Ergo  solus  Papa  potest  maxime  indiget.  Ergo  ei  maxime  debet  fieri  misericordia 
indulgentias  facere.  per  indulgentias. 

2.  Praeterea,  nuUus  potest  remittere  poenas  a  iure  de-  Sed  contra,  membrum  mortuum  non  suscipit  influen- 

terminatas  nisi  ille  qui  habet  potestatem  ius  condendi.  Sed      tiam  ab  aliis  vivis.  Sed  ille  qui  est  in  peccato  mortali  est 
poenae  satisfactoriae  sunt  pro  peccatis  determinatae  in  iure.  30  quasi  membrum  mortuum.  Ergo  per  indulgentias  non  su- 
Ergo  remittere  huiusmodi  poenas  potest  solus  Papa ,  qui      scipit  influentiam  ex  meritis  vivorum  membrorum. 
est  conditor  iuris.  Respondeo  dicendum  quod  quidam  *  dicunt  indulgentias   *  B.  Aibert.  iv 

Sed  contra  est  consuetudo  Ecclesiae,  secundum  quam      valere  etiam  existentibus  in  mortali  peccato.  Non  quidem   art.  18,  qu»'  1.  ' 
episcopi  dant  indulgentias.  ad  dimissionem  poenae,   quia  nulli  potest  dimitti  poena 

Respondeo    dicendu.m    quod    Papa   habet    plenitudinem  is  nisi  cui  dimissa  est  culpa;  qui  enim  non   est   consecutus 

pontificialis  potestatis,  quasi  rex  in    regno.    Sed    episcopi      operationem  Dei  in  remissionem  culpae,  non  potest  con- 

assumuntur  in  partem  sollicitudinis,  quasi  iudices  singulis      sequi  remissionem  poenae  a  ministro  Ecclesiae,  neque  in 

civitatibus  praepositi :  propter  quod  eos  solos  in  suis  lit-      indulgentiis  neque  in  foro  poenitentiali :  valent  tamen  eis 

teris  Papa /rafres  vocat,  rehquos  autem  omnes  \ocaXfilios.      ad  acquirendum  gratiam. 

Et  ideo  potestas  faciendi  indulgentias  plene  residet  in  Papa :  40       Sed  hoc  non  videtur  verum.  Quia,  quamvis  merita  Ula 

quia  potest  facere  prout  vult,  causa  tamen  existente  legi-      quae  per  indulgentiam  communicantur,  possunt  valere  ad 

tima.  Sed  in  episcopis  est  taxata  secundum  ordinationem      merendum  gratiam,  non  tamen  propter  hoc  dispensantur, 

Papae.  Et  ideo  possunt  facere  secundum  quod  eis  est  ta-      sed  determinate  ad  remissionem  poenae.  Et  ideo  non  va- 

'ex^eo  'dePoenH   ^^^um,  et  non  amplius  *.  lent  existentibus  in  mortali.    Et  ideo  in  omnibus   indul- 

et  Remiss.  Et  pcr  hoc  patct  solutio  ad  obiecta.  45  gentiis  fit  mentio  de  vere  contritis  et  confessis. 

iDT'  iir  Si  autem  fieret  communicatio  per  hunc  modum,  Facio 

ART.  IV.  utrum  ille  qui  est  in  peccato  mortali  ^  .  .  .^  .  .•        r^    i     •  1        • 

te  participem  meritorum  totius  hcclesiae,  vel  untus  con- 
POSSIT   facere  indulgentias  ^       .    ^.  ,         .  .    ,.  .  , 

gregattoms,  vel  umus  specialis  personae,  sic  posset  valere 

d    qbartum  sic  proceditur.   Videtur  quod  ille  qui  est      ad  merendum   aliquid  illi  qui   est  in  peccato   mortali,  ut 
^in  peccato  mortali,  non  possit  facere  indulgentias.  Quia  so  praedicta  opinio  dicit. 
rivus  cui  fons  non  influit,  nihil  profluere  potest.  Sed  prae-  Et  per  hoc  patet  solutio  ad  primum. 

lato  in  peccato  mortali  existenti  non  influit  fons  gratiae,  Ad  secundum  dicendum   quod,  quamvis  sit  magis  indi- 

scilicet  Spiritus    Sanctus.    Ergo    non  potest  in  alios  pro-      gens  qui  est  in  peccato  mortali,  tamen  est  minus  capax. 

fluere  faciendo  indulgentias.  ^^    „_  ^^^^^  indulgentiae  valeant  relioiosis 

2.  Praeterea,  mams  est  tacere  indulgentiam  quam  re-  ss 
cipere.  Sed  ille  qui  est  in  peccato  mortali  non  recipit,  ut        *  d  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  indulgentiae 
■Qu.  seq.,  art.  1.   dicetur  *.  Ergo  nec  facere  potest.  xi-non  valeant  religiosis.  Xon  enim  competit  eis  suppleri 

Sed  contra,  indulgentiae  fiunt  per  potestatem  praelatis  ex  quorum  abundantia  aliis  suppletur.  Sed  ex  superabun- 
Ecclesiae  traditam.  Sed  peccatum  mortale  non  tollit  po-  dantia  operum  satisfactionis  quae  sunt  in  religiosis,  aliis 
testatem,  sed  bonitatem.  Ergo  potest  aliquis  in  peccato  «o  suppletur  per  indulgentias.  Ergo  eis  non  competit  per 
mortali  existens  indulgentias  facere.  indulgentiam  suppleri. 

Respondeo   dicendum  quod  facere  indulgentias  pertinet  2.  Praeterea,  in  Ecclesia  non  debet  aliquid  fieri  quod 

ad  iurisdictionem.  Sed  per  peccatum  homo  non  amittit  inducat  religionis  dissolutionem.  Sed  si  religiosis  indul- 
iurisdictionem.  Et  ideo  indulgentiae  aeque  valent  si  fiant  gentiae  prodessent,  esset  occasio  dissolutionis  disciplinae 
ab  eo  qui  est  in  peccato  mortali,  sicut  si  fierent  ab  eo  65  regularis  :  quia  religiosi  nimis  vagarentur  per  huiusmodi 
qui  est  sanctissimus :  cum  non  remittat  poenam  ex  vi  me-  indulgentias,  et  poenas  impositas  in  capitulo  sibi  neglige- 
ritorum  suorum,  sed  ex  vi  meritorum  reconditomm  in  rent.  Ergo  religiosis  non  prosunt. 
thesauris  Ecclesiae.  Sed   contra  ,  nullus  ex  bono   reportat   damnum.    Sed 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  iste  praelatus  in  pec-      religio  bonum  est.    Ergo   religiosi  non  consequuntur  hoc 
cato  mortali  indulgentias  faciens  non  profluit  de  suo  ali-  70  damnum,  ut  eis  indulgentiae  non  valeant. 
quid.    Et   ideo    non   requiritur    quod  influxum   recipiat  a  Respondeo  dicendum  quod  tam  saecularibus  quam  reli- 

fonte  ad  hoc  quod  eius  indulgentiae  valeant.  giosis  valent   indulgentiae ,  dummodo   sint   in  caritate,  et 

Ad  secundum  dicendum  quod  maius  est  facere  indulgen-  servent  ea  quae  pro  indulgentiis  indicuntur :  non  enim 
tias  quam  recipere  quantum  ad  potestatem :  sed  est  minus  religiosi  sunt  minus  adiuvabiles  meritis  aliorum  quam 
quantum  ad  propriam  utilitatem.  7S  saeculares. 


a; 


52 


QUAESTIO  XXVII,  ARTICULUS  III,  IV  -  QUAESTIO  XXVIII,  ARTICULUS  I 


•  Vers.  2. 


•  Cf.  qu.  X,  art. 
arg.  2. 


Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  quamvis  religiosus  sit 
in  statu  perfectionis,  tamen  ipse  sine  peccato  vivere  non 
potest.  Et  ideo,  si  aliquando  propter  peccatum  aliquod 
commissum  fit  reus  poenae,  potest  per  indulgentiam  ab  hoc 
expiari.  Non  enim  est  inconveniens  si  ille  qui  est  simpli- 
citer  superabundans,  aliquo  tempore  indigeat  et  quantum 
ad  aliquid,  et  sic  indiget  supplemento  quo  sublevetur. 
Unde  dicitur  Galat.  vi  * :   Alter  alterius  ortera  portate. 

Ad  secundum  dicendum  quod  propter  indulgentias  non 
debet  dissolvi  regularis  observantia :  quia  religiosi  magis 
merentur  religionem  suam  servando,  quantum  ad  praemium 
vitae  aeternae,  quam  indulgentias  exquirendo ;  quamvis 
minus  quantum  ad  dimissionem  poenae,  quod  est  minus 
bonum.  -  Nec  iterum  per  indulgentias  dimittuntur  poenae 
iniunctae  in  capitulo  :  quia  in  capitulo  agitur  quasi  forum 
iudiciale  magis  quam  poenitentiale ;  unde  etiam  non-sa- 
cerdotes  capitulum  tenent.  Sed  absolvitur  a  poena  iniuncta 
vel  debita  pro  peccato  in  foro  poenitentiali. 

ART.  III.  UTRUM  Ei  aui  non  facit  hoc  pro  quo 

INDULGENTIA    DATUR,    POSSIT    GUANDOQUE    INDULGENTIA    DARI 

AD  TBRTiuM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  ei  qui  non 
facit  hoc  pro  quo  indulgentia  datur,  possit  quandoque 
indulgentia  dari.  Quia  ei  qui  non  potest  operari,  voluntas 
pro  facto  reputatur  *.  Sed  aliquando  fit  indulgentia  pro 
aliqua  eleemosyna  facienda,  quam  aliquis  pauper  facere 
non  potest,  et  tamen  libenter  faceret.  Ergo  indulgentia  ei 
valet. 

2.  Praeterea,  unus  potest  pro  alio  satisfacere.  Sed  in- 
dulgentia  ad  remissionem  poenae  operatur  sicut  et  satisfa- 
ctio.  Ergo  unus  pro  alio  potest  indulgentiam  accipere.  Et 
sic  ille  consequetur  indulgentiam  qui  non  facit  hoc  pro 
quo  indulgentia  datur. 

Sed  contra,  remota  causa  removetur  effectus.  Si  ergo 
aliquis  non  facit  hoc  pro  quo  indulgentia  datur,  quod  est 
indulgentiae   causa,  indulgentiam  non  consequitur. 

Respondeo  dicendum  quod,  non  existente  conditione, 
non  consequitur  illud  quod  sub  conditione  datur.  Unde, 
cum  indulgentia  detur  sub  hac  conditione  quod  aliquis 
aliquid  faciat  vel  det,  si  illud  non  exerceat,  indulgentiam 
non  consequitur. 

Ad  primum  erqo  dicendum  quod  hoc  intelligitur  quan- 
tum  ad  praemium  essentiale :  sed  non  quantum  ad  acci- 
dentalia  aliqua  praemia,  sicut  est  dimissio  poenae,  vel 
aliquid  huiusmodi. 

Ad  secundum  dicendum  quod  opus  proprium  potest  quis 
applicare  per  intentionem  cuicumque  voluerit:  et  ideo 
potest  pro  quocumque  vult  satisfacere.  Sed  indulgentia 
non  potest  applicari  ad  alterum  nisi  ex  intentione  eius  qui 
dat  indulgentiam.  Et  ideo,  cum  ipse  applicet  ad  facientem 
vel  dantem  hoc  aut  illud,  non  potest  ille  qui  hoc  facit  ad 
alterum  hanc  intentionem  transferre.  Si  tamen  sic  fieret 
indulgentia,  Ille  qui  facit,  vel  pro  quo  hoc  ft,  habeat 
tantam  indulgentiam ,  valeret  ei  pro  quo  fit.  Nec  tamen 
iste  qui  facit  hoc  opus,  daret  alteri  indulgentiam :  sed  ille 
qui  indulgentiam  sub  tali  forma  facit. 

ART.  IV.  utrum  indulgentia  valeat  ei  qui  facit 

AD  quartum  sic  proceditur.  Videtur  quod  indulgentia 
non  valeat  ei  qui  facit.  Quia  facere  indulgentias  est 
iurisdictionis.  Sed  nullus  in  seipsum  potest  exercere  ea 
quae  sunt  iurisdictionis.  Ergo  nullus  potest  indulgentiae 
a  se  factae  particeps  esse. 

2.  Praeterea,  secundum  hoc,  ille  qui  facit  indulgen- 
tiam  posset  pro  aliquo  modico  facto  sibi  poenam  remit- 
tere  omnium  peccatorum,  et  ita  impune  peccare.  Quod 
videtur  absonum. 

3.  Praeterea,  eiusdem  potestatis  est  facere  indulgentias 
et  excommunicare.  Sed  aliquis  non  potest  excommunicare 
seipsum.  Ergo  nec  indulgentiae  quam  facit  particeps  esse 
potest. 

Sed  contra  est  quia  tunc  esset  ipse  peioris  conditionis 
quam  alii,  si  ipse  non  posset  uti  thesauro  Ecclesiae,  quem 
aliis  dispensat. 

Respondeo  dicendum  quod  indulgentia  debet  ex  aliqua 


causa  dari,  ad  hoc  quod  aliquis  per  indulgentiam  ad  actum 
aliquem  provocetur  qui  in  utilitatem  Ecclesiae  et  in  ho- 
norem»Dei  vergat.  Praelatus  autem,  cui  cura  Ecclesiae 
utilitatis  et  honoris  divini  propagandi  est  commissa ,  non 

s  habet  causam,  ut  seipsum  ad  hoc  provocet.  Et  ideo  non 
potest  facere  sibi  indulgentiam.  Sed  potest  uti  indulgentia 
quam  pro  aliis  facit,  quia  aliis  subest  causa  faciendi. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  actus  iurisdictionis  non 
potest  aliquis  in  seipsum  exercere.  Sed  eis  quae  auctoritate 

lo  iurisdictionis  dantur  aliis ,  potest  etiam  praelatus  uti,  tam 
in  temporalibus  quam  in  spiritualibus :  sicut  etiam  saceMos 
sibi  Eucharistiam  accipit,  quam  aliis  dat.  Et  ita  etiam  epi- 
scopus  potest  accipere  sibi  suffragia  Ecclesiae,  quae  aliis 
dispensat,  quorum  effectus  immediatus  est  remissio  poenae 

is  per  indulgentias,  et  non   iurisdictionis. 
Ad  secundum  patet  solutio  ex  dictis  *. 
Ad  tertium  dicendum  quod  excommunicatio  profertur 
per   modum    sententiae ,    quam    nullus    in    seipsum    ferre 
potest :    eo  quod  in  iudicio    non    potest  idem  esse  iudex 

20  et  reus.  Indulgentia  autem  datur  non  per  modum  sen- 
tentiae,  sed  per  modum  dispensationis  cuiusdam :  quam 
homo  potest  facere  ad  seipsum. 

QUAESTIO  VIGESIMAOCTAVA 

^5  DE  SOLEMNITATE  POENITENTIAE 

Consequentkr   considerandum  est    de   solemnitate  poe- 
nitentiae  *. 
Circa  quod  tria  quaeruntur. 
)o       Primo :  utrum  aliqua   poenitentia   possit   publicari  vel 
solemnizari. 
Secundo :  utrum  solemnis  poenitentia  possit  iterari. 
Tertio :  de  ritu  solemnis  poenitentiae. 

ART.  I.  utrum  debeat  aliqua  poenitentia 

''  PUBLICARI    VEL    SOLEMNIZARI 

Ad  primum    sic    proceditur.    Videtur    quod  non    debeat 
aliqua  poenitentia  publicari  vel  solemnizari.  Quia  non 
licet  sacerdoti,   etiam  metu,  peccatum   alicuius  confiteri, 
40  quantumcumque    publicum.    Sed    per   poenitentiam   sole- 
mnem  publicatur  peccatum.  Ergo  non  debet  solemnizari. 

2.  Praeterea,  iudicium  debet  esse  secundum  conditio- 
nem  fori.  Sed  poenitentia  est  quoddam  iudicium  quod 
in  foro  occulto  agitur.  Ergo  non  debet  publicari  vel  so- 

45  lemnizari. 

3.  Praeterea,  poenitentia  otnnes  defectus  revocat  ad 
perfectum  :  ut  Ambrosius  dicit  *.  Sed  solemnizatio  facit 
contrarium ,  quia  poenitentem  multis  defectibus  innectit : 
non   enim   laicus  potest   post  solemnem  poenitentiam  ad 

so  clericatum  promoveri,  nec  clericus  ad  superiores  ordines. 
Ergo  poenitentia  non  est  solemnizanda. 

Sed  contra  ,  poenitentia  est  quoddam  sacramentum. 
Sed  in  quolibet  sacramento  solemnitas  quaedam  adhibetur. 
Ergo  et  in  poenitentia  adhiberi  debet. 

ss  2.  Praeterea,  medicina  debet  respondere  morbo.  Sed 
peccatum  quandoque  est  publicum,  quod  multos  ad  exem- 
plum  peccandi  trahit.  Ergo  et  poenitentia,  quae  est  medi- 
cina  eius,  debet  esse  publica  et  solemnis,  qua  multi  aedi- 
ficentur. 

60  Respondeo  dicendum  quod  aliqua  poenitentia  debet  esse 
publica  et  solemnis,  propter  quatuor.  Primo,  ut  peccatum 
publicum  publicam  habeat  medicinam.  —  Secundo,  quia 
maxima  confusione  in  hoc  mundo  etiam  est  dignus  qui 
gravissimum  scelus  commisit.  -  Tertio,  ut  aliis  sit  ad  ter- 

6;  rorem.  -  Quarto,  ut  sit  ad  exemplum  poenitendi :  ne  de- 
sperent  qui  in  gravibus  peccatis  detinentur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  sacerdos  non  revelat 
confessionem  talem  poenitentiam  iniungendo,  quamvis  su- 
spicio  oriatur  illum  aliquod  enorme  peccatum  commisisse. 

70  Non  enim  culpa  pro  certo  scitur  ex  poena,  quia  quando- 
que  aliquis  poenitentiam  pro  alio  facit :  sicut  legitur  in 
Vitis  Patrum  *  de  quodam  qui,  ut  socium  suum  ad  poe- 
nitentiam  provocaret,  ipse  cum  eo  poenitentiam  egit.  Si 
autem  sit  peccatum  publicura,  ipse  poenitens,  exequendo 

75  poenitentiam,  confessionem  a  se  factam  manifestat. 


In  corpore. 


•  Cf.  Part.  III,  ou. 
Lxxxiv,  Introd. 


*  Pseudo-Aug. , 
Hypognost. ,caf. 

IX. 


■Lib.III,cap.xii; 
lib.  V,  libell.  v, 
n.  37. 


QUAESTIO  XXVIII,  ARTICULUS  II,  III  -  QUAESTIO  XXIX,  ARTICULUS  I 


53 


'Can.  Ex  poeni- 

tentibus,  et  lllud 

quoque,  dist.  L. 

'Can.Ex  poenit., 

ibid. 

•  Can.  Placuit, 

ibid. 

'  Ibid. 


•  Cf.  arl.  3. 


*  Cf.  Aug.  Epist. 
CIJII,  al.  LiV, 
ad  Macedon. , 
cap.  lii. 

*  Cf.  arg.  Sed 
contra. 


*  In  corpore. 


*  Can.  Poeniten- 
ies  tempore,  disl. 

'  Vers.  5  sqq. 


"  Cf.  can.  In  ca- 
pite,  dist.  L. 


Cf.  arg.  1. 


Ad  secundum  dicendum  quod  poenitentia  solemnis,  quan- 
tum  ad  iniunctionem ,  non  exit  forum  occultum :  quia, 
sicut  occulte  quis  confitetur,  ita  occulte  ei  poenitentia 
iniungitur.  Sed  executio  exit  forum  occultum.  Et  hoc  non 
est  inconveniens. 

Ad  tertium  dicendu.m  quod  poenitentia,  quamvis  revocet 
omnes  defectus  restituendo  in  pristinam  gratiam,  non  ta- 
men  restituit  in  pristinam  dignitatem.  Et  ideo  etiam  mu- 
lieres  post  peractam  poenitentiam  de  fornicatione  non 
velantur,  quia  dignitatem  virginitatis  non  recuperant.  Et 
similiter  post  publicam  poenitentiam  peccator  non  redit  ad 
hanc  dignitatem  ut  possit  ad  clericatum  assumi  *,  et  epi- 
scopus  talem  ordinans  potestate  ordinandi  privari  debet  * : 
nisi  forte  necessitas  ecclesiae  id  exposcat,  aut  consuetudo  *; 
tunc  enim  dispensative  recipitur  ad  minores  ordines,  non 
autem  ad  sacros  ordines  *.  Primo,  propter  dignitatem  ordi- 
num  istorum.  Secundo,  propter  timorem  recidivi.  Tertio, 
propter  scandalum  vitandum,  quod  posset  in  populo  oriri 
ex  memoria  praecedentium  peccatorum.  Quarto,  quia  non 
haberet  frontem  alios  corrigendi,  cum  peccatum  eius  fuerit 
publicum. 

ART.    II.    UTRUM    SOLEMKIS    POENITENTIA    ITERARI    POSSIT 
Part.  III,  qu.  lxxxiv,  art.  10,  ad  2  ;  IV  Sent.,  dist.  xiv,  Expos.  litt. 

AD  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  solemnis 
poenitentia  iterari  possit.  Sacramenta  enim  quae  cha- 
racterem  non  imprimunt,  cum  sua  solemnitate  iterantur : 
sicut  Eucharistia  et  e.xtrema  unctio  et  huiusmodi.  Sed 
poenitentia  non  imprimit  characterem.  Ergo  cum  sua  so- 
lemnitate  iterari  debet. 

2.  Praeterea,  poenitentia  solemnizatur  propter  gravi- 
tatem  et  manifestationem  peccati.  Sed  post  peractam  poe- 
nitentiam  contingit  similia  peccata  committere,  vel  etiam 
graviora.  Ergo  solemnis  poenitentia  iterum  debet  adhiberi. 

Sed  contra,  solemnis  poenitentia  significat  eiectionem 
primi  hominis  de  paradiso  *.  Sed  haec  tantum  semel  est 
facta.  Ergo  et  poenitentia  solemnis  tantum  semel  debet 
fieri. 

Respondeo  dicendum  quod  solemnis  poenitentia  iterari 
non  debet,  propter  tria.  Primo,  ne  ex  iteratione  vilescat  *.  - 
Secundo,  propter  significationem  *.  —  Tertio,  quia  solemni- 
zatio  est  quasi  quaedam  professio  perpetuo  poenitentiam 
conservandi :   et  ideo  iteratio  solemnitati  resistit. 

Si  tamen  postmodum  peccaverit,  non  clauditur  ei  locus 
poenitentiae :  sed  poenitentia  solemnis  iterum  ei  iniungenda 
non  est. 

Ad  primum  eroo  dicendum  quod  in  illis  sacramentis  in 
quibus  solemnitas  iteratur,  iteratio  solemnitati  non  repu- 
gnat,  ut  est  in  proposito.  Et  ideo  non  est  simile. 

Ad  secundum  dicexdum  quod,  quamvis  ratione  criminis 
deberetur  sibi  eadem  poenitentia,  tamen  solemnitatis  itera- 
tio  non  competit,  propter  praedictas  *  causas. 

ART.    III.   UTRUM   sit   conveniens   ritus 
SOLEMXIS    poenitentlae 

AD  TERTiuM  sic  pROCEDiTUR.  Vidctur  quod  mulieribus 
non  sit  imponenda.  Quia  vir  cui  imponitur  solemnis 
poenitentia,  debet  comam  abiicere  *.  Sed  hoc  non  com- 
petit  mulieri :  ut  patet  I  Cor.  xi  *.  Ergo  non  debet  agere 
solemnem  poenitentiam. 

2.  Item,  videtur  quod  clericis  sit  imponenda.  Quia 
imponitur  propter  gravitatem  delicti.  Sed  idem  peccatum 
gravius  est  in  clerico  quam  in  laico.  Ergo  magis  debet 
imponi  clerico  quam  laico. 

3.  Item,  videtur  quod  a  quolibet  sacerdote  possit  imponi. 
Quia  absolvere  in  foro  poenitentiali  est  eius  qui  habet 
claves.  Sed  simplex  sacerdos  habet  claves.  Ergo  potest 
esse  minister  huius  poenitentiae. 

Respondeo  dicendum  quod  omnis  solemnis  poenitentia 
est  publica ,  sed  non  convertitur.  Poenitentia  enim  so- 
lemnis  hoc  modo  fit  *.  In  capite  quadragesimae  tales  poe- 
nitentes  praesentant  se  cum  presbyteris  suis  episcopis  ci- 
vitatum  ante  fores  ecclesiae  sacco  induti ,  nudis  pedibus , 
vultibus  demissis,  coma  deposita  * ;  et  eis  in  ecclesia  de- 
ductis,  episcopus  cum  omni  clero  septem  psalmos  poeni- 


tentiales  dicit,  et  postmodum  eis  manum  imponit  aqua 
benedicta  aspersa,  et  cinerem  capitibus  imponit,  cilicio 
colla  eorum  operit,  et  denuntiat  eis  lacrimabiliter  quod, 
sicut  Adam  eiectus  est  de  paradiso ,  ita  ipsi  de  ecclesia 
s  eiiciuntur;  et  iubet  ministris  ut  eos  ab  ecclesia  pellant, 
clero  eos  prosequente  cum  hoc  responsorio ,  In  sudore 
vultus  tui,  etc.  In  Cena  autem  Domini  quolibet  anno  a 
suis  presbyteris  in  ecclesia  reducuntur,  et  erunt  ibi  usque 
ad  octavas  Paschae :  ita  tamen  quod  non  communicabunt 
10  nec  pacem  accipient.  Et  sic  fiet  quolibet  anno  quousque 
aditus  ecclesiae  est  eis  interdictus.  Ultima  autem  recon- 
ciliatio  reservatur  episcopo ,  ad  quem  solum  spectat  so- 
lemnis  poenitentiae  impositio  *. 

Potest  autem  imponi  viris  et  mulieribus :  sed  non  cle- 
is  ricis  * ,  propter    scandalum.    Non  autem   talis    poenitentia 
debet  imponi   nisi   pro   peccato    quod   totam   commoverit 
urbem  *. 

Publica  autem  et  non  solemnis,  quae  in  facie  Ecclesiae 

fit  sed  non  cum  solemnitate  praedicta,  sicut  peregrinatio 

20  per  mundum    cum    baculo    cubitali ,   haec   potest   iterari ; 

et  a  simplici    sacerdote   iniungi ;    et  potest    etiam    clerico 

imponi  *. 

Quandoque   tamen    solemnis   ponitur    publica.    Et   se- 
cundum   hoc,  auctoritates   quaedam   varie   loquuntur   de 
25  solemni. 

Ad  primum  erqo  dicendum  quod  mulier  habet  comam 
in  signum  subiectionis  * ,  non  autem  vir.  Et  ideo  non 
competit  ut  in  poenitentia  mulieri  coma  deponatur,  sicut 
viro. 
!°  Ad  secundum  dicendum  quod,  quamvis  in  eodem  genere 
peccati  clericus  plus  peccet  quam  laicus,  tamen  non  in- 
iungitur  ei  poenitentia  solemnis ,  ne  ordo  veniat  in  con- 
temptum.  Unde  defertur  non  personae,  sed  ordini. 

Ad   tertium    dicendum    quod    magna    peccata    indigent 
5S  maiori  cautela  ad  sui  curationem.  Et  ideo  iniunctio  poe- 
nitentiae  solemnis,  quae  non  nisi  pro  gravissimis  peccatis 
fit,  soli  episcopo  reservatur. 

QUAESTIO  VIGESIMANONA 

*°  DE   SACRAMENTO   EXTREMAE   UNCTIONIS 

PosT  Hoc  considerandum  est  de  sacramento  extremae 
unctionis  *.  De  quo  quinque  videnda  sunt:  primo,  de 
essentialibus  ipsius,  et  de  eius  institutione ;  secundo,  de 
4S  effectu  ipsius  * ;  tertio ,  de  ministro  ipsius  ** ;  quarto,  de 
eo  cui  conferri  debet,  et  in  qua  parte  * ;  quinto,  de  eius 
iteratione  *. 
Circa  primum  quaeruntur  novem. 

Primo  :  utrum  extrema  unctio  sit  sacramentum. 
so       Secundo :  utrum  sit  unum  sacramentum. 

Tertio :   utrum  hoc   sacramentum  fuerit  a  Christo  in- 

stitutum. 
Quarto :  utrum    oleum    olivae   sit   convenicns    materia 
huius  sacramenti. 
ss       Quinto :  utrum  oporteat  oleum  esse  consecratum. 

Sexto  :  utrum  huius  sacramenti  materia  debeat  per  epi- 

scopum  consecrari. 
Septimo :    utrum    hoc    sacramentum    habeat    aliquam 
formam. 
60       Octavo  :  utrum  forma  huius  sacramenti  debeat  proferri 
per  orationem  deprecativam. 
Nono :   utrum    praedicta   oratio    sit    competens    forma 
huius  sacramenti. 


«s 


ART.  I.  utrum  extrema  unctio  sit  saceamentum 

Part.  III,  qu.  lxv,  art.  1. 

AD  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  extrema  unctio 
non  sit  sacramentum.  Quia  sicut  oleum  assumitur  ad 
infirmos,  ita  ad  catechumenos.    Sed  unctio  quae  fit  oleo 
70  ad  catechumenos  non  est  sacramentum.  Ergo  nec  extrema 
unctio,  quae  fit  oleo  ad  infirmos. 

2.  Praeterea,  sacramenta   veteris    legis    fuerunt   signa 
sacramentorum  novae  legis.  Sed  extrema  unctio  non  ha- 
buit  aliquam  figuram  in  veteri  lege.  Ergo  non  est  sacra- 
7S  mentum  novae  legis. 


*  Can.  Presbr- 
ter.,caus.XXVl, 
qu.  VI. 

"  Can.  llludquo- 
que,  dist.  L. 

*  Can.  Presbyter, 
supra  citat. 


'  Can. Presbrter, 
dist.  XXVIII. 


•  Can.  Quaecun- 
que  mulier,  dist. 
XXX. 


-  Cf.   Part.   III, 
qu.  Lxvi,  Introd. 

'  Qu.  XXX. 
"  Qu.  XXXI. 
'  Qu.  xxxu. 
*  Qu.  XXXIIL 


54 


QUAESTIO  XXIX,  ARTICULUS  II,  III 


♦  Eccles.  Hier. 
cap.  V,  §  3. 


*Ibid.,cap.ii,§2. 
•Ibid.,  et  cap.iii, 
S3- 


•  Mag.  IV  Sent., 
dist.  I,  cap.  I. 

•  Vers.  14,  15. 


■  Cf.  Part.  III, 
qu.  Lx ,  ari.  2, 
ad  3;  IV  Sent., 
dist.  VIII,  qu.  I , 
art.  1,  qu'  i. 

*  Vcrs.  9. 

*  Cf.  arg.  Sed 
contra. 


•  Cf.  IV  Sent., 
dist.  VI,  qu.  11, 
art.  ?,  qu'  2,  3  ; 
Part.ilI,qu.Lxxi. 
art.  2,  3. 


•  Ad  Heb.,  cap. 
VII,  vers.  19. 


3.  Praeterea,  secundum  Dionysium  *,  omne  sacramen- 
tum  vel  ad  purgandum  est,  vel  ad  illuminandum,  vel  ad 
perficiendum.  Sed  extrema  unctio  non  ponitur  nec  ad  pur- 
gandum  nec  ad  illuminandum ,  quia  hoc  soli  baptismo 
attribuitur  * :  nec  ad  perficiendum ,  quia  hoc ,  secundum 
ipsum  Dionysium  * ,  pertinet  ad  chrisma  et  ad  Euchari- 
stiam.  Ergo  extrema  unctio  non  est  sacramentum. 

Sed  contra,  sacramenta  Ecclesiae  suificienter  subve- 
niunt  defectibus  hominum  secundum  quemlibet  statum. 
Sed  exeuntibus  non  subvenit  aliud  quam  extrema  unctio. 
Ergo  ipsa  est  sacramentum. 

2.  Praeterea,  sacramenta  nihil  aliud  sunt  quam  quae- 
dam  spirituales  medicinae  *.  Sed  extrema  unctio  est  quae- 
dam  spirituaUs  medicina:  quia  valet  ad  remissionem  pec- 
catorum,  ut  habetur  lac.  v  *.  Ergo  est  sacramentum. 

Respondeo  dicendum  quod  in  his  quae  Ecclesia  visibi- 
liter  operatur,  quaedam  sunt  sacramenta,  ut  baptismus; 
quaedam  sacramentalia,  ut  exorcismus.  Quorum  est  haec 
differentia,  quia  sacramentum  dicitur  illa  actio  Ecclesiae 
quae  attingit  ad  effectum  principaliter  intentum  in  admi- 
nistratione  sacramentorum :  sed  sacramentale  dicitur  illa 
actio  quae,  quamvis  non  pertingat  ad  illum  effectum,  ta- 
men  ordinatur  aliquo  modo  ad  illam  actionem  principa- 
lem  *.  Effectus  autem  intentus  in  administratione  sacra- 
mentorum  est  curatio  morbi  peccati :  Isaiae  xxvii  *,  Hic 
est  omnis  fructus ,  ut  tollatur  peccatum.  Et  ideo,  cum 
ad  hunc  effectum  pertingat  extrema  unctio ,  ut  ex  verbis 
lacobi  *  patet ;  nec  ordinetur  ad  aliud  sacramentum  quasi 
ei  annexum :  constat  quod  extrema  unctio  non  est  sacra- 
mentale,  sed  sacramentum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  oleum  quo  catechu- 
meni  inunguntur,  sua  unctione  non  perducit  ad  peccati 
remissionem,  quia  hoc  ad  baptismum  pertinet :  sed  aliquo 
modo  ad  baptismum  disponit  *.  Et  ideo  non  est  sacramen- 
tum  illa  unctio,  sicut  unctio  extrema. 

Ad  secundum  dicendum  quod  hoc  sacramentum  imme- 
diate  hominem  ad  gloriam  disponit,  cum  exeuntibus  a 
corpore  detur.  Et  quia  in  veteri  lege  non  erat  adhuc 
tempus  perveniendi  ad  gloriam,  quia  neminem  ad  perfe- 
ctum  adduxit  lex  * ;  ideo  illud  sacramentum  ibi  praefi- 
gurari  non  debuit  per  aliquod  sacramentum  sibi  respon- 
dens,  sicut  per  figuram  eiusdem  generis.  Quamvis  per 
figuras  remotas  aliquo  modo  figuratum  sit  in  omnibus 
curationibus  quae  leguntur  in  veteri  lege. 

Ad  tertium  dicendum  quod  Dionysius  non  facit  aliquam 
mentionem  de  extrema  unctione,  sicut  nec  de  poenitentia 
nec  de  matrimonio,  quia  ipse  non  intendit  determinare 
de  sacramentis  nisi  quatenus  per  ea  innotescere  potest 
ecclesiasticae  hierarchiae  ordinata  dispositio  quantum  ad 
ministros  et  actiones  ministrorum  et  recipientes.  Tamen, 
cum  per  extremam  unctionem  aliquis  consequatur  gratiam 
et  remissionem  peccatorum,  non  est  dubium  quod  habet 
vim  illuminativam  et  purgativam,  sicut  baptismus:  quam- 
vis  non  ita  plenam. 

ART.  II.  UTRUM  EXTREMA  UNCTIO  SIT  UNUM  SACRAMENTUM 


mersiones  sunt  unum  sacramentum  baptismi.  Ergo  et  plu- 
res  unctiones  sunt  unum  sacramentum. 

2.  Praeterea,  si  non  esset  unum  sacramentum,  tunc, 
facta  prima  unctione,  non  oporteret  ad  perfectionem  sa- 

s  cramenti  quod  fieret  secunda :  quia  quodlibet  sacramen- 
tum  per  se  habet  esse  perfectum.  Sed  hoc  falsum  est. 
Ergo  est  unum  sacramentum. 

Respondeo  dicendum  quod  unum   numero,  per  se  lo- 
quendo,  dicitur  tripliciter  *.  Uno  modo,  sicut  indivisibile, 

10  quod  nec  actu  nec  potentia  est  plura :  ut  punctus  et  unitas. 
Alio  modo,  sicut  continuum,  quod  quidem  actu  est  unum, 
sed  plura  potentia :  ut  linea.  Tertio  modo,  sicut  perfectum 
aliquod  quod  ex  pluribus  partibus  constituitur :  ut  domus, 
quae  est  multa  quodammodo  in  actu,  sed  illa  multa  con- 

■  s  veniunt  in  aliquo  uno.  Et  hoc  modo  quodlibet  sacramen- 
tum  dicitur  unum :  inquantum  multa  quae  sunt  in  uno 
sacramento,  adunantur  ad  unum  significandum  vel  causan- 
dum.  Quia  sacramentum  significando  causat.  Et  ideo, 
quando    una   actio    suf&cit   ad  perfectam    significationem , 

20  unitas  sacramenti  consistit  in  illa  actione  tantum :  sicut 
patet  in  confirmatione.  Quando  autem  significatio  sacra- 
menti  potest  esse  et  in  una  et  in  multis  actionibus,  tunc 
sacramentum  perfici  potest  et  una  actione  et  pluribus : 
sicut  baptismus   una    immersione  et  tribus,  quia  ablutio, 

2!  quae  significatur  in  baptismo,  potest  esse  per  unam  immer- 
sionem  et  per  multas.  Quando  autem  perfecta  significatio 
non  potest  esse  nisi  per  plures  actiones,  tunc  plures  actio- 
nes  sunt  de  perfectione  sacramenti :  sicut  patet  in  Eucha- 
ristia,  quia  refectio  corporalis,  quae  significat  spiritualem, 

;o  non  potest  esse  nisi  per  cibum  et  potum.  Et  similiter  est 
in  hoc  sacramento  :  quia  curatio  interiorum  vulnerum  non 
potest  perfecte  significari  nisi  per  appositionem  medicinae 
ad  diversas  vulnerum  radices.  Et  ideo  plures  actiones  sunt 
de  perfectione  huius  sacramenti. 

3i  Ad  primum  ergo  dicendum  quod  unitas  totius  perfecta 
non  tollitur  per  diversitatem  materiae  aut  formae  quae 
est  in  partibus  totius.  Sicut  constat  quod  non  est  eadem 
materia  carnis  et  ossis,  ex  quibus  constituitur  unus  homo, 
nec  eadem  forma.  Et  similiter  in  sacramento  Eucharistiae, 

40  et  in  hoc  sacramento ,  pluralitas  materiae  et  formae  uni- 
tatem  sacramenti  non  tollit. 

Ad  secundum  dicendum  quod ,  quamvis  illae  actiones 
sint  plures  simpliciter,  tamen  uniuntur  in  una  perfecta 
actione ,  quae  est  unctio   omnium   exteriorum   sensuum , 

4S  quibus  hauritur  morbus  interior. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  quamvis  in  Eucharistia,  si 
post  consecrationem  panis  moriatur  sacerdos,  alius  sacer- 
dos  possit  procedere  ad  consecrationem  vini,  incipiens  ubi 
ille  dimisit,  vel  etiam  incipere  a  capite  supra  aliam  mate- 

50  riam ;  tamen  in  extrema  unctione  non  potest  a  capite  inci- 
pere,  sed  debet  semper  procedere:  quia  unctio  in  eadem 
parte  facta  tantum  valet  ac  si  consecraretur  bis  eadem 
hostia,  quod  nuUo  modo  faciendum  est.  Nec  tamen  mi- 
nistrorum  pluralitas  tollit  unitatem  huius  sacramenti :  quia 

ss  instrumentaliter  tantum  operantur ;  mutatio  autem  martel- 
lorum  non  toUit  unitatem  operationis  fabri. 


*  Aristot.  Meta- 
p/irs.  lib.lV,cap. 
VI ;  s.Th.  lib.V, 
lect.  VII,  VIII.  - 
Cf.  Part.  III.  qu. 
Lxxiii,  art.  2. 


AD  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  extrema 
unctio  non  sit  unum  sacramentum.  Quia  unitas  rei 
est  ex  sua  materia  et  ex  sua  forma :  cum  ex  eodem  ha-  60 
beat  res  esse  et  unitatem.  Sed  forma  huius  sacramenti 
frequenter  iteratur,  etiam  eadem  vice;  et  materia  pluries 
inuncto  adhibetur,  secundum  diversas  partes.  Ergo  non 
est  unum  sacramentum. 

2.  Praeterea,  ipsa  unctio  est  sacramentum :  ridiculum  65 
enim  est  dicere  quod   oleum  sit  sacramentum.    Sed  sunt 
plures  unctiones.  Ergo  sunt  plura  sacramenta. 

3.  Praeterea,  unum  sacramentum  ab  uno  ministro  per- 
fici  debet.  Sed  in  aliquo  casu  extrema  unctio  non  potest 
perfici  ab  uno  ministro :  sicut  si  post  primam  unctionem  70 
factam  sacerdos  moriatur;  tunc  enim  alius  sacerdos  debet 
ulterius  procedere.  Ergo  extrema  unctio  non  est  sacra- 
mentum  unum. 

Sed  contra,  sicut  se  habet   immersio    ad  baptismum, 
ita  se  habet  unctio  ad  hoc  sacramentum.  Sed  plures  im-  75 


ART.  III.  utrum  hoc  sacramkntum 
fuerit  institutum  a  christo 

IV  Sent.,  dist.  ii,  qu.  i,  art.  4,  qu*  4,  ad  1. 

AD  TERTiuM  sic  PRocKDiTUR.  Videtur  quod  hoc  sacra- 
mentum  non  fuerit  institutum  a  Christo.  Quia  de  insti- 
tutione  sacramentorum  quae  Christus  instituit,  fit  mentio 
in  Evangelio :  sicut  de  Eucharistia  *  et  baptismo  **.  Sed 
nulla  fit  mentio  de  extrema  unctione.  Ergo  non  est  a 
Christo  instituta. 

2.  Praeterea,  Magister  expresse  dicit,  in  Quarto,  xxiii 
dist.  *,  quod  est  institutum  ab  Apostolis.  Ergo  ipse  Christus 
per  se  non  instituit. 

3.  Praeterea,  sacramentum  Eucharistiae,  quod  Christus 
instituit,  etiam  ipse  per  se  exhibuit  *.  Sed  hoc  sacramen- 
tum  ipse  nulli  exhibuit.  Ergo  per  se  non  instituit. 

Sed  conira,  sacramenta  novae  legis  sunt  digniora  quam 
sacramenta  veteris  legis.  Sed  omnia  sacramenta  veteris  legis 


'Matth.cap.xxvi, 
vers.  36  sqq, 
"Matth.cap.  iii, 
vers.iisqq.jcap, 
xxTiii,  vers.  19. 


*  Cap.   Hoc  sa- 
cramentum. 


'Matth.cap.xxvi, 
vers.  36  sqq. 


QUAESTIO  XXIX,  ARTICULUS  IV,  V 


55 


•  Hug.  a  S.  Vict. 
deSacram.Mb.ll, 
part.  XV,  cap.  2; 
Mag.  IV  Sent., 
loc.  cit.,  arg.  2  ; 
Haiens.  Summ, 
part.  IV,  qu.  v, 
in.3,art.  1 ;  s.  Bo- 
nav.  IV  Sent., 
dist.  XXIII,  art.  1, 
qu.  2. 


•  loan.  cap.  xiv, 
vers.  16,  17,  26; 
cap.  XV,  vers.  26 ; 
cap.  XVI,  vers.  13 
sqq. 

-  B.  Albert.  IV 
Sent.,  dist.  xxiii, 
art.  13. 


*  Cf.  loan.  cap. 
xx.vers.^o;  cap. 
XXI,  vers.  25. 


*  Vers.  13. 


Vers.  34. 


Vers.  14. 


•  Vers.  6. 


sunt  ab  ipso  Deo  instituta.  Ergo,  multo  fortius,  omnia  sa- 
cramenta  novae  legis  habent  institutionem  ab  ipso  Christo. 

2.  Praeterea,  eiusdem  est  instituere,  et  statutum  re- 
movere.  Sed  Ecclesia,  quae  in  successoribus  Apostolorum 
habet  eandem  auctoritatem  quam  Apostoli  habuerunt,  non 
posset  auferre  sacramentum  extremae  unctionis.  Ergo  Apo- 
stoli  non  instituerunt,  sed  ipse  Christus. 

Respondeo  dicendum  quod  circa  hoc  est  duplex  opinio. 
Quidam  *  dicunt  quod  sacramentum  illud ,  et  confirma- 
tionis,  Christus  non  instituit  per  se,  sed  Apostolis  insti- 
tuendum  dimisit:  quia  haec  duo,  propter  plenitudinem 
gratiae  quae  in  eis  confertur,  non  potuerunt  ante  Spiritus 
Sancti  missionem  plenissimam  Lnstitui.  Unde  sunt  ita  sa- 
cramenta  novae  legis  quod  in  veteri  figuram  non  habue- 
runt.  -  Sed  haec  ratio  non  multum  cogit :  quia ,  sicut 
Christus  ante  passionem  promisit  plenam  Spiritus  Sancti 
missionem  *,  ita  potuit  instituere  huiusmodi  sacramentum. 

Et  ideo  alii  *  dicunt  quod  omnia  sacramenta  Christus 
instituit  per  seipsum :  sed  quaedam  per  seipsum  promul- 
gavit,  quae  sunt  maioris  difficultatis  ad  credendum ;  quae- 
dam  autem  ApostoUs  promulganda  reservavit,  sicut  extre- 
mam  unctionem  et  confirmationem.  Et  haec  opinio  pro 
tanto  videtur  probabiUor,  quia  sacramenta  ad  fundamen- 
tum  legis  pertinent ;  et  ideo  ad  Legislatorem  pertinet  eo- 
rum  institutio.  Et  iterum,  quia  ex  institutione  ef&caciam 
habent :  quae  eis  non  nisi  divinitus  inest. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  multa  Dominus  fecit 
et  dixit  quae  in  Evangeliis  non  continentur  *.  lUa  enim 
praecipue  curaverunt  EvangeUstae  tradere  quae  ad  neces- 
sitatem  salutis  et  Ecclesiae  dispositionem  pertinent.  Et  ideo 
potius  institutionem  baptismi  et  poenitentiae  et  Euchari- 
stiae  et  ordinis  factam  a  Christo  narraverunt  quam  sacra- 
mentum  extremae  unctionis,  quae  neque  est  de  necessitate 
salutis,  neque  ad  dispositionem  sive  distinctionem  Eccle- 
siae  pertinet.  Tamen  etiam  de  olei  unctione  fit  mentio 
in  EvangeUo,  Marc.  vi  *,  ubi  dicitur  quod  Apostoli  oleo 
ungebant  injirmos. 

Ad  secundum  dicendum  quod  Magister  dicit  ab  Apo- 
stolis  institutum,  quia  per  doctrinam  Apostolorum  nobis 
promulgata  est  eius  institutio. 

Ad  tertium  dicendum  quod  Christus  non  exhibuit  aU- 
quod  sacramentum  nisi  quod  ipse  accepit  in  exejpplum. 
Accipere  autem  poenitentiam  et  extremam  unctionem  sibi 
non  competebat:  quia  sine  peccato  erat.  Et  ideo  ipse  non 
exhibuit. 

ART.   IV.  UTRUM  oleum  olivae  sit  conveniens 

MATERIA    HUIUS    SACRAMENTI 
IV  Cont,  Gent.,  cap.  lxxiii. 

AD  QUARTUM  sic  pROCEDiTUR.  Videtur  quod  oleum  olivae 
non  sit  conveniens  materia  huius  sacramenti.  Quia 
hoc  sacramentum  immediate  ad  incorruptionem  ordinat. 
Sed  incorruptio  significatur  per  balsamum,  quod  in  chri- 
smate  ponitur.  Ergo'  chrisma  esset  convenientior  materia 
huius  sacramenti. 

2.  Praeterea,  hoc  sacramentum  est  spirituaUs  medi- 
catio.  Sed  spiritualis  medicatio  per  vini  appositionem  si- 
gnificatur :  sicut  patet  Luc.  x  *,  in  parabola  de  sauciato. 
Ergo  vinum  esset  convenientior  materia  huius  sacramenti. 

3.  Praeterea,  ubi  est  maius  periculum,  ibi  debet  esse 
commune  remedium.  Sed  oleum  non  est  commune  reme- 
dium :  quia  non  invenitur  in  qualibet  terra.  Ergo ,  cum 
hoc  sacramentum  detur  exeuntibus,  qui  sunt  in  maximo 
periculo,  videtur  quod  oleum  oUvae  non  sit  materia  con- 
veniens. 

Sed  contra  est  quod  lac.  v  *  oleum  materia  huius 
sacramenti  determinatur.  Sed  oleum  proprie  non  dicitur 
nisi  oleum  olivae.  Ergo  hoc  est  materia  huius  sacramenti. 

2.  Praeterea,  spiritualis  sanatio  per  olei  inunctionem 
significatur  :  ut  patet  Isaiae  i  *,  ubi  dicitur  :  Plaga  tutnens 
non  est  curata  medicamine  neque  fota  oleo.  Ergo  conve- 
niens  materia  huius  sacramenti  est  oleum. 

Respondeo  dicendum  quod  spiritualis  curatio  quae  in 
fine  adhibetur,  debet  esse  perfecta,  quia  post  eam  alia  non 
reUnquitur ;  et  lenis,  ut  spes,  quae  exeuntibus  est  maxime 


necessaria,  non  frangatur,  sed  foveatur.  Oleum  autem  le- 
nitivum  est,  et  penetrativum  usque  ad  intima,  et  etiam 
diffusivum.  Et  ideo  quantum  ad  utrumque  praedictorum 
est  conveniens  materia  huius  sacramenti.  Et  quia  oleum 
5  principaliter  nominatur  olivae  liquor,  cum  alii  liquores  ex 
similitudine  ad  ipsum  olei  nomen  accipiant ;  ideo  oleum 
olivae  etiam  debet  esse  quod  assumitur  in  materia  huius 
sacramenti. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  incorruptio  gloriae  est 
'o  res  non  contenta  in  hoc  sacramento :  nec  oportet  quod 
tali  rei  significatio  materiae  respondeat.  Unde  non  oportet 
quod  balsamum  ponatur  materia  huius  sacramenti :  quia 
balsamum,  propter  odorem,  pertinet  ab  bonitatem  famae  *, 
qua  de  cetero  non  indigent,  propter  se,  exeuntes ;  sed  in- 
's  digent  tantum  nitore  conscientiae,  qui  in  oleo  significatur  *. 

Ad  secundum  dicendum  quod  vinum  sanat  mordicando  : 
sed  oleum  leniendo.  Et  ideo  curatio  per  vinum  magis 
pertinet  ad  poenitentiam  quam  ad  hoc  sacramentum. 

Ad  tertium  dicendum  quod  oleum  olivae,  quamvis  non 

20  ubique  crescat,  tamen  de  facili  potest  ad  quemlibet  locum 

transferri.  -  Et  praeterea  hoc  sacramentum  non  est  tantae 

necessitatis  quod  exeuntes  sine  hoc  sacramento  non  pos- 

sint  salutem  consequi. 

ART.  V.  utrum  oporteat  esse  oleum  consecratum 

Part.  III,  qu.  lxxii,  art.  3. 

Ad  quintum  sic  proceditur.  Videtur  quod  non  oporteat 
esse  oleum  consecratum.  Quia  hoc  sacramentum  habet 
unam  sanctificationem  in  usu  per  formam  verborum.  Ergo 
1°  superfluit  alia  sanctificatio,  si  ad  materiam  ipsius  fiat. 

2.  Praeterea  ,  sacramenta  habent  ef&caciam  et  signifi- 
cationem  in  ipsa  materia.  Sed  significatio  effectus  huius 
sacramenti  competit  oleo  ex  naturali  proprietate,  efficacia 
autem  ex  institutione  divina.  Ergo  non  est  necessaria  ali- 

■>s  qua  sanctificatio  materiae. 

3.  Praeterea,  baptismus  est  perfectius  sacramentum 
quam  extrema  unctio.  Sed  in  baptismo  non  praeexigitur 
materiae  sanctificatio ,  quantum  est  de  necessitate  sacra- 
menti.  Ergo  nec  in  extrema  unctione. 

40  Sed  contra  est,  quia  in  omnibus  aliis  unctionibus  est 
materia  consecrata  prius.  Ergo,  cum  hoc  sacramentum  sit 
quaedam  unctio,  requirit  materiam  consecratam. 

Respondeo  dicendu.m  quod  quidam  dicunt  quod  oleum 
simplex  est  materia  huius  sacramenti;  et  in  ipsa  sanctifi- 

45  catione  olei,  quae  est  per  episcopum,  perficitur  sacramen- 
tum.  -  Sed  hoc  patet  esse  falsum  ex  his  quae  de  Eucha- 
ristia  dicta  sunt  *,  ubi  ostensum  est  quod  solum  iUud  sa- 
cramentum  consistit  in  consecratione  materiae. 

Et  ideo  dicendum  quod  hoc  sacramentum  consistit  in 

50  ipsa  unctione ,  sicut  baptismus  in  ablutione :  et  materia 
huius  sacramenti  est  oleum  sanctificatum.  Potest  autem 
triplex  ratio  assignari  quare  exigitur  materiae  sanctificatio 
in  hoc  sacramento  et  in  quibusdam  aUis.  Prima  est,  quia 
omnis  efficacia  sacramentorum  a  Christo  descendit.  Et  ideo 

^i  sacramenta  illa  quibus  ipse  est  usus,  habent  efficaciam  ex 
ipso  usu  suo :  sicut  tactu  suae  carnis  vim  regenerativam 
contulit  aquis  *.  Sed  hoc  sacramento  non  est  usus ,  nec 
aliqua  corporali  unctione.  Et  ideo  in  omnibus  unctionibus 
requiritur  sanctificatio  materiae. 

60  Secunda  causa  est  propter  plenitudinem  gratiae,  quae 
confertur  non  solum  ut  toUat  culpam,  sed  etiam  reUquias 
et  infirmitatem  corporis. 

Tertia  est  ex  hoc  quod  effectus  eius  corporalis,  scilicet  sa- 
natio,  non  causatur  ex  materiae  naturali  proprietate.  Et  ideo 

«s  oportet  quod  haec  efficacia  sibi  per  sanctificationem  detur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  prima  sanctificatio  est 

materiae    secundum    se :    sed   secunda   magis   pertinet   ad 

usum  ipsius,  secundum  quod  est  actu  conferens  effectum 

suum.  Et  ideo  neuter  superfluit:    quia  etiam  instrumenta 

70  efficaciam  accipiunt  ab  artifice  et  dum  fiunt,  et  dum  ad 
actum  applicantur. 

Ad  secundum  dicendum  quod  illa  efficacia  quae  est  ex 
institutione  sacramenti,  applicatur  huic  materiae  per  san- 
ctificationem. 

7S       Ad  tertium  patet  solutio  ex  dictis  *. 


•  Cap.  Cum  ve- 
nisset,  de  Sacra 
Vnct. 

•  Ibid. 


•  IV  Sent.,  dist. 
VIII,  qu.  ii,art.  1, 
qu"  i ,  ad  2.  - 
Cf.  Part.  III,  qu. 
Lxxviu,  art.  1. 


•  Mag.  IV  Sent., 
dist.  iii,  cap.  Si 
vero.  -  Cf.  Bed. 
Exp.  in  Luc.  lib. 
I,  ad  cap.  III, 
vers.  31. 


In  corpore. 


56 


QUAESTIO  XXIX,  ARTICULUS  VI,  VII,  VIII 


ART.    VI.    UTRUM    OPORTEAT    MATERIAM    HUIUS    SACRAMENTI 
ESSE    CONSECRATAM    PER    EPISCOPUM 


AD    SEXTUM 
materiam 


•Cai 

s.tI 


,  lect.  IV. 


sic  PROCEDiTUR.  VidetuF  quod  non  oporteat 
huius  sacramenti  esse  consecratam  per  epi- 
scopum.  Quia  dignior  est  consecratio  materiae  in  sacra- 
mento  Eucharistiae  quam  in  hoc  sacramento.  Sed  in  Eu- 
charistia  materiam  sacerdos  potest  consecrare.  Ergo  et  in 
hoc  sacramento. 

2.  Praeterea,  in  operibus  corporalibus  ars  dignior  nun- 
quam  praeparat  materiam  inferiori :  quia  dignior  est  quae 
utitur  quam  quae  materiam  praeparat,  ut  dicitur  II  Physic.  * 
Sed  episcopus  est  supra  sacerdotem.  Ergo  non  praeparat 
materiara  in  illo  sacramento  quo  sacerdos  utitur.  Sed  sa- 
•Qu.ixxi,art.3.  cerdos  dispensat  hoc  sacramentum,  ut  dicetur  *.  Ergo  con- 
secratio  materiae  ad  episcopum  non  pertinet. 

Sed  contra  est,  quia  in  aliis  unctionibus  etiam  materia 
per  episcopum  consecratur.  Ergo  ita  debet  esse  in  ista. 

Respondeo  dicendum  quod  minister  sacramenti  non  pro- 
pria  virtute  effectum  sacramenti  inducit  ut  principale  agens, 
sed  per  efficaciam  sacramenti  quod  dispensat.  Quae  quidem 
ef&cacia  primo  est  a  Ghristo,  et  ab  ipso  in  alios  descendit 
ordinate :  scilicet  in  populum  mediantibus  ministris ,  qui 
sacramenta  dispensant;  et  in  ministros  inferiores  median- 
tibus  superioribus ,  qui  materiam  sanctificant.  Et  ideo  in 
omnibus  sacramentis  quae  indigent  materia  sanctificataj, 
prima  sanctificatio  materiae  fit  per  episcopum ,  et  usus 
quandoque  per  sacerdotem,  ut  ostendatur  sacerdotalis  po- 
*Ps.  cxxxii.vers.  testas  ab  episcopali  derivata :  secundum  illud  Psalmi*: 
^'  Sicut  unguentum  in  capite,  quod  prius  descendit  in  barbam, 

deinde  usque  ad  oram  vestimenti. 

Ad  primum  erqo  dicendum  quod  sacramentum  Eucha- 
ristiae  consistit  in  ipsa  materiae  sanctificatione,  non  autem 
in  usu.  Et  ideo,  proprie  loquendo,  illud  quod  est  materia 
sacramenti,  non  est  quid  consecratum.  Unde  non  praeexi- 
gitur  aliqua  sanctificatio  circa  materiam  per  episcopum 
facta.  Sed  exigitur  sanctificatio  altaris  et  huiusmodi,  et 
etiam  ipsius  sacerdotis,  quae  non  nisi  per  episcopum  fieri 
potest.  Unde  in  illo  etiam  sacramento  ostenditur  potestas 
sacerdotalis  ab  episcopo  derivata :  ut  Dionysius  dicit  *. 
Ideo  autem  illam  consecrationem  materiae  potest  facere 
sacerdos  quae  est  in  se  sacramentum,  et  non  illam  quae 
ut  sacramentale  quoddam  ordinatur  ad  sacramentum,  quod 
consistit  in  usu  fidelium,  quia  quantum  ad  corpus  Christi 
verum  nullus  ordo  est  supra  sacerdotium,  sed  quantum 
ad  corpus  Christi  mysticum  episcopalis  ordo  est  supra 
sacerdotalem,  ut  infra  *  dicetur. 

Ad  secundum  dicendum  quod  materia  sacramenti  non 
est  talis  materia  ut  in  qua  fiat  aliquid  per  eum  qui  ea 
utitur,  sicut  est  in  artibus  mechanicis :  sed  ut  cuius  vir- 
tute  aliquid  fiat,  et  sic  percipiat  aliquid  de  ratione  causae 
agentis,  inquantum  est  instrumentum  quoddam  divinae 
operationis.  Et  ideo  oportet  quod  a  superiori  arte  vel  po- 
testate  talis  virtus  materiae  acquiratur.  Quia  in  causis  agen- 
tibus,  quanto  aliquod  agens  est  prius,  tanto  est  perfectius : 
in  causis  autem  pure  materialibus,  quanto  materia  est  prior, 
tanto  imperfectior. 

ART.  VII.  utrum  hoc  sacramentum  habeat 

ALiaUAM    FORMAM 

AD  septimum  sic  proceditur.  Videtur  quod  hoc  sacra- 
mentum  non  habeat  aliquam  formam.  Cum  enim  effi- 
cacia  sacramentorum  sit  ab  institutione  et  item  a  forma, 
oportet  quod  forma  tradatur  ab  ipso  qui  sacramentum  in- 
stituit.  Sed  forma  huius  sacramenti  non  invenitur  tradita 
neque  a  Christo  neque  ab  Apostolis.  Ergo  hoc  sacramen- 
tum  non  habet  aliquam  formam. 

2.  Praeterea,  ea  quae  sunt  de  necessitate  sacramenti, 
observantur  eodcm  modo  apud  omnes.  Sed  nihil  magis 
est  de  necessitate  sacramenti  habentis  formam  quam  ipsa 
forma.  Ergo,  cum  non  sit  aliqua  forma  communiter  ob- 
servata  ab  omnibus  in  hoc  sacramento,  quia  diversi  diver- 

•  cf.  art.  »cq.      sis  verbis  utuntur  *,  videtur  quod  hoc  sacramentum  non 
habeat  aliquam  formam. 

3.  Praeterea,  in  baptismo  non  requiritur  forma  nisi  ad 


*   Eccl.    Hier. 
cap.  V,  §5. 


"  Qti.  XL,  art.  4. 


sanctificationem  materiae,  quae  est  aqua  verbo  vitae  di- 
luendis  criminibus  sanctificata  *.  Sed  hoc  sacramentum 
habet  materiam  prius  sanctificatam.  Non  ergo  indiget  ali- 
qua  forma  verborum. 
s  Sed  contra  est  quod  Magister  dicit  *,  quod  omne  sa- 
cramentum  novae  legis  consistit  in  rebus  et  in  verbis. 
Verba  autem  sunt  forma  -sjfcramenti.  Cum  ergo  hoc  sit 
sacramentum  novae   legis ,  videtur  quod  habeat   formam. 

2.  Praeterea,  ad   hoc  est   ritus  universalis   Ecclesiae , 
»0  quae  quibusdam  verbis   utitur  in   collatione   huius  sacra- 

menti. 

Respondeo  dicendum  quod  quidam  dixerunt  quod  nulla 
forma  est  de  necessitate  huius  sacramenti.  -  Sed  hoc  vi- 
detur  derogare  effectui  huius  sacramenti.   Quia  omne  sa- 

>s  cramentum  efficit  significando.  Significatio  autem  materiae 
non  determinatur  ad  effectum  determinatum,  cum  ad  multa 
se  possit  habere,  nisi  per  formam  verborum.  Et  ideo  in 
omnibus  sacramentis  novae  legis,  quae  efficiunt  quod  fi- 
gurant  *,  oportet  esse  et  res  et  verba.  Et  praeterea  laco- 

io  bus  *  totam  vim  sacramenti  huius  videtur  constituere  in 
oratione,  quae  est  forma  huius  sacramenti ,  ut  dicetur  *. 
Et  ideo  praedicta  opinio  praesumptuosa  videtur,  et  erro- 
nea.  Et  propter  hoc  dicendum,  sicut  communiter  dicitur, 
quod  habet  formam  determinatam,  sicut  et  alia  sacramenta. 

25  Ad  primum  ergo  dicendum  quod  sacra  Scriptura  omni- 
bus  communiter  proponitur.  Et  ideo  forma  baptismi,  qui 
ab  omnibus  dari  potest,  debet  in  sacra  Scriptura  exprimi. 
Et  similiter  forma  Eucharistiae,  quae  exprimit  sacramenti 
illius  fidem,  quae  est  de  necessitate   salutis.    Sed    formae 

10  aliorum  sacramentorum  non  inveniuntur  in  Scriptura  tra- 
ditae,  sed  Ecclesia  ex  traditione  Apostolorum  habet,  qui 
a  Domino  acceperunt :  ut  dicit  Apostolus,  I  Cor.  xi  * :  Ego 
accepi  a  Domino  quod  et  tradidi  vobis. 

Ad  secundum  dicendum  quod   illa  verba  quae   sunt  de 

35  essentia  formae,  scilicet  oratio  deprecativa,  ab  omnibus  di- 
cuntur:  sed  alia,  quae  sunt  de  bene  esse,  non  observan- 
tur  ab  omnibus. 

Ad  tertium  dicendum  quod  materia  baptismi  habet 
quandam  sanctificationem  per  se  ex  ipso  tactu  carnis  Sal- 

40  vatoris :  sed  ex  forma  verborum  accipit  sanctificationem 
actu  sanctificantem.  Et  similiter,  post  sanctificationem  ma- 
teriae  huius  sacramenti  secundum  se,  requiritur  sanctifica- 
tio  in  usu,  per  quam  actu  sanctificet. 

,,        ART.  VIII.  utrum  forma  huius  sacramenti  debeat 

4S 

PROFERRI    PER    ORATIONEM    INDICATrVAM,    ET   NON  DEPRECATrVAM 

De  Forma  Absolut.,  cap.  1. 

AD  ocTAVUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  forma  huius 
sacramenti  debeat  proferri  per  orationem  indicativam, 

so  et  non  deprecativam.  Quia  sacramenta  novae  legis  habent 
certum  effectum.  Sed  certitudo  eflfectus  non  exprimitur  in 
formis  sacramentorum  nisi  per  orationem  indicativam,  cum 
dicitur,  Hoc  est  corpus  meum,  vel,  Ego  te  bapti\o.  Ergo 
debet  esse  forma  huius  sacramenti  oratio   indicativa. 

ii  1.  Praeterea,  in  formis  sacramentorum  debet  exprimi 
intentio  ministri,  quae  requiritur  ad  sacramentum.  Sed  in- 
tentio  conferendi  sacramentum  non  exprimitur  nisi  per 
orationem  indicativam.  Ergo,  etc. 

3.  Praeterea,  in   quibusdam  ecclesiis  dicuntur  huius- 
<o  modi  verba  in  collatione  huius  sacramenti :   Ungo  hos  ocu- 

los  oleo  sanctificato  in  nomine  Patris,  etc.  *:  et  hoc  est 
conforme  aliis  formis  sacramentorum.  Ergo  videtur  quod 
in  hoc  consistat  forma  huius  sacramenti. 

Sed  contra,  illud  quod  est  forma  sacramenti,  ab  omni- 

65  bus  oportet  quod  servetur.  Sed  verba  praedicta  *  non  di- 
cuntur  secundum  consuetudinem  omnium  ecclesiarum,  sed 
tantum  verba  deprecativa,  scilicet:  Per  istam  sanctam  un- 
ctionem,  et  suam  piissimam  misericordiam,  indulgeat  tibi 
Dominus  quidquid  deliquisti  per  visum,  etc.  Ergo  forma 

70  huius  sacramenti  est  oratio  deprecativa. 

2.  Praeterea,  hoc  videtur  ex  verbis  lacobi,  qui  attribuit 
efficaciam  huius  sacramenti  orationi :  Oratio  fidei,  inquit  *, 
sanabit  infirmum.  Ergo,  cum  efficacia  sacramenti  sit  ex 
forma,  videtur  quod  forma  huius  sacramenti  sit  praedicta 

75  oratio  *. 


*Hug.  aS.Vict., 
de  Sacram.  lib. 
II,  p.  VI,  cap.  2. 


'IV5«i<.,dist.i, 
cap.  Sunt  autem 
exercitationum. 


'  Part.  III.  qu. 
LXii.  art.  1,  ad  1. 
'  Cap.  V,  vers.  15. 
*  Art.  8,  9. 


Vers.  23, 


•  Cr.  B.  Albert. 
IV  Sent.,  dist. 
xxiii,  art,  4. 


'  Arg.  3. 


*  C«p.  V,  vers.  15. 

*  Arg.  praeced. 


QUAESTIO  XXIX,  ARTICULUS  IX  -  QUAESTIO  XXX,  ARTICULUS  I 


37 


cont.  2. 

•Cf.Ord.Roman. 
lib.  X  ,  n.  33.  - 
Append.  Opp. 
Greg.  Magni. 


Respondeo  dicendum  quod  oratio  deprecativa  est  forma 

Cf.  arg.  Sed  huius  sacramenti :  ut  patet  per  verba   lacobi  *;  et  ex  usu 

Romanae  Ecclesiae,  quae  solum  verbis  deprecativis  utitur 

in  coUatione  huius  sacramenti  *.  Cuius  ratio  multiplex  as- 

signatur.  5 

Primo ,  quia  suscipiens  sacramentum  hoc  est  viribus 
propriis  destitutus.  Unde  indiget  orationibus  sublevari. 

Secundo,  quia  datur  exeuntibus,  qui  iam  desinunt  esse 
de  foro  Ecclesiae,  et  in  soUus  Dei  manu  requiescunt.  Unde 
ei  per  orationem  committuntur.  »» 

Tertio,  quia  hoc  sacramentum  non  habet  aliquem  effe- 
ctum  qui  semper  ex  operatione  ministri  consequatur,  omni- 
bus  quae  sunt  de  essentia  sacramenti  rite  peractis:  sicut 
character  in  baptismo  et  confirmatione ;  et  transubstantia- 
tio  in  Eucharistia;  et  remissio  peccati  in  poenitentia,  exi-  is 
stente  contritione,  quae  est  de  essentia  sacramenti  poeni- 
tentiae,  non  autem  de  essentia  huius  sacramenti.  Et  ideo 
in  hoc  sacramento  non  potest  esse  forma  indicativi  modi, 
sicut  in  praedictis  sacramentis. 


QUAESTIO  TRIGESIMA 

DE  EFFECTU  SACRAMENTI  EXTREMAE  UNCTIONIS 

DEiNDE  considerandum  est  de  effectu  huius  sacramenti  *. 
Circa  quod  quaeruntur  tria. 
Primo :  utrura    extrema   unctio  valeat  ad  remissionem 

peccatorum. 
Secundo :  utrum  sanitas  corporalis  sit  effectus  huius  sa- 

cramenti. 
Tertio :  utrum  hoc  sacramentum  characterem  imprimat. 

ART.  I.    UTRUM     EXTREMA    UNCTIO    VALEAT 
AD    REMISSIONEM     PECCATORUM 


•  Cf.   qu.  XXIX, 
Introd. 


Supra,  qu.  viii,  art.  3,  ad  2 ;  IV  Sent.,  dist,  ii,  qu 
IV  Cont.  ^-'  -     


„  ...  art,  1,  qu'  4; 

Genl.,  cap.  Lxxm ;  De  Malo,  qu.  vii,  art.  11,  ad  14. 


AD  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR.   Videtur  quod   extrema  un- 
ctio  non  valeat  ad  remissionem  peccatorum.   Ad  hoc 
enim  quod  per  unum  potest  effici,  aliud  non  exigitur.  Sed 


Ad  primum  ergo  dicendum  quod  hoc  sacramentum,  sicut  20  Jn  eo  qui  e.xtremam  unctionem  accipit,  requiritur  poeniten- 


*  In  corpore. 


et  praedicta  *,  quantum  est  de  se  habet  certitudinem,  sed 
potest  impediri  ex  fictione  recipientis,  etiam  si  sacramento 
se  subiiciat  per  intentionem,  quod  nullum  effectum  con- 
sequatur.    Et  propter  hoc  non  est   simile   de  hoc  et  de 


tia  ad  peccatorum  remissionem.  Ergo  per  extremam  un- 
ctionem  non  dimittuntur  peccata. 

2.  Praeterea,  in  peccato  non   sunt  nisi  tria:    macula, 
reatus  poenae,  et  reliquiae  peccati.  Sed  per  extremam  un- 


aliis  sacramentis,  in  quibus  semper  aliquis  effectus  conse-  25  ctionem  non   remittitur   peccatum    quoad   maculam  sine 


quitur. 

Ad  secundum  dicendum  quod  per  ipsum  actum ,  qui 
ponitur  in  forma,  sciUcet,  per  istam  sanctam  unctionem, 
satis  exprimitur  intentio. 


contritione :  quae  etiam  sine  unctione  remittit.  Nec  iterum 
quoad  poenam:  quia  adhuc,  si  convalescat,  tenetur  perfi- 
cere  satisfactionem  iniunctam.  Nec  quoad  reliquias  culpae : 
quia  adhuc  remanent  dispositiones  ex  actibus  praeceden- 


Ad  tertium  dicendum  quod    verba  illa    indicativi  modi  ;o  tibus  relictae,  ut  patet  post    convalescentiam.    Ergo  nuUo 


quae  secundum  morem  quorundam  praemittuntur  orationi, 
non  sunt  forma  huius  sacramenti :  sed  sunt  quaedam  dis- 
positio  ad  formam,  inquantum  intentio  ministri  determi- 
natur  ad  actum  illum  per  illa  verba. 

ART.  IX.  utrum  praedicta  oratio  sit  competens 
forma  huius  sacramenti 


*  Cf.  art.  praec, 
arg.  Sed  cont.  1 . 


modo  per  extremam  unctionem  fit  peccatorum   remissio. 

3.  Praeterea,  remissio  peccatorum  non  fit  successive, 
sed  in  instanti.  Sed  extrema  unctio  non  fit  tota  simul : 
quia  plures  unctiones  requiruntur.  Ergo  eius  effectus  non 
5!  est  remissio  peccatorum. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  lac.  v  * :  Si  in  peccatis 
est,  dimittentur  ei. 

2.  Praeterea,  omne  sacramentum  novae  legis  gratiam 

AD  NONUM  sic  proceditur.  Vidctur  quod  praedicta  ora-      confert.  Sed   per  gratiam   fit  remissio  peccatorum.    Ergo 
tio  *  non  sit  competens  forma  huius  sacramenti.  Quia  40  extrema  unctio,  cum  sit  sacramentum  novae  legis,  opera- 


in  formis  aliorum  sacramentorum  fit  mentio  de  materia  : 
sicut  patet  in  confirmatione.  Quae  non  fit  in  verbts  prae- 
dictis.  Ergo  non  est  conveniens  forma. 

2.  Praeterea,  sicut  eftectus  huius  sacramenti   provenit 


tur  ad  remissionem  peccati. 

Respondeo  dicendum  quod  quodlibet  sacramentum  est 
institutum  principaliter  ad  unum  effectum,  quamvis  etiam 
alios  ex  consequenti  inducere  possit.  Et  quia  sacramentum 


in  nos  per  misericordiam    divinam ,  ita  et  aliorum  sacra-  45  efficit  quod  figurat  *,  ideo  ex  ipsa  significatione  sacramenti 


*  Dist.  xxiii,  cap 
Hoc  sacramen- 
tum. 


mentorum.  Sed  in  formis  aliorum  sacramentorum  non  fit 
mentio  de  misericordia  divina,  sed  magis  de  Trinitate  et 
de  passione.  Ergo  similiter  debet  esse  hic. 

3.  Praeterea,  duplex  effectus  huius    sacramenti  in  lit- 


debet  accipi  eius  principaUs  efifectus.  Adhibetur  autem  hoc 
sacramentum  secundum  modum  cuiusdam  medicationis : 
sicut  baptismus  per  modum  ablutionis.  Medicina  autem 
est  ad  pellendum  infirmitatem.    Unde  principaliter  hoc  sa- 


tera  ponitur  *.  Sed  in  verbis  praedictis  non  fit  mentio  nisi  s»  cramentum  est  institutum  ad  sanandum  infirmitatem  pec 


de  uno,  scilicet  de  remissione  peccatorum :  non  autem  de 
corporali  sanatione,  ad  quam  lacobus    ordinat   orationem 
•Cap.v,vers.  15.   fidei,  dicens  *  :   Oratio  fidei  sanabit  infirmum.  Ergo  forma 
praedicta  est  incompetens. 


petens  forma  huius  sacramenti.  Quia  tangit  sacramentum, 
in  hoc  quod  dicitur,  per  istam  sanctam  unctionem;  et 
niud  quod  operatur  in  sacramento,  scilicet  divinam  mi- 
sericordiam ;  et  effectum ,  scilicet  remissionem  pecca- 
torum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  materia  huius  sacra- 
menti  potest  intelligi  per  actum  unctionis:  non  autem 
materia  confirmationis  per  actum  in  forma  e.xpressum.  Et 
ideo  non  est  simile. 

Ad  secundum  dicendum  quod  misericordia  respicit  mi- 


Vers.  15. 


•  Part.  III,  qu. 
Lxii,  art.  1,  ad  1. 


cati:  ut,  sicut  baptismus  est  quaedam  spiritualis  regene- 
ratio,  et  poenitentia  quaedam  spiritualis  suscitatio ,  ita  et 
extrema  unctio  est  quaedam  spiritualis  sanatio  vel  medica- 
tio.  Sicut  autem  corporalis  medicatio  praesupponit  corpo- 


Respondeo  dicendum    quod   praedicta    oratio    est   com-  ss  ralem  vitam  in  medicato,  ita  spirituaUs  spiritualem.  Et  ideo 


hoc  sacramentum  non  datur  contra  defectus  quibus  spiri- 
tualis  vita  tolUtur,  scilicet  contra  peccatum  originale  et 
mortale :  sed  contra  illos  defectus  quibus  homo  spiritualiter 
infirmatur,  ut  non  habeat  perfectum  vigorem  ad  actus  vitae 
60  gratiae  vel  gloriae.  Et  hic  defectus  nihil  est  aliud  quam 
quaedam  debilitas  et  ineptitudo  quae  in  nobis  relinquitur 
ex  peccato  actuali  vel  originali.  Et  contra  hanc  debilita- 
tem  homo  roboratur  per  hoc  sacramentum. 

Sed  quia  hoc  robur  gratia  facit,  quae  secum  non  com- 


•  IV  Sent.,  dist. 
VII,  qu.  II,  art.  2, 
qu»  1 ,  ad  1 ;  dist. 

patitur  peccatum,  ideo  ex  consequenti,  si  invenit  peccatum  '"'ji";  ''.  "^-  3. 

seriam.  Et  quia  hoc  sacramentum  datur  in  statu  miseriae,      aliquod,  vel  mortale  vel  veniale,  quoad  culpam,  tollit  ipsum,  qu,ii^Vt.'/,au^«'I', 

scilicet  infirmitatis,  ideo  potius  hic  quam  in  aUis  fit  men-      dummodo  non   ponatur   obex  ex  parte   recipientis:   sicut  iii,'qu!Lxxii  arti 

tio  de  misericordia.  etiam  de  Eucharistia  et  confirmatione  supra  *  dictum  est.  7,ad2;qu.Lxxix, 

Ad  tertium  dicendum  quod  in  forma  debet  exprimi  ef-     Et  ideo  etiam  lacobus  de  remissione  peccati  conditiona-  •  ct.  arg.  Sed 

fectus  principalis,  et  qui  semper  inducitur  ex   sacramento  70  liter  loquitur,   dicens  * :  Si  in  peccatis  sit,   dimittentur  ei  •"B.^Aibert.   iv 

nisi  sit  defectus  ex  parte  recipientis.  Non  autem  talis  ef-      quoad  culpam.    Non  enim  semper  delet  peccatum,  quia  •s«ir.,  dist.  xnu, 

non  semper  invenit:  sed  semper  remittit  quoad   debUita-  •  cf.  Haiens. 

tem  praedictam,  quam  quidam  *  reliquias  peccati  dicunt.  vrra.^.^aVt. 3?"". 

Quidam  *  vero  dicunt  quod  principaliter  est  institutum  djs""^/,)' f;^ 'j' 

7S  contra  veniale :  quod  quidem  non  potest,  dum  haec  vita  qu.  '2. 

SUMMAK  Theol.  D.  Thomae  T.  IX.  8* 


•  IV  5en<,,  dist.  fectus  cst  corporalis  sanitas,  ut  ex  dictis  *  patet,  quamvis 

XXIII,  qu,  I,  art,  2,  '^  ,-.      ,  ,        t         .  ■  rr 

qu»  2,  -  cf.  infra  quandoque  sequatur.  Ratione  cuius  lacobus  hunc  eftectum 

qu.  XXX,  art.  2.  a^^tpjbyit  orationi,  quae  est  forma  huius  sacramenti. 


58 


QUAESTIO  XXX,  ARTICULUS  II,  III  -  QUAESTIO  XXXI,  ARTICULUS  I 


Vcrs.  15. 


Vers.  13. 


agitur,  perfecte  curari;  et  ideo  sacramentum  exeuntium  spe- 
cialiter  contra  veniale  ordinatur.  -  Sed  hoc  non  videtur 
verum.  Quia  poenitentia  sufficienter,  etiam  in  vita,  delet 
venialia  quoad  culpam.  Quod  autem  non  potest  evitari 
post  peractam  poenitentiam,  non  aufert  praecedenti  poeni-  s 
tentiae  suum  effectum.  -  Et  iterum  hoc  pertinet  ad  debili- 
tatem  praedictam. 

Unde  dicendum  quod  principaUs  effectus  huius  sacra- 
menti  est  remissio  peccatorum  quoad  reliquias  peccati; 
et  ex  consequenti  etiam  quoad  culpam ,  si  eam  inveniat.  'o 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  quamvis  effectus  prin- 
cipalis  alicuius  sacramenti  possit  haberi  sine  actuali  per- 
ceptione  illius  sacramenti,  vel  sine  sacramento,  vel  per  aliud 
sacramentum  ex  consequenti;  nunquam  tamen  haberi  pot- 
est  sine  proposito  illius  sacramenti.  Et  ideo,  quia  poeni-  15 
tentia  est  principaliter  instituta  contra  actualem  culpam , 
quodcumque  ahud  sacramentum  actualem  culpam  deleat 
ex  consequenti,  non  excludit  necessitatem  poenitentiae. 

Ad  secundum    dicendum    quod    extrema    unctio    aliquo 
modo  quantum  ad   illa  tria   remittit   peccatum.    Quamvis  20 
enim  culpa  quoad  maculam  sine  contritione  non  dimitta- 
tur,  tamen  hoc  sacramentum  per  gratiam  quam  infundit, 
facit  quod  ille  motus  liberi  arbitrii  in   peccatum  sit  con- 
tritio:  sicut  etiam  in  Eucharistia  et  confirmatione   potest 
accidere.  -  Similiter    etiam  et  reatum   poenae   temporalis  25 
diminuit:  sed  ex  consequenti,  inquantum  debilitatem  toUit, 
quia   eandem    poenam  levius    portat  fortis    quam    debilis. 
Unde  non  oportet  quod  propter  hoc  minuatur  satisfactio- 
nis  mensura.  -  Reliquiae  autem  peccati  non  dicuntur  hic 
dispositiones  ex  actibus  relictae,  quae  sunt  quidam  habitus  lo 
inchoati :    sed  quaedam  spiritualis  debilitas  in  ipsa  mente 
existens,  qua  sublata,  et  eisdem  habitibus  vel  dispositionibus 
manentibus,  non  ita   potest   inclinari   mens  ad   peccatum. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  quando  sunt  multae  actio- 
nes  ordinatae  ad  unum  effectum,  ultima  est  formalis  re-  3! 
spectu  omnium  praecedentium,  et  agit  in  virtute  earum. 
Et  ideo  in  ultima    unctione  gratia   infunditur ,  quae  effe- 
ctum  sacramento  praebet. 

ART.  II.  UTRUM  sanitas  corporalis  sit  effectus 

HUIUS     SACRAMENri 
IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxxiii. 

AD  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  sanitas  cor- 
poraHs  non  sit  effectus  huius  sacramenti.  Omne  enim 
sacramentum  est  medicina  spiritualis.  Sed  spiritualis  me-  45 
dicina  ad  spiritualem  sanitatem  ordinatur,  sicut  corporalis 
ad  corporalem.  Ergo  sanitas  corporalis  non  est  effectus 
huius  sacramenti. 

2.  Praeterea,  sacramentum  semper  habet  effectum  suum 
in  eo  qui  non  fictus  accedit.  Sed  quandoque  non  sanatur  50 
corporaliter  suscipiens  hoc  sacramentum,  quantumcumque 
devotus  accipiat.  Ergo  sanitas  corporalis  non  est  effectus 
eius. 

3.  Praeterea,  efficacia  huius  sacramenti  nobis  ostendi- 
tur  lac.  V  *.  Sed  ibi  non  attribuitur   sanatio    effectus  un-  ss 
ctioni,  sed  orationi :  dicit  enim :   Oratio  fidei  sanabit  infir- 
mum.  Ergo  corporalis  sanatio  non  est  effectus   huius  sa- 
cramenti. 

Sed  contra,  operatio  Ecclesiae  habet  maiorem  efficaciam 
post  Christi  passionem  quam  ante.  Sed  ante  oleo  inuncti  60 
per  Apostolos  sanabantur:   ut   patet   Marc.  vi  *.    Ergo  et 
nunc  habet  effectum  in  corporali  sanatione. 

2.  Praeterea,  sacramenta  significando  efficiunt.  Sed  ba- 
ptismus  per  ablutionem  corporalem,  quam  exterius  facit, 
significat  et  efficit  spiritualem.  Ergo  et  extrema  unctio  per  ^s 
sanationem  corporalem,  quam  exterius  efficit,  significat  et 
causat  spiritualem. 

Respondeo  dickndum  quod,  sicut  baptismus  per  ablutio- 
nem  corporalem  facit  spiritualem  emundationem  a  macu- 
lis  spiritualibus,  ita  hoc  sacramentum  per  medicationem  70 
sacramentalem  exteriorem  facit  sanationem  interiorem :  et 
sicut  ablutio  baptismi  habet  effectum  corporalis  ablutionis, 
quia  etiam  corporalem  mundationem  habet;  ita  extrema 
unctio  habet  effectum  corporalis  medicationis,  sciHcet  cor- 
poralem  sanationem.  Sed  haec  est  differentia,  quia  corpo-  75 


ralis  ablutio  ex  ipsa  naturali  proprietate  elementi  facit  cor- 
poralem  mundationem :  et  ideo  semper  eam  facit.  Sed  ex- 
trema  unctio  non  facit  corporalem  sanationem  ex  proprie- 
tate  naturali  materiae,  sed  virtute  divina,  quae  rationabiliter 
operatur.  Et  quia  ratio  operans  nunquam  inducit  secun- 
darium  effectum  nisi  secundum  quod  expedit  ad  princi- 
palem,  ideo  ex  hoc  sacramento  non  sequitur  corporalis 
sanatio  semper,  sed  quando  expedit  ad  spiritualem  sana- 
tionem.  Et  tunc  semper  eam  inducit:  dummodo  non  sit 
impedimentum  ex  parte  recipientis. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  obiectio  illa  probat 
quod  corporalis  sanitas  non  sit  effectus  principalis  huius 
sacramenti.  Et  hoc  verum  est. 

Ad  secundum  patet  solutio  ex  dictis  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod  oratio  illa  est  forma  huius 
sacramenti,  ut  dicetur  *.   Et  ideo  hoc  sacramentum,  et  sua  *  iv  Sent.,  dist. 
forma,  habet  efficaciam,  quantum  est  de  se,  ad  sanationem  ^»"2^3'.'" c^- 

supra  qu.  xxix, 


•  In  corp.  et  qu. 
XXIX,  art.  8. 


40 


corporalem. 

ART.  III.   UTRUM  HOC  sacramkntum  imprimat  characterem 
IV  Sent.,  dist.  xxiii,  qu.  ii,  art.  1,  qu*  3,  ad  1. 

AD  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod  hoc  sacra- 
mentum  imprimat  characterem.  Character  enim  si- 
gnum  distinctivum  est.  Sed,  sicut  baptizatus  distinguitur 
a  non  baptizato,  ita  unctus  a  non  uncto.  Ergo,  sicut  ba- 
ptismus  imprimit  characterem,  ita  et  extrema  unctio. 

2.  Praeterea,  in  ordinis  et  confirmationis  sacramentis 
est  unctio,  sicut  in  hoc  sacramento.  Sed  in  illis  imprimitur 
character.  Ergo  et  in  isto. 

3.  Praeterea,  in  omni  sacramento  est  aliquid  quod  est 
res  tantum,  et  aliquid  quod  est  sacramentum  tantum,  et 
aliquid  quod  est  res  et  sacramentum.  Sed  non  potest 
aliquid  assignari  in  hoc  sacramento  quod  sit  res  et  sacra- 
mentum  nisi  character.  Ergo  in  hoc  sacramento  imprimi- 
tur  character. 

Sed  contra,  nullum  sacramentum  imprimens  characte- 
rem  iteratur.  Hoc  autem  iteratur,  ut  dicetur  *.  Ergo  non 
imprimit  characterem. 

2.  Praeterea,  distinctio  quae  fit  secundum  characterem 
sacramentalem,  est  distinctio  eorum  qui  sunt  in  praesenti 
Ecclesia.  Sed  extrema  unctio  confertur  ei  qui  exit  de  prae- 
senti  Ecclesia.  Ergo  non  decet  quod  in  eo  character  con- 
feratur. 

Respondeo  dicendum  quod  character  non  imprimitur 
nisi  in  illis  sacramentis  in  quibus  homo  ad  aliquod  sa- 
crum  deputatur.  Sed  hoc  sacramentum  est  solum  in  re- 
medium,  et  non  deputatur  per  ipsum  homo  ad  aHquod 
sacrum  agendum  vel  suscipiendum.  Et  ideo  non  imprimi- 
tur  in  eo  character. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  character  facit  distin- 
ctionem  statuum  quantum  ad  ea  quae  in  Ecclesia  sunt 
agenda.  Et  talem  distinctionem  homo  non  habet  ab  alus 
per  hoc  quod  ipse  est  inunctus. 

Ad  secundum  dicendum  quod  unctio  quae  fit  in  ordine 
et  confirmatione,  est  unctio  consecrationis,  qua  homo  de- 
putatur  ad  aliquod  sacrum.  Sed  haec  unctio  est  unctio 
medicationis.  Et  ideo  non  est  simile. 

Ad  tkrtium  dicendum  quod  in  hoc  sacramento  res  et 
sacramentum  non  est  character,  sed  quaedam  interior  de- 
votio,  quae  est  spiritualis  unctio. 

QUAESTIO  TRIGESIMAPRIMA 

DE  MINISTRO  SACRAMENTI  EXTREMAE  UNCTIONIS 

Deinde  considerandum  est  de  administratione  huius  sa- 
cramenti  *. 
Circa  quod  tria  quaeruntur. 

Primo :  utrum  laicus  possit  hoc  sacramentum  conferre. 
Secundo :  utrum  diaconus. 
Tertio:  utrum  solus  episcopus. 

ART.  I.   UTRUM  etiam  laicus  possit 
HOC  sacramentum  conferre 


art.  8,  9. 


Qu.  xxxiii,  art. 


*  Cf.   qu.   XXIX, 
Introd. 


A 


d   primum  sic  prockditur.    Videtur   quod  etiam  laicus 
possit  hoc  sacramentum  conferre.  Quia  hoc  sacramen- 


QUAESTIO  XXXI,  ARTICULUS  II,  III  -  QUAESTIO  XXXII,  ARTIGULUS  1,  II 


59 


'  Cap.  V,  vers.  15. 


■  Cf.  Vil.  S.  Hi- 
larion.,  auct.  s. 
Hieron.;Vi7.  PP. 
lib.  VIII ,  cap. 
xLiii ,  de  Abbat. 
loann. 

•  BoUand.  die  3 
lan.,  i"  Vita  S. 
Genov..  cap.  x, 
n.57;  2*Vit.,cap. 
X,  n.  3,  8. 

•  Cap.  V,  5  2. 


V 


•  Cf.  loan.  cap. 
IX,  vers.  31. 


•  I  ad  Cor.,  cap. 
XII,  vers.  9. 


■  Eccl.  Hier.  cap. 
',  5  3.  6- 


•  Bolland.  die 
10  Aug.,  Act.  ex 
Martvr.  Adonis, 

n.  3.'7. 
■  Vers.  14. 


•  Vers.  14. 


'  Eccl.  Hier.  ap. 
V,  §  3,  6. 


tum  habet  efficaciam  ex  oratione,  ut  lacobus  dicit  *.  Sed 
oratio  laici  quandoque  est  a  Deo  accepta  sicut  sacerdotis. 
Ergo  potest  hoc  sacramentum  conferre. 

2.  Praeterea,  de  quibusdam  Patribus  in  Aegypto  legi- 
tur  quod  oleum  ad  infirmos  transmittebant  et  sanabantur  *. 
Et  similiter  de  beata  Genovefa  quod  oleo  infirmos  unge- 
bat  *.  Ergo  hoc  sacramentum  potest  conferri  etiam  a  laicis. 

Sed  contra  est,  quia  in  hoc  sacramento  fit  remissio 
peccatorum.  Sed  laici  non  habent  potestatem  dimittendi 
peccata.  Ergo,  etc. 

Respondeo  dicendum  quod ,  secundum  Dionysium ,  in 
Eccles.  Hier.  *,  sunt  quidam  exercentes  actiones  hierarchi- 
cas,  et  quidam  recipientes  tantum,  qui  sunt  laici.  Et  ideo 
nuUius  sacramenti  dispensatio  laico  ex  officio  competit: 
sed  quod  baptizare  possunt  in  causa  necessitatis  est  divina 
dispensatione  factum,  ut  nulli  regenerationis  spirituaUs  fa- 
cultas  desit. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  oratio  illa  non  fit  a 
sacerdote  in  persona  sua,  quia,  cum  sit  quandoque  pecca- 
tor,  non  esset  exaudibiHs  * :  sed  fit  in  persona  totius  Eccle- 
siae,  in  cuius  persona  orare  potest  quasi  persona  publica; 
non  autem  laicus,  qui  persona  privata  est. 

Ad  secundum  dicendum  quod  illae  unctiones  non  erant 
sacramentales :  sed  ex  quadam  devotione  recipientium  ta- 
lem  unctionem,  et  meritis  unguentium  vel  oleum  mitten- 
tium,  consequebatur  effectus  sanitatis  corporalis  per  gra- 
tiatn  sanitatum  *,  non  per  gratiam  sacramentalem. 

ART.  II.    UTRUM  DIACONI  POSSINT  HOC  SACRAMENTUM  CONFERRE 
IV  Sent.,  dist.  xxiT,  qu.  11,  art.  2,  ad  1. 

AD  SECUNDUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  diaconi  pos- 
sint  hoc  sacramentum  conferre.  Quia  secundum  Dio- 
nysium  *,  diaconi  habent  virtutem  purgativam.  Sed  hoc 
sacramentum  est  institutum  ad  purgandum  tantum  ab  infir- 
mitate  mentis  et  corporis.  Ergo  diaconi  possunt  conferre. 

2.  Praeterea,  dignius  sacramentum  est  baptismus  quam 
hoc  de  quo  hic  agimus.  Sed  diaconi  possunt  baptizare : 
ut  patet  de  beato  Laurentio  *.  Ergo  possunt  hoc  sacra- 
mentum  conferre. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  lac.  v*:  Inducat presby- 
teros  Ecclesiae. 

Respondeo  dicendum  quod  diaconus  habet  vim  purga- 
tivam  tantum,  non  illuminativam.  Unde,  cum  ilhiminatio 
fiat  per  gratiam,  nullum  sacramentum  in  quo  gratia  con- 
fertur,  diaconus  potest  dare  ex  officio.  Et  ideo  nec  hoc: 
cum  in  eo  gratia  conferatur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  hoc  sacramentum  illu- 
minando  per  gratiae  collationem  purgat.  Et  ideo  diacono 
eius  colJatio  non  competit. 

Ad  secundum  dicendum  quod  hoc  sacramentum  non  est 
necessitatis,  sicut  baptismus.  Unde  non  ita  committitur  dis- 
pensatio  eius  omnibus  in  articulo  necessitatis ,  sed  solum 
illis  quibus  ex  officio  competit.  Diaconis  autem  etiam  ba- 
ptizare  non  competit  ex  officio. 

ART.  III.  utrum  solus  episcopus  possit  hoc 
sacramentum   conferrk 

IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxxiii. 

AD  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod  solus  episco- 
pus  possit  hoc  sacramentum  conferre.  Quia  hoc  sa- 
cramentum  unctione  perficitur,  sicut  et  confirmatio.  Sed 
solus  Episcopus  potest  confirmare.  Ergo  solus  potest  hoc 
sacramentum  conferre. 

2.  Praeterea,  qui  non  potest  quod  minus  est,  non  pot- 
est  quod  est  maius.  Sed  maior  est  usus  materiae  sancti- 
ficatae  quam  sanctificatio  eius :  quia  est  finis  ipsius.  Ergo, 
cum  sacerdos  non  possit  sanctificare  materiam,  non  potest 
materia  sanctificata  uti. 

Sed  contra,  huius  sacramenti  minister  inducendus  est 
ad  eum  qui  suscipit  sacramentum :  ut  patet  lac.  v  *.  Sed 
episcopus  non  posset  accedere  ad  omnes  infirmos  suae 
dioecesis.  Ergo  non  solus  episcopus  potest  hoc  sacramen- 
tum  conferre. 

Respondeo  dicendum  quod,  secundum  Dionysium  *,  epi- 
scopus  proprie  habet  perficiendi  officium,  sicut    sacerdos 


*  IV  Sent.,  dist. 
VII,  qu.  11,  art.  t, 
qu*  I.  -  Cf.  Part. 
lll.qu.  Lxxn,  art. 

5- 


*  Cf.   qu.    XXIX, 
Introd. 


illuminandi.  Unde  illa  sacramenta  dispensanda  solis  epi- 
scopis  reservantur  quae  suscipientem  in  aliquo  statu  per- 
fectionis  super  alios  ponunt.  Hoc  autem  non  est  in  hoc 
sacramento:  cum   omnibus   detur.   Et  ideo  per   simplices 

s  sacerdotes  potest  administrari. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  confirmatio  imprimit 
characterem,  quo  collocatur  homo  in  statu  perfectionis , 
ut  supra  *  dictum  est.  Non  autem  hoc  est  in  hoc  sacra- 
mento.  Et  ideo  non  est  simile. 

10  Ad  secundum  dicendum  quod,  quamvis  in  genere  causae 
finalis  usus  materiae  sanctificatae  sit  potior  quam  sancti- 
ficatio  materiae,  tamen  in  genere  causae  efficientis  sancti- 
ficatio  materiae  est  potior:  quia  ab  eodem  pendet  usus 
sicut  ab  activa  causa.  Et  ideo  sanctificatio   requirit  altio- 

i;  rem  virtutem  activam  quam  usus. 

QUAESTIO  TRIGESIMASECUNDA 

DE  HIS  QUIBUS  SACRAMENTUM  EXTREMAE  UNCTIONIS 
CONFERRI  DEBEAT,  ET  IN  QUA  PARTE  CORPORIS 

30  -rxEiNDK  considerandum  est  de  his  quibus  hoc  sacramen- 
l-/tum  conferri  debet,  et  in  qua  parte  corporis  *. 
Circa  quod  septem  quaeruntur. 

Primo:  utrum  sanis  debeat  hoc  sacramentum  conferri. 
Secundo :  utrum  debeat  conferri  in  qualibet  infirmitate. 
2S        Tertio :  utrum  debeat  conferri  furiosis  et  amentibus. 
Quarto:  utrum  pueris. 
Quinto:  utrum  totum   corpus  hoc   sacramento   inungi 

debeat. 
Sexto :  utrum  convenienter  determinentur  partes  in  qui- 
30  bus  inungitur. 

Septimo :  utrum  mutilati  in  praedictis  partibus  inungi 
debeat. 

ART.  I.   UTRUM  etiam  sanis   conferri  debkat 

jj  HOC    SACRAMENTUM 

IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxxiii. 

AD   pRiMUM  sic   PROCEDiTUR.    Vidctur   quod   etiam   sanis 
conferri    debeat  hoc  sacramentum.    Quia  principalior 
effectus  huius  sacramenti  est  sanatio  mentis  quam  sanatio 

40  corporis,  ut  dictum  est  *.  Sed  etiam  sani  corpore  indigent  *  Q"- "'"'.  »"•  2. 
sanatione  mentis.  Ergo  eis  etiam  debet  hoc  sacramentum 
conferri. 

2.  Praeterea,  hoc  sacramentum  est  exeuntium,  sicut  ba- 
ptismus  intrantium.  Sed  omnibus  intrantibus  baptismus  da- 

45  tur.  Ergo  omnibus  exeuntibus  debet  dari  hoc  sacramen- 
tum.  Sed  quandoque  illi  qui  sunt  in  propinquo  exitu,  sani 
sunt:  sicut  illi  qui  decapitandi  sunt.  Ergo  talibus  debet 
hoc  sacramentnm  dari. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  lac.  v  * :  Infirmatur  quis  '  Vers.  14,  15. 

so  in  vobis,  etc.  Ergo  solum  infirmis  competit. 

Respondeo  dicendum  quod  hoc  sacramentum  est  quae- 
dam  spiritualis  curatio,  ut  dictum  est  *,  quae  quidem  per  'Qu.xxx.art.i.j. 
quendam  corporalis  curationis  modum  significatur.  Et  ideo 
iUis  quibus  corporalis  curatio  non  competit,  scUicet  sanis, 

ss  non  debet  hoc  sacramentum  conferri. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  quamvis  spiritualis  sa- 
nitas  sit  principalis  effectus  huius  sacramenti,  tamen  opor- 
tet  quod  per  curationem  corporalem  significetur  curatio 
spiritualis,  etiam  si  corporalis  sanatio  non  sequatur.  Et  ideo 

60  solum  illis  hoc  sacramento  sanitas  spiritualis  dari  potest 
quibus  corporalis  curatio  competit,  sciUcet  infirmis:  sicut 
ille  solus  potest  baptismum  suscipere  qui  potest  corpora- 
lis  ablutionis  esse  particeps,  non  autem  puer  in  ventre  ma- 
tris  existens. 

6s  Ad  secundum  dicendum  quod  baptismus  etiam  non  est 
nisi  illorum  intrantium  qui  corporali  ablutioni  subiici  pos- 
sunt.  Et  ideo  hoc  sacramentum  illorum  tantum  exeuntium 
est  quibus  corporalis  curatio  competit. 


70 


ART.  II.   UTRUM  HOC  sacramkntum  dari  debeat 

IN    QUALIBET    INFIRMITATE 
IV  Cont.  Gent.,  cap,  lxxiii. 


AD   skcundum  sic  proceditur.    Videtur  quod  hoc  sacra- 
mentum  dari  debeat  in  qualibet  infirmitate.  Quia  lac.v*, 
75  ubi  hoc  sacramentum  traditur,  nulla  infirmitas  determina- 


Vers.  14,  15. 


6o 


QUAESTIO  XXXII,  ARTICULUS  III,  IV,  V,  VI 


*  De  Longit.  et 
Brevit.  Vitae , 
cap.  I. 


tur.  Ergo  omnibus  infirmantibus  debet  hoc  sacramentum 
conferri. 

2.  Praeterea,  quanto  remedium  est  dignius,  tanto  de- 
bet  esse  generalius.  Sed  hoc  sacramentum  est  dignius  quam 
medicina  corporaHs.  Cum  ergo  medicina  corporalis  omni- 
bus  infirmis  detur,  videtur  quod  etiam  hoc  sacramentum. 

Sed  contra,  hoc  sacramentum  dicitur  ab  omnibus  ex- 
tremae  unctionis.  Sed  non  omnis  infirmitas  ad  extremum 
vitae  perducit:  cum  quaedam  aegritudines  sint  causa  lon- 
gioris  vitae ,  ut  dicit  Philosophus  *.  Ergo  non  omnibus 
infirmantibus  debet  hoc  sacramentum  dari. 

Respondeo  dicendum  quod  hoc  sacramentum  est  ulti- 
mum  remedium  quod  Ecclesia  potest  conferre,  immediate 
quasi  disponens  ad  gloriam.  Et  ideo  illis  tantum  infirman- 
tibus  debet  exhiberi  qui  sunt  in  statu  exeuntium,  propter 
hoc  quod  aegritudo  nata  est  inducere  mortem,  et  de  pe- 
riculo  timetur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  quaelibet  infirmitas  aug- 
mentata  potest  mortem  inducere.  Et  ideo,  si  genera  infir- 
mitatum  pensentur,  in  quaUbet  aegritudine  potest  dari  hoc 
sacramcntum :  quia  Apostolus  non  determinat  infirmitatem 
aUquam.  Sed  si  pensetur  infirmitatis  modus  et  status,  non 
semper  debet  infirmantibus  hoc  sacramentum  dari. 

Ad  secundum  dicendum  quod  medicina  corporalis  habet 
pro  principali  effectu  sanitatem  corporalem,  qua  omnes  in- 
firmi  in  quoHbet  statu  indigent.  Sed  hoc  sacramentum  ha- 
bet  pro  principali  effectu  illam  sospitatem  quae  exeunti- 
bus  et  iter  ad  gloriam  agentibus  est  necessaria.  Et  ideo 
non  est  simile. 

ART.  III.  utrum  furiosis  et  amentibus 
HOC  sacramentum  dari  debeat 

Ad  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod  furiosis  et 
amentibus  hoc  sacramentum  dari  debeat.  Quia  tales 
aegritudines  sunt  periculosissimae,  et  cito  ad  mortem  dis- 
ponunt.  Sed  periculo  debet  adhiberi  remedium.  Ergo 
hoc  sacramentum,  quod  est  in  remedium  infirmitatis  hu- 
manae,  debet  talibus  conferri. 

2.  Praeterea,  dignius  sacramentum  est  baptismus  quam 
•  istud.  Sed  baptismus  datur  furiosis,  ut  supra  *  dictum  est. 
;  Ergo  et  hoc  sacramentum  eis  debet  dari. 

Sed  contra,  hoc  sacramentum  non  est  dandum  nisi  re- 
cognoscentibus  ipsum.  Sed  tales  non  sunt  furiosi  et  amen- 
tes.  Ergo  eis  dari  non  debet. 

Respondeo  dicendum  quod  ad  effectum  huius  sacramenti 
percipiendum  plurimum  valet  devotio  suscipientis,  et  per- 
sonale  meritum  conferentium,  et  generale  totius  Ecclesiae : 
quod  patet  ex  hoc  quod  per  modum  deprecationis  forma 
huius  sacramenti  confertur.  Et  ideo  ilHs  qui  non  possunt 
recognoscere  et  cum  devotione  suscipere  hoc  sacramen- 
tum,  dari  non  debet :  et  praecipue  furiosis  et  amentibus , 
qui  possent  irreverentiam  sacramento  per  aliquam  immun- 
ditiam  facere ;  nisi  haberent  lucida  intervalla,  quibus  sacra- 
menta  recognoscerent,  et  sic  eis  conferri  in  statu  illo  possent. 

Ad  primum  eroo  dicendum  quod,  quamvis  in  periculo 
mortis  tales  quandoque  sint,  tamen  remedium  per  devo- 
tionem  propriam  non  potest  eis  applicari.  Et  ideo  non 
debet  eis  conferri. 

Ad  secundum  dicendum  quod  baptismus  non  requirit 
motum  liberi  arbitrii,  quia  datur  contra  originale  principa- 
liter,  quod  non  curatur  in  nobis  ex  nostro  libero  arbitrio. 
Sed  in  hoc  sacramento  requiritur  motus  liberi  arbitrii.  Et 
ideo  non  est  simile.  -  Et  praeterea  baptismus  est  sacra- 
mentum  necessitatis :  non  extrema  unctio. 

ART.  IV.  UTRUM  HOC  sacramentum  debeat  dari  pueris 

AD  QUARTUM  sic  proceditur.  Vidctur  quod  debeat  dari 
pueris.  Quia  eisdem  infirmitatibus  quandoque  labo- 
rant  pueri  et  adulti.  Sed  eidem  morbo  debet  adhiberi  idem 
remedium.  Ergo,  sicut  adultis,  ita  et  pueris  debet  hoc  sa- 
cramentum  dari. 

2.  Praeterea,  hoc   sacramentum  datur   ad  purgandum 
*  Qu.xxx,art. ..   reliquias  peccati,  ut  supra  *  dictum  est,  tam  originalis  quam 
actualis.    Sed  in   pueris  sunt   reliquiae    originalis  peccati. 
Ergo  eis  debet  hoc  sacramentum  dari. 


Sed  contra  est  quod   nulli  debet  dari   hoc  sacramen- 

tum  cui  non  competit  forma  sacramenti.  Sed  forma  huius 

sacramenti  non  competit  pueris :  quia  non  peccaverunt  per 

visum  et  auditum,  ut  in  forma  exprimitur.   Ergo  eis  dari 

s  non  debet  hoc  sacramentum. 

Respondeo  dicendum  quod  hoc  sacramentum  exigit 
actualem  devotionem  in  suscipiente,  sicut  et  Eucharistia. 
Unde,  sicut  Eucharistia  non  debet  dari  pueris,  ita  nec  hoc 
sacramentum. 
10  Ad  primum  ergo  dicendum  quod  infirmitates  in  pueris 
non  sunt  ex  peccato  actuali  causatae,  sicut  in  adultis.  Et 
contra  illas  praecipue  infirmitates  hoc  sacramentum  datur 
quae  sunt  ex  peccato  causatae  quasi  peccati  reliquiae. 

Ad  secundum  dicendum  quod  non  datur  contra  reliquias 

ij  originalis  peccati  nisi   secundum   quod  sunt   per  actualia 

peccata  quodammodo  confortatae.  Unde  principaliter  con- 

tra  actualia  peccata  datur,  ut  ex  ipsa  forma  patet  * :  quae 

non  sunt  in  pueris. 

20  ART.  V.  utrum  hoc  sacramento  totum  corpus 

inungi  debeat 


'  Cf.  qu.  zxix, 
art.  8,  arg.  Sed 
cont.  1. 


•  IV  Sent.,  dist, 
IV,  qu.  ni,  art.  i 
qu''  3.  -  Cf.  Part: 
III ,  qu.  LXViii 
art.  12. 


AD  quintum  sic   proceditur.    Videtur    quod   hoc    sacra- 
mento   totum  corpus    inungi  debeat.    Quia  secundum 
2!  Augustinum  *,  tota  anima  est  in  toto  corpore.  Sed  prae-  'DeTrin.wb.w, 
cipue  datur  hoc  sacramentum  ad  sanandum  animam.  Ergo  '^^^'  "' 
in  corpore  toto  debet  inunctio  fieri. 

2.  Praeterea,  ubi  est  morbus,  ibi  debet  apponi  medi- 
cina.  Sed  quandoque    morbus    est  universalis  et   in    toto 

jo  corpore,  sicut  febris.  Ergo  totum  corpus   debet  inungi. 

3.  Praeterea,  in  baptismo  totum  corpus  immergitur. 
Ergo  et  hic  totum  deberet  inungi. 

Sed  contra  est  universalis  Ecclesiae  ritus,  secundum 
quem  non  inungitur  infirmus  nisi  in  determinatis  partibus 

3S  corporis. 

Respondeo  dicendum  quod  hoc  sacramentum  per  mo- 
dum  curationis  exhibetur.  Curatio  autem  corporalis  non 
oportet  quod  fiat  per  medicinam  toti  corpori  appositam, 
sed  illis  partibus  ubi  est  radix  morbi.   Et  ideo  etiam  un- 

40  ctio  sacramentalis  debet  fieri  in  illis  partibus  tantum  in 
quibus  est  radix  spiritualis  infirmitatis. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  anima,  quamvis  sit  tota 
in  qualibet  parte  corporis  quantum  ad  essentiam,  non  ta- 
men  quantum  ad  potentias,  quae  sunt  radices  actuum  pec- 

45  cati.  Et  ideo  oportet  quod  in  determinatis  partibus  fiant, 
in  quibus  illae  potentiae  habent  esse. 

Ad  secundum  dicendum  quod  non  semper  apponitur  me- 
dicina  ubi  est  morbus:  sed  congruentius  ubi  est  radix 
morbi. 

so  Ad  tertium  dicendum  quod  baptismus  fit  per  modum 
ablutionis.  Ablutio  autem  corporalis  non  purgat  maculam 
ab  aliqua  parte  nisi  cui  apponitur.  Et  ideo  baptismus  toti 
corpori  adhibetur.  Secus  autem  est  de  extrema  unctione, 
ratione  iam  *  dicta. 

ART.  VI.  utrum  convenienter  determinentur 

PARTES    UNGENDAE 
IV  Cont.  Genl.,  cap.  lxxiii. 

AD  SEXTUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod  inconvenien- 
ter  determinentur  istae  partes:  ut  scilicet  infirmans 
inungatur  in  oculis,  in  naribus,  in  auribus,  in  labiis,  in  ma- 
nibus  et  pedibus.  Quia  sapiens  medicus  curat  morbum  in 
radice.  Sed  de  corde  exeunt  cogitationes  quae  coinquinant 
hominem,  ut  dicitur  Matth.  xv  *.  Ergo  in  pectore  debet  *  Vers.  18  sqq. 
6$  fieri  inunctio. 

2.  Praeterea,  puritas  mentis  non  minus  est  necessaria 
exeuntibus  quam  intrantibus.  Sed  intrantes  unguntur  chri- 
smate  in  vertice  a  sacerdote  ad  significandum  mentis  pu- 
ritatem.  Ergo  et  exeuntes  hoc  sacramento  ungi  debent  in 

70  vertice. 

3.  Praeterea,  ibi  debet  adhiberi  remedium  ubi  est  ma- 
ior  vis  morbi.  Sed  spiritualis   morbus   praecipue  viget  in 
renibus  viris,  et  muHeribus  in  umbilico:  ut  dicitur  lob  xl  *,   *  Vers.  u. 
Potestas  eius  in  lumbis  eius,  secundum  expositionem  Gre-  \^^'''-  '"'■ 

75  gorii  *.  Ergo  ibi  debet  fieri  inunctio.  xiv,  ai. 'xi."''' 


*  In  corp.  et  ad 
i,  2. 


QU.  XXXII,  ART.  VII  -  QU.  XXXIII,  ART.  I,  II  -  QU.  XXXIV 


61 


*  Text,  comm. 
160,  al.  lib.  in, 
cap.  111.  n.  13; 
«.  Th.  lect.  VI. 


*  In  corpore. 


*   Cf.   qu. 
Introd. 


4.  Praeterea,  sicut  per  pedes  peccatur,  ita  et  per  alia 
membra  corporis.  Ergo,  sicut  inunguntur  pedes,  ita  et  alia 
corporis  membra  inungi  debent. 

Respondeo  dicendu.\i  quod  principia  peccandi  in  nobis 
sunt  eadem  quae  et  principia  agendi :  quia  peccatum  con- 
sistit  in  actu.  Principia  autem  agendi  in  nobis  sunt  tria: 
primum  est  dirigens,  scilicet  vis  cognoscitiva ;  secundum 
est  imperans,  scilicet  vis  appetitiva;  tertium  est  exequens, 
scilicet  vis  motiva.  Omnis  autem  nostra  cognitio  a  sensu 
ortum  habet.  Et  quia  ubi  est  in  nobis  prima  origo  pec- 
cati,  ibi  debet  unctio  adhiberi,  ideo  inunguntur  loca  quin- 
que  sensuum :  scilicet  oculi,  propter  visum ;  aures,  propter 
auditum;  nares,  propter  odoratum;  os,  propter  gustum; 
manus,  propter  tactum,  qui  in  pulpis  digitorum  praecipue 
viget.  Sed  propter  appetitivam  unguntur  a  quibusdam 
renes.  Propter  motivam  unguntur  pedes,  qui  sunt  princi- 
palius  eius  instrumentum.  Et  quia  primum  principium  est 
cognoscitiva,  ideo  illa  unctio  ab  omnibus  observatur  quae 
fit  ad  quinque  sensus,  quasi  de  necessitate  sacramenti.  Sed 
quidam  non  servant  alias,  quidam  vero  servant  illam  quae 
ad  pedes  et  non  quae  ad  renes :  quia  appetitiva  et  motiva 
sunt  secundaria  principia. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  cognitio  a  corde  non 
exit  nisi  per  aliquam  imaginationem ,  quae  est  motus  a 
sensu  factus,  ut  dicitur  in  II  de  Anima  *.  Et  ideo  cor  non 
est  prima  radix  cogitationis,  sed  organa  sensuum :  nisi  qua- 
tenus  cor  est  principium  totius  corporis.  Sed  hoc  princi- 
pium  est  radix  remota. 

Ad  secuxdum  dicexdum  quod  intrantes  debent  acquirere 
puritatem :  sed  exeuntes  debent  eam  purgare.  Et  ideo  ex- 
euntes  debent  inungi  in  illis  partibus  quibus  contingit  pu- 
ritatem  mentis  inquinari. 

Ad  tertium  dicendum  quod  secundum  quorundam  con- 
suetudinem  fit  in  renibus,  propter  hoc  quod  ibi  maxime 
viget  appetitus  concupiscibiHs.  Sed  appetitiva  non  est  prima 
radix,  ut  dictum  est  *. 

Ad  quartum  dicendum  quod  organa  corporis  quibus  actus 
peccati  exercentur,  sunt  pedes,  manus  et  lingua,  quibus  et- 
iam  exhibetur  unctio ;  et  membra  genitalia,  quibus,  propter 
immunditiam  illarum  partium  et  honestatem  sacramenti, 
non  debet  unctio  adhiberi. 

ART.   VII.    UTRUM  mutilati  sint  ungendi. 

ILLIS    UNCTIONIBUS    QUAE    PARTIBUS    ILLIS    COMPETUNT 

AD  SEPTiMUM  sic  PROCEDITUR.  Videtur  quod  mutilati  non 
sunt  ungendi  illis  unctionibus  quae  partibus  ilHs  com- 
petunt.  Quia  sicut  hoc  sacramentum  exigit  determinatam 
dispositionem  in  suscipiente,  ut  scilicet  sit  infirmus,  ita  et 
determiijatam  partem.  Sed  ille  qui  non  habet  infirmitatem, 
non  potest  inungi.  Ergo  nec  ille  qui  non  habet  partem 
illam  in  qua  debet  fieri  unctio. 

2.  Praeterea,  ille  qui  est  caecus  a  nativitate,  non  de- 
linquit  per  visum.  Sed  in  unctione  quae  fit  ad  oculos , 
fit  mentio  de  delicto  per  visum.  Ergo  talis  unctio  caeco 
nato  non  deberet  fieri.  Et  sic  de  aliis. 

Sed  contra  est  quod  defectus  corporis  non  impedit 
aliquod  aliud  sacramentum.  Ergo  nec  istud  impedire  de- 
bet.  Sed  de  necessitate  istius  sacramenti  est  quaelibet  un- 
ctionum.  Ergo  omnes  debent  fieri  mutilatis. 

Respondeo  dicendum  quod  mutilati  inungi  debent  quam 
propinquius  esse  potest  ad  partes  illas  in  quibus  unctio 
fieri  debuerat.  Quia,  quamvis  non  habeant  membra,  habent 
tamen  potentias  animae  quae  illis  membris  debentur,  sal- 
tem  in  radice :  et  interius  peccare  possunt  per  ea  quae  ad 
partes  illas  pertinent,  quamvis  non  exterius. 

Et  per  hoc  patet  solutio  ad  obiecta. 

QUAESTIO  TRIGESIMATERTIA 

DE  ITERATIONE  SACRAMENTl  EXTREMAE  UNCTIONIS 

Deinde   considerandum    est    de  iteratione   huius    sacra- 
menti  *. 
Circa  quod  duo  quaeruntur. 

Primo :  utrum  hoc  sacramentum  debeat  iterari. 
Secundo:  utrum  in  eadem  infirmitate  debeat  iterari. 


ART.  I.  utrum  hoc  sacramentum  debeat  iterari 

IV  Cont.  Gent.,  cap.  Lxxm. 

AD  primum  sic  proceditur.  Videtur  quod  hoc  sacramen- 
tum  non  debeat  iterari.  Quia  dignior  est  unctio  quae 
fit  homini,  quam  quae  fit  lapidi.  Sed  unctio  altaris  non 
iteratur,  nisi  altare  illud  fractum  fuerit.  Ergo  nec  unctio 
extrema,  quae  adhibetur  homini,  debet  iterari. 

2.  Praeterea,  post  ultimum  nihil  est.  Sed  haec  unctio 

■0  dicitur  extrema.  Ergo  non  debet  iterari. 

Sed  contra,  hoc  sacramentum  est  quaedam  spiritualis 
curatio  per  modum  curationis  corporalis  exhibita  *.  Sed 
curatio  corporis  iteratur.  Ergo  et  hoc  sacramentum  iterari 
debet. 

»s  Respondeo  dicendum  quod  nullum  sacramentum  quod 
habet  effectum  perpetuum,  debet  iterari:  quia  ostenderetur 
sacramentum  non  fuisse  efficax  ad  faciendum  illum  effe- 
ctum,  et  sic  fieret  iniuria  illi  sacramento.  Sacramentum 
autem  quod  habet  effectum  non  perpetuum,  potest  iterari 

20  sine  iniuria,  ut  effectus  deperditus  iterato  recuperetur.  Et 
quia  sanitas  corporis  et  mentis,  quae  sunt  effectus  huius 
sacramenti,  possunt  amitti  postquam  fuerint  per  sacramen- 
tum  effecta,  ideo  hoc  sacramentum  sine  sui  iniuria  potest 
iterari. 

25  Ad  primum  ergo  dicendum  quod  unctio  lapidis  fit  ad 
ipsius  altaris  consecrationem,  quae  est  perpetuo  in  lapide 
quandiu  altare  manet :  et  ideo  non  potest  iterari.  Sed  haec 
unctio  non  fit  ad  consecrationem  hominis :  cum  non 
imprimatur  character.  Et  ideo  non  est  simile. 

30  Ad  secundum  dicendu.m  quod  illud  quod  secundum  aesti- 
mationem  hominum  est  extremum,  quandoque  secundum 
rei  veritatem  non  est  extremum.  Et  sic  dicitur  hoc  sacra- 
mentum  extrema  unctio,  quia  non  debet  dari  nisi  illis 
quorum  mors  est  propinqua  secundum  aestimationem  ho- 

3S  minum. 

ART.  II.  utrum  in  eadem  infirmitate  debeat  iterari 

Supra,  qu.  xviii,  art.  2,  ad  4, 

Ad  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  in  eadem 
infirmitate  non  debeat  iterari.  Quia  iini  morbo  non 
debetur  nisi  una  medicina.  Sed  hoc  sacramentum  est  quae- 
dam  spiritualis  medicina  *.  Ergo  contra  unum  morbum 
non  debet  iterari. 

2.  Praeterea,  secundum  hoc  posset    aliquis   infirmus 

4S  tota  die  inungi,  si  in  eodem  morbo  posset  iterari  unctio. 
Quod  est  absurdum. 

Sed  contra  est  quod  aliquando  morbus  diu  durat  post 
sacramenti  perceptionem :  et  sic  reliquiae  peccatorum  con- 
trahuntur,  contra  quas  principaliter  hoc  sacramentum  da- 

so  tur  *.  Ergo  iterato  debet  inungi. 

Respondeo  dicendum  quod  hoc  sacramentum  non  re- 
spicit  tantum  infirmitatem,  sed  etiam  infirmitatis  statum : 
quia  non  debet  dari  nisi  infirmis  qui,  secundum  humanam 
aestimationem ,   videntur  morti   appropinquare.   Quaedam 

ss  autem  infirmitates  non  sunt  diuturnae.  Unde,  si  in  eis 
datur  hoc  sacramentum  tunc  cum  homo  ad  statum  illum 
perveniat  quod  sit  in  periculo  mortis,  non  recedit  a  statu 
illo  nisi  infirmitate  curata,  et  ita  iterum  non  debet  inungi : 
sed,  si  recidivum  patiatur,  erit  alia  infirmitas,  et  poterit 

60  alia  fieri  inunctio.  Quaedam  vero  sunt  aegritudines  diutur- 
nae :  ut  ethica  et  hydropisis,  et  huiusmodi.  Et  in  talibus 
non  debet  fieri  unctio,  nisi  quando  videntur  perducere  ad 
periculum  mortis.  Et  si  homo  illum  articulum  evadat, 
eadem  infirmitate   durante,  et  iterum  ad  similem   statum 

65  per  illam  aegritudinem  reducatur ,  iterum  potest  inungi : 
quia  iam  quasi  est  alius  status  infirmitatis,  quamvis  non 
sit  alia  infirmitas  simpliciter. 

Et  per  hoc  patet  solutio  ad  obiecta. 


Qu.  rxx,  art. 
,  2. 


'  Qu.  XXX,  art.  1 . 


Ibid. 


j„  QUAESTIO  TRIGESIMAQUARTA 

DE  SACRAMENTO  ORDINIS 

PosT  hoc  considerandum   est   de  sacramento   ordinis  *.  •cf.Part.ni,qu, 
Et  primo ,  de  ordine  in   communi ;   secundo ,  de  dis-  ,    ' 
7S  tinctione  ordinum  * ;  tertio,  de  conferentibus  ordinem  ** ;  *■  Qu. 


XXXVII. 
XXXVIII. 


62 


QUAESTIO  XXXIV,  ARTICULUS  I,  II,  III 


*  Qu,  XXXIX. 

•  Qu.  XL. 


•  Qu. 

*•  Qu. 


XXXV. 

XXXVI. 


'  Ad  Galat,,  cnp. 

IV,  vers.  31;  cap. 

V,  vers.  13. 


*  Vers.  3. 


'  Vers.  1. 


'Cae!,  Hier.  cap. 
IV,  §  3;  cap.  VIII, 
§  2 ;  Eccl.  Hier. 
cap.  V,  §  4. 


*  Cip.  Si  autem 
quaeritur. 


quarto,  de  impedimentis  ordinandorum  * ;  quinto,  de  his 
quae  sunt  ordinibus  annexa  *. 

De  ipso  autem  ordine  in  communi  tria  videnda  sunt: 
primo,  de  eius  entitate  et  quidditate,  et  partibus  eius ;  se- 
cundo,  de  eius  eifectu  * ;  tertio,  de  suscipientibus  ipsum  **. 
Circa  primum  quaeruntur  quinque. 

Primo :  utrum  in  Ecclesia  esse  debeat. 

Secundo :  utrum  convenienter  definiatur. 

Tertio  :  utrum  sit  sacramentum. 

Quarto :  utrum  eius  forma  exprimatur  convenienter. 

Quinto :  utrum  hoc  sacramentum  materiam  habeat. 

ART.    I.    UTRUM    ORDO    IN    ECCLESIA  ESSE    DEBEAT 
IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxxiv. 

AD  PRiMUM  sic  PRocEDiTUR.  Vidctur  quod  ordo  in  Eccle- 
sia  esse  non  debeat.  Ordo  enim  requirit  subiectionem 
et  praelationem.  Sed  subiectio  videtur  repugnare  libertati 
in  quam  vocati  sumus  per  Christum  *.  Ergo  ordo  in 
Ecclesia  esse  non  debet. 

2.  Praeterea,  ille  qui  in  ordine  constituitur,  alio  su- 
perior  fit.  Sed  in  Ecclesia  quilibet  debet  se  altero  inferio- 
rem  reputare  :  Philipp.  11  *,  Superiores  invicem  arbitrantes. 
Ergo  non  debet  in  Ecclesia  esse  ordo. 

3.  Praeterea,  ordo  invenitur  in  angelis  propter  distin- 
ctionem  eorum  in  naturalibus  et  gratuitis.  Sed  omnes  ho- 
mines  sunt  in  natura  unum :  gratiarum  etiam  dona  quis 
eminentius  habeat,  ignotum  est.  Ergo  ordo  in  Ecclesia 
esse  non  potest. 

Sed  contra,  Rom.  xrii*:  Quae  a  Deo  sunt,  ordinata 
sunt.  Sed  Ecclesia  a  Deo  est :  quia  ipse  eam  aedificavit 
sanguine  suo.  Ergo  ordo  in  Ecclesia  esse  debet. 

2.  Praeterea,  status  Ecclesiae  est  medius  inter  statum 
naturae  et  gloriae.  Sed  in  natura  invenitur  ordo,  quo  quae- 
dam  aliis  superiora  sunt:  et  similiter  in  gloria,  ut  patet 
in  angelis.  Ergo  in  Ecclesia  debet  esse  ordo. 

Respondeo  dicendum  quod  Deus  sua  opera  in  sui  simi- 
litudinem  producere  voluit  quantum  possibile  fuit,  ut  per- 
fecta  essent,  et  per  ea  cognosci  posset.  Et  ideo,  ut  in  suis 
operibus  repraesentaretur  non  solum  secundum  quod  in 
se  est,  sed  etiam  secundum  quod  aliis  influit,  hanc  legem 
naturalem  imposuit  omnibus,  ut  ultima  per  media  perfi- 
cerentur  et  media  per  prima,  ut  Dionysius  dicit  *.  Et  ideo, 
ut  ista  pulcritudo  Ecclesiae  non  deesset,  posuit  ordinem 
in  ea,  ut  quidam  aliis  sacramenta  traderet,  suo  modo  Deo 
in  hoc  assimilati,  quasi  Deo  cooperantes :  sicut  et  in  cor- 
pore  naturali  quaedam  membra  aliis  influunt. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  subiectio  servitutis  re- 
pugnat  libertati:  quae  servitus  est  cum  aliquis  dominatur 
ad  sui  utilitatem  subiectis  utens.  Talis  autem  subiectio 
non  requiritur  in  ordine,  per  quem  qui  praesunt  salutem 
subditorum  quaerere  debent,  non  propriam  utilitatem. 

Ad  secundum  dicendum  quod  quilibet  debet  se  reputare 
inferiorem  merito,  sed  non  officio.  Ordines  autem  officia 
quaedam  sunt. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ordo  in  angelis  non  atten- 
ditur  secundum  distinctionem  naturae  nisi  per  accidens, 
inquantum  ad  distinctionem  naturae  sequitur  in  eis  distin- 
ctio  gratiae.  Attenditur  autem  per  se  secundum  distinctio- 
nem  in  gratia:  quia  eorum  ordines  respiciunt  participa- 
tionem  divinorum,  et  communicationem  in  statu  gloriae, 
quae  est  secundum  mensuram  gratiae,  quasi  gratiae  finis 
et  efifectus  quodammodo.  Sed  ordines  Ecclesiae  militantis 
respiciunt  participationem  sacramentorum  et  communica- 
tionem,  quae  sunt  causa  gratiae,  et  quodammodo  gratiam 
praecedunt.  Et  sic  non  est  de  necessitate  nostrorum  ordi- 
num  gratia  gratum  faciens,  sed  solum  potestas  dispensandi 
sacramenta.  Et  propter  hoc  ordo  non  attenditur  per  distin- 
ctionem  gratiae  gratum  facientis,  sed  per  distinctionem  po- 
testatis. 

ART.  II.  utrum  convenienter  ordo  a  magistro 
sententiarum  definiatur 

AD  SEcuNDUM  sic  pRocEDiTUR.  Videtur  quod  inconvenien- 
ter  ordo  a  Magistro  Sententiarum,  xxrv  distinctione  *, 
definiatur,  ubi  dicitur :  Ordo  est  signaculum  quoddam  Ec- 


clesiae,  per  quod  spiritualis  potestas  traditur  ordinato. 
Pars  enim  non  debet  poni  genus  totius.  Sed  character,  qui 
per  signaculum  exponitur  in  consequenti  definitione  *,  est 
pars  ordinis :  quia  dividitur  contra  id  quod  est  res  tantum, 
s  vel  sacramentum  tantum,  cum  sit  res  et  sacramentum  *. 
Ergo  signaculum  non  debet  poni  quasi  genus  ordinis. 

2.  Praeterea  ,  sicut  in  sacramento  ordinis  imprimitur 
character,  ita  in  sacramento  baptismi.  Sed  in  definitione 
baptismi  non  ponebatur  character  *.  Ergo  nec  in  definitione 

10  ordinis  debet  poni. 

3.  Praeterea,  in  baptismo  etiam  quaedam  spiritualis 
datur  potestas  accedendi  ad  sacramenta:  et  iterum  est 
quoddam  signaculum ,  cum  sit  sacramentum.  Ergo  haec 
definitio  convenit  baptismo.  Et  sic  inconvenienter  assigna- 

is  tur  de  ordine. 

4.  Praeterea,  ordo  relatio  quaedam  est  quae  in  utro- 
que  extremorum  salvatur.  Extrema  autem  huius  relationis 
sunt  superior  et  inferior.  Ergo  inferiores  habent  ordinem 
sicut    et   superiores.    Sed  in  eis  non    est   aliqua  potestas 

20  praeeminentiae,  qualis  ponitur  hic  in  definitione    ordinis, 

ut  patet  per  expositionem   sequentem  *,  ubi  ponitur  pro- 

motio  potestatis.    Ergo  inconvenienter  definitur  hic  ordo. 

Respondeo  dicendum  quod  definitio  quam  Magister  de 

ordine  ponit,  convenit  ordini  secundum   quod  est   Eccle- 

25  siae  sacramentum.  Et  ideo  duo  ponit :  signum  exterius, 
ibi,  signaculum  quoddam  etc,  idest,  signum  quoddam ;  et 
effectum  interiorem,  ibi,  quo  spiritualis  potestas  etc.  * 

Ad  primum  erqo  dicendum  quod  signaculum  non  poni- 
tur  hic  pro  charactere  interiori :  sed  pro  eo  quod  exterius 

?o  geritur,  quod  est  signum  interioris  potestatis  et  causa.  Et 
sic  etiam  sumitur  character  in  alia  definitione. 

Si  tamen  pro  interiori  charactere  sumeretur,  non  esset 
inconveniens.  Quia  divisio  sacramenti  in  illa  tria  non  est 
in  partes  integrales,  proprie  loquendo.  Quia  illud  quod  est 

15  res  tantum,  non  est  de  essentia  sacramenti.    Quod  est  et- 

iam  sacramentum  tantum,  transit:  et  sacramentum  manere 

dicitur.  Unde  relinquitur  quod  ipse  character    interior  sit 

essentialiter   et  principaliter   ipsum   sacramentum    ordinis. 

Ad  secundum  dicendum  quod  baptismus,  quamvis  in  eo 

40  conferatur  aliqua  spiritualis  potestas  recipiendi  alia  sacra- 
menta,  ratione  cuius  characterem  imprimit,  non  tamen  hic 
est  principalis  efifectus  eius :  sed  ablutio  interior ,  propter 
quam  baptismus  fieret  etiam  priori  causa  non  existente. 
Sed  ordo  potestatem  principaliter  importat.  Et  ideo  cha- 

4S  racter,  qui  est  spiritualis  potestas,  in  definitione  ordinis 
ponitur,  non  autem  in  definitione  baptismi. 

Ad  tertium  dicendum  quod  in  baptismo  datur  quaedam 
potentia  spiritualis  ad  recipiendum,  et  ita  quodammodo 
passiva.  Potestas  autem    proprie  nominat  potentiam   acti- 

50  vam  cum  aliqua  praeeminentia.  Et  ideo  haec  definitio  ba- 
ptismo  non  competit. 

Ad  quartum  dicendum  quod  nomen  ordinis  dupliciter 
accipitur.  Quandoque  enim  significat  ipsam  relationem.  Et 
sic  est  tam  in  inferiori  quam  in  superiori,  ut  obiectio  tan- 

ss  git.  Et  sic  non  accipitur  hic.  -  Aliquando  autem  accipitur 
pro  ipso  gradu  qui  ordinem  primo  modo  acceptum  facit. 
Et  quia  ratio  ordinis  prout  est  relatio,  invenitur  ubi  primo 
aliquid  superius  alteri  occurrit,  ideo  hic  gradus  eminens 
per  potestatem  spiritualem  ordo  nominatur. 

60 

ART.     III.     UTRUM     ORDO     SIT     SACRAMENTUM 


Part.  III, 


qu.  Lxv,  art.  i;  IV  Lont.  Gent.,  cap.  lxxiv. 

AD  TERTiuM  sic  PRocEDiTUR.  Videtur  quod  ordo  non  sit 
sacramentum.   Sacramentum   enim,  ut  dicit  Hugo  de 
«s  Sancto  Victore  *,  est  materiale  elementum.  Sed  ordo  non 
nominat  aliquid  huiusmodi,  sed  magis  relationem  vel  po- 
testatem:  quia  ordo  est  pars  potestatis,  secundum  Isido- 
rum.  Ergo  non  est  sacramentum. 

2.  Praeterea,  sacramenta  non  sunt  de  Ecclesia  trium- 
70  phante.  Sed  ordo  est  ibi :  ut  patet  de  angelis.  Ergo  ordo 

non  est  sacramentum. 

3.  Praeterea,  sicut  praelatio  spiritualis,  quae  est  ordo, 
datur  cum  quadam  consecratione,  ita  et  praelatio  secularis : 
quia  et  reges  inunguntur,  ut  dictum  est  *.  Sed  regia  digni- 

7s  tas  non  est  sacramentum.  Ergo  nec  ordo  de  quo  loquimur. 


In  littera. 


*  Cf.  Part.  III, 
qu.  Lxiii,  art.  3, 
ad  2. 


•  IV  Sent.,  dist. 
III,  cap.  I. 


*  Citato  cap,   Si 
autem  quaeritur. 


•  Cf.  Hug.  a  S. 
Vict.  deSacram. 
lib.II,  p.  III,  cap.5> 


*  De  Sacram., 
Iib.l,p.ix,cap.3. 


•  Qu.  XIX,  art.  3. 
arg.  2. 


QUAESTIO  XXXIV,  ARTICULUS  IV,  V  -  QUAESTIO  XXXV 


63 


•Aristot.  Analyt. 
Post.  lib.  1,  cap. 
ir,  n.  15.  -  S.  Tn. 
lect.  VI. 

*  IV  Sent.,  dist. 
i,qu.i,art.i.-Cf. 
Part.  III,  qu.  LX, 
art.  2. 


•Dist.xxrv,  capp. 
Ostiarii,  sqq. 


^  Isidor.  Etymol. 
lib.VI,  cap.  XIX.  - 
Cf.  can.  Mulli 
saecular. ,c&as.\, 
qu,  I. 


Sed  coxtra  est,  quia  ab  omnibus  enumeratur  inter  se- 
ptem  Ecclesiae  sacramenta. 

2.  Praeterea,  propter  quod  unumquodque,  et  illud  ma- 
gis  *.  Sed  propter  ordinem  fit  homo  dispensator  aliorum 
sacramentorum.  Ergo  ordo  habet  magis  rationem  quod  sit 
sacramentum  quam  etiam  aha. 

Respondeo  dicendum  quod  sacramentum,  ut  ex  dictis  * 
patet,  nihil  est  aliud  quam  quaedam  sanctificatio  homini 
exhibita  cum  aliquo  signo  visibili.  Unde ,  cum  in  susce- 
ptione  ordinis  quaedam  consecratio  homini  exhibeatur  per 
visibilia  signa,  constat  ordinem  esse  sacramentum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  quamvis  ordo  in  suo 
nomine  non  exprimat  aliquod  materiale  elementum,  tamen 
ordo  non  confertur  sine  aliquo  elemento  materiali. 

Ad  secundum  dicendum  quod  potestates  proportionari 
debent  illis  ad  quae  sunt.  Communicatio  autem  divino- 
rum,  ad  quam  datur  spiritualis  potestas,  non  fit  angelis  per 
aliqua  sensibilia  signa,  sicut  in  hominibus  contingit.  Et  ideo 
potestas  spiritualis,  quae  est  ordo,  non  adhibetur  angelis 
cum  aliquibus  signis  visibilibus  sicut  hominibus.  Et  ideo 
in  hominibus  est  ordo  sacramentum,  sed  non  in  angeHs. 

Ad  tertium  dicendum  quod  non  omnis  benedictio  quae 
hominibus  adhibetur ,  vel  consecratio ,  est  sacramentum. 
Quia  et  monachi  et  abbates  benedicuntur:  tamen  illae  be- 
nedictiones  non  sunt  sacramenta.  Et  similiter  nec  regalis 
unctio.  Quia  per  huiusmodi  benedictiones  non  ordinantur 
aliqui  ad  dispensationem  divinorum  sacramentorum,  sicut 
per  benedictiones  ordinis. 

ART.  IV.  UTRUM  forma    huius    sacramenti 
convenienter  in  littera  exprimatur 

AD  auARTUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  forma  hu- 
ius  sacramenti  inconvenienter  in  littera  *  exprimatur. 
Quia  sacramenta  ef&caciam  habent  ex  forma.  Sed  ef&ca- 
cia  sacramentorum  est  ex  virtute  dipina,  quae  in  eis  se- 
cretius  operatur  salutem  *.  Ergo  in  forma  huius  sacramenti 
deberet  fieri  mentio  de  virtute  divina  per  invocationem 
Trinitatis :  sicut  in  aliis  sacramentis. 

2.  Praeterea,  imperare  est  eius  qui  habet  auctoritatem. 
Sed  auctoritas  non  residet  apud  eum  qui  sacramenta  dis- 
pensat,  sed  ministerium  tantum.  Ergo  non  deberet  uti  im- 
perativo  modo,  ut  diceret  sic:  Agite  vel  Accipite  hoc  vel 
illud,  vel  aUquid  huiusmodi. 

3.  Praeterea,  in  forma  sacramenti  non  debet  fieri  men- 
tio  nisi  de  illis  quae  sunt  de  essentia  sacramenti.  Sed  usus 
potestatis  acceptae  non  est  de  essentia  huius  sacramenti, 
sed  consequitur  ad  ipsum.  Ergo  non  debet  de  eo  fieri 
mentio  in  forma  huius  sacramenti. 

4.  Praeterea,  omnia  sacramenta  ordinant  ad  aetemam 
remunerationem.  Sed  in  formis  aliorura  sacramentorum 
non  fit  mentio  de  remuneratione.  Ergo  nec  in  forma  huius 
sacramenti  deberet  de  ea  fieri  mentio,  sicut  fit  cum  di- 
citur :  Habiturus  partem  si  fideliter,  etc. 

Respondeo  dicendum  quod  hoc  sacramentum  principa- 
liter  consistit  in  potestate  tradita.  Potestas  autem  a  pote- 
state  traducitur  sicut  simile  ex  simiH.  Et  iterum  potestas 
per  usum  innotescit :  quia  potentiae  notificantur  per  actus. 
Et  ideo  in  forma  ordinis  exprimitur  usus  ordinis  per  actum 
qui  imperatur ;  et  exprimitur  traductio  potestatis  per  im- 
perativum  modum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  alia  sacramenta  non 
ordinantur  principaliter  ad  effectus  similes  potestati  per 
quam  sacramenta  dispensantur,  sicut  hoc  sacramentum.  Et 
ideo  in  hoc  sacramento  est  quasi  quaedam  communicatio 
univoca.  Unde  in  aUis  sacramentis  exprimitur  aliquid  ex 
parte  divinae  virtutis,  cui  effectus  sacramenti  assimilatur: 
non  autem  in  hoc  sacramento. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  quamvis  in  episcopo,  qui 
est  minister  huius  sacramenti,  non  sit  auctoritas  respectu 
coUationis  huius  sacramenti,  tamen  habet  aUquam  potesta- 
tem  respectu  potestatis  ordinis  quae  confertur  per  ipsum, 
inquantum  a  sua  potestate  derivatur. 

Ad  tertium  dicendum  quod  usus  potestatis  est  effectus 
potestatis  in  genere  causae  eificientis:  et  sic  non  habet 
quod  in  definitione  ordinis  ponatur.  Sed  est  quodammodo 


causa  in  genere   causae   finalis.    Et  ideo    secundum  hanc 
rationem  poni  potest  in  definitione  ordinis. 

ART.  V.  utrum  hoc  sacramentum  habeat  materiam 

s  k  d  quintum  sic  proceditur.  Videtur  quod  hoc  sacramen- 
x\tum  non  habeat  materiam.  Quia  in  omni  sacramento 
quod  habet  materiam,  virtus  operans  in  sacramento  est  in 
materia.  Sed  in  rebus  materialibus  quae  hic  adhibentur, 
sicut  sunt  claves  et  candelabra  et  huiusmodi,  non  videtur 

10  esse  aliqua  virtus  sanctificandi.  Ergo  non  habet  materiam. 

2.  Praeterea,  in  isto    sacramento   confertur   plenitudo 

gratiae  septiformis,  ut  in  littera  *  dicitur,  sicut  in  confir-  •Dist.xiir.cap.i. 
matione.  Sed  materia  confirmationis  praeexigit  sanctifica- 
tionem.  Cum  ergo  ea   quae  in  hoc   sacramento   videntur 
is  esse  materialia,  non  sint  praesanctificata,  videtur  quod  non 
sint  materia  huius  sacramenti. 

3.  Praeterea,  in  quolibet  sacramento  habente  materiam 
requiritur  contactus  materiae  ad  eum  qui  suscipit  sacra- 
mentum.  Sed,  ut  a  quibusdam  dicitur,  contactus  dictorum 

20  materialium  ab  eo  qui  suscipit  sacramentum,  non  est  de 
necessitate  sacramenti,  sed  solum  porrectio.  Ergo  praedi- 
ctae  res  materiales  non  sunt  materia  huius  sacramenti. 

Sed  contra  est,  quia  omne  sacramentura  consistit  in 
rebus  et  verbis.  Sed  res  in  quolibet  sacraraento  sunt  ma- 

3S  teria  ipsius.  Ergo  et  res  quae  in  hoc  sacramento  adhiben- 
tur,  sunt  materia  huius  sacraraenti. 

2.  Praeterea,  plus  requiritur  ad  dispensandum  sacra- 
menta  quam  ad  suscipiendum  sacramenta.  Sed  baptismus, 
in  quo  datur  potestas  ad  suscipiendum  sacramenta,  indiget 

?o  materia.  Ergo  et  ordo,  in  quo  datur  potestas  ad  ea  dis- 
pensanda. 

Respondeo  dicendum  quod  materia  in  sacramentis  exte- 
rius  adhibita  significat  virtutem  in  sacramentis  agentera 
ex  extrinseco  omnino  advenire.    Unde,  cum  effectus  pro- 

!S  prius  huius  sacramenti,  scilicet  character,  non  percipiatur 
ex  aliqua  operatione  ipsius  qui  ad   sacramentum   accedit, 
sicut  erat  in  poenitentia  *,  sed  omnino  ex  extrinseco  adve-  *  cf.  iv  Sent., 
niat,    corapetit    ei   raateriara    habere.  Taraen   diversimode  art.''i^qu»''l'.' "' 
ab  aliis  sacraraentis  quae  raateriara  habent.  Quia  hoc  quod 

40  in  sacramento  confertur,  in  aliis  sacramentis  derivatur  tan- 
tum  a  Deo,  non  a  rainistro,  qui  sacraraentum  dispensat : 
sed  illud  quod  in  hoc  sacramento  traditur ,  scilicet  spiri- 
tualis  potestas,  derivatur  etiara  ab  eo  qui  sacramentum  dat, 
sicut  potestas  imperfecta  a  perfecta.  Et  ideo  efficacia  aho- 

4S  rum  sacraraentorura  principaliter  consistit  in  raateria,  quae 
virtutem  divinam  significat  et  continet  ex  sanctificatione 
per  ministerium  adhibita.  Sed  ef&cacia  huius  sacramenti 
principaliter  residet  penes  eura  qui  sacramentum  dispen- 
sat:    materia  autem    adhibetur    magis   ad    determinandura 

so  potestatem ,  quae    traditur  particulariter    ab   habente  eam 
complete,  quam  ad  potestatem  causandam.  Quod  patet  ex 
hoc  quod  materia  competit  usui  potestatis. 
Et  per  hoc  patet  solutio  ad  primum. 
Ad  secundum    dicendum  quod   materiara  in  alus   sacra- 

ss  mentis  oportet  sanctificari  propter  virtutem  quam  conti- 
net.  Sed  non  est  ita  in  proposito. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sustinendo  illud  dictura,  ex 
dictis  *  apparet  causa  eius.  Quia  enira  potestas  ordinis  non  *  in  corpore. 
accipitur  a  raateria  sed  a  ministro,  ideo  porrectio  raateriae 

60  magis  est  de  essentia  sacramenti  quara  tactus.  -  Taraen  ipsa 
verba  forraae  videntur  ostendere  quod  tactus  materiae  sit 
de  essentia  sacramenti :  quia  dicitur,  Accipe  hoc  vel  illud. 


6s 


D 


70 


7S 


QUAESTIO  TRIGESIMAQUINTA 

DE  EFFECTU  SACRAMENTI  ORDINIS 

EiNDE  considerandum  est  de  effectu  huius  sacramenti  *. 

Circa  quod  quaeruntur  quinque. 

Prirao :  utrum  in  sacramento  ordinis  gratia  conferatur. 

Secundo:  utrum  iraprimatur  character. 

Tertio  :  utrum  character  ordinis  praesupponat  characte- 

rem  baptismalem. 
Quarto :    utrum    praesupponat    characterem    confirma- 

tionis. 
Quinto :  utrum   character   unius   ordinis   praesupponat 

characterem  alterius. 


*  Cf.  qu.  XXXIV, 
Introd. 


64 


QUAESTIO  XXXV,  ARTICULUS  I,  II,  III 


*Cf.  Part.m.qu. 
Lxv,  art.  I. 


Vers.  4. 


*  Part.  III,  qu. 
Lxii,  art.  I,  ad  1. 
"Dist.xxiv,  capp. 
Nunc  ad  consid., 
et  Tales  autem. 


•  IV  Sent.,  dist. 
I ,  cap.  Sacra- 
mentum. 

*  Vers.  4. 


ART.    I,     UTRUM   IN    SACRAMENTO    ORDINIS 

CONFERATUR    GRATIA    GRATUM    FACIENS 

IV  Cont.  Gent.,  cap.  Lxxiv. 

AD  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod  in  sacramento 
ordinis  non  conferatur  gratia  gratum  faciens.  Quia 
communiter  dicitur  quod  sacramentum  ordinis  ordinatur 
contra  defectum  ignorantiae  *.  Sed  contra  ignorantiam  non 
datur  gratia  gratum  faciens,  sed  gratia  gratis  data :  quia 
gratia  gratum  faciens  magis  respicit  affectum.  Ergo  in  hoc 
sacramento  ordinis  non  datur  gratia  gratum  faciens. 

2.  Praeterea,  ordo  distinctionem  importat.  Sed  membra 
Ecclesiae  non  distinguuntur  per  gratiam  gratum  facientem, 
sed  secundum  gratiam  gratis  datam,  de  qua  dicitur,  I  Cor. 
XII  * :  Divisiones  gratiarum  sunt.  Ergo  in  ordine  non  datur 
gratia  gratum  faciens. 

3.  Praeterea,  nulla  causa  praesupponit  eifectum  suum. 
Sed  in  eo  qui  accedit  ad  ordines  praesupponitur  gratia, 
per  quam  fit  idoneus  ad  executionem  ordinis.  Ergo  talis 
gratia  non  confertur  in  ordinis  collatione. 

Sed  contra,  sacramenta  novae  legis  efficiunt  quod 
figurant  *.  Sed  ordo  per  numerum  septenarium  significat 
septem  dona  Spiritus  Sancti,  ut  in  littera  *  dicitur.  Ergo 
dona  Spiritus  Sancti,  quae  non  sunt  sine  gratia  gratum 
faciente,  in  ordine  dantur. 

2.  Praeterea,  ordo  est  sacramentum  novae  lcgis.  Sed 
in  definitione  talis  sacramenti  ponitur  ut  causa  gratiae 
existat  *.  Ergo  causat  gratiam  in  suscipiente. 

Respondeo  dicendum  quod  Dei  perfecta  sunt  opera,  ut 
dicitur  Deut.  xxxii  *.  Et  ideo  cuicumque  datur  potentia 
aliqua  divinitus,  dantur  ea  per  quae  executio  illius  poten- 
tiae  potest  congrue  fieri.  Et  hoc  etiam  in  naturalibus  patet: 
quia  animalibus  dantur  membra  quibus  potentiae  animae 
possunt  exire  in  actus  suos,  nisi  sit  defectus  ex  parte  ma- 
teriae.  Sicut  autem  gratia  gratum  faciens  est  necessaria  ad 
hoc  quod  homo  digne  sacramenta  recipiat,  ita  etiam  ad 
hoc  quod  homo  digne  sacramcnta  dispenset.  Et  ideo,  sicut 
in  baptismo,  per  quem  fit  homo  susceptivus  aliorum  sa- 
cramentorum ,  datur  gratia  gratum  faciens ;  ita  in  sacra- 
mento  ordinis,  per  quod  homo  ordinatur  ad  aliorum  sa- 
cramentorum  dispensationem. 

Ad  pri.mum  ergo  dicendum  quod  ordo  datur  non  in 
remedium  unius  personae,  sed  totius  Ecclesiae.  Unde  quod 
dicitur  contra  ignorantiam  dari,  non  est  intelligendum 
ita  quod  per  susceptionem  ordinis  pellatur  ignorantia  in 
suscipientc :  sed  quia  suscipiens  ordinem  praeficitur  ad 
pellendam  ignorantiam  in  plebe. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  quamvis  dona  gratiae 
gratum  facientis  communia  sint  omnibus  membris  Eccle- 
siae,  tamen  illorum  actus  donorum  secundum  quae  atten- 
ditur  distinctio  in  membris  Ecclesiae  idoneus  susceptor 
aliquis  esse  non  potest  nisi  caritas  adsit :  quae  quidem 
sine  gratia  gratum  faciente  esse  non  potest. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ad  idoneam  executionem 
ordinum  non  suf&cit  bonitas  qualiscumque,  sed  requiritur 
bonitas  excellens :  ut  sicut  illi  qui  ordinem  suscipiunt  su- 
per  plebem  constituuntur  gradu  ordinis,  ita  et  superiores 
sint  merito  sanctitatis.  Et  ideo  praeexigitur  gratia  quae 
suf&ciebat  ad  hoc  quod  digne  connumerentur  in  plebe 
Christi :  sed  confertur  in  ipsa  susceptione  ordinis  amplius 
gratiae  munus,  per  quod  ad  maiora  reddantur  idonei. 

ART.   II.   UTRUM  IN  sacramento   ordinis 
imprimatur  character   quantum  ad  omnks  ordines 

AD  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  in  sacra- 
mento  ordinis  non  imprimatur  character  quantum  ad 
omnes  ordines.  Quia  ordinis  character  est  quaedam  spi- 
ritualis  potestas.  Sed  quidam  ordines  non  ordinantur  nisi 
ad  quosdam  actus  corporales,  scilicet  ostiarii  vel  acolythi. 
Ergo  in  eis  non  imprimitur  character. 

2.  Praeterea,  omnis  character  est  indelebilis.  Ergo  per 
characterem  homo  ponitur  in  tali  statu  a  quo  non  possit 
recedere.  Sed  illi  qui  habent  aliquos  ordines,  possunt  li- 
cite  redire  ad  laicatum.  Ergo  non  imprimitur  character  in 
omnibus  ordinibus. 


3.  Praeterea,  per  characterem  homo  adscribitur  ad 
aliquid  sacrum  dandum  vel  accipiendum.  Sed  ad  susce- 
ptionem  sacramentorum  homo  sufficienter  ordinatur  per 
characterem  baptismalem.  Dispensator  autem  sacramento- 
5  rum  non  constituitur  aliquis  nisi  in  ordine  sacerdotali. 
Ergo  in  aliis  ordinibus  non  imprimitur  character. 

Sed  contra,  omne  sacramentum  in  quo  non  imprimitur 
character,  est  iterabile.  Sed  nullus  ordo  est  iterabilis.  Ergo 
in  quolibet  ordine  imprimitur  character. 
10  2.  Praeterea,  character  est  signum  distinctivum.  Sed 
in  quolibet  ordine  est  aliqua  distinctio.  Ergo  quilibet  ordo 
imprimit  characterem. 

Respondeo  dicendum  quod  circa  hoc  fuit  triplex  opinio. 

Quidam   enim   dixerunt   quod  in  solo   ordine   sacerdotali 

is  character   imprimitur.   —   Sed  hoc   non  est  verum.    Quia 

actum  diaconi  nullus  potest  exercere  licite  nisi  diaconus. 

Et  ita  patet  quod  habet  aliquam  specialem  potestatem  in 

dispensatione  sacramentorum,  quam  alii  non  habent. 

Et  propter  hoc  alii  dixerunt   quod  in  sacris   ordinibus 

20  imprimitur  character,  non  autem  in  minoribus.  -  Sed  hoc 

iterum  nihil  est.  Quia  per  quemlibet  ordinem  aliquis  con- 

stituitur  supra  plebem  in  aliquo  gradu  potestatis  ordinatae 

ad  sacramentorum  dispensationem. 

Unde,  cum  character  sit  signum   distinctivum  ab  aliis, 

^s  oportet   quod   in   omnibus    character   imprimatur.    Cuius 

etiam   signum   est   quod   perpetuo   manent,  et  nunquam 

iterantur.  Et  haec  est  tertia  opinio :  quae  communior  est. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  quilibet  ordo  vel  habet 

actum  circa  ipsum  sacramentum,  vel  ordinatum  ad  sacra- 

30  mentorum   dispensationem :    sicut    ostiarii    habent    actum 

admittendi   homines  ad  divinorum   sacramentorum  inspe- 

ctionem,  et  sic  de  aliis.   Et  ideo  in  omnibus   requiritur 

spiritualis  potestas. 

Ad  secundum   dicendum   quod,  quantumcumque  homo 
-is  ad  laicatum  se  transferat,  semper  tamen  manet  in  eo  cha- 
racter.  Quod  patet  ex  hoc  quod,  si  ad  clericatum  rever- 
tatur,  non  iterum  ordinem  quem  habuerat,  suscipit, 
Ad  tertium  dicendum  sicut  ad  primum. 


40 


ART.   III.   UTRUM  character  ordinis 
praesupponat   characterem  baptismalem 

IV  Sent,,  dist.  vii,  qu.  11,  art.  1,  qu*  3. 


AD  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod  character 
ordinis  non  praesupponat  characterem  baptismalem. 
4S  Quia  per  characterem  ordinis  homo  efficitur  dispensator 
sacramentorum :  per  characterem  baptismalem  susceptivus 
eorundem.  Sed  potestas  activa  non  praesupponit  de  ne- 
cessitate  passivam :  quia  potest  esse  sine  ea ,  sicut  patet 
in  Deo.  Ergo  character  ordinis  non  praesupponit  de  ne- 
so  cessitate  characterem  baptismalem. 

2.  Praeterea,  potest  contingere  quod  aliquis  non  sit 
baptizatus  qui  se  baptizatum  existimat  probabiliter.  Si  ergo 
talis  ad  ordines  accedat,  non  consequetur  characterem  or- 
dinis,  si  character  ordinis  praesupponit  characterem  bapti- 
ss  smalem.  Et  sic  ea  quae  faciet  vel  in  consecratione  vel  in 
absolutione,  nihil  erunt,  et  in  hoc  Ecclesia  decipietur. 
Quod  est  inconveniens. 

Sed    contra,   baptismus    est  ianua  sacramentorum  *. 
Ergo,  cum  ordo  sit  quoddam  sacramentum,  praesupponit 
60  baptismum. 

Respondeo  dicendum  quod  nihil  potest  aliquis  accipere 

cuius  receptivam   potentiam  non  habet.   Per  characterem 

autem  baptismalem  efficitur  homo  receptivus  aliorum  sa- 

cramentorum.   Unde    qui    characterem   baptismalem   non 

6s  habet,  nullum  alterum  sacramentum  recipere  potest.  Et  sic 

character  ordinis   baptismalem    characterem    praesupponit. 

Ad  primum  ergo  dicendum    quod  in  eo  qui  habet  po- 

tentiam   activam  a  se,  potentia   activa  non   praesupponit 

passivam.  Sed  in  co  qui  habet  potentiam  activam  ab  altero, 

70  praeexigitur  ad  potentiam  activam  potentia  passiva,  quae 

recipere  possit  potentiam  activam. 

Ad  secundum   dicendum   quod   talis ,  si  ad  sacerdotium 
promoveatur,  non  est  saccrdos,  nec  conficere  potest,  nec  .  cap.  si  auis,  et 
absolvere  in  foro  poenitentiali.  Unde  secundum  canones  *  ^p-  /"""'»-  <*'? 

,    ,         .  ,        \        .  ,..„••  •  •  Presbytero    non 

7s  debet  iterato  baptizari  et  ordman.  Et  si  etiam  m  episco-  tapti^aio. 


'  Cf.  Gloss.  ii» 
dist.XXXII.part. 
3,  in  fine. 


Vers.  22. 


Cf.  art.  3. 


*  Cf.  IV  Senl., 
dist.  XXIX ,  in 
princip. 


QUAESTIO  XXXV,  ARTICULUS  IV,  V  -  QUAESTIO  XXXVI,  ARTICULUS  I  65 


pum  promoveatur,  illi  quos  ordinat  non  habent  ordinem.  — 
Sed  tamen  pie  credi  potest  quod,  quantum  ad  ultimos 
effectus  sacramentorum,  Summus  Sacerdos  suppleret  de- 
fectum ;  et  quod  non  permitteret  hoc  ita  latere  quod 
Ecclesiae  posset  periculum  imminere. 

ART.    IV.    UTRU.M    CHARACTER    ORDINIS    PRAESUPPONAT 
DE  NECESSITATE    CHARACTEREM    CONFIRMATIONIS 

4  D  QUARTUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  praesupponat 

quae  sunt  ordinata  ad  invicem,  sicut  medium  praesupponit 
primum,  ita  ultimum  praesupponit  medium.  Sed  character 
confirmationis  praesupponit  baptismalem  quasi  primum. 
Ergo  character  ordinis  praesupponit  characterem  coniirma- 
tionis  quasi  medium. 

3.  Praeterea,  qui  ad  alios  confirmandos  ponuntur, 
maxime  debent  esse  firmi.  Sed  illi  qui  sacramentum  ordinis 
suscipiunt  sunt  aliorum  confirmatores.  Ergo  ipsi  maxime 
debent  habere  sacramentum  confirmationis. 


maiores  ordines  se  non  ingerat  qui  prius  in  minoribus 
oificiis  se  non  humiliavit.  Et  inde  est  quod  qui  ordinantur 
per  saltum,  secundum  canones  *,  non  reordinantur ,  sed 
id  quod  omissum  fuerat  de  praecedentibus  ordinibus  eis 
confertur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  magis  conveniunt  or- 
dines  ad  invicem  secundum  similitudinem  speciei  quam 
ordo  cum  baptismo :  sed  secundum  proportionem  poten- 
tiae  ad  actum  magis  convenit  baptismus  cum  ordine  quam 

de  necessitate  characterem  confirmationis.  Quia  in  his  '°  ordo  cum  ordine.  Quia  per  baptismum  acquirit  homo  po- 

tentiam  passivam  recipiendi  ordines :  non  autem  per  or- 
dinem  inferiorem  datur  potentia  passiva  recipiendi  maiores 
ordines. 

Ad  secundum  dicendum  quod  ordines  non  sunt  gradus 
■  s  qui  occurrant  in  actione  una  vel  in  uno  motu,  ut  opor- 
teat  ad  ultimum  per  primum  devenire  :  sed  sunt  sicut  gra- 
dus  in  diversis  rebus  constituti.  Sicut  est  gradus  inter  ho- 
minem  et  angelum :  nec  oportet  quod  iJle  qui  sit  angelus, 
prius  fuerit  homo.   Similiter  etiam  est  gradus  inter  caput 

Sed    contra  ,   Apostoli    receperunt    potestatem    ordinis  20  et  omnia  membra  corporis :  nec  oportet  quod  illud  quod 


•   Cf.    arg.   Sed 
contra. 


ante  Ascensionem ,  loan.  xx  * ,  ubi  dictum  est :  Accipite 
Spiritum  Sanctum.  Sed  confirmati  sunt  post  Ascensionem 
per  adventum  Spiritus  Sancti.  Ergo  ordo  non  praesupponit 
confirmationem. 

Respondeo    dicendum    quod    ad    susceptionem    ordinis  jj 
praeexigitur  aliquid  quasi  de  necessitate  sacramenti,  et  ali- 
quid  de  congruitate.    De  necessitate  enim  sacramenti  exi- 
gitur  quod  ille  qui  accedit  ad  ordines  sit  susceptivus,  quod 
competit  ei  per  baptismum.  Et  ideo  character  baptismalis 
praesupponitur  de  necessitate  sacramenti,  ita  quod  sine  eo  30 
sacramentum  ordinis  conferri  non  potest.  Sed  de  congrui- 
tate  requiritur  omnis  perfectio  per  quam  aliquis  reddatur 
idoneus  ad  executionem  ordinis :  et  unum  de  istis  est  ut 
sit  confirmatus.    Et  ideo  de  congruitate    character  ordinis 
characterem    confirmationis   praesupponit ,  et  non  de  ne- 5> 
cessitate. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  non  est  similis  habi- 
tudo  huius  medii  ad  ultimum,  et  primi  ad  medium :  quia 
per  characterem  baptismalem  fit  homo  susceptivus  sacra- 
menti  confirmationis ,  non  autem  per  sacramentum  con-  40 
firmationis  fit  susceptivus  sacramenti  ordinis.  Et  ideo  non 
est  similis  ratio. 

Ad  secundum  dicendum  quod  illa  ratio  procedif  de  ido- 
neitate  quantum  ad  congruitatem 


est  caput,  prius  fuerit  pes.    Et  similiter  est  in  proposito. 


QUAESTIO  TRIGESIMASEXTA 

DE  QUALITATE  SUSCIPIENTIUM  HOC  SACRAMENTUM 

EiNDE    considerandum   est    de    qualitate   suscipientium 
hoc  sacramentum  *. 
Circa  quod  quaeruntur  quinque. 

Primo :  utrum  in  suscipientibus   hoc  sacramentum  re- 

quiratur  bonitas  vitae. 
Secundo :  utrum  requiratur  scientia  totius  sacrae  Scri- 

pturae. 
Tertio :  utrum  ex  ipso  merito  vitae  aliquis  ordinis  gra- 

dus  consequatur. 
Quarto :  utrum  promovens  indignos  ad  ordines  peccet. 
Quinto :  utrum  aliquis  in  peccato   existens  possit  sine 

peccato  ordine  suscepto  uti. 

ART.  I.  utrum  in  suscipientibus  ordines 

REaUIRATUR    BONITAS   VITAE 


"  Cf.  qu.  XXXIV, 
Introd. 


art.  v.  utrum  character  unius  ordinis  praesupponat 
de  necessitate  characterem  alterius  ordinis. 

IV  Sent.,  dist.  vii,  qu.  ii ,  art.  i ,  qu*  3,  ad  3. 

D    qt;intum    sic    proceditur.    Videtur    quod    character 


A 


AD    PRIMUM  sic  PROCEDITUR.    Vidctur  quod  in   suscipien- 
tibus  ordines  non   requiratur  bonitas   vitae.    Quia   per 
ordinem  aliquis  ordinatur  ad  dispensationem  sacramento- 
rum.  Sed  sacramenta  possunt  dispensari  a  bonis  et  malis. 
4S  Ergo  non  requiritur  bona  vita. 

2.  Praeterea,  non  est  maius  ministerium  quod  Deo  in 
sacramentis  exhibetur,  quam  quod  ipsi  corporaliter  exhi- 
betur.  Sed  a  ministerio  ipsius  corporali  non  repulit  Domi- 
nus  muHerem  peccatricem  et  infamem  :  ut  patet  Luc.  vii 


unius  ordinis  praesupponat  de  necessitate  characterem  so  Ergo  nec  a  ministerio  eius  in  sacramentis  tales  sunt  amo- 


•  Vers.  37  sqq. 


alterius  ordinis.  Quia  maior  est  convenientia  ordinis  ad 
ordinem  quam  ordinis  ad  aliud  sacramentum.  Sed  chara- 
cter  ordinis  praesupponit  characterem  alterius  sacramenti, 
sciHcet  baptismi  *.  Ergo  multo  fortius  character  unius  or- 
dinis  praesupponit  characterem  alterius. 

2.  Praeterea,  ordines  sunt  quidam  gradus  *.  Sed  nul- 
lus  potest  pervenire  ad  posteriorem  gradum  nisi  priorem 
ascenderit.  Ergo  nullus  potest  accipere  characterem  ordinis 
sequentis  nisi  prius  accipiat  ordinem  praecedentem. 


vendi. 

3.  Praeterea,  per  omnem  gratiam  datur  aliquod  reme- 
dium  contra  peccatum.  Sed  illis  qui  habent  peccatum,  non 
debet  aliquod  remedium  denegari  quod  eis  valere  possit. 
Cum  ergo  in  sacramento  ordinis  gratia  conferatur,  videtur 
quod  debeat  etiam  peccatoribus  hoc  sacramentum  dari. 

Sed  contra,  Levit.  xxi  *:  Homo  de  semine  Aaron  qui  •  Vers.  17,  iS 
habuerit  maculam,  non  offerat  panes  coram  Domino,  nec 
accedat  ad  ministerium  eius.    Sed  per  maculam,  ut  dicit 


Sed  contra  ,  si  omittatur    aliquid  in  sacramento    quod  60  Glossa  *,  omne  vitium  intelligitur.  Ergo  ille  qui  est  aliquo   *  Ord,  Hesych. 


sit  de  necessitate  sacramenti,  oportet  quod  sacramentum 
iteretur.  Sed  si  aliquis  accipiat  sequentem  ordinem  prae- 
termisso  primo,  non  reordinabitur,  sed  confertur  sibi  quod 
♦Cap.Taae/itte-  deerat ,  secundum  statuta  canonum  *.  Ergo  praecedens 
ordo  non  est  de  necessitate  sequentis. 

Respondeo  dicendum  quod  non  est  de  necessitate  su- 
periorum  ordinum  quod  aliquis  minores  ordines  prius  ha- 
beat :  quia  potestates  sunt  distinctae ;  et  una,  quantum  est 


rae,  de  Clerk, 
per  salt.promnt. 
-  Cf.  can.  Solli- 
ciludo,  dist.  LII. 


vitio  irretitus,  non  debet  ad  ministerium  ordinis  adhiberi. 
2.  Praeterea,  Hieronymus  dicit  *  quod  non  solum  epi- 
scopi,  presbyteri  et  diaconi  debent  magnopere  providere 
ut  cunctum  populum  cui  praesident  sermone  et  conversa- 
6s  tione  praecedant,  verum  etiam  inferiores  gradus,  et  omnes 
qui  Domini  oraculo  deserviunt:  quia  vehementer  Eccle- 
siam  Dei  destruit  meliores  esse  laicos  quam  clericos.  Ergo 
in  omnibus  ordinibus  requiritur  sanctitas  vitae. 


'  Comment.  in 
Ep.  ad  Til.,  ad 
cap.  II,  vers.  15.  - 
Ct.  can.  Qualis 
enim,  caus.  VIII, 
qu.  I. 


de  sui  ratione,  non  requirit  aliam  in  eodem  subiecto.  Et  Respondeo    dicendum    quod ,  sicut    Dionysius    dicit ,  ni 

ideo    etiam   in   primitiva    Ecclesia   aliqui    ordinabantur  in  70  cap.  Eccles.  Hier.  * :   Ut  subtiliores  et  clariores  essentiae,   *  §  h- 


presbyteros  qui  prius  inferiores  ordines  non  susceperant: 
et  tamen  poterant  omnia  quae  inferiores  ordines  possunt ; 
quia  inferior  potestas  comprehenditur  in  superiori  virtute, 
sicut  sensus  in  intellectu  et  ducatus  in  regno.  Sed  postea 


repletae  influxu  solarium  splendorum ,  lumen  in  eis  su- 
pereminens,  ad  similitudinem  solis,  ad  alia  corpora  inve- 
hunt;  sic  in  omni  divino  non  est  audendum  aliis  du.x  esse, 
nisi  secundum  omnem  habitum  suumfactus  deiformissimus 


per  constitutionem  Ecclesiae   determinatum   est   quod  ad  7S  et  Deo  simillimus.  Unde,  cum  in  quolibet  ordine  aliquis 

SUMMAE  TUEOL.  D.  ThoMAK  T.  IX.  g* 


66 


QUAESTIO  XXXVI,  ARTIGULUS  II,  III,  IV 


•  Ad  Heb.  cap.  v, 
vers.  i. 


*  Vers.  7. 

*  Vers.  15. 


•  Distich.  lib.  I, 
praefat. 

*  Dist.  XXIV,  cap. 
Diaconorum,  et 
cap.  Secundus 
est. 


'  Lib.  IV,  cap. 
xLix  IdeAbb.Da- 
niel.l ;  lib.  VIII, 
cap.xixetxx^de 
duob.  Macariis) ; 
Lxxxix  (yH.Abb, 
Chronit). 


constituatur  dux  aliis  in  rebus  divinis,  quasi  praesumptuo- 
sus  mortaliter  peccat  qui  cum  conscientia  peccati  mortalis 
ad  ordines  accedit.  Et  ideo  sanctitas  vitae  requiritur  ad  or- 
dinem  de  necessitate  praecepti.  Sed  non  de  necessitate  sa- 
cramenti.  Unde,  si  malus  ordinatur,  nihilominus  ordinem  s 
habet :  tamen  cum  peccato. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  sicut  vera  sacramenta 
sunt  quae  peccator  dispensat,  ita  verum  sacramentum  or- 
dinis  recipit :  et  sicut  indigne  dispensat,  ita  indigne  recipit. 

Ad  secundum  dicendum  quod  illud  ministerium  erat  tan-  10 
tum  in  executione  corporalis  obsequii :  quod  etiam  licite 
peccatores  facere  possunt.  Secus  autem  est  de  ministerio 
spirituali,  ad  quod  applicantur  ordinati :  quia  per  ipsum 
efficiuntur  medii  inter  Deum  et  plebem  * ;  et  ideo  debent 
de  bona  conscientia  nitere  quoad  Deum,  et  bona  fama  is 
quoad  homines. 

Ad  tertium  dicendum  quod  aliquae  medicinae  sunt  quae 
exigunt  robur  naturae ,  alias  cum  periculo  mortis  assu- 
muntur :  et  aliae  sunt  quae  debilibus  dari  possunt.  Ita 
etiam  in  spiritualibus  quaedam  sacramenta  sunt  ordinata  20 
ad  remedium  peccati :  et  talia  peccatoribus  sunt  exhibenda, 
sicut  baptismus  et  poenitentia.  Illa  vero  quae  perfectionem 
gratiae  conferunt,  requirunt  hominem  per  gratiam  con- 
fortatum. 


ART.  II.  utrum  in  suscipientibus  ordines 

REauIRATUR    SCIENTIA    TOTIUS    SACRAE    SCRIPTURAE 


aj 


AD  sEcuNDUM  sic  PROCEDiTUR.   Videtur   quod  requiratur 
scientia  totius   Sacrae   Scripturae.   Quia  ille   debet  ha- 
bere  legis  scientiam  a  cuius  ore  lex  requiritur.  Sed  legem  lo 
requirunt  de  ore  sacerdotis ,  ut  patet  Malach.  11  *.   Ergo 
ipse  debet  legis  totius  habere  scientiam.         * 

2.  Praeterea,  I  Pet.  iii  *:  Parati  semper  ad  satisfactio- 
nem  omni  poscenti  vos  rationem  de  ea  quae  in  vobis  est 

fide  et  spe.  Sed  reddere  rationem   de  his  quae  sunt  iidei  55 
et  spei,  est  illorum  qui  perfectam  scientiam  sacrarum  Scri- 
pturarum  habent.  Ergo  talem  scientiam  debent  habere  illi 
qui  ponuntur  in  ordinibus,  quibus  verba  praedicta  dicuntur. 

3.  Praeterea,  nuUus  congrue  legit  qui  non  intelligit 
quod  legit :  quia  legere  et  non  intelligere  negligere  est,  ut  40 
dicit  Cato  *.  Sed  ad  lectores,  qui  est  quasi  infimus  ordo, 
pertinet  legere  vetus  Testamentum,  ut  in  littera  *  dicitur. 
Ergo  ad  eos  pertinet  habere  totius  veteris  Testamenti  in- 
tellectum.  Et  multo  fortius  ad  alios  superiores  ordines. 

Sed  contra  est  quod  multi    promoventur  ad  sacerdo-  +; 
tium  qui  penitus  de  talibus  nihil  sciunt,  etiam  in  religio- 
nihus  multis.  Ergo  videtur  quod  talis  scientia  non  requi- 
ratur. 

2.  Praeterea,  in   Vitis  Patrum  *  legitur  aliquos  simpli- 
ces  monachos  ad  sacerdotium  promotos,  qui  erant  sanctis-  s» 
simae  vitae.  Ergo  non  requiritur  praedicta  scientia  in  or- 
dinandis. 

Respondeo  dicendum  quod  in  quolibet  actu  hominis, 
si  debeat  esse  ordinatus,  oportet  quod  adsit  directio  ratio- 
nis.  Unde  ad  hoc  quod  ordinis  officium  exequatur,  opor-  ss 
tet  quod  habeat  tantum  de  scientia  quae  sufficiat  ad  hoc 
quod  dirigatur  in  actum  ordinis  ilHus.  Et  ideo  etiam  talis 
scientia  requiritur  in  eo  qui  debet  ad  ordines  promoveri: 
et  non  quod  universaliter  in  tota  Scriptura  sit  instructus, 
sed  plus  vel  minus  secundum  quod  ad  plura  vel  pauciora  «o 
se  eius  officium  extendit;  ut  scilicet  illi  qui  aliis  praepo- 
nuntur  curam  animarum  suscipientes ,  sciant  ea  quae  ad 
doctrinam  fidei  et  morum  pertinent,  et  alii  sciant  ea  quae 
ad  executionem  sui  ordinis  spectant. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  sacerdos  habet  duos  «s 
actus:  unum  principalem,  supra  corpus  Christi  verum;  et 
alium  secundarium,  supra  corpus  Christi  mysticum.  Se- 
cundus  autem  actus  dependet  a  primo,  sed  non  converti- 
tur.  Et  ideo  aliqui  ad  sacerdotium  promoventur  quibus 
committitur  primus  actus  tantum :  sicut  religiosi  quibus  70 
cura  animarum  non  committitur.  Et  a  talium  ore  lex  non 
requiritur,  sed  solum  quod  sacramenta  conficiant.  Et  ideo 
talibus  sufficit  si  tantum  de  scientia  habeant  quod  ea  quae 
ad  sacramentum  perficiendum  spectant,  rite  servare  possint. 

Alii  autem  promoventur  ad  alium  actum,  qui  est  supra  75 


*  Op.  Imperf.  in 
Matth.  ,  homil. 
XLIII.  -  Inter 
Opp.  Chrys. 


5- 


corpus  Christi  mysticum.  Et  a  talium  ore  populus  legem 
requirit.  Unde  scientia  legis  in  eis  debet  esse:  non  qui- 
dem  ut  sciant  omnes  difficiles  quaestiones  legis ,  quia  in 
his  debet  ad  superiores  recursus  haberi ;  sed  sciant  ea  quae 
populus  debet  credere  et  observare  de  lege.  Sed  ad  supe- 
riores  sacerdotes,  scilicet  episcopos,  pertinet  ut  etiam  ea 
quae  difficultatem  in  lege  facere  possunt,  sciant:  et  tanto 
magis  quanto  in  maiori  gradu  collocantur. 

Ad  secundum  dicendum  quod  ratio  reddenda  de  fide  et 
spe  non  est  intelligenda  talis  quae  sufficiat  ad  probandum 
quae  fidei  vel  spei  sunt,  cum  utrumque  de  invisibilibus 
sit :  sed  ut  sciant  in  communi  probabilitatem  utriusque 
ostendere.  Ad  quod  non  requiritur  multum  magna  scientia. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ad  lectorem  non  pertinet 
tradere  intellectum  sacrae  Scripturae  populo,  quia  hoc  est 
superiorum  ordinum:  sed  solum  pronuntiare.  Et  ideo  ab 
eo  non  exigitur  quod  habeat  tantum  de  scientia  quod  sa- 
cram  Scripturam  intelligat :  sed  solum  quod  recte  pronun- 
tiare  sciat.  Et  quia  talis  scientia  de  facili  addiscitur  et  a 
multis,  ideo  probabiliter  aestimari  potest  quod  ordinatus 
talem  scientiam  acquiret,  si  etiam  tunc  eam  non  habeat : 
maxime  si  in  via  ad  hoc  esse  videatur. 

ART.  III.   UTRUM  ex   ipso   merito  vitae    ALiauis 
ordinis  gradus  consequatur 

Supra,  qu.  xxxiv,  art.  1,  ad  3. 

AD  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod  ex  ipso  me- 
rito  vitae  aliquis  ordinis  gradus  consequatur.  Quia, 
sicut  dicit  Chrysostomus  * ,  non  omnis  sacerdos  sanctus 
est,  sed  omnis  sanctus  sacerdos  est.  Sed  ex  merito  vitae 
aliquis  efficitur  sanctus.  Ergo  et  sacerdos.  Et  multo  for- 
tius  alios  ordines  habens. 

2.  Praeterea,  in  rebus  naturalibus  ex  hoc  ipso  aliqua 
in  gradu  superiori  collocantur  quod  Deo  appropinquant, 
et  magis  de  eius  bonitatibus  participant :  ut  Dionysius  di- 
cit,  IV  cap.  Eccles.  Hier.  *  Sed  ex  merito  sanctitatis  et  scien- 
tiae  aliquis  efficitur  Deo  propinquior,  et  plus  de  eius  bo- 
nitatibus  recipiens.  Ergo  ex  hoc  ipso  in  gradu  ordinis  col- 
locatur. 

Sed  contra,  sanctitas  semel  habita  potest  amitti.  Sed 
ordo  semel  habitus  nunquam  amittitur.  Ergo  ordo  non 
consistit  in  ipso  merito  sanctitatis. 

Respondeo  dicendum  quod  causa  debet  esse  proportio- 
nata  suo  effectui.  Et  ideo,  sicut  in  Christo,  a  quo  descen- 
dit  gratia  in  omnes  homines,  oportet  quod  sit  gratiae  ple- 
nitudo ;  ita  in  ministris  Ecclesiae,  quorum  non  est  dare 
gratiam,  sed  gratiae  sacramenta ,  non  constituitur  gradus 
ordinis  ex  hoc  quod  habeat  gratiam,  sed  ex  hoc  quod  per- 
cipit  aliquod  gratiae  sacramentum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  Chrysostomus  accipit 
sacerdotis  nomen  quantum  ad  rationem  interpretationis, 
secundum  quod  sacerdos  idem  est  quod  sacra  dans  * :  sic 
enim  quilibet  iustus,  inquantum  sacra  merita  alicui  in  au-  xmi,  n.Ti'. 
xilium  dat,  sacerdotis  interpretationem  habet.  Non  autem 
loquitur  secundum  nominis  significationem.  Est  enim  hoc 
nomen  sacerdos  institutum  ad  significandum  eum  qui  sacra 
dat  in  sacramentorum  dispensatione. 

Ad  secundum  dicendum  quod  res  naturales  efficiuntur  in 
gradu  super  alia  secundum  quod  in  ea  agere  possunt  ex 
forma  sua :  et  ideo  ex  hoc  ipso  quod  formam  nobiliorem 
habent,  in  altiori  gradu  constituuntur.  Sed  ministri  Eccle- 
siae  non  proponuntur  aliis  ut  eis  ex  propriae  sanctitatis 
virtute  aliquid  attribuant,  quia  hoc  solius  Dei  est :  sed  sicut 
ministri  et  quodammodo  instrumenta  illius  effluxus  qui 
fit  a  capite  in  membra.  Et  ideo  non  est  simile  quantum 
ad  dignitatem  ordinis :  quamvis  sit  simile  quantum  ad  con- 
gruitatem. 

ART.  IV.  utrum  promovens  indignos  ad  ordines  peccet 

AD  quartum  sic  proceditur.  Videtur  quod  promovens 
indignos  ad  ordines  non  peccet.  Quia  episcopus  indi- 
get  coadiutoribus  in  minoribus  officiis  constitutis.  Sed  non 
posset  eos  invenire  in  sufficienti  numero  si  talem  idoneita- 
tem  requireret  in  eis  qualis  a  Sanctis  describitur.  Ergo,  si 
aliquos  non  idoneos  promovet,  videtur  quod  sit  excusabilis. 


*  Isidor.  Etymol. 
lib.    VIII,    cap. 


QUAESTIO  XXXVI,  ARTICULUS  V  -  QUAESTIO  XXXVII,  ARTICULUS  I 


67 


2.  Praeterea,  Ecclesia  non  solum  indiget  ministris  ad  Demophilum  *:  Talis,  scilicet  qui  non  est  illuminatus,  au- 
dispensationem  spiritualium,  sed  ad  gubemationem  tempo-  dax  videtur  sacerdotalibus  manum  apponens;  et  non  timet 
ralium.  Sed  quandoque  illi  qui  non  habent  scientiam  vel  neque  verecundatur  divina  praeter  dignitatem  exequens , 
sanctitatem  vitae,  possunt  esse  utiles  ad  gubernationem  et  putans  Deum  ignorare  quae  ipse  in  seipso  cognovit; 
temporalium :  vel  propter  potentiam  saecularem,  vel  propter  5  et  decipere  existimat  falso  nomine  Patrem  ab  ipso  appel- 
industriam   naturalem.    Ergo  videtur  quod  tales  sine  pec-      latum;  et  audet  ipsius  immundas  infamias,  non  enim  di- 


Ep.  vm. 


cato  possent  promoveri. 

3.  Praeterea,  quilibet  tenetur  vitare  peccatum  quantum 
potest.  Si  ergo  episcopus  peccat  indignos  promovens,  de- 


cam  orationes,  super  divina  signa  Christiformiter  enun- 
tiare.  Ergo  sacerdos  est  quasi  blasphemus  et  deceptor  qui 
indigne  suum  ordinem  exequitur.  Et  sic  mortaliter  peccat. 


bet   adhibere   maximam   diligentiam  ad    sciendum    an   illi  'o  Et  eadem  ratione  quilibet  alius  ordinatus. 


I 


•  Vers.  18.  -  Cf. 
cap.  III,  vers.  11 
sqq. 


qui  accedunt  ad  ordines  sint  digni,  ut  fieret  diligens  in- 
quisitio  de  moribus  et  scientia  eorum.  Quod  non  videtur 
alicubi  observari. 

Sed  contra,  peius  est  promovere    malos  ad  sacra  my- 
steria  quam  iam  promotos  non  corrigere.  Sed  Heli  mor-  "s 
taliter  peccavit  non  corrigens    filios  suos  de    malitia  sua : 
unde,  retrorsum  cadens   mortuus  est,  ut  dicitur  I  Regum 
rv  *.  Ergo  non  sine  peccato  evadit  si  indignos  promovet. 

2.  Praeterea,  spiritualia  temporalibus  sunt  praeponenda 


•  Homil 
Evang. 


XII  in 


'  Luc.  cap.  XII, 
vern.  42.  -  Cf. 
Malth.  cap.  xxiv, 
vers.  45. 


[ 


■  Epist  decretal. 
2*,  ad  lacobum 
fratr.  Dom.  -  Ct. 
can.  Tales,  dist. 

xxm. 


2.  Praeterea,  sanctitas  requiritur  in  susceptione  ordi- 
nis  ut  sit  idoneus  ad  exequendum.  Sed  peccat  mortaliter 
qui  cum  peccato  mortali  ad  ordines  accedit.  Ergo  multo 
fortius  peccat  mortaliter  in  qualibet  executione  sui  ordinis. 
Respondeo  dicendum  quod  lex  praecipit  ut  homo  iuste 
ea  quae  sunt  iusta  exequatur  *.  Et  ideo  quicumque  hoc 
quod  sibi  competit  ex  ordine  facit  indigne,  quod  iustum 
est  iniuste  exequitur,  et  contra  praeceptum  legis  facit,  ac 
per  hoc  mortaliter  peccat.  Quicumque  autem  cum  peccato 
in  Ecclesia.  Sed  mortaliter  peccaret  qui  res  Ecclesiae  tem-  ^°  mortali  aliquod  sacrum  officium  pertractat,  non  est  dubium 
porales  scienter  sub  periculo  poneret.  Ergo  multo  fortius  quin  indigne  illud  facit.  Unde  patet  quod  mortaliter  peccat. 
qui  poneret  res  spirituales  sub  periculo.  Sed  sub  periculo  Ad  primum  ergo  dicendum  quod  non  est  perplexus,  ut 

ponit  res  spirituales  quicumque  indignos  promovet :  quia  necessitatem  peccandi  habeat :  quia  potest  peccatum  di- 
cuius  vita  despicitur,  ut  dicit  Gregorius  *,  restat  ut  eius  mittere,  vel  ofScio  resignare  ex  quo  obligabatur  ad  ordi- 
praedicatio  contemnatur,  et  eadem  ratione  omnia  spiritua-  2;  nis  executionem. 

lia  ab  eis  exhibita.    Ergo  indignos    promovens    mortaliter  Ad  secundum  dicendum  quod  ius  naturale  est  indispen- 

peccat.  sabile.  Hoc  autem  est  de   iure  naturah,  ut  homo    sancta 

Respondeo  dicendum  quod  a  Domino  *  describitur  fide-      sancte  pertractet.  Unde  contra  hoc  nullus  potest  dispensare. 
lis  servus,  qui  est  constitutus  supra  familiam,  ut  det  iUis  Ad  tertium  dicendum  quod,  quandiu  minister  Ecclesiac 

tritici  mensuram.  Et  ideo  infidelitatis  reus  est  qui  alicui  j»  qui  est  in  peccato  mortali  ab  Ecclesia  sustinetur,  ab  eo 
supra  mensuram  eius  divina  tradit.  Hoc  autem  facit  qui-  sacramenta  eius  subditus  recipere  debet :  quia  ad  hoc  est 
cumque  indignos  promovet.  Et  ideo  crimen  mortale  com-  ei  obligatus.  Sed  tamen,  praeter  necessitatis  articulum,  non 
mittit,  quasi  summo  Domino  infidelis:  et  praecipue  cum  esset  tutum  quod  eum  induceret  ad  aliquid  sui  ordinis 
hoc  in  detrimentum  Ecclesiae  vergat  et  honoris  divini ,  exequendum  durante  tali  conscientia  quod  ille  in  peccato 
qui  per  bonos  ministros  promovetur.  Esset  enim  infidelis  35  mortali  esset.  Quam  tamen  deponere  posset :  quia  in  in- 
terreno  domino  qui  in  eius  of&cio  aliquos  inutiles  poneret.      stanti  homo  a  divina  gratia  emundatur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  Deus  nunquam  ita  de-  Ad  quartum  dicendum  quod,  quandocumque  exhibet  se 

serit  Ecclesiam  suam  quin  inveniantur  idonei  ministri  suf-  in  aliquo  actu  ut  minister  Ecclesiae,  mortaliter  peccat,  et 
ficientes  ad  necessitatem  plebis,  si  digni  promoverentur  et  toties  quoties  huiusmodi  actum  facit :  quia,  ut  Dionysius 
indigni  repellerentur.  Et,  si  non  possunt  tot  ministri  inve-  4°  dicit,  i  cap.  Eccles.  Hier.  *,  immundis  nec  symbola ,  idest 
niri  quot  modo  sunt,  melius  esset  habere  paucos  mini-  sacramentalia  signa,  tangere  fas  est.  Unde,  quando  tangunt 
stros  bonos  quam  multos  malos,  ut  dicit  beatus  Clemens  *.      res  sacras  quasi  suo  of&cio  utentes,  peccant  mortaliter. 

Ad  secundum  dicendum  quod  temporalia  non  sUnt  quae-  Secus  autem  esset  si  in  aliqua  necessitate    aliquod  sa- 

renda  nisi  propter  spiritualia.  Unde  omne  incommodum  crum  contingerent  vel  exequerentur  in  illo  casu  in  quo 
temporale  deberet  eligi,  et  omne  lucrum  sperni,  propter  4!  et  laicis  liceret :  sicut  si  baptizaret  in  articulo  necessitatis, 
spirituale  bonum  promovendum.  vel  si  corpus  Christi  in  terram  proiectum  colligeret. 

Ad  tertium  dicendum    quod    ad  minus    hoc    requiritur 
quod  nesciat  ordinans  aliquid  contrarium  sanctitati  in  or-  QUAESTIO  TRIGESIMASEPTIMA 

dinando,  esse.  Sed  etiam   exigitur  amplius  ut ,  secundum  de  DISTINCTIONE  ORDINUM,  ET  EORUM  actibus, 

mensuram  ordinis  vel  of&cii   iniungendi ,  diligentior  cura  s»  ET  CHARACTERIS  IMPRESSIONE 

apponatur  ut  habeatur    certitudo  de  qualitate   promoven 


•  Deut.  cap.  xvi, 
vers.  20. 


•§5- 


Vers.  22. 


*S.Raym.5«mm. 
lib.III,  deLapsis 
et  Dispens.  §  2. 


dorum,  saltem  ex  testimonio    aliorum.    Et  hoc    est    quod 
Apostolus  dicit,  I  Tim.  v  *:  Nemini  cito  manum  imposueris. 

ART.  V.  utrum  aliquis  in  peccato  existens 

ss 
POSSIT   SINE  peccato   ordine  suscepto   uti 

AD   quintum   sic    proceditur.    Videtur    quod    aliquis   in 
peccato  existens  possit    sine    peccato   ordine    suscepto 
uti.    Quia  peccat  si  non    utatur,  cum  ex  of&cio   tenetur. 
Si  ergo  utendo  peccat,  non  potest  peccatum  vitare.  Quod  i° 
est  inconveniens. 

2.  Praeterea,  dispensatio  est  iuris   relaxatio  *.    Ergo, 


Consequenter  agendum  est  de   distinctione  ordinum,  et 
eorum  actibus,  et  characteris  impressione  *. 
Circa  quod  quaeruntur  quinque. 

Primo:  utrum  ordo  debeat  in  plures  distingui. 
Secundo:  quot  sint. 

Tertio :  utrum  debeant  distingui  per  sacros  et  non  sacros. 
Quarto :  utrum  actus  ordinum  convenienter  assignentur. 
Quinto :  quando  ordinum  characteres  imprimuntur. 

ART.  I.  utrum  debeant  plures  ordines  distingui 

IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxxv. 


*  Cf.  qu.  xxxiv, 
Introd. 


AD  pRiMUM  sic  PRocEDiTUR.  Videtur  quod  non    debeant 
I 


quamvis   de  iure    esset  ei    illicitum    uti   ordine    suscepto , 

tamen  ex  dispensatione  ei  liceret.  /\plures    ordines   distingui.    Quanto   enim    aliqua   virtus 

3.  Praeterea,  quicumque  communicat  alicui  in  peccato  65  est  maior,  tanto  minus  est  multiplicata  *.   Sed  hoc  sacra- 
mortali,  peccat  mortaliter.  Si  ergo  peccator  in  usu  ordinis      mentum  est  dignius  aliis  sacramentis :    inquantum  consti- 


peccat  mortaliter,  tunc  etiam  peccat  mortaliter  qui  ab  eo 
aliquid  divinorum  accipit,  vel  ab  eo  exigit.  Quod  videtur 
absurdum. 


4.  Praeterea,  si  utendo  ordine  suo  peccat,  ergo  quili-  7"  res  ordines  distingui. 


tuit  suscipientes  in  aliquo  gradu  super  alios.  Cum  ergo 
alia  sacramenta  non  distinguantur  in  plura  quae  recipiant 
praedicationem  totius,  nec  hoc  sacramentum  debet  in  plu- 


•  Cf.  lib.  de  Cau. 
sis,prop.  17  |in- 
ter  CSpp.  Anst.i  - 
S.  Tl).  lect.  XVII. 


bet  actus  ordinis  quem  facit,  est  peccatum  mortale.  Et  ita, 
cum  in  una  executione  ordinis  multi  actus  concurrant, 
videtur  quod  multa  peccata  mortalia  committat.  Quod 
valde  durum  videtur. 


2.  Praeterea,  si  dividitur,  aut  est  divisio  totius  in  partes 
integrales,  aut  in  partes  subiectivas.  Non  autem  in  partes 
integrales:  quia  sic  non  reciperent  praedicationem  totius. 
Ergo  est  divisio  in  partes  subiectivas.  Sed  partes  subiecti- 


Sed  contra  est  quod  dicit  Dionysius ,  in  Epistola  ad  t>  vae  recipiunt  in  plurali  praedicationem  generis  remoti  sicut 


68 


QUAESTIO  XXXVII,  ARTICULUS  II 


*  Cap.  X,  n.  2. 
S.  Th.  lect.  X. 


*  Ad  Rom.,  cap 

XII ,  vers.  4,  5  ; 
I  ad  Cor.,  cap. 
XII,  vers.  12  sqq  : 
AdEphes.  cap.  i. 
vers.  22,  23 ;  cap. 
IV,  vers.  15,  16. 

*  Vers.  7  sqq. 


*  Num.  cap.  viii, 
vers.  6  sqq. 


•  III  Re^.,  cap. 
X,  vers.  4,  5. 


*  Vers.  i5,  17. 


•    Caet.   Hier., 
cap.  III,  %  2. 


*  Vers.  17. 


•  Part.  I,  §  6. 


generis  proximi:  sicut  homo  et  asinus  sunt  plura  anima- 
lia,  et  plura  corpora  animata.  Ergo  et  sacerdotium  et  dia- 
conatus ,  sicut  sunt  plures  ordines ,  ita  sunt  plura  sacra- 
menta:  cum  sacramentum  sit  quasi  genus  ad  ordines. 

3.  Praeterea,  secunduni  Philosopum,  VIII  Ethic.  *,  re- 
gimen  in  quo  unus  tantum  principatur,  est  nobilius  regi- 
men  communitatis  quam  aristocratia,  qua  diversi  in  diver- 
sis  oificiis  constituuntur.  Sed  regimen  Ecclesiae  debet  esse 
nobilissimum.  Ergo  non  deberet  esse  in  Ecclesia  distinctio 
ordinum  ad  diversos  actus,  sed  tota  potestas  deberet  apud 
unum  residere.  Et  sic  deberet  esse  tantum  unus  ordo. 

Sed  contra,  Ecclesia  est  corpus  Christi  mysticum,  si- 
mile  corpori  naturali,  secundum  Apostolum  *.  Sed  in  cor- 
pore  naturali  sunt  diversa  membrorum  oiicia.  Ergo  et  in 
Ecclesia  debent  esse  diversi  ordines. 

2.  Praeterea,  ministerium  novi  Testamenti  est  dignius 
quam  veteris :  ut  patet  II  Cor.  ni  *.  Sed  in  veteri  Testa- 
mento  non  solum  sacerdotes,  sed  etiam  ministri  eorum, 
levitae,  sanctificabantur  *.  Ergo  et  in  novo  Testamento 
debent  consecrari  per  ordinis  sacramentum  non  solum  sa- 
cerdotes,  sed  ministri  eorum.  Et  ita  oportet  quod  sint  plu- 
res  ordines. 

Respondeo  dicendum  quod  ordinum  multitudo  est  indu- 
cta  in  Ecclesia  propter  tria.  Primo  quidem,  propter  Dei 
sapientiam  commendandam,  quae  in  distinctione  ordinata 
rerum  maxime  relucet,  tam  in  naturalibus  quam  in  spiri- 
tualibus.  Quod  significatur  in  hoc  quod  regina  Saba,  vi- 
dens  ordinem  ministrorum  Salomonis,  non  habebat  ultra 
spiritum  *,  deficiens  in  admiratione  sapientiae  illius. 

Secundo,  ad  subveniendum  humanae  infirmitati:  quia 
per  unum  non  poterant  omnia  quae  ad  divina  mysteria  per- 
tinebant  expleri  sine  magno  gravamine.  Et  ideo  distinguun- 
tur  ordines  diversi  ad  diversa  officia.  Et  hoc  patet  per  hoc 
quod  Dominus,  Num.  xi  *,  dedit  Moysi  septuaginta  senes 
populi  in  adiutorium. 

Tertio,  ut  via  proficiendi  hominibus  amplior  detur,  dum 
plures  in  diversis  officiis  distribuuntur,  ut  omnes  sint  Dei 
cooperatores :  quo  nihil  est  divinius,  ut  Dionysius  dicit  *. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  illa  sacramenta  dantur 
ad  effectus  ahquos  percipiendos :  sed  hoc  sacramentum  da- 
tur  principaliter  ad  actus  ahquos  agendos.  Et  ideo  secun- 
dum  diversitatem  actuum  oportet  quod  ordinis  sacramen- 
tum  distinguatur :  sicut  potentiae  distinguuntur  per  actus. 

Ad  secundum  dicendum  quod  distinctio  ordinis  non  cst 
totius  integralis  in  partes ,  neque  totius  universaHs ,  sed 
totius  potestativi.  Cuius  haec  est  natura,  quod  totum  se- 
cundum  completam  rationem  est  in  uno,  in  aUis  autem 
est  aUqua  participatio  ipsius.  Et  ita  est  hic.  Tota  enim 
plenitudo  huius  sacramenti  est  in  uno  ordine,  scilicet  sa- 
cerdotio :  sed  in  ahis  est  quaedam  participatio  ordinis.  Et 
hoc  significatum  est  in  hoc  quod  Dominus  dixit,  Num.  xi  *, 
Moysi:  Auferam  de  spiritu  tuo  et  tradam  eis,  ut  sus- 
tentent  tecum  onus  populi.  Et  ideo  omnes  ordines  sunt 
unum  sacramentum. 

Ad  tertium  dicendum  quod  in  regno,  quamvis  tota  po- 
testatis  plenitudo  resideat  penes  regem,  non  tamen  exclu- 
duntur  ministrorum  potestates ,  quae  sunt  participationes 
quaedam  regiae  potestatis.  Et  simiUter  est  in  ordine.  In 
aristocratia  autem  apud  nuUum  residet  plenitudo  potesta- 
tis,  sed  apud  omnes. 

ART.  II.   UTRUM   SINT   septem   ordines 

IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxxv;  Cont.  Impugn.  Relig.,  cap.  iv; 
1  ad  Tim.,  cap.  iii,  lect.  li. 

AD  sEcuNDUM  sic  PRocEDiTUR.  Videtur  quod  non  sint  se- 
ptem  ordines.  Ordines  enim  Ecclesiae  ordinantur  ad 
actus  hierarchicos.  Sed  tres  sunt  tantum  actus  hierarchici, 
scilicet  purgare,  illuminare  et  perficere,  secundum  quos 
Dionysius  distinguit  tres  ordines,  in  v  cap.  Eccles.  Hier.  * 
Ergo  non  sunt  septem. 

2.  Praeterea,  omnia  sacramenta  habent  efficaciam  et 
auctoritatem  ex  institutione  Christi,  vel  saltem  Apostolo- 
rum  eius.  Sed  in  doctrina  Christi  et  Apostolorum  non  fit 
mentio  nisi  de  presbyteris  et  diaconibus.  Ergo  videtur  quod 
non  sint  aUi  ordines. 


3.  Praeterea,  per  sacramentum  ordinis  constituitur  aU- 
quis  dispensator  aUorum   sacramentorum.    Sed  alia  sacra- 
menta  sunt  sex.  Ergo  debent  esse  tantum  sex  ordines. 
Sed  contra,  videtur  quod    debeant  esse   plures.    Quia 

s  quanto  aliqua  virtus  est  altior,  tanto  est  minus  multipU- 
cabiUs  *.  Sed  potestas  hierarchica  est  altiori  modo  in  ange- 
lis  quam  in  nobis :  ut  Dionysius  dicit  *.  Cum  ergo  in  hie- 
rarchia  angeUca  sint  novem  ordines,  totidem  deberent  esse 
in  Ecclesia,  vel  plures. 

10  2.  Praeterea,  prophetia  psalmorum  est  nobilior  inter 
omnes  aUas  prophetias  *.  Sed  ad  pronuntiandum  in  Eccle- 
sia  alias  prophetias  est  unus  ordo,  sciUcet  lectorum.  Ergo 
et  ad  pronuntiandum  psalmos  deberet  esse  aUus  ordo :  et 
praecipue  cum  in  Decretis,  dist.  XXI  *,  psalmista  secundus 

is  ab  ostiario  inter  ordines  ponatur. 

Respondeo  dicendum  quod  quidam  sufficientiam  ordi- 
num  assumunt  per  quandam  adaptationem  ad  gratias  gratis 
datas,  de  quibus  habetur  I  Cor.  xii  *.  Dicunt  enim  quod 
sermo    sapientiae   competit    episcopo,    quia    ipse    aUorum 

20  ordinator  est,  quod  ad  sapientiam  pertinet ;  sermo  scientiae 
sacerdoti,  quia  debet  habere  clavem  scientiae  * ;  fides  dia- 
cono,  qui  praedicat  EvangeUum ;  opera  virtutum  subdia- 
cono,  qui  se  ad  opera  perfectionis  extendit  per  votum 
continentiae ;    interpretatio  sermonum  acolytho,  quod  si- 

25  gnificatur  in  lumine  quod  defert ;  gratia  sanitatum  exor- 
cistae ;  gratia  linguarum  psalmistae ;  prophetia  lectori ; 
discretio  spirituum  ostiario,  qui  quosdam  repellit  et  quos- 
dam  admittit. 

Sed  hoc  nihil  est.  Quia  gratiae  gratis  datae  non  dantur 

10  eidem ,  sicut  omnes  ordines  dantur  eidem :  dicitur  enim 
I  Cor.  xn  * :  Divisiones  gratiarum  sunt.  —  Et  iterum  po- 
nuntur  quaedam  quae  ordines  non  dicuntur :  scUicet  epi- 
scopatus  *  et  psalmistatus  **. 

Et  ideo  alii  assignant  secundum    quandam  assimilatio- 

5S  nem  ad  caelestem  hierarchiam,  in  quibus  ordines  distin- 
guuntur  secundum  purgationem,  illuminationem  et  per- 
fectionem.  Dicunt  enim  quod  ostiarius  purgat  exterius, 
segregando  bonos  a  malis  etiam  corporaliter ;  interius  vero 
acolythus,  quia  per  lumen  quod  portat   significat  se  inte- 

40  riores  tenebras  pellere ;  sed  utroque  modo  exorcista,  quia 
diabolum,  quem  expeUit,  utroque  modo  perturbat.  Sed 
illuminatio ,  quae  fit  per  doctrinam,  quantum  ad  doctri- 
nam  propheticam  fit  per  lectores ;  quantum  ad  Apostoli- 
cam  fit  per  subdiaconos  ;  quantum  ad  Evangelicam  fit  per 

4S  Diaconos.  Sed  perfectio  communis,  utpote  quae  est  poe- 
nitentiae  et  baptismi  et  huiusmodi ,  fit  per  sacerdotem ; 
excellens  vero  per  episcopum,  ut  consecratio  sacerdotum 
et  virginum ;  sed  excellentissima  per  Summum  Pontificem, 
in  quo  est  plenitudo  auctoritatis. 

50  Sed  hoc  nihil  est.  Tum  quia  ordines  caelestis  hierar- 
chiae  non  distinguuntur  per  praedictas  actiones  hierarchi- 
cas :  cum  quaelibet  cuilibet  ordinum  conveniat.  -  Tum 
quia,  secundum  Dionysium  *,  solis  episcopis  convenit  per- 
ficere,  illuminare  autem  sacerdotibus,  purgare  autem  mi- 

ss  nistris  omnibus. 

Et  ideo  aUi  *  appropriant  ordines  septem  donis :  ut 
sacerdotio  respondeat  donum  sapientiae ,  quae  nos  pane 
vitae  et  intellectus  cibat  *,  sicut  sacerdos  nos  pane  caelesti 
reficit ;    sed  timor  ostiario ,    quia  nos  separat  a  malis ;   et 

60  sic  intermedii  ordines  respondent  mediis  donis. 

Sed  hoc  iterum  nihil  est.  Quia  in  quolibet  ordine  septi- 
formis  gratia  datur. 

Et  ideo  aliter  dicendum  quod  ordinis  sacramentum  ad 
sacramentum  Eucharistiae  ordinatur,  quod  est  sacramen- 

6s  tum  sacramentorum,  ut  Dionysius  dicit  *.  Sicut  enim  tem- 
plum  et  altare,  et  vasa  et  vestes,  ita  et  ministeria  quae  ad 
Eucharistiam  ordinantur,  consecratione  indigent :  et  haec 
consecratio  est  ordinis  sacramentum.  Et  ideo  distinctio  or- 
dinis  est  accipienda  secundum  relationem  ad  Eucharistiam. 

70  Quia  potestas  ordinis  aut  est  ad  consecrationem  Eucha- 
ristiae  ipsius,  aut  ad  aliquod  ministerium  ordinandum  ad 
hoc.  Si  primo  modo,  sic  est  ordo  sacerdotum.  Et  ideo, 
cum  ordinantur,  accipiunt  calicem  cum  vino  et  patenam 
cum  pane,  potestatem   accipientes   consecrandi  corpus  et 

7j  sanguinem  Christi. 


•  Cf.  lib.  de  Cau- 
sis,prop.  17  (in- 
ter  Opp.  Arist.l.- 
S.  Th.  lect.  XVII. 
'Eccl.  Hier.  cap. 
>,  .§  4. 


*  Cf.   Lombard. 
Praef.  in  Psalm. 


Cap.  Cleros. 


Vers.  4  sqq. 


*  Cf.  Luc.  cap.  XI, 
vers.  52. 


*  Vers.  4. 


•Cf.  qu.  XL,  art.5- 
**  Cf.  infra  resp. 
ad  5. 


*  Eccl.  Hier.  cap. 
v,  pan.  I,  S  5,  6. 


*  Hugo  Rotho- 
mag.  de  Eccl,  et 
eius  ministris  , 
hb.  Il,cap.2  sqq. 
-  Cf.  Hug.  a  S. 
V\ct.  deSacram. 
lib.  11,  p.  ni,  cap. 
v. 

*  Eccli.  cap.  XV, 
vcrs.  3. 


'Eccl.  Hier,  cap. 


QUAESTIO  XXXVII,  ARTICULUS  III,  IV 


69 


•Disl.xxiv,  cap. 
Diaconorum. 


*Ibid.,cap.  Q«m- 
tus  est. 


*  Ibid. ,    cap. 
Quarto  loco. 


*  Eccl.Hter.  C3p. 
III,  5  6,  7. 


I 


§2. 


I 


*  Dist.  XXIV,  cap. 
Septimus  est. 
"  Cf.  Gratian.  in 
praefat.  ad  .dist. 
XXI. 


*  Arg.  Sed  con- 
tra  1. 


Cooperatio  autem  ministrorum  est  vel  in  ordine  ad 
ipsum  sacramentum,  vel  in  ordine  ad  suscipientes.  Si 
primo  modo,  sic  tripliciter.  Primo  enim  est  ministerium 
quo  minister  cooperatur  sacerdoti  in  ipso  sacramento, 
quantum  ad  dispensationem,  sed  non  quantum  ad  conse- 
crationem,  quam  solus  sacerdos  facit.  Et  hoc  pertinet  ad 
diaconum.  Unde  in  littera  *  dicitur  quod  ad  diaconum 
pertinet  ministrare  sacerdotibus  in  omnibus  quae  aguntur 
in  sacramentis  Christi.  Unde  et  ipsi  sanguinem  dispen- 
sant.  -  Secundo  est  ministerium  ordinatum  ad  materiam 
sacramenti  ordinandam  in  sacris  vasis  ipsius  sacramenti.  Et 
hoc  pertinet  ad  subdiaconum.  Unde  dicitur  in  littera  *  quod 
corporis  et  sanguinis  Domini  vasa  portant,  et  oblationes  in 
altari  ponunt.  Et  ideo  accipiunt  caHcem  de  manu  episcopi, 
sed  vacuum,  cum  ordinantur.  —  Tertio  est  ministerium 
ordinatum  ad  praesentandum  materiam  sacramenti.  Et  hoc 
competit  acolytho.  Ipse  enim,  ut  in  littera  *  dicitur,  ur- 
ceolum  cum  vino  et  aqua  praeparat.  Unde  accipiunt  ur- 
ceolum  vacuum. 

Sed  ministerium  ad  praeparationem  recipientium  ordi- 
natum  non  potest  esse  nisi  super  immundos :  quia  qui 
mundi  sunt,  iam  sunt  ad  sacramenta  percipienda  idonei. 
Triplex  autepi  est  genus  immundorum,  secundum  Diony- 
sium  *.  Quidam  enim  sunt  omnino  infideles,  credere  no- 
lentes.  Et  hi  totaliter  etiam  a  visione  divinorura  et  a  coetu 
fideHum  arcendi  sunt.  Et  hoc  pertinet  ad  ostiarios.  -  Qui- 
dam  autem  sunt  volentes  credere,  sed  non  instructi,  sci- 
Hcet  catechumeni.  Et  ad  horum  instructionem  ordinatur 
ordo  lectorum.  Et  ideo  prima  rudimenta  doctrinae  fidei, 
sciHcet  vetus  Testamentum,  eis  legendum  committitur.  - 
Quidam  vero  sunt  fideles  et  instructi,  sed  impedimentum 
habentes  ex  daemonis  potestate,  sciHcet  energumeni.  Et 
ad  hoc  habet  ministerium  ordo  exorcistarum. 

Et  sic  patet  ratio  numeri  et  gradus  ordinum. 

Ad  primum  ergo  dicexdum  quod  Dionysius  loquitur  de 
ordinibus  non  secundum  quod  sunt  sacramenta,  sed  se- 
cundum  quod  ad  hierarchicas  actiones  ordinantur.  Et  ideo 
secundum  actiones  illas  tres  ordines  distinguit.  Quorum 
primus  habet  omnes  tres ,  sciHcet  episcopus ;  secundus 
habet  duas,  sciHcet  sacerdos ;  sed  tertius  habet  unam,  sci- 
Hcet  purgare,  sciHcet  diaconus,  qui  minister  dicitur ;  et  sub 
hoc  omnes  inferiores  ordines  comprehenduntur.,  —  Sed 
ordines  habent  quod  sint  sacramenta  ex  relatione  ad  ma- 
ximum  sacramentorum.  Et  ideo  secundum  hoc  debet  nu- 
merus  ordinum  accipi. 

Ad  secuxdum  dicendum  quod  in  primitiva  Ecclesia,  pro- 
pter  paucitatem  ministrorum,  omnia  inferiora  ministeria 
diaconibus  committebantur :  ut  patet  per  Dionysium ,  iii 
cap.  Ecchs.  Hier.  *,  ubi  dicit:  Ministrorum  alii  stant  ad 
portas  templi  clausas,  alii  aliud  quid  proprii  ordinis  ope- 
rantur ,  alii  autem  sacerdotibus  proponunt  super  altare 
sacrum  panem  et  benedictionis  calicem.  Nihilominus  erant 
omnes  praedictae  potestates,  sed  implicite,  in  una  diaconi 
potestate.  Sed  postea  ampHatus  est  cultus  divinus,  et 
Ecclesia  quod  impHcite  habebat  in  uno  ordine,  expHcite 
tradidit  in  diversis.  Et  secundum  hoc  dicit  Magister  in 
Httera  *  quod  Ecclesia  aHos  ordines  sibi  instituit  **. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ordines  ordinantur  princi- 
paHter  ad  sacramentum  Eucharistiae ,  ad  aHa  autem  per 
consequens :  quia  etiam  alia  sacramenta  ab  eo  quod  in 
Sacramento  continetur,  derivantur.  Unde  non  oportet  quod 
distinguantur  ordines  secundum  sacramenta. 

Ad  auARTUM  *  DicENDUM  quod  Angeli  differunt  specie : 
et  propter  hoc  in  eis  potest  esse  modus  diversus  recipiendi 
divina.  Et  ideo  etiam  diversae  hierarchiae  in  eis  distin- 
guuntur.  Sed  in  ordinibus  tantum  est  una  hierarchia,  pro- 
pter  unum  modum  accipiendi  divina ,  qui  consequitur 
humanam  speciem,  scilicet  per  similitudinem  rerum  sen- 
sibiHum.  Et  ideo  distinctio  ordinum  in  angelis  non  potest 
esse  per  comparationem  ad  aHquod  sacramentum,  sicut  est 
apud  nos :  sed  solum  per  comparationem  ad  hierarchicas 
actiones  quas  in  inferiores  exercet  quilibet  ordo  in  eis.  Et 
secundum  hoc  nostri  ordines  eis  respondent :  quia  in  no- 
stra  hierarchia  sunt  tres  ordines  secundum  hierarchicas  actio- 
nes  distincti,  sicut  in  quaHbet  hierarchia  una  angelorum. 


Ad  quintum  *  DicBNDUM  quod  psalmistatus  non  est  ordo, 
sed  of&cium  ordini  annexum :  quia  enim  psalmi  cum  cantu 
pronuntiantur,  ideo  dicitur  psalmista  cantor.  Cantor  autem 
non  est  nomen  ordinis  specialis.  Tum  quia  cantare  per- 
s  tinet  ad  totum  chorum.  -  Tum  quia  non  habet  aliquam 
specialem  relationem  ad  Eucharistiae  sacramentum.  -  Tum 
quia  of&cium  quoddam  est :  quod  inter  ordines  largo 
modo  acceptos  computatur  quandoque. 

ART.   III.    UTRUM    ORDINES    DEBEANT    DISTINGUI 
10 

PER    SACROS    ET    NON    SACROS 

IV  Sent.,  dist.  vii,  p.  iii,  art.  i,  qu»  3;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxxv. 

AD  tertium  sic  proceditur.    Videtur  quod  ordLnes  non 
debeant    distingui   per  sacros  et  non    sacros.    Omnes 
is  enim  ordines  sacramenta  quaedam  sunt.  Sed  omnia  sacra- 
menta  sunt  sacra.  Ergo  omnes  ordines  sunt  sacri. 

2.  Praeterea,  secundum  ordines  Ecclesiae  non  depu- 
tatur  aHquis  nisi  ad  divina   officia.   Sed  omnia  talia  sunt 
sacra.  Ergo  omnes  ordines  sunt  sacri. 
20       Sed  contra  est   quod   ordines    sacri   impediunt  matri- 
monium  contrahendum  et  dirimunt  iam  contractum  *.  Sed 
quatuor  inferiores   ordines  non  impediunt   contrahendum 
nec  dirimunt  contractum.  Ergo  non  sunt  sacri  ordines. 
Respondeo  dicendum  quod  ordo  sacer  dicitur  dupHciter. 
25  Uno  modo,  secundum  se.  Et  sic  quilibet  ordo  est  sacer: 
cum  sit  sacramentum  quoddam.  -  AHo  modo,  ratione  ma- 
teriae  circa  quam  habet  aliquem  actum.  Et  sic  ordo  sacer 
dicitur  qui  habet  aliquem  actum  circa  rem  aliquam    con- 
secratam.    Et  sic  sunt  tantum  tres  ordines    sacri :    sciHcet 
30  sacerdos ;  et  diaconus,  qui   habet  actum  circa  corpus  Chri- 
sti  et  sanguinem  consecratum;  et  subdiaconus,  qui  habet 
actum   circa  vasa  consecrata.   Et  ideo  etiam  eis  continen- 
tia   indicitur ,  ut   mundi    sint    qui  sancta  tractant  *. 
Et  per  hoc  patet  solutio  ad  obiecta. 

JS 

ART.  IV.  utrum  actus  ordinum  convenienter 

IN  littera  assigxentur 

IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxxv. 


*  Arg.  Sed  con- 
tra  2. 


40 


*Cf.qu.Liii,art.3. 


•Cf.Isai.cap.Lii, 
%ers.  11. 


quartum  sic    proceditur.    Videtur  quod  actus   ordi- 

num  inconvenienter  in  littera  *  assignentur.   Quia  per 

absolutionem   praeparatur   aliquis    ad    corpus    Christi    su- 

mendum.  Sed  praeparatio  suscipientium  sacramentum  per- 

tinet  ad  inferiores  ordines.  Ergo  inconvenienter  absolutio 

4S  a  peccatis  inter  actus  ponitur  sacerdotis. 

2.  Praeterea,  homo  per  baptismum  est  immediate  Deo 
configuratus,  characterem  configurantem  suscipiens.  Sed 
orare  et  oflferre  oblationes  sunt  actus  immediate  ad  Deum 
ordinati.  Ergo  quilibet  baptizatus  potest  hos  actus  facere, 

so  et  non  soli  sacerdotes. 

3.  Praeterea,  diversorum  ordinum  diversi  sunt  actus. 
Sed  oblationes  in  altari  ponere  et  epistolam  legere  ad  sub- 
diaconum  pertinet.  Crucem  etiam  ferunt  subdiaconi  coram 
Papa.  Ergo  hi  non  debent  poni  actus  diaconi. 

ss  4.  Praeterea,  eadem  veritas  continetur  in  novo  et  in 
veteri  Testamento.  Sed  legere  vetus  Testamentum  est 
lectorum.  Ergo,  eadem  ratione,  et  legere  novum :  et  non 
diaconorum. 

5.  Praeterea,  ApostoH  nihil  aliud  praedicaverunt  quam 
60  Evangelium  Christi,  ut  patet  Rom.  1  *.  Sed   doctrina  Apo- 

stolorum  committitur  subdiaconibus  enuntianda.    Ergo  et 
doctrina  Evangelii. 

6.  Praeterea,  secundum  Dionysium  *,  quod  est  supe- 
rioris  ordinis,  non  debet  inferiori  convenire.  Sed  ministrare 

«s  cum  urceolo  est  actus  subdiaconorum.  Ergo  non  debet 
acolythis  attribui. 

7.  Praeterea,  actus  spirituales  debent  corporaHbus  prae- 
eminere.  Sed  acolythus  non  habet  nisi  actum  corporalem. 
Ergo  exorcista  non  habet  actum  spiritualem  pellendi  dae- 

70  mones :  cum  sit  inferior. 

8.  Praeterea,  quae  magis  conveniunt,  iuxta  se  ponenda 
sunt.  Sed  legere  vetus  Testamentum  maxime  debet  con- 
venire  cum  lectore  novi  Testamenti,  quod  competit  supe- 
rioribus   ministris.    Ergo   legere   vetus  Testamentum  non 

7s  debet  poni  actus  lectoris,  sed  magis  acolythi :  et  praecipue 


Dist.  XXIV. 


•Vers.  i.-Cf.  I 
ad  Cor.,  cap.  i, 
vers.  17. 


•  Eccl.  Hier.  cap. 
V,  part.  I,  §  7. 


QUAESTIO  XXXVII,  ARTICULUS  V 


70 

cum  lumen  corporale  quod   acolythi   deferunt,  significet 
lumen  spirituale  doctrinae. 

9.  Praeterea,  in  quolibet  actu  ordinis  spiritualis  debet 
esse  aliqua  vis  spiritualis  quam  habeant  ordinati  prae  aliis. 
Sed  in  apertione  et  clausione  ostiorum  non  habent  aliam  s 
potestatem    ostiarii    quam   alii   homines.    Ergo  non  debet 
poni  actus  ipsorum. 

Respondeo  dicendum  quod,  cum  consecratio  quae  fit  in 
ordinis   sacramento,  ordinetur  ad  sacramentum   Euchari- 
Art.  j.  stiae,  ut  dictum  est  * ;  ille  est  principalis  actus  uniuscuius-  10 

que  ordinis  secundum  quem  magis  proxime  ordinatur  ad 
Eucharistiae  sacramentum.  Et  secundum  hoc  etiam  unus 
ordo  est  aHo  eminentior,  secundum  quod  unus  actus  magis 
de  proximo  ad  praedictum  sacramentum  ordinatur.  Sed 
quia  ad  Eucharistiae  sacramentum,  quasi  dignissimum,  i; 
multa  ordinantur;  ideo  non  est  inconveniens  ut,  praeter 
principalem  actum,  etiam  multos  actus  unus  ordo  habeat; 
et  tanto  plures  quanto  est  eminentior,  quia  virtus,  quanto 
est  superior,  tanto  ad  plura  se  extendit. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  duplex  est  praeparatio  20 
suscipientium  sacramentum.  Quaedam  remota :  et  haec  per 
ministros  efiicitur.  Quaedam  proxima,  qua  statim  efficiun- 
tur  idonei  ad  sacramentorum  susceptionem.  Et  haec  per- 
tinet  ad  sacerdotes.  Quia  etiam  in  naturalibus  ab  eodem 
agente  fit  materia  in  ultima  dispositione  ad  formam,  et  re-  25 
cipit  formam.  Et  quia  in  proxima  dispositione  ad  Eucha- 
ristiam  fit  aliquis  per  hoc  quod  a  peccatis  purgatur,  ideo 
omnium  sacramentorum  quae  sunt  instituta  principaliter  ad 
purgationem  peccatorum,  est  minister  proprius  sacerdos: 
scilicet  baptismi,  poenitentiae  et  extremae  unctionis.  30 

Ad  secundum  dicendum  quod  actus  aliqui  immediate  ad 
Deum  ordinantur  dupliciter.  Uno  modo ,  ex  parte  unius 
personae  tantum,  sicut  facere  orationes  singulares,  et  vo- 
vere,  et  huiusmodi.  Et  talis  actus  competit  cuilibet  bapti- 
zato.  -  Alio  modo,  ex  parte  totius  Ecclesiae.  Et  sic  solus  35 
sacerdos  habet  actus  immediate  ad  Deum  ordinatos :  quia 
ipse  solus  potest  gerere  personam  totius  Ecclesiae  qui 
consecrat  Eucharistiam,  quae  est  sacramentum  universalis 
Ecclesiae. 

Ad  tertium  dicendum  quod  oblationes  a  populo  oblatae  40 
per  sacerdotem   offeruntur.    Et  ideo    duplex   ministerium 
circa  oblationes  est  necessarium.  Unum  ex  parte  populi: 
et  hoc  est  subdiaconi,  qui  accipit  oblationes  a  populo  et 
altari  imponit,  vel  offert  diacono.  Aliud  ex  parte  sacerdotis : 
et  hoc  diaconi  est,  qui  oblationes  ministrat  ipsi  sacerdoti.  4S 
Et  in  hoc  est  actus  principalis  utriusque  ordinis.  Et  pro- 
pter  hoc  ordo  diaconi  est  superior.  -  Legere  autem  episto- 
lam  non   est  actus   diaconi :    nisi   secundum   quod   actus 
inferiorum  ordinum  superioribus  attribuuntur.  —  Similiter 
etiam  crucem  ferre.  Et  hoc  secundum  consuetudinem  ali-  s» 
quarum  ecclesiarum:  quia  in  actibus  secundariis  non  est 
inconveniens  diversas  consuetudines  esse. 

Ad  quartum  dicendum  quod  doctrina  est  remota  prae- 
paratio  ad  sacramentum  suscipiendum :  et  ideo  pronun- 
tiatio  doctrinae  ministris  committitur.  Sed  doctrina  veteris  ss 
Testamenti  adhuc  est  magis  remota  quam  doctrina  novi : 
quia  non  instruit  de  hoc  sacramento  nisi  in  figuris.  Et 
ideo  novum  Testamentum  superioribus  ministris  pronun- 
tiandum  committitur,  vetus  autem  inferioribus.  Doctrina 
etiam  novi  Testamenti  perfectior  est  quam  Dominus  per  60 
seipsum  tradidit,  quam  ipsius  manifestatio  per  Apostolos. 
Et  ideo  Evangelium  diaconis,  epistola  subdiaconis  com- 
mittuntur. 

Et  secundum  hoc  patet  solutio  ad  quintum. 

Ad  sextum  dicendum  quod  acolythi  habent  actum  super  «s 
urceolum  tantum,  non  super  ea  quae  in  urceolo  conti- 
nentur.  Sed  subdiaconus  habet  actum  super  contentis  in 
urceolo :  quia  utitur  aqua  et  vino  ad  ponendum  in  calice, 
et  aquam  iterum  manibus  sacerdotis  praebet.  Et  diaconus, 
sicut  et  subdiaconus ,  solum  actum  habet  super  calicem ,  70 
non  super  contenta :  sed  sacerdos  super  contenta.  Et  ideo, 
sicut  subdiaconus  in  sui  ordinatione  accipit  calicem  va- 
cuum,  sacerdos  plenum;  ita  acolythus  urceolum  vacuum, 
sed  subdiaconus  plenum.  Et  sic  est  quaedam  connexio  in 
•  ordinibus.  ,, 


•  B.  Albert.  IV 
Senl.j  dist.  x%iv, 
art.  16,  ad  3;  art. 
17,  ad  ult. 

•  loan.  cap.  11 , 
vers.  15, 


Ad  septimum  dicendum  quod  corporales  actus  acolythi 
magis  de  proximo  ordinantur  ad  actum  sacrorum  ordinum 
quam  actus  exorcistarum ,  quamvis  sit  aliquo  modo  spi- 
rituahs :  quia  acolythi  habent  ministerium  super  vasa  in 
quibus  materia  sacramenti  continetur,  quantum  ad  vinum, 
quod  vase  continente  indiget  propter  sui  humiditatem.  Et 
ideo  inter  minores  ordines  ordo  acolythorum  superior  est. 

Ad  octavum  dicendum  quod  actus  acolythorum  se  habet 
propinquius  ad  actus  principales  superiorum  ministrorum 
quam  actus  aliorum  minorum  ordinum,  ut  per  se  patet. 
Et  simiHter  etiam  quantum  ad  actus  secundarios,  quibus 
populum  per  doctrinam  disponunt :  quia  acolythus  doctri- 
nam  novi  Testamenti  visibiHter  figurat  lumen  portans,  sed 
lector  recitando  figuras  aHas.  Ideo  acolythus  est  superior.  - 
SimiHter  etiam  exorcista.  Quia,  sicut  se  habet  actus  lecto- 
rum  ad  actum  secundarium  diaconi  et  subdiaconi,  ita  se 
habet  actus  exorcistae  ad  secundarium  actum  sacerdotis, 
scilicet  Hgare  et  solvere,  per  quem  totaliter  homo  a  ser- 
vitute  diaboH  liberatur. 

Et  in  hoc  patet  ordinatissimus  ordinis  progressus.  Quia 
sacerdoti,  quantum  ad  actum  eius  principalem,  scilicet  con- 
secrare  corpus  Christi,  cooperantur  tantum  tres  superiores 
ordines.  Sed  quantum  ad  actum  eius  secundarium ,  qui 
est  absolvere  et  ligare,  cooperantur  superiores  et  inferiores. 

Ad  nonum  dicendum  quod  quidam  *  dicunt  quod  in 
susceptione  ordinis  ostiario  datur  quaedam  vis  divina  ut 
arcere  possit  aHquos  ab  introitu  tempH,  sicut  in  Christo 
fuit  quando  eiecit  vendentes  de  Templo  *.  -  Sed  hoc 
magis  pertinet  ad  gratiam  gratis  datam  quam  ad  gratiam 
sacramenti. 

Et  ideo  dicendum  quod  suscipit  potestatem  ut  ex  of&cio 
hoc  agere  possit :  quamvis  etiam  et  hoc  ab  aHis  fieri  possit, 
sed  non  ex  ofiicio.  Et  ita  est  in  omnibus  actibus  minorum 
ordinum,  quod  possunt  per  aHos  licite  fieri,  quamvis  ilH 
ad  hoc  non  habeant  officium.  Sicut  etiam  in  domo  non 
consecrata  potest  dici  missa,  quamvis  consecratio  ecclesiae 
ad  hoc  ordinetur  ut  in  ea  missa  dicatur. 

ART.   V.   UTRUM   sacerdoti   character  imprimatur 

IN    IPSA    CALICIS    PORRECTIONE 


AD  QuiNTUM  sic  proceditur.  Videtur  quod  sacerdoti  cha- 
racter  non  imprimatur  in  ipsa  calicis  porrectione.  Quia 
consecratio  sacerdotis  fit  cum  quadam  unctione,  sicut  et 
confirmatio.  Sed  in  confirmatione  in  ipsa  unctione  impri- 
mitur  character.  Ergo  et  in  sacerdotio  :  et  non  in  calicis 
porrectione. 

2.  Praeterea  ,  Dominus  dedit  discipuHs  sacerdotalem 
potestatem  quando  dixit :  Accipite  Spiritum  sanctum  :  quo- 

rum  remiseritis  peccata,  etc,  loan.  xx  *.  Sed  Spiritus  datur  *  Vers.  22,  23. 
per  manus  impositionem.  Ergo  in  ipsa  manus  impositione 
imprimitur  character  ordinis. 

3.  Praeterea,  sicut  consecrantur  ministri,  ita  et  vestes 
ministrorum.  Sed  vestes  sola  benedictio  consecrat.  Ergo  in 
ipsa  benedictione  episcopi  consecratio  sacerdotis  efiicitur. 

4.  Praeterea,  sicut  sacerdoti  datur  calix ,  ita  et  vestis 
sacerdotaHs.  Ergo,  si  in  datione  calicis  imprimitur  character, 
eadem  ratione  et  in  datione  casulae.  Et  sic  haberet  duos 
characteres :  quod  falsum  est. 

5.  Praeterea,  ordo  diaconi  conformior  est  ordini  sa- 
cerdotis  quam  ordo  subdiaconi.  Sed,  si  character  impri- 
meretur  sacerdoti  in  ipsa  calicis  porrectione,  subdiaconus 
conformior  esset  sacerdoti  quam  diaconus :  quia  subdia- 
conus  characterem  recipit  in  ipsa  calicis  porrectione,  non 
autem  diaconus.  Ergo  character  sacerdotalis  non  impri- 
mitur  in  ipsa  calicis  porrectione. 

6.  Praeterea,  acolythorum  ordo  magis  appropinquat 
ad  actum  sacerdotis  per  hoc  quod  habet  actum  super 
urceolum,  quam  per  hoc  quod  hahet  actum  super  can- 
delabrum.  Sed  magis  imprimitur  character  in  acolythatu 
quando   accipiunt   candelabrum ,  quam    quando    accipiunt 

urceum :   quia  nomen  acolythi   cerei   portationem   signi-  *  Maa.  dist.  xxiv, 

ficat  *.    Ergo    et   in  sacerdotio  non  imprimitur   character  camcv/ros.di^st. 

quando  calicem  accipit.  ™o/! iib, vn.Mp! 

Sed  contra,  principalis  actus  ordinis  sacerdotis  est  con-   xn.n.  ag.  ' 


QUAESTIO  XXXVIII,  ARTICULUS  I 


■  Art.  4,  ad  i. 


'1  ad  Cor.,  cap. 
XI,  vers.  24. 
*  Ibid. ;  et   Luc. 
■cap.xxiijVers  19. 


*  In  corpore. 


•  Cf.  qu. 
Introd. 


secrare  corpus  Christi.  Sed  ad  hoc  datur  sibi  potestas  in 
acceptione  calicis.  Ergo  tunc  imprimitur  character. 

Respoxdeo  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  *,  eiusdem 
est  formam  aliquam  inducere ,  et  materiam  de  proximo 
praeparare  ad  formam.  Unde  episcopus  in  coUatione  ordi- 
num  duo  facit :  praeparat  enim  ordinandos  ad  ordinis  su- 
sceptionem ;  et  ordinis  potestatem  tradit. 

Praeparat  quidem  et  instruendo  eos  de  proprio  officio ; 
et  aliquid  circa  eos  operando  ut  idonei  sint  potestatem  ac- 
cipiendi.  Quae  quidem  operatio  in  tribus  consistit :  scilicet 
benedictione,  manus  impositione,  et  unctione.  Per  benedi- 
ctionem  divinis  obsequiis  mancipantur.  Et  ideo  benedictio 
omnibus  datur.  -  Sed  per  manus  impositionem  datur  ple- 
nitudo  gratiae,  per  quam  ad  magna  officia  sunt  idonei. 
Et  ideo  solis  diaconibus  et  sacerdotibus  fit  manus  impo- 
sitio,  quia  eis  competit  dispensatio  sacramentorum :  quam- 
vis  uni  sicut  principali,  alteri  sicut  ministro.  -  Sed  unctione 
ad  aliquod  sacramentum  tractandum  consecrantur.  Et  ideo 
unctio  solis  sacerdotibus  fit,  qui  propriis  manibus  corpus 
Christi  tangunt :  sicut  etiam  calix  inungitur,  qui  tenet  san- 
guinem,  et  patena,  quae  continet  corpus. 

Sed  potestatis  collatio  fit  per  hoc  quod  datur  eis  aUquid 
quod  ad  proprium  actum  pertinet.  Et  quia  principalis  actus 
sacerdotis  est  consecrare  corpus  et  sanguinem  Christi,  ideo 


ART.  I.    UTRUM    TANTUM    EPISCOPUS 
ORDINIS    SACRAMENTUM    CONFERAT 


Part. 


III,  qu.  Lxv,  art.  3,  ad 
dist.  XIII,  qu.  I,  art.  : 


;  IV  Sertt., 
qu'  2,  ad 


Quodl. 


qu.  ] 
•IV, 


qu.  VII. 


qu»  3; 


AD   PRFMUM  sic  pRocEDiTUR.  Videtur   quod  non   tantum 
episcopus  ordinis  sacramentum  conferat.    Quia  manus 
impositio  ad  consecrationem  aliquid  facit.  Sed    sacerdoti- 
bus  qui  ordinantur  non  solum  episcopus  manus  imponit, 
10  sed  etiam  sacerdotes  adstantes.  Ergo  non  solus  episcopus 
confert  ordinis  sacramentum. 

2.  Praeterea,  tunc  unicuique  datur  potestas  ordinis 
quando  ei  exhibetur  quod  ad  actum  sui  ordinis  pertinet. 
Sed  subdiacono  datur  urceolus  cum  aqua,  bacili  et  manu- 

15  tergio,  ab  archidiacono :  similiter  acolythis  candelabrum  cum 
cereo  et  urceolus  vacuus.  Ergo  non  solus  episcopus  con- 
fert  ordinis  sacramentum. 

3.  Praeterea,  illa  quae  ordinis  sunt,  non  possunt  alicui 
committi    qui  non  habet  ordinem.    Sed    conferre   ordines 

20  minores  committitur  aliquibus  qui  non  sunt  episcopi,  sicut 
presbyteris  Cardinalibus.  Ergo  conferre  ordines  non  est 
episcopalis  ordinis. 

4.  Praeterea,  cuicumque  committitur  principale,  et  ac- 
cessorium  *.  Sed  ordinis  sacramentum  ordinatur  ad  Eucha- 


in  ipsa  datione  calicis ,  sub  forma  verborum  determinata,  25  ristiam  sicut  accessorium  ad  principale.  Cum  ergo  sacerdos 


character  sacerdotalis  imprimitur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  in  confirmatione  non  da- 
tur  officium  operandi  super  ahquam  materiam  exteriorem. 
Et  ideo  character  ibi  non  imprimitur  in  aliqua  exhibitione 
alicuius  rei,  sed  in  sola  manus  impositione  et  unctione.  Sed 
in  ordine  sacerdotali  aliter  est.  Et  ideo  non  est  simile. 

Ad  secundum  dicendum  quod  Dominus  discipulis  dedit 
potestatem  sacerdotalem  quantum  ad  principalem  actum, 
ante  passionem  in  Cena,  quando  di.xit  * :  Accipite  et  man- 


consecret  Eucharistiam,  ipse  etiam  poterit  ordines  conferre. 

5.  Praeterea,  plus  distat  sacerdos  a  diacono  quam  epi- 
scopus  ab  episcopo.  Sed  episcopus  potest  consecrare  epi- 
scopum.  Ergo  et  sacerdos  potest  promovere  diaconum. 

Sed  contra,  nobiliori  modo  applicantur  ad  divinum 
cultum  ministri  per  ordines  quam  vasa  sacra.  Sed  conse- 
cratio  vasorum  pertinet  ad  solum  episcopum.  Ergo  multo 
fortius  consecratio  ministrorum. 

Praeterea,  sacramentum  ordinis  est  excellentius  quam 


ducate.  Unde  subiunxit  *:  Hocfacite  in  meam  commemo-  ;;  confirmationis.  Sed  solus  episcopus  confirmat.  Ergo  multo 


rationem.  Sed  post  resurrectionem  dedit  eis  potestatem 
sacerdotalem  quantum  ad  actum  secundarium,  qui  est  li- 
gare  et  solvere. 

Ad  tertium  dicendum  quod  in  vestibus  non   requiritur 


magis  solus  confert  ordinis  sacramentum. 

3.  Praeterea,  virgines  per  benedictionem  non  consti- 
tuuntur  in  aliquo  gradu  spiritualis  potestatis,  sicut  ordinati 
constituuntur.  Sed  virgines  benedicere  est  solius  episcopi. 


alia  consecratio  nisi  quod  divino  cultui  mancipentur.    Et  40  Ergo  multo  magis  solus  ipse  potest  aliquos  ordinare 
ideo  sufficit  eis  pro   consecratione   benedictio.    Sed  aliter 
est  de  ordinatis,  ut  ex  dictis  *  patet. 

Ad  quartum  dicendum  quod  vestis  sacerdotalis  non  si- 
gnificat  potestatem  sacerdoti  datam,  sed  idoneitatem  quae 
in  eo  requiritur  ad  actum  potestatis  exequendum.  Et  ideo  45  tet.  Politica  autem,  ut  dicitur  in  I  Ethic.  *,  ponit  legem 


Respondeo  dicendum  quod  potestas  episcopalis  habet  se 
ad  potestatem  ordinum  inferiorum  sicut  politica,  quae  con- 
iectat  bonum  commune ,  ad  inferiores  artes  et  virtutes , 
quae  conicctant  aliquod  bonum  speciale,  ut  ex  dictis  *  pa- 


nec  sacerdoti  nec  alicui    alii  imprimitur    character  in  ali- 
cuius  vestis  datione. 

Ad  quintum  dicendum  quod  potestas  diaconi  est  media 
inter  potestatem  subdiaconi  et  sacerdotis :  sacerdos  enim 
directe  habet  potestatem  super  corpus  Christi ,  subdiaco- 
nus  autem  super  vasa  tantum,  sed  diaconus  super  corpus 
in  vase  contentum.  Unde  eius  non  est  tangere  corpus 
Christi,  sed  portare  corpus  in  patena,  et  dispensare  san- 
guinem  cum   calice.  Et  ideo  eius  potestas  ad  actum  prin- 


inferioribus  artibus :  scilicet ,  quis  quam  debeat  exercere , 
et  quantum  et  qualiter.  Et  ideo  ad  episcopum  pertinet 
in  omnibus  divinis  ministeriis  alios  collocare.  Unde  ipse 
solus  confirmat :  quia  confirmati  in  quodam  officio  con- 
so  fitendi  fidem  constituuntur.  Ideo  etiam  solus  ipse  virgines 
benedicit,  quae  figuram  gerunt  Ecclesiae  Christo  despon- 
satae,  cuius  cura  ipsi  principaliter  committitur.  Ipse  etiam 
in  ministeriis  ordinum  ordinandos  consecrat,  et  vasa  qui- 
bus  debent  uti  eis  determinat  sua  consecratione :  sicut  et 


nec  per  dationem  materiae.  Sed  exprimitur  potestas  eius 
ad  actum  secundarium,  in  hoc  quod  datur  ei  liber  Evan- 
geliorum :  et  in  hac  potestate  intelligitur  alia.  Et  ideo  in 
ipsa  libri  datione  imprimitur  character. 

Ad 
est  quo 


cipalem  non  potuit  exprimi  nec  per  dationem  vasis  tantum,  ss  officia  saecularia  in  civitatibus  distribuuntur  ab  eo  qui  ha- 

bet  excellentiorem  potestatem,  sicut  a  rege. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  in  impositione  manuum 

non  datur  character  sacerdotalis  ordinis,  ut  ex  dictis  *  patet, 

sed  gratia  secundum  quam  ad  exequendum  ordinem  sint 

sextum  dicendum    quod    principalior  actus    acolythi  60  idonei.  Et  quia  indigent  amplissima  gratia,  ideo  sacerdotes 

manus  cum  episcopo  imponunt  eis  qui  in  sacerdotes  pro- 
moventur:  sed  diaconis  solus  episcopus. 

Ad   secundum    dicendum    quod,  quia   archidiaconus   est 
quasi  princeps  ministerii,  ideo  omnia  quae  ad  ministerium 

(S;  pertinent  ipse  tradit :  sicut  cereum,  quo  acolythus  diacono 
servit  ante  Evangelium  ipsum  portando,  et  urceum,  quo 
servit  subdiacono ;  et  similiter  dat  subdiacono  ea  quibus 
superioribus  ordinibus  servit.  Sed  tamen  in  illis  non  con- 
sistit  principalis  actus  subdiaconi,  sed  in  hoc  quod  coope- 

70  ratur  circa  materiam  sacramenti.  Et  ideo  characterem  ac- 
cipit  in  eo  quod  datur  ei  calix  ab  episcopo.  Sed  acoly- 
thus  accipit  characterem  ex  verbis  episcopi  in  hoc  quod 
accipit  praedicta  ab  archidiacono :  et  magis  in  acceptione 
urcei  quam  candelabri.  Unde  non  sequitur  quod  archidia- 

75  conus  ordinem  conferat. 


ministrat  in  urceolo  quam  quo  ministrat  in  can- 
delabro  :  quamvis  denominetur  ab  actu  secundario ,  pro- 
pter  hoc  quod  est  magis  notus  et  magis  proprius  ei.  Et 
ideo  in  datione  urceoli  imprimitur  acolytho  character,  vir- 
tute  verborum  ab  episcopo  prolatorum. 

QUAESTIO  TRIGESIMAOCTAVA 

DE  CONFERENTIBUS  HOC  SACRAMENTUM 

Deinde  considerandum  est  de   conferentibus  hoc   sacra- 
mentum  *. 
Circa  quod  quaeruntur  duo. 

Primo:  utrum  solus  episcopus  possit  hoc  sacramentum 

conferre. 
Secundo :  utrum  haereticus,  vel  quicumque  ab  Ecclesia 
praecisus,  possit  hoc  sacramentum  conferre. 


*  Cf.  cap.  Pru- 
dentiam  tuatrijde 
Offic.  et  Potesl. 
Iwd.  deleg. 


'  Dist.  XXIV,  qu. 
III,  art.  2,  qu''^. 
*  Cap.  II,  n.  6.  - 
S.  Th.  lect.  u. 


'  Qu,  xxxvn,  art. 


QUAESTIO  XXXVIII,  ARTICULUS  II  -  QUAESTIO  XXXIX,  ARTICULUS  I 


*Cf.qu.xix,art.6. 


*Part.III,qu.Lxii, 

art.  5. 


*  Dist.  XXV,  cap. 
Solet  etiam.  -  Cf, 
dist.  XIX ,  cap. 
Praemissae. 


'  Cf.  Part.  m , 
qu.  LXiv,  art.  9. 


*  Dist.  XXV,  cap. 
Haec  autem. 
"Cf.  Gratian.Ap- 
pend.  ad  canon. 
Quod  quidam , 
caus.  I,  qu.  i. 


*Cf.  Gratian.Ap- 
pend.adcan.Per 
illicitam ,  caus. 
IX,  qu.  i.-Vide 
s.  Raym.  Summ. 
t\t. Y,deHaeret. 
etc. ,  §  VI,  cont. 
loan.  et  Roffred. 


Ad  tertium  dicendum  quod  Papa,  qui  habet  plenitudi- 
nem  potestatis  pontificalis,  potest  committere  non-episcopo 
ea  quae  ad  episcopalem  dignitatem  pertinent,  dummodo 
illa  non  habeant  immediatam  relationem  ad  verum  cor- 
pus  Christi.  Et  ideo  ex  eius  commissione  aliquis  sacerdos 
simplex  potest  conferre  minores  ordines  et  confirmare : 
non  autem  aliquis  non  sacerdos.  Nec  iterum  sacerdos  ma- 
iores  ordines,  qui  habent  immediatam  relationem  ad  cor- 
pus  Christi,  supra  quod  consecrandum  Papa  non  habet 
maiorem  potestatem  quam  simplex  sacerdos. 

Ad  auARTUM  DicENDUM  quod,  quamvis  sacramentum  Eu- 
charistiae  sit  maximum  sacramentum  in  se,  tamen  non  col- 
locat  in  aliquo  of&cio,  sicut  ordinis  sacramentum.  Et  ideo 
non  est  similis  ratio. 

Ad  quintum  dicendum  quod  ad  communicandum  alteri 
quod  quis  habet,  non  exigitur  solum  propinquitas,  sed  com- 
pletio  potestatis.  Et  quia  sacerdos  non  habet  completam 
potestatem  in  hierarchicis  of&ciis,  sicut  episcopus,  ideo  non 
sequitur  quod  possit  diaconos  facere ,  quamvis  ille  ordo 
sit  sibi  propinquus. 

ART.  II.    UTRUM    HAERETICI    ET    AB    ECCLESIA    PRAECISl 

POSSINT    ORDINES    CONFKRRE 

Part.  III,  qu.  lxiv,  art.  9. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  haeretici  et 
ab  Ecclesia  praecisi  non  possint  ordines  conferre.  Ma- 
ius  est  enim  conferre  ordines  quam  aliquem  absolvere  vel 
Hgare.  Sed  haereticus  non  potest  absolvere  aut  Hgare  *. 
Ergo  nec  ordines  conferre. 

2.  Praeterea,  sacerdos  ab  Ecclesia  separatus  conficere 
potest  quia  in  eo  character  indelebiliter  manet,  per  quem 
hoc  potest.  Sed  episcopus  non  accipit  aHquem  characte- 
rem  in  sui  promotione.  Ergo  non  est  necesse  quod  epi- 
scopaUs  potestas  remaneat  in  eo  post  separationem  eius 
ab  Ecclesia. 

3.  Praeterea,  in  nulla  communitate  ille  qui  a  commu- 
nitate  expeUitur  potest  of&cia  communitatis  disponere.  Sed 
ordines  sunt  quaedam  officia  Ecclesiae.  Ergo  ille  qui  extra 
Ecclesiam  ponitur  non  potest  ordines  conferre. 

4.  Praeterea,  sacramenta  habent  efficaciam  ex  passione 
Christi  *.  Sed  haereticus  non  continuatur  passioni  Christi : 
neque  per  propriam  fidem ,  cum  sit  infideHs ;  neque  per 
fidem  Ecclesiae,  cum  sit  ab  Ecclesia  separatus.  Ergo  non 
potest  sacramentum  ordinis  conferre. 

5.  Praeterea,  in  ordinis  coHatione  exigitur  benedictio. 
Sed  haereticus  non  potest  benedicere :  quinimmo  benedi- 
ctio  sua  in  maledictionem  convertitur,  ut  patet  per  aucto- 
ritates  in  Httera  *  inductas.  Ergo  non  potest  ordines  con- 
ferre. 

Sed  contra  est  quod  aHquis  episcopus  in  haeresim 
lapsus,  quando  reconciHatur,  non  iterum  reconsecratur. 
Ergo  non  amisit  potestatem  quam  habebat  ordines  con- 
ferendi. 

2.  Praeterea  ,  maior  est  potestas  conferendi  ordines 
quam  potestas  ordinum.  Sed  potestas  ordinum  non  amit- 
titur  propter  haeresim  vel  aHquod  huiusmodi  *.  Ergo  nec 
potestas  conferendi  ordines. 

3.  Prakterea,  sicut  baptizans  exhibet  tantum  ministe- 
rium  exterius,  ita  et  conferens  ordines,  Deo  interius  ope- 
rante.  Sed  nuUa  ratione  aliquis  ab  Ecclesia  praecisus  amit- 
tit  baptizandi  potestatem.  Ergo  nec  ordines  conferendi. 

Respondeo  dicendum  quod  circa  hoc  ponuntur  in  littera  * 
quatuor  opiniones.  Quidam  *  enim  dixerunt  quod  haeretici, 
quandiu  ab  Ecclesia  tolerantur,  habent  potestatem  ordines 
conferendi,  non  autem  postquam  fuerunt  praecisi:  simiH- 
ter  nec  degradati  et  alii  huiusmodi.  Et  haec  est  prima  opinio. 

Sed  hoc  non  potest  esse.  Quia  omnis  potestas  quae 
datur  cum  aHqua  consecratione ,  nuUo  casu  contingente 
tolH  potest,  sicut  nec  ipsa  consecratio  annullari:  quia  et- 
iam  altare  vel  chrisma  semel  consecrata  perpetuo  conse- 
crata  manent.  Unde,  cum  episcopalis  potestas  cum  qua- 
dam  consecratione  detur,  oportet  quod  perpetuo  maneat, 
quantumcumque  aHquis  peccet,  vel  ab  Ecclesia  praecidatur. 

Et  ideo  alii  *  dixerunt  quod  praecisi  ab  Ecclesia  qui 
in  Ecclesia  episcopalem  potestatem  habuerunt,  retinent  po- 


testatem  aHos  ordinandi  et  promovendi,  sed  promoti  ab 

eis  hoc  non  habent.  Et  haec  est  quarta  opinio. 

Sed  hoc  non   potest  esse.    Quia  si  ilU  qui    fuerunt  in 

Ecclesia  promoti ,  retinent  potestatem  quam    acceperunt , 
s  patet  quod,  exequendo  suam  potestatem,  veram  consecra- 

tionem  faciunt.  Et  ideo  vere  tribuunt  omnem  potestatem 

quae  cum  consecratione  datur.  Et  sic  ordinati  ab  eis,  vel 

promoti,  habent  eandem  potestatem  quam  et  ipsi. 

Et  ideo  alii  dixerunt  quod  etiam   praecisi  ab  Ecclesia 
10  possunt  ordines  conferre  et  aUa  sacramenta,  dummodo  for- 

mam  debitam  et  intentionem  servent,  et  quantum  ad  pri- 

mum  effectum,  qui  est  collatio  sacramenti,  et  quantum  ad 

ultimum,  qui  est  collatio  gratiae.  Et  haec  est  secunda  opinio. 

Sed  hoc  etiam  non  potest  stare.  Quia  ex  hoc  ipso  quod 

15  aliquis  haeretico  praeciso  ab  Ecclesia  in  sacramentis  com- 

municat,  peccat.  Et  ita  fictus  accedit,  et  gratiam  consequi 

non  potest:  nisi  forte  in  baptismo  in  articulo  necessitatis. 
Et  ideo  alii  *  dicunt  quod  vera  sacramenta  conferunt , 

sed  cum  eis  gratiam  non  dant:    non  propter  inefficaciam 
20  sacramentorum ,   sed  propter  peccata   recipientium  ab  eis 

sacramenta  contra   prohibitionem  Ecclesiae.    Et  haec  est 

tertia  opinio ,  quae  vera  est. 

Ad  primum  ergo   dicendum    quod    eifectus    absolutionis 

non  est  aliud  quam  remissio   peccatorum,  quae  per  gra- 
2S  tiam  fit.   Et  ideo   haereticus  non  potest   absolvere :   sicut 

nec  gratiam  in  sacramentis  conferre.   Et  iterum  ad  abso- 

lutionem  requiritur  iurisdictio,  quam  non  habet  ab  Ecclesia 

praecisus. 

Ad  secundum    dicendum   quod  in   promotione    episcopi 
50  datur  sibi  potestas  quae  perpetuo  manet  in  eo :  quamvis 

dici  non  possit  character  *,  quia  per  eam  non  ordinatur 

homo  directe  ad  Deum,  sed  ad  corpus  Christi  mysticum. 

Et  tamen  indelebiliter  manet  sicut  character,  et  per  con- 

secrationem  datur. 
35       Ad  tertium   dicendum    quod   illi    qui    promoventur    ab 

haereticis,  quamvis  accipiant  ordinem,  non  tamen  recipiunt 

executionem,  ut  licite  possint  in  suis  ordinibus  ministrare, 

ratione  illa  quam  obiectio  tangit. 

Ad  quartum  dicendum  quod  per  fidem  Ecclesiae  conti- 
40  nuatur  passioni  Christi.  Quia,  quamvis  in  ea  non  sint  se- 

cundum  se,  sunt  tamen  in  ea  secundum  formam  Ecclesiae, 

quam  servant. 

Ad  quintum  dicendum  quod  hoc  est  referendum  ad  ulti- 

mum  effectum  sacramentorum,  ut  tertia  opinio  dicit  *. 

"'  QUAESTIO  TRIGESIMANONA 

DE  I.MPEDIMENTIS  HUIUS  SACRAMENTI 

Deinde   considerandum   est    de  impedimentis   huius  sa- 
cramenti  *. 
50  Circa  quod  quaeruntur  sex. 

Primo:   utrum  sexus   femineus   impediat   huius  sacra- 

menti  susceptionem. 
Secundo:  utrum  carentia  usus  rationis. 
Tertio:  utrum  servitus. 
5s       Quarto  :  utrum  homicidium. 

Quinto :  utrum  illegitima  nativitas. 
Sexto:  utrum  defectus  membrorum. 


60 


ART.  I.  utrum  sexus  femineus  impkdiat 
ordinis  susceptionem 

IV  Sent.,  dist.  xxv,  qu.  11,  art.  2,  qu*  1,  ad  4. 


*Cf.  Gratian.Ap- 
pend.  ad  canon. 
Quod  qutdam , 
caus.  I,  qu.  i. 


*Cf.  infra,  qu.xL, 
art.  5,  ad  2. 


•  Cf.  corp. 


*  Cf.  qu.  XXXIV, 
Introd. 


AD   primum  sic  proceditur.    Videtur   quod   sexus  femi- 
neus   non  impediat    ordinis   susceptionem.   Quia   oifi- 
cium  prophetiae  est  maius  quam  officium  sacerdotis :  quia 
«s  propheta  est  medium  inter  Deum  et  sacerdotes,  sicut  sa- 
cerdos  est  inter  Deum  et  populum  *.    Sed  prophetiae  oifi- 
cium   aliquando   muUeribus   est   concessum :    ut  patet  IV 
Reg.  *.  Ergo  et  sacerdotii  of&cium  eis  competere  potest. 
2.  Praetkrka,    sicut    ordo   ad   quandam   perfectionein 
70  pertinet,  ita  et  praelationis  of&cium,  et  martyrium,  et  re- 
ligionis    status.    Sed   praelatio    committitur   muUeribus  in 
novo  Testamento,  ut  patet  de  abbatissis :  et  in  veteri,  ut 
patet  de  Debbora,  quae  iudicavit  Israel,  ludic.  iv  *.  Com-   *  Vers.  4  sqq. 
petit  etiam   eis  martyrium,  et  religionis   status.    Ergo   et 
7S  ordo  Ecclesiae. 


*  Ad  Heb.  cap.  v, 
vers.  1. 

*  Cap.  XXII,  vers. 
14  sqq. 


QUAESTIO  XXXIX,  ARTICULUS  II,  III 


73 


*  Vers.  12.  -  Cf. 
I  Cor.,  cap.  XIV, 
vers.  34. 


•  Vers.  6. 


I 


3.  Praeterea,  ordinum  potestas  in  anima  fundatur.  Sed 
sexus  non  est  in  anima.  Ergo  diversitas  sexus  non  facit 
distinctionem  in  receptione  ordinum. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  I  Tim.  11  * :  Mulierem  in 
Ecclesia  docere  non  permitto,  nec  dominari  in  virum. 

2.  Praeterea,  in  ordinandis  praeexigitur  corona:  quam- 
vis  non  de  necessitate  sacramenti.  Sed  corona  et  tonsura 
non  competunt  mulieribus :  ut  patet  I  Cor.  xi  *.  Ergo 
nec  ordinum  susceptio. 

Respondeo  dicendum  quod  quaedam  requiruntur  in  re- 
cipiente  sacramentum  quasi  de  necessitate  sacramenti :  quae 
si  desunt,  non  potest  aliquis  suscipere  neque  sacramentum 
neque  rem  sacramenti.  Quaedam  vero  requiruntur  non  de 
necessitate  sacramenti,  sed  de  necessitate  praecepti,  propter 


•  Qu. XXXII, art.i. 


*  Can.  Mulieres, 

dist.XXXII;can. 

Diaconissam  , 

caus.  XXVII, qu. 

I. 

■  Cf.   Gloss.   in 

can.     Diaconis- 

sam. 

'  Cf.  can.  Mulie- 

res. 


'  Dist.  XXV,  cap. 
Sacri  inquit. 


■Cap.i. -S.  Th. 
lect.  I. 


*  Cap.  unic. 


tum  actui.  Et  ideo  omnia  illa  sacramenta  quae  actum  re- 
quirunt  suscipientis  sacramentum,  talibus  non  competunt : 
sicut  poenitentia ,  matrimonium  et  huiusmodi.  Sed  quia 
potestates  infusae  sunt  priores  actibus,  sicut  et  naturales, 

!  quamvis  acquisitae  sunt  posteriores ;  remoto  autem  poste- 
riori  non  tollitur  prius :  ideo  omnia  sacramenta  in  quibus 
non  requiritur  actus  suscipientis  de  necessitate  sacramenti, 
sed  potestas  aliqua  spiritualis  divinitus  datur,  possunt  pueri 
suscipere,  et  alii  qui  usu  rationis  carent;    hac  tamen  dis- 

">  tinctione  habita,  quod  in  minoribus  ordinibus  requiritur 
discretionis  tempus  de  honestate,  propter  dignitatem  sacra- 
menti,  sed  non  de  necessitate  praecepti  neque  de  neces- 
sitate  sacramenti.  Unde  aliqui,  si  necessitas  adsit  et  spes 
profectus,  ad  minores  ordines  possunt  ante  annos  discretio- 


congruitatem  ad  sacramentum.  Et  sine  talibus  ahquis  su-  ■;  nis  promoveri  sine  peccato,  et  suscipient  ordinem :  quia, 


scipit  sacramentum,  sed  non  rem  sacramenti.  Dicendum 
ergo  quod  sexus  virilis  requiritur  ad  susceptionem  ordi- 
num  non  solum  secundo  modo,  sed  etiam  primo.  Unde, 
etsi   muUeri   exhibeantur   omnia  quae  in  ordinibus   fiunt, 


quamvis  tunc  non  sint  idonei  ad  officia  quae  eis  commit- 
tuntur,  tamen  per  assuefactionem  idonei  reddentur.  -  Sed 
ad  maiores  ordines  requiritur  usus  rationis  et  de  honestate 
et  necessitate  praecepti :  propter  votum  continentiae,  quod 
ordinem  non  suscipit.  Quia,  cum  sacramentum  sit  signum,  20  habent  annexum ;  et  quia  etiam  eis  sacramenta  tractanda 
in  his  quae  in  sacramento  aguntur  requiritur  non  solum  committuntur.  -  Sed  ad  episcopatum,  ubi  in  corpus  mysti- 
res,  sed  signum  rei :  sicut  dictum  est  *  quod  in  extrema  cum  accipitur  potestas,  requiritur  actus  suscipientis  curam 
unctione  exigitur  quod  sit  infirmus  ut  significetur  cura-  pastoralem.  Et  ideo  est  etiam  de  necessitate  consecrationis 
tione  indigens.  Cum  igitur  in  sexu  femineo  non  possit  episcopahs  quod  usum  rationis  habeat. 
significari  aliqua  eminentia  gradus ,  quia  mulier  statum  h  Quidam  autem  dicunt  quod  ad  omnes  ordines  requi- 
subiectionis  habet ;  ideo  non  potest  ordinis  sacramentum  ritur  usus  rationis  de  necessitate  sacramenti.  Sed  eorum 
suscipere.  dictum  ratione  vel  auctoritate  non  confirmatur. 

Quidam  autem  dixerunt  quod   sexus  virilis  est  de  ne-  Ad  prxmum  ergo  dicendum    quod  non    omne   quod  est 

cessitate  praecepti,  sed  non  de  necessitate  sacramenti,  quia      de  necessitate  praecepti,  est  de  necessitate  sacramenti,  ut 
etiam    in   Decretis  *  fit   mentio  de   diaconissa   et  presby-  ?<>  dictum  est  *. 

tera.  -  Sed  diaconissa  dicitur  quae  in  aHquo  actu  diaconi  Ad  secundum  dicendum  quod  matrimonium  causat  con- 

participat,  sicut  quae  legit  homiliam  in  ecclesia  *.   Presby-      sensus,  qui  sine  usu  rationis  esse  non  potest.  Sed  in  re- 

ceptione  ordinis  non  requiritur  aliquis  actus  ex  parte  re- 
dpientis.  Quod  patet  ex  hoc  quod  nullus  actus  ex  parte 
n  eorum  exprimitur  in  eorum   consecratione.    Et   ideo  non 
est  simile. 

Ad  tertium  dicendum  quod  eiusdem  est  actus  et  po- 
tentia:  sed  tamen  aliquando  potentia  praecedit,  sicut  libe- 
rum  arbitrium  usum  suum.  Et  sic  est  in  proposito. 


tera  autem  dicitur  vidua  *,  quia  presbyter  idem  est  quod 
senior. 

Ad  primum  krgo  dicendum  quod  prophetia  non  est  sa- 
cramentum,  sed  Dei  donum.  Unde  ibi  non  exigitur  signi- 
ficatio,  sed  solum  res.  Et  quia  secundum  rem  in  his  quae 
sunt  animae  mulier  non  differt  a  viro,  cum  quandoque  mu- 
lier  inveniatur  melior  quantum  ad  animam  viris  multis; 
ideo  donum  prophetiae  et  alia  huiusmodi  potest  recipere,  4° 
sed  non  ordinis  sacramentum. 

Et  per  hoc  patet  solutio  ad  secundum  et  tertium. 

De  abbatissis    tamen    dicitur    quod  non  habent  praela- 
tionem    ordinariam,    sed    quasi    ex   commissione,  propter 
periculum  cohabitationis  virorum  ad  mulieres.  -  Debbora  4S 
autem   in    temporalibus   praefuit ,  non   in    sacerdotalibus : 
sicut  et  nunc  possunt  mulieres  temporaliter  dominari. 

ART.  II.  utrum  pueri,  et  qui  carent  usu  rationis, 


ART.  III.  utrum  servitus  impediat    aliquem 
A  susceptione  ordinum 

AD  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod  servitus  non 
impediat  aliquem  a  susceptione  ordinum.  Subiectio 
enim  corporalis  non  repugnat  praelationi  spirituali.  Sed  in 
servo  est  subiectio  corporalis.  Ergo  non  impeditur  quin 
debeat  suscipere  praelationem  spiritualem,  quae  in  ordine 
datur. 
s»  2.  Praeterea,  illud  quod  est  occasio  humilitatis ,  non 
debet  impedire  susceptionem  alicuius  sacramenti.  Sed  ser- 
vitus  est  huiusmodi:  unde  Apostolus  consuluit  quod,  si 
aliquis  possit ,  magis  utatur  servitute,  I  Cor.  vii  *.  Ergo 
non  debet  impedire  a  promotione  ordinis. 

3.  Praeterea,  magis  est  turpe  clericum  in  servum  vendi, 
quam  servum  in  clericum  promoveri.  Sed  licite  clericus 
in  servum  vendi  potest:  quia  episcopus  Nolanus,  scilicet 
beatus  Paulinus,  seipsum  in  servum  vendidit,  ut  in  Dialo- 
gis  *  legitur.  Ergo  multo  fortius  potest  servus  in  clericura 


POSSINT    ORDINES    SUSCIPERE 
IV  Sent.,  dist.  vii,  qu.  iii,  art,  2,  qu*  2. 

AD  SECUNDUM  sic  PROcEDiTUR.  Vidctur  quod  pueri ,  et 
qui  carent  usu  rationis,  non  possint  ordines  suscipere. 
Quia,  ut  in  littera  *  dicitur,  sacri  canones  in  suscipientibus 
ordines  certum  et  determinatum  tempus  statuerunt  aetatis.  ss 
Sed  hoc  non  esset  si  pueri  recipere  possent  ordinis  sacra- 
mentum.  Ergo,  etc. 

2.  Praeterea,  ordinis    sacramentum  est  dignius   quam 
matrimonium.  Sed  pueri,  et  alii  carentes  usu  rationis,  non 
possunt   contrahere   matrimonium.    Ergo  nec  ordines  su-  60  promoveri. 
scipere.  Sed  contra,  videtur  quod  impediat  quantum  ad  neces- 

3.  Praeterea,  cuius  est  potentia,  eius  est  actus :  se-  sitatem  sacramenti.  Quia  mulier  non  potest  suscipere  sa- 
cundum  Philosophum,  in  libro  de  Somno  et  Vigilia  *.  Sed  cramentum  ratione  subiectionis.  Sed  maior  subiectio  est 
actus  ordinis  requirit  usum  rationis.  Ergo  et  ordinum  in  servo :  quia  mulier  non  datur  viro  in  ancillam ;  propter 
potestas.  «s  quod,  non  est  de  pedibus  sumpta  *.  Ergo  et  servus  sacra- 

Sed  contra,  ille  qui  est  ante  annos  discretionis  promo-      mentum  non  suscipit. 
tus  ad  ordines,  sine  iteratione  ipsorum  quandoque  in  eis  2.  Praeterea,  aliquis  ex  quo    suscipit  ordinem,  tenetur 

conceditur  ministrare :   ut  patet  Extra,  de  Clerico  per  sal-      in  ordine  ministrare.  Sed  non  potest  simul  ministrare  do- 

mino  suo  carnali,  et  in  spirituali  ministerio.  Ergo  videtur 
70  quod  non  possit  ordinem  suscipere :  quia  dominus  debet 
conservari  indemnis. 

Respondeo  dicendum  quod  in  susceptione  ordinis  man- 
cipatur  homo  divinis  of&ciis.  Et  quia  nullus  potest  dare 
quod  suum  non  est,  ideo  servus,  qui  non  habet   potesta- 


tum  promoto  *.  Hoc  autem  non  esset  si  ordinem  non  sus- 
cepisset.  Ergo  puer  potest  ordines  suscipere. 

2.  Praeterea,  alia  sacramenta  in  quibus  character  im- 
primitur,  possunt  pueri  suscipere,  ut  baptismum  et  confir- 
mationem.  Ergo  pari  ratione  et  ordines. 

Respondeo  dicendum  quod  per  pueritiam  et  alios  defe- 


ctus  quibus  tollitur  usus  rationis ,  praestatur  impedimen-  7S  tem  sui,  non  potest  ad  ordines  promoveri.  Si  tamen  pro- 

SuMMAK  Thkol.  D.  Thomae  T.  IX.  10* 


In  corpore. 


Vers.  21 


•  S.  Greg.  Dia- 
/og-.lib.IU.cap.i. 


•  Gen.   cap.    ii, 
vers.  21,  32. 


74 


QUAESTIO  XXXIX,  ARTICULUS  IV,  V,  VI  -  QUAESTIO  XL 


*  Can.  NuUus  e- 

{iscoporum,d\si. 
.IV :  cap.  Utji- 
iii,  de  Ftiiis  pre- 
sbyt.  etc. ;  cap. 
Consuluit  nos  , 
de  Servis  non 
ordinand.  etc. 
•De  Obligatis  ad 
rii//oc.,  cap.unic. 


'  Cf.  loc.  cit.  in 
arg. 

"  Vers.  17. 

*  Arg.  Sed  con- 
tra  1. 


*  Arg.  Sed  con- 
tra  2. 

"  Can.  Siservus, 
dist.  LIV. 


•  Ibid. 

•  Can.  Ex  anti- 
quis,  ibid. 


•  Dist.  XXIV. 

*  Vers.  26  sqq. 


*Can.A/<rorsqq., 
dist.  L;  cap.Co«- 
linebatur,deHo- 
micid.volunl.etc. 


'  Matth.  cap.  xi, 
ver».  30. 


"Can.  Siquisvi- 
duam^  dist.  L,  - 
Cf,  Gloss.  ibid. 


"  De  Homicid. 
volunt.  etc, ,  cap. 
Pretbyterum,  et 
sqq. 


movetur,  ordinem  suscipit :  quia  libertas  non  est  de  neces- 
sitate  sacramenti,  sed  de  necessitate  praecepti  * ;  cum  non 
impediat  potestatem,  sed  actum  tantum,  Et  similis  ratio 
est  de  omnibus  qui  sunt  aliis  obligati :  ut  ratiociniis  de- 
tenti  *,  et  huiusmodi  personae. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  in  susceptione  spiri- 
tualis  potestatis  est  aliqua  obligatio  ad  aliqua  etiam  cor- 
poraliter  agenda,  Et  ideo  per  corporalem  subiectionem 
impeditur. 

Ad  secundum  dicendum  quod  ex  multis  aliis,  quae  non 
praestant  impedimentum  executioni  ordinum,  potest  aliquis 
occasionem  humilitatis  accipere.  Et  ideo  ratio  non  sequitur. 

Ad  tertium  dicendum  quod  beatus  Paulinus  ex  abun- 
dantia  caritatis,  Spiritu  Dei  ductus,  hoc  fecit.  Quod  rei 
eventus  probat :  quia  per  eius  servitutem  multi  de  grege 
suo  sunt  de  servitute  liberati  *,  Et  ideo  non  est  ad  con- 
sequentiam  trahendum :  quia,  ubi  Spiritus  Domini,  ibi  li- 
bertas,  II  Cor.  iii  *. 

Ad  quartum  *  dicendum  quod  signa  sacramentalia  ex  na- 
turali  similitudine  repraesentant,  Mulier  autem  habet  sub- 
iectionem  a  natura,  sed  non  servus.  Et  ideo  non  est  simile. 

Ad  auiNTUM  *  DicENDUM  quod ,  si  est  promotus  sciente 
domino  et  non  reclamante,  ex  hoc  ipso  efficitur  ingenuus  *, 
Si  autem  eo  nesciente ,  tunc  episcopus  et  ille  qui  prae- 
sentavit  tenentur  domino  in  duplum  quam  sit  pretium 
servi,  si  sciverunt  ipsum  esse  servum  *.  Alias,  si  servus  ha- 
beat  peculium,  debet  seipsum  redimere  * :  alioquin  redige- 
tur  in  servitutem  domini  sui,  non  obstante  quod  ordinem 
suum  exequi  non  potest. 

ART,  IV,  utrum  propter  homicidium 
ALiauis  debeat  prohiberi  a  sacris  ordinibus 

Ad  auARTUM  sic  proceditur.  Videtur  quod  propter  ho- 
micidium  aliquis  non  debeat  prohiberi  a  sacris  ordini- 
bus.  Quia  ordines  nostri  sumpserunt  initium  a  levitarum 
officio :  ut  in  praecedenti  distinctione  *  dictum  est.  Sed 
levitae  consecraverunt  manus  suas  in  sanguinis  effusione 
fratrum  suorum,  ut  patet  Exod.  xxxii  *.  Ergo  et  in  novo 
Testamento  non  debent  aliqui  ab  assumptione  ordinum 
prohiberi  propter  sanguinis  effusionem. 

2.  Praeterea,  propter  actum  virtutis  nullus  debet  im- 
pediri  ab  aliquo  sacramento.  Sed  aliquando  sanguis  effun- 
ditur  per  iustitiam,  sicut  a  iudice :  et  peccaret  habens  offi- 
cium  si  non  effunderet.  Ergo  non  impeditur  propter  hoc 
a  sacramenti  susceptione. 

3.  Praeterea,  poena  non  debetur  nisi  culpae.  Sed  ali- 
quis  sine  culpa  quandoque  homicidium  committit:  sicut 
se  defendendo,  vel  etiam  casualiter.  Ergo  non  debet  in- 
currere  irregularitatis  poenam. 

Sed  contra  hoc  sunt  plura  canonum  statuta  *,  et  Ec- 
clesiae  consuetudo. 

Respondeo  dicendum  quod  oranes  ordines  referuntur  ad 
Eucharistiae  sacramentum ,  quod  est  sacramentum  pacis 
nobis  factae  per  effusionem  sanguinis  Christi.  Et  quia  ho- 
micidium  maxime  contrariatur  paci ;  et  homicidae  magis 
conformantur  occidentibus  Christum  quam  ipsi  Christo 
occiso,  cui  omnes  ministri  praedicti  sacramenti  debent  con- 
formari:  ideo  de  necessitate  praecepti  est  quod  non  sit 
homicida  qui  ad  ordines  promovetur ;  quamvis  non  sit  de 
necessitate  sacramenti, 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  vetus  lex  inferebat 
poenam  sanguinis,  non  autem  nova  lex.  Et  ideo  non  est 
simile  de  ministris  veteris  et  novae  legis,  quae  est  iugum 
suave  et  onus  leve  *. 

Ad  secundum  dicendum  quod  irregularitas  non  incurri- 
tur  propter  peccatum  tantum,  sed  principaliter  propter  ine- 
ptitudinem  personae  ad  sacramentum  Eucharistiae  mini- 
strandum.  Et  ideo  iudex,  et  omnes  qui  in  causa  sangui- 
nis  ei  participant,  sunt  irregulares  *,  propter  hoc  quod  ef- 
fusio  sanguinis  non  decet  ministros  dicti  sacramenti, 

Ad  tertium  dicendum  quod  nullus  facit  nisi  illud  cuius 
est  causa,  quod  est  voluntarium  in  homine,  Et  ideo  ille 
qui  ignorans  hominem  occidit  homicidio  casuali,  non  di- 
citur  homicida,  nec  irregularitatem  incurrit:  nisi  operam 
dederit  illicitae  rei,  vel  nisi  omiserit  debitam  diligentiam  *, 


quia  iam  quodammodo  efficitur  voluntarium.  Nec  hoc  est 
propter  hoc  quod  culpa  careat :  quia  etiam  sine  culpa  in- 
curritur  irregularitas.  Et  ideo  etiam  ille  qui,  se  defendendo 
in  aliquo  casu  non  peccat  homicidium  committendo,  ni- 
s  hilominus  irregularis  est  *. 

ART.  V.   UTRUM  illegitime  nati   debeant 

IMPEDIRI    A    SUSCEPTIONE    ORDINUM 

Ad  quintum  sic  proceditur.  Videtur  quod  illegitime  nati 
non  debeant  impediri  a  susceptione  ordinum.  Quia 
Jilius  non  debet  portare  iniquitatem  patris  *.  Portaret  au- 
tem  si  propter  hoc  impediretur  ab  ordinibus  suscipiendis. 
Ergo,  etc. 

2.  Praeterea,  magis  impeditur  aliquis  propter  defectum 

15  proprium  quam  alienum.  Sed  a  susceptione  ordinum  pro- 

pter  illicitum  concubitum  suum  non    semper   aliquis  im- 

peditur.  Ergo  nec  propter  illicitum  concubitum  patris  sui. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  Deut.  xxin  * :  Non  ingre- 

dietur  mam:{er ,  hoc  est  de  scorto  natus ,  ecclesiam  Dei , 

20  usque  in  decimam  generationem.  Ergo  multo  minus  debet 

promoveri  ad  ordines. 

Respondeo  dicendum  quod  ordinati  in  quadam  digni- 
tate  prae  aliis  constituuntur.  Ideo  ex  quadam  honestate 
requiritur  in  eis  claritas  quaedam,  non  de  necessitate  sa- 
25  cramenti,  sed  de  necessitate  praecepti :  ut  scilicet  sint  bonae 
famae ,  bonis  moribus  ornati ,  non  publice  poenitentes  *. 
Et  quia  obscuratur  hominis  claritas  ex  vitiosa  origine,  ideo 
etiam  ex  illegitimo  toro  nati  a  susceptione  ordinum  repel- 
luntur  *,  nisi  cum  eis  dispensetur :  et  tanto  est  difficilior 
1»  eorum  dispensatio  quanto  eorum  origo  est  turpior, 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  irregularitas  non  est 
poena  iniquitati  debita,  Et  ideo  patet  quod  illegitime  nati 
non  portant  iniquitatem  patris  ex  hoc  quod  irregulares  sunt. 
Ad  secundum  dicendum  quod  ea  quae  per  actum  com- 
35  mittuntur,  possunt  per  poenitentiam  et  actum  contrarium 
aboleri:  non  autem  ea  quae  ex  natura  sunt.  Et  ideo  non 
est  simile  de  vitioso  actu  et  de  vitiosa  origine. 


ART.  VI. 


utrum  propter  defectum  membrorum  debeat 
ALiauis  impediri 


AD  SEXTUM  sic  proceditur.  Vidctur  quod  propter  defe- 
ctum  membrorum  non  debeat  aliquis  impediri.  Quia 
afflictio  non  debet  addi  afflicto  *.  Ergo  non  debet  privari 
ordinis  gradu  propter  poenam  corporalis  defectus. 
4;  2.  Praeterea,  plus  exigitur  ad  actum  ordinis  integritas 
discretionis  quam  integritas  corporis.  Sed  aliqui  possunt 
promoveri  ante  annos  discretionis  *.  Ergo  et  cum  corpo- 
ris  defectu. 

Sed  contra,  tales  prohibebantur  a  ministerio  veteris  le- 
jo  gis  *.  Ergo  multo  fortius  debent  in  nova  prohiberi.  -  De 
bigamia  vero  dicetur  in  tractatu  de  matrimonio  *. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  ex  dictis  *  patet,  ali- 
quis  efficitur  ineptus  ad  susceptionem  ordinum  vel  propter 
impedimentum  actus,  vel  propter  impedimentum  claritatis 
ss  personae.  Et  ideo  patientes  defectum  in  membris  impe- 
diuntur  a  susceptione  ordinis  si  sit  talis  defectus  qui  ma- 
culam  notabilem  inferat ,  per  quem  obscuretur  personae 
claritas,  ut  abscissio  nasi;  vel  periculum  in  executione 
facere  possit.  Alias  non  impeditur.  Haec  autem  integritas 
60  exigitur  de  necessitate  praecepti  *,  sed  non  de  necessitate 
sacramenti. 

Et  per  haec  patet  solutio  ad  obiecta, 

QUAESTIO  QUADRAGESIMA 

DE  HIS  QUAE  SUNT  ANNEXA  SACRAMENTO  ORDINIS 

DEiNDE  considerandum  est  de  his  quae  sunt  annexa  sa- 
cramento  ordinis  *, 
Et  circa  hoc  quaeruntur  septem, 

Primo :  utrum  ordinati   debeant  habere   coronae  rasu- 

ram  et  tonsuram, 
Secundo:  utrum  corona  sit  ordo, 
Tertio :  utrum  per  acceptionem  coronae   aliquis  abre- 

nuntiet  corporalibus  bonis, 
Quarto:  utrum  supra  sacerdotalem  debet  esse  potestas 
episcopalis. 


«s 


70 


"  C^n.Dehiscle- 
ricis,  disl.  L, 


"Ezech.cap. XVIII, 
vers.  20. 


•  Vers.  2, 


■  Can.  PrisciSf  et 
an.Poenitentes, 
dist.  LV. 


"  Can  Ut  filii, 
deFiiiispresbyt. ; 
cap.  Consuluit , 
deServisnonor- 
dinand.  etc. 


"  Cf.  cap.  Cum 
percussio,deCle- 
rico  aegrot.  etc. 


Cf.  art.  2. 


*  Levit.  cap.  xxi, 
vers,  17  sqq, 

"  Qu.  LXVl. 

•  Art.  2,  5. 


•   Can.  Ulitera- 
/o*,di»t  XXXVI. 


"  Cf.  qu,  XXXIV, 
Introd, 


QUAESTIO  XL,  ARTICULUS  I,  II,  III 


V 


Quinto :  utrum  episcopatus  sit  ordo. 

Sexto :  utrum  supra  episcopos  possit  esse  aliqua  pote- 

stas  superior. 
Septimo:  utrum  vestes   ministrorum   convenienter  sint 

institutae. 

ART.  I.    UTRUM  ORDINATI  DEBEANT  CORONAE  RASURAM  DEFERRE 


*  Vers.  42. 

•  Vers.  32. 


•  Dist.  XXIV,  cap. 
Tales  autem. 
'CtNum.  cap  VI. 


AD  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod  ordinati  non 
debeant  coronae  rasuram  habere.  Quia  Dominus  com- 
minatur  captivitatem  et  dispersionem  his  qui  sic  atton- 
duntur:  ut  patet  Deut.  xxxn  *,  de  captivitate  inimicorum 
denudati  capitis ;  et  lerem.  xlix  *,  Dispergam  in  omnem 
ventum  eos  qui  attonsi  sunt  in  comam.  Sed  ministris  Christi 
non  debetur  captivitas,  sed  libertas.  Ergo  coronae  rasura 
et  tonsura  eis  non  competit. 

2.  Praeterea,  veritas  debet  respondere  figurae.  Sed  fi- 
gura  coronae  praecessit  in  veteri  lege  in  tonsura  Nazaraeo- 
rum,  sicut  in  littera  *  dicitur.  Ergo,  cum  Nazaraei  non 
essent  ordinati  ad  ministerium  divinum  *,  videtur  quod  mi- 
nistris  Ecclesiae  non  debeatur  tonsura  vel  rasura  coronae.  '° 
Et  hoc  etiam  videtur  per  hoc  quod  conversi,  qui  non  sunt 
ministri  Ecclesiae,  tonduntur  in  rehgionibus. 

3.  Praeterea,  per  capillos  superflua  significantur  :  quia 
capilli  ex  superfluis  generantur.  Sed  ministri  altaris  omnem 


•  Hug.  a  S.  Vict. 
de  Sacram.  lib. 
II,  p.  iir,  cap.  I.  - 
Cf.  Greg.  in  Ps. 
ci  iPoenitent.  vl, 
ver».  23. 
'  Vers.  15. 


3.  Praeterea,  ordo  importat  quendam  dignitatis  gra- 
dum.  Sed  clericus,  hoc  ipso  quod  clericus  est,  in  gradu 
supra  populum  constituitur.  Ergo  corona,  per  quam  effi- 
citur  clericus,  est  aliquis  ordo. 
s  Sed  contra,  nullus  ordo  datur  nisi  in  missae  celebra- 
tione.  Sed  corona  datur  etiam  absque  officio  missae.  Ergo 
non  est  ordo. 

2.  Praeterea,  in  collatione  cuiusHbet   ordinis  fit  men- 
tio  de  aliqua  potestate  data.  Non  autem  in  collatione  co- 
10  ronae.  Ergo  non  est  ordo. 

Respondeo  dicendum  quod  ministri  Ecclesiae  a  populo 
separantur  ad  vacandum  divino  cuhui.  In  cuhu  autem  di- 
vino  quaedam  sunt  quae  per  potentias  determinatas  sunt 
exercenda:  et  ad  hoc  datur  spiritualis  potestas  ordinis. 
■s  Quaedam  autem  sunt  quae  communiter  a  toto  ministro- 
rum  coUegio  fiunt :  sicut  dicere  divinas  laudes.  Et  ad  hoc 
non  praeexigitur  aliqua  potestas  ordinis,  sed  solum  quae- 
dam  deputatio  ad  tale  officium.  Et  hoc  fit  per  coronam. 
Et  ideo  non  est  ordo,  sed  praeambulum  ad   ordinem. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  corona  habet  interius 
aUquod  spirituale  quod  ei  respondet  sicut  signum  signifi- 
cato.  Sed  haec  non  est  ahqua  spirituahs  potestas.  Et  ideo 
in  corona  non  imprimitur  character,  nec  est  ordo. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  quamvis  per  coronam  non 


superfluitatem  a  se  debent  expellere.  Ergo  totahter  debent  ^s  imprimatur  character,  tamen  deputatur  homo  ad  divinum 


cultum.  Et  ideo  talis  deputatio  debet  fieri  per  summum 
ministrorum,  sciHcet  per  episcopum:  qui  etiam  vestes  be- 
nedicit  et  vasa  et  omnia  quae  ad  divinum  cultum  appH- 
cantur. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ex  hoc  quod  aHquis  est 
clericus,  est  in  altiori  statu  quam  laicus :  non  tamen  habet 
ampHorem  potestatis  gradum,  quod  ad  ordinem  requiritur. 

ART.  III.  utrum  per  acceptionem  coronae  alisuis 
renuntiet  temporalibus  bonis 

AD  tertium  sic  proceditur.   Videtur  quod  per  acceptio- 
nem  coronae  aliquis  renuntiet  temporalibus  bonis.  Ipsi 
enim  dicunt,  cum  coronantur :   Dominus  pars  hereditatis 
meae  *.  Sed,  sicut  dicit  Hieronymus  **,  Dominus  cum  his 
et  ex  parte  superiori  per  rasuram ,  ne  mens  eorum  tem-  40  temporalibus  fieri  dedignatur pars.  Ergo  abrenuntiant  tem- 
poraHbus  occupationibus  a  contemplatione  divinorum  re-      poraHbus. 

tardetur;  et  ex  parte  inferiori  per  tonsuram,  ne  eorum  sen-  2.  Praeterea,  iustitia  ministrorum  novi  Testamenti  de- 

sus  temporalibus  obvolvantur.  -  bet  abundare  super  ministros  veteris  testamenti :  ut  patet 

Ad  primum  erqo  dicendum  quod  Dominus  comminatur      Matth.  v  *.   Sed  ministri  veteris  Testamenti,  sciHcet  levitae, 

illis  qui  hoc  ad  cultum  daemonum  faciebant.  4S  non  acceperunt  partem    hereditatis  cum  fratribus  suis  *. 

Ad  secundum  dicendum  quod  ea  quae  fiebant  in  veteri      Ergo  nec  ministri  novi  Testamenti  habere  debent. 


caput  radere,  et  non  in  modum  coronae. 

Sed  contra,  quia,  secundum  Gregorium  *,  servire  Deo 
regnare  est.  Sed  corona  est  signum  regni.  Ergo  iUis  qui 
ad  divinum  ministerium  appUcantur,  corona  competit. 

2.  Praeterea,   capilli  in    velamen    dati  sunt:  ut  patet  5° 
I  Cor.  XI  *.  Sed  ministri  altaris  debent  habere  mentem  re- 
velatam.  Ergo  competit  eis  rasura  coronae. 

Respondeo  dicendum  quod  eis  qui  ad  divina  ministeria 
appHcantur  competit  rasura  et  tonsura  in  modum  coro- 
nae,  ratione  figurae.  Quia  corona  est  signum  regni  et  per-  's 
fectionis :  cum  sit  circularis.  lUi  autem  qui  divinis  mini- 
steriis  appHcantur,  adipiscuntur  regiam  dignitatem,  et  per- 
fecti  in  virtute  esse  debent. 

Competit    etiam  eis   ratione    subtractionis    capiUorum : 


Testamento  imperfecte  repraesentant  ea  quae  sunt  in  novo. 
Et  ideo  ea  quae  pertinent  ad  ministros  novi  Testamenti 
non  solum  significabantur    per  of&cia   levitarum ,  sed  per 


3.  Praeterea,  Hugo  dicit  *  quod,  postquam  aliquis  est 
factus  clericus,  deinceps  debet  stipendiis  ecclesiae  susten- 
tari.  Sed  hoc  non   esset  si  patrimonium    suum   retineret. 


omnes  illos  qui  aHquam  perfectionem  profitebantur.    Na-  s»  Ergo  videtur  quod   abrenuntiet  in  hoc  quod   clericus  fit. 


zaraei  autem  profitebantur  perfectionem  quandam  in  de- 
positione  comae,  significantes  temporalium  contemptum. 
Quamvis  non  in  modum  coronae  deponerent,  sed  omnino 
totum :  quia  nondum  erat  tempus  regalis  et  perfecti  sa- 
cerdotii. 

Et  similiter  etiam  conversi  tonduntur  propter  renun- 
tiationem  temporaUum.  Sed  non  raduntur:  quia  non  oc- 
cupantur  divinis  ministeriis,  in  quibus  divina  oporteat  eos 
mente  contemplari. 


Sed  contra  est  quod  leremias  fuit  de  ordine  sacerdo- 
taU :  ut  patet  lerem.  i  *.  Sed  ipse  habuit  possessionem  ex 
hereditatis  iure :  ut  patet  lerem.  xxxii  *.  Ergo  clerici  pos- 
sunt  habere  patrimonialia  bona. 

2.  Praeterea,  si  hoc  non  possent,  non  videretur  tunc 
differentia  inter  religiosos  et  clericos  saeculares. 

Respondeo  dicendum  quod  clerici,  in  hoc  quod  coro- 
nam  accipiunt,  non  renuntiant  patrimonio,  nec  aliis  rebus 
temporaUbus.  Quia  terrenorum  possessio  non  contrariatur 


coronae.  Et  ideo  non  debet  totaUter  coma  tolli.  -  Et  et- 
iam  ne  indecens  videatur. 

ART.   II.  utrum  corona  sit  ordo 

Ad  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  corona  sit 
ordo.  Quia  in  actibus  Ecclesiae  spirituaUa  corporali- 
bus  respondent.  Sed  corona  est  quoddam  corporale  signum 
quod   Ecclesia   adhibet.    Ergo   videtur   quod    significatum 


•  Ps.  XV,  vers.  5 
••  En.  LII,  al.  II 
ad  Nepotian. 


*  Vers.  20. 

•Nam.  cap.  xviii, 
vers.  20 ;  Deut. 
cap.  X,  vers.  9  ; 
cap.  xviii.vers.  i. 
'  DeSacram.Wb. 
II,  p.  iii,  cap.  2. 


•  Vers.  1. 

•  Vers.  8  sqq. 


Ad  tertium  dicendum  quod  non  solum  debet  significari  «o  divino  cultui,  ad  quem  clerici  deputantur,  sed  nimia  eorum 
temporalium  abiectio,  sed  etiam  regaUs   dignitas  in  forma      solUcitudo  :    quia ,    ut   dicit    Gregorius  * ,    affectus  in  cri- 

mine  est. 

Ad  primum  ergo  dicendum    quod    Dominus    dedignatur 

pars  fieri  ut  ex  aequo  cum  aliis  diligatur :  ita  scilicet  quod 

«s  aliquis  ponat  finem  suum  in  Deo  et  in  rebus  mundi.  Non 

tamen  dedignatur  fieri  pars  eorum  qui  res  mundi  ita  pos- 

sident  quod  per  eas  a  cultu  divino  non  retrahuntur. 

Ad  secundum   dicendum   quod  levitae   in    veteri  Testa- 
mento  habebant  ius  in  hereditate  patema.    Sed  ideo  non 


•  Moral.  lib.  X, 
cap.xxx,  al.  xvii, 
in  vet.  XXVIII. 


interius  ei  rcspondeat.  Et  ita  in    coronatione    imprimetur  t>  acceperunt    partem    cum    aUis    tribubus ,    quia    erant   per 
character,  et  erit  ordo.  omnes  tribus   dispergendi  * :   quod  fieri  non  potuisset    si 

2.  Praeterea,  sicut  ab  episcopo  solum  datur  confirma-      unam    determinatam  partem  cepissent,  sicut   aliae  tribus. 
tio  et  aUi  ordines,  ita  et  corona.  Sed  in  confirmatione  et  Ad  tertium    dicendum    quod,  si  sint  indigentes    clerici 

aliis  ordinibus  imprimitur    character.    Ergo  et  in    corona.      ad   sacros   ordines  promoti,  episcopus   qui    eos  promovit 
Et  sic  idem  quod  prius.  7S  tenetur  eis  providere :    alias  non  tenetur.    Ipsi   autem  ex 


•Num.cap.zxxv, 
vers.i.8;/oj.cap. 

XXI. 


76 


QUAESTIO  XL,  ARTICULUS  IV,  V,  VI 


ordine  suscepto  tenentur  ecclesiae  ministrare.  Verbum 
autem  Hugonis  intelligitur  de  illis  qui  non  habent  unde 
sustententur. 


similitudinem  Christi  statuens.  Et  propter  hoc  etiam  epi- 
scopus  specialiter  sponsus  dicitur  ecclesiae,  sicut  et  Chri- 
stus  *. 


*  Matth.  cap.  ix, 
vers.  15;  loan. 
cap.  III,  vers.  29. 


'  Dist.  XXIV,  cap. 
Septimus  est. 


'AdEphes.,c3ip. 
I,  vers.  22;  cap.v, 
vers.  23. 


'  Eccl.Hier.cap. 
v,  part.  1,  §  7. 


*  Qu. XXXVII, art. 
2,  4- 


'Exod.  cap.xxv, 
vers.  19. 
"  Isidor.  Ety- 
mol.  lib.  Vlll, 
cap.  XII.  -  Cf. 
Levit.  cap.  xxi, 
vers.  10. 
MdHet.cap.  IX, 
vers.  8. 

•  Ibid.  vers.  7.- 
Cf.  Exod.  cap. 
XXX ,  vers.  10 ; 
Levit.  cap.  xvi, 
vers.  2. 

*  In  corpore. 


*Dist.xxiv,cap.i. 


ART.    IV.    UTRUM    SUPRA    SACERDOTALEM    ORDINEM 

DEBEAT    ESSE    ALiaUA    POTESTAS    KPISCOPALIS 

Part.  III,  qu.  Lxxxii,  arl.  1,  ad  4:  IV  Sent.,  disi.  xxiii,  qu.  1,  art.  3,  qu^  3.  ad  i; 

IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxxvi. 

AD  QUARTUM  sic  pRocEDiTUR.  Videtur  quod  supra  sacer- 
dotalem  ordinem  non  debet  esse  aliqua  potestas  epi-  lo 
scopalis.  Sicut  enim  in  littera  *  dicitur,  ordo  sacerdotalis 
ab  Aaron  sumpsit  exordium.  Sed  in  veteri  lege  nullus 
erat  supra  Aaron.  Ergo  nec  in  nova  lege  debet  aliqua 
potestas  esse  supra  sacerdotalem. 

2.  Praeterea,  potestas  ordinatur  secundum  actus.  Sed  15 
nullus  actus  sacer  potest  esse  maior  quam  consecrare  cor- 
pus  Christi,  ad  quod  est  potestas  sacerdotalis.  Ergo  supra 
sacerdotalem  potestatem  non  debet  esse  episcopalis. 

3.  Praeterea,  sacerdos  in  offerendo  gerit  figuram  Christi 
in  Ecclesia,  qui  se  Patri  pro  nobis  obtulit.   Sed  in  Ecclesia  20 
nuUus  est  maior  Christo  :  quia  ipse  est  caput  Ecclesiae  *. 
Ergo  nulla   potestas  debet  esse  supra  sacerdotalem  pote- 
statem. 

Sed  contra,  potestas  tanto  est  altior  quanto  ad  plura 
se  extendit.  Sed  potestas  sacerdotalis,  ut  Dionysius  dicit  *,  25 
extendit  se  ad  purgandum  et  illuminandum  tantum ;  epi- 
scopalis    autem    ad   hoc    et  ad  perjiciendum.    Ergo    supra 
sacerdotalem  potestatem  debet  esse  episcopalis. 

2.  Praeterea,  divina  ministeria  debent  esse  magis  or- 
dinata  quam  humana.  Sed  humanorum  officiorum  ordo  jo 
exigit  ut  in  quolibet  of&cio  praeponatur  unus  qui  sit 
princeps  illius  officii :  sicut  praeponitur  militibus  dux. 
Ergo  et  sacerdotibus  debet  ahquis  praeponi  qui  sit  sacer- 
dotum  princeps.  Et  hic  est  episcopus.  Ergo  episcopalis 
potestas  debet  esse  supra  sacerdotalem.  35 

Respondeo  dicendum  quod  sacerdos  habet  duos  actus: 
principalem,  scilicet  consecrare  verum  corpus  Christi ;  et 
secundarium,  scilicet  praeparare  populum  ad  susceptionem 
huius  sacramenti,  ut  prius  *  dictum  est.  Quantum  autem 
ad  primum  actum,  actus  sacerdotis  non  dependet  ab  aliqua  40 
superiori  potestate  nisi  divina.  Sed  quantum  ad  secundum, 
dependet  ab  aliqua  superiori  potestate  et  humana.  Omnis 
enim  potestas  quae  non  potest  exire  in  actum  nisi  prae- 
suppositis  quibusdam  ordinationibus,  dependet  ab  illa  po- 
testate  quae  illas  ordinationes  facit.  Sacerdos  autem  non  45 
potest  absolvere  et  ligare  nisi  praesupposita  praelationis 
iurisdictione,  qua  sibi  subdantur  illi  quos  absolvit.  Potest 
autem  consecrare  quamlibet  materiam  a  Christo  determi- 
natam,  nec  aliud  requiritur,  quantum  est  de  necessitate 
sacramenti :  quamvis  ex  quadam  congruitate  praesuppo-  s» 
natur  actus  episcopalis  in  consecratione  altaris  vel  vestium 
et  huiusmodi.  Et  ita  patet  quod  oportet  esse  supra  sacer- 
dotalem  potestatem  episcopalem  quantum  ad  actum  se- 
cundarium  sacerdotis,  non  quantura  ad  primum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  Aaron  sacerdos  fuit  ss 
et  pontifex  *,  idest  sacerdotum  princeps  **.  Sumpsit  ergo 
sacerdotalis  potestas  ab  ipso  exordium  inquantum  fuit 
sacerdos  sacrificia  offerens  :  quod  etiam  minoribus  sacer- 
dotibus  licebat  *.  Sed  non  ab  eo  inquantum  fuit  pontifex : 
per  quam  potestatem  poterat  aliqua  facere ,  ut  ingredi  60 
semel  in  anno  sancta  sanctorum,  quod  aliis  non  licebat  *. 

Ad  secundum  dicendum  quod  quantum  ad  illum  actum 
non  est  aliqua  potestas  superior,  sed  quantum  ad  alium, 
ut  dictum  est  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod ,  sicut  omnium  rerum  na-  65 
turalium  perfectiones  praeexistunt  exemplariter  in  Deo,  ita 
Christus  fuit  exemplar  omnium  officiorum  ecclesiastico- 
rum.  Unde  unusquisque  minister  Ecclesiae  quantum  ad 
aliquid  gerit  typum  Christi,  ut  ex  littera  *  patet :  et  tamen 
ille  est  superior  qui  secundum  maiorem  perfectionem  70 
Christum  repraesentat.  Sacerdos  autem  repraesentat  Chri- 
stum  in  hoc  quod  per  seipsum  aliquod  ministerium  imple- 
vit :  sed  episcopus  in  hoc  quod  alios  ministros  instituit 
et  Ecclesiam  fundavit.  Unde  ad  episcopum  pertinet  man- 
cipare   aliquid   divinis   officiis ,  quasi    cultum    divinum    ad  75 


ART.  V.  utrum  episcopatus  sit  ordo 

IV  Sent.,    dist.  vii,  qu.  iii,  art.  i,  qu^*  2,  ad  3;  dist.  xxiii,  qu.  1,  art.  3,  qu*  3.  ad  1 ; 
De  Perfect.   Vitae  Spirit.,  cap.  xxui;  Quodl.  III,  qu.  vi,  art.  3,  ad  5. 

AD  QuiNTUM  sic  PROCEDiTUR.  VidctuT  quod  episcopatus 
sit  ordo.  Primo,  per  hoc  quod  Dionysius  *  assignat 
hos  tres  ordines  ecclesiasticae  hierarchiae,  episcopum,  sa- 
cerdotem  et  ministrum.  In  littera  *  etiam  dicitur  quod  est 
ordo  episcoporum  quadripartitus. 

2.  Praeterea,  ordo  nihil  aliud  est  quam  quidam  po- 
testatis  gradus  in  spiritualibus  dispensandis.  Sed  episcopi 
possunt  dispensare  aliqua  sacramenta  quae  non  possunt 
dispensare  sacerdotes :  sicut  confirmationem  et  ordinem. 
Ergo  episcopatus  est  ordo. 

3.  Praeterea,  in  Ecclesia  non  est  aliqua  spiritualis  po- 
testas  nisi  ordinis  vel  iurisdictionis.  Sed  ea  quae  pertinent 
ad  episcopalem  potestatem  non  sunt  iurisdictionis :  alias 
possent  committi  non-episcopo ,  quod  falsum  est.  Ergo 
sunt  potestatis  ordinis.  Ergo  episcopus  habet  aHquem  or- 
dinem  quem  non  habet  sacerdos  simplex.  Et  sic  episco- 
patus  est  ordo. 

Sed  contra  est  quod  unus  ordo  non  dependet  a  prae- 
cedenti,  quantum  ad  necessitatem  sacramenti.  Sed  episco- 
palis  potestas  dependet  a  sacerdotali :  quia  nullus  potest 
recipere  episcopalem  potestatem  nisi  prius  habeat  sacer- 
dotalem.  Ergo  episcopatus  non  est  ordo. 

2.  Praeterea,  maiores  ordines  non  conferuntur  nisi  in 
sabbatis  *.  Sed  episcopalis  potestas  traditur  in  Dominicis  **. 
Ergo  non  est  ordo. 

Respondeo  dicendum  quod  ordo  potest  accipi  dupliciter. 
Uno  modo,  secundum  quod  est  sacramentum  *.  Et  sic,  ut 
prius  *  dictum  est,  ordinatur  omnis  ordo  ad  Eucharistiae 
sacramentum.  Unde,  cum  episcopus  non  habeat  potesta- 
tem  superiorem  sacerdote  quantum  ad  hoc,  episcopatus 
non  erit  ordo. 

Alio  modo  potest  considerari  ordo  secundum  quod  est 
officium  quoddam  respectu  quarundam  actionum  sacrarum. 
Et  sic,  cum  episcopus  habeat  potestatem  in  actionibus 
hierarchicis  respectu  corporis  mystici  supra  sacerdotem, 
episcopatus  erit  ordo.  Et  secundum  hoc  loquuntur  aucto- 
ritates  inductae  *. 

Unde  patet  solutio  ad  primum. 

Ad  secundum  dicendum  quod  ordo,  prout  est  sacramen- 
tum  imprimens  characterem,  ordinatur  specialiter  ad  sa- 
cramentum  Eucharistiae,  in  quo  ipse  Christus  continetur: 
quia  per  characterem  ipsi  Christo  configuramur.  Et  ideo, 
licet  detur  aliqua  potestas  spiritualis  episcopo  in  sui  pro- 
motione  respectu  aliquorum  sacramentorum ,  non  tamen 
illa  potestas  habet  rationem  characteris  *.  Et  propter  hoc 
episcopatus  non  est  ordo,  secundum  quod  ordo  est  sacra- 
mentum  quoddam. 

Ad  tertium  dicendum  quod  potestas  episcopalis  non 
est  tantum  iurisdictionis,  sed  etiam  ordinis,  ut  ex  dictis  * 
patet,  secundum  quod  ordo  communiter  accipitur. 

ART.  VI.  utrum  supra  episcopos 

POSSIT  ESSE  aliquis   superior  in   ecclesia 

Cont.  Error.  Graec.  (Opusc.  I|,  vers.  fin. ;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxxvi. 

AD  SEXTUM  sic  proceditur.  Videtur  quod  supra  episco- 
pos  non  possit  esse  aliquis  superior  in  Ecclesia.  Quia 
omnes  episcopi  sunt  Apostolorum  successores.  Sed  potestas 
quae  est  data  uni  Apostolorum,  scilicet  Petro,  Matth.  xvi  *, 
est  data  omnibus  Apostolis  loan.  xx  *.  Ergo  episcopi  sunt 
pares,  et  unus  non  est  supra  alium. 

2.  Praeterea,  ritus  Ecclesiae  magis  debet  esse  confor- 
mis  ritui  ludaeorura  quara  ritui  gentilium.  Sed  distinctio. 
episcopaHs  dignitatis,  et  ordinatio  unius  super  alium,  ut 
in  littera  *  dicitur,  est  a  gentilibus  introducta :  in  veteri 
autem  lege  non  erat.  Ergo  nec  in  Ecclesia  episcopus  unus 
super  aliura  esse  debet. 

3.  Praeterea,  superior  potestas  non  potest  conferri  per 
inferiorera,  neque  aequalis  per  aequalem :   quia,  sine  ulla 


'  Ecct.Hier.  cap. 
V,  p.  I,  §  6. 

"  Dist.  XXIV,  cap. 
Ordo  autem. 


'    Can.  Quod  a 

Patribus,     dist. 

LXXV 

"Can.  Ordina- 

tiones  episcovo- 

ram.dist.LXXV. 

•  Cf.   qu,   XXXV, 

art.  5. 

•Qu.  XXXVII,  art. 

4- 


*  In  arg.  i. 


'  Cf.  qu.  XXXVIII, 
art.  2,  ad  2. 


In  corpore. 


•  Vers.  19. 

■  Vers.  23.  -  Cf. 
Mattb.cap.  XVIII, 
vers.  18. 


*  Dist.  XXIV,  cap. 
Ordo  aulem. 


QUAESTIO  XL,  ARTICULUS  VII 


77 


Ver«.  7. 


Loc.  cit. 


Cap. 
ap.  II, 

S.Th.  lec!. 

•  Ibid.   cap.   II , 
n.8.-S.Th.lect. 


lad  Cor.^cap. 
[,  vers.  17. 


I 


•  Luc.  cap.xxii, 

vers.  32. 

"  loan.  cap.  XXI, 

vers.  17. 


contradictione ,  quod  minus  est  a  maiori  benedicitur, 
Heb.  vii  *.  Unde  etiam  sacerdos  non  promovet  episcopum 
neque  sacerdotem :  sed  episcopus  sacerdotem.  Sed  epi- 
scopus  potest  quemlibet  episcopum  promovere :  quia  etiam 
Ostiensis  episcopus  consecrat  Papam.  Ergo  episcopalis  di-  s 
gnitas  in  omnibus  est  aequalis.  Et  sic  unus  episcopus  non 
debet  alii  subesse,  ut  in  littera  *  dicitur. 

Sed  contra  est  quod  legitur  in  Concilio  Constantino- 
politano :  Veneramur ,  secundum  Scripturas  et  secundum 
canonum  dejinitiones,  sanctissimum  antiquae  Romae  Epi-  ■<> 
scopum  primum  esse  et  maximum  episcoporum ,  et  post 
ipsum  Constantinopolitanum  episcopum.  Ergo  unus  epi- 
scopus  est  super  alium. 

2.  Praeterea,  beatus  Cyrillus,  episcopus  Alexandrinus, 
dicit:  Ut  membra  maneamus  in  capite  nostro  Apostolico  's 
throno  Romanorum  Pontijicum,  a  quo  nostrum  est  quae- 
rere  quid  credere  et  quid  tenere  debeamus,  ipsum  vene- 
rantes ,  ipsum  rogantes  prae  omnibus.  Quoniam  ipsius 
solius  est  reprehendere ,  corripere ,  statuere ,  disponere, 
solvere  et  ligare,  loco  illius  qui  ipsum  aedijicavit,  et  nulli  ^° 
alii  quod  suum  est  plenum,  sed  ipsi  soli  dedif,  cui  omnes 
iure  divino  caput  inclinant,  et  primates  mundi  tanquam 
ipsi  Domino  lesu  Christo  obediunt.  Ergo  episcopi  alicui 
subsunt  etiam  de  iure  divino. 

Respondeo  dicendum  quod,  ubicumque  sunt  multa  re-  ^s 
gimina  ordinata  in  unum,  oportet  esse  aliquod  universale 
regimen  super  particularia  regimina.  Quia  in  omnibus  vir- 
tutibus  et  actibus,  ut  dicitur  in  I  Ethic.  *,  est  ordo  secun- 
dum  ordinem  finium.  Bonum  autem  commune  est  divinius 
quam  bonum  speciale  *.  Et  ideo  supra  potestatem  regi-  3° 
tivam  quae  coniectat  bonum  speciale,  oportet  esse  pote- 
statem  universalem  respectu  boni  communis :  alias  non 
posset  esse  colligatio  ad  unum.  Et  ideo,  cum  tota  Ecclesia 
sit  unum  corpus  *,  oportet,  si  ista  unitas  debet  conservari, 
quod  sit  aliqua  potestas  regitiva  respectu  totius  Ecclesiae,  35 
supra  potestatem  episcopalem,  qua  unaquaeque  specialis 
ecclesia  regitur.  Et  haec  est  potestas  Papae.  Et  ideo  illi 
qui  hanc  potestatem  negant,  schismatici  dicuntur,  quasi 
divisores  ecclesiasticae  unitatis.  Et  inter  episcopum  simpli- 
cem  et  Papam  sunt  alii  gradus  dignitatum,  correspondentes  40 
gradibus  unionis,  secundum  quos  una  congregatio  vel 
communitas  includit  aliam :  sicut  communitas  pro_yinciae 
includit  communitatem  civitatis,  et  communitas  regni  com- 
munitatem  unius  provinciae,  et  communitas  totius  mundi 
communitatem  unius  regni.  4S 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod ,  quamvis  omnibus 
Apostolis  data  sit  communiter  potestas  ligandi  et  solvendi, 
tamen,  ut  in  hac  potestate  ordo  aliquis  significaretur,  primo 
soli  Petro«data  est,  ut  ostendatur  quod  ab  eo  in  alios  ista 
potestas  debeat  descendere.  Propter  quod  etiam  ei  dixit  s» 
singulariter,  Conjirma  Jratres  tuos  *,  et,  Pasce  oves  meas  **, 
idest:  Loco  mei,  ut  dicit  Chrysostomus ,  praepositus  et 
caput  esto  Jratrum:  ut  ipsi  te  in  loco  meo  assumentes , 
ubique  terrarum  te  in  throno  tuo  sedentem  praedicent  et 
conjirment.  ss 

Ad  secundum  dicendum  quod  ritus  ludaeorum  non  erat 
diffusus  in  diversis  regnis  et  provinciis,  sed  tantum  in  una 
gente.  Et  ideo  non  oportebat  quod  sub  eo  qui  habebat  po- 
testatem  principalem  alii  pontifices  distinguerentur.  Sed 
Ecclesiae  ritus ,  sicut  et  gentiHum  ritus ,  per  diversas  na-  60 
tiones  diffunditur.  Et  ideo  oportet  quod,  quantum  ad  hoc, 
magis  gentilium  ritui  quam  ludaeorum  status  Ecclesiae 
conformetur. 

Ad  tertium  dicendum  quod  potestas  sacerdotis  exceditur 
a  potestate  episcopi  quasi  a  potestate  alterius  generis.  Sed  «s 
potestas  episcopi  exceditur  a  potestate  Papae  quasi  a  po- 
testate  eiusdem  generis.  Et  ideo  omnem  actum  hierarchi- 
cum  quem  potest  facere  Papa  in  mirdstratione  sacramen- 
torum,  potest  facere  episcopus :  non  autem  omnem  actum 
quem  potest  facere  episcopus ,  potest  facere  sacerdos  in  7° 
sacramentorum  coUatione.  Et  ideo,  quantum  ad  ea  quae 
sunt  episcopalis  ordinis,  omnes  episcopi  sunt  aequales.  Et 
propter  hoc  quilibet  alium  potest  consecrare. 


ART.    VII.    UTRUM    VESTES    MINISTRORUM    CONVENIENTER 
SINT    IN    ECCLESIA    INSTITUTAE 

AD  SEPTIMUM  sic  PROcEDiTUR.  Vidctur  quod  vestes  mini- 
strorum  non  convenienter  sint  in  Ecclesia  institutae. 
Ministri  enim  novi  Testamenti  magis  tenentur  ad  castita- 
tem  quam  ministri  veteris.  Sed  inter  alias  vestes  ministro- 
rum  veteris  Testamenti  erant  Jeminalia  * ,  in  signum  ca- 
stitatis.  Ergo  multo  fortius  nunc  esse  debent  inter  vestes 
ministrorum  Ecclesiae. 

2.  Praeterea,  sacerdotium  novi  Testamenti  est  dignius 
quam  sacerdotium  veteris.  Sed  veteres  sacerdotes  habebant 
mitras  *,  quod  est  signum  dignitatis.  Ergo  sacerdotes  novae 
legis  eas  debent  habere. 

3.  Praeterea,  sacerdos  est  propinquior  ordinibus  mi- 
nistrorum  quam  ordo  episcopalis.  Sed  episcopi  utuntur 
vestibus  ministrorum:  scilicet  dalmatica,  quae  est  vestis 
diaconi ;  et  tunica,  quae  est  vestis  subdiaconi.  Ergo  multo 
fortius  debent  uti  eis  simphces  sacerdotes. 

4.  Praeterea,  in  veteri  lege  pontifex  deferebat  super- 
humerale*:  quod  significabat  onus  Evangelii,  ut  dicit 
Beda  *.  Hoc  autem  maxime  pontificibus  nostris  incumbit. 
Ergo  debent  habere  superhumerale. 

5.  Praeterea,  in  rationali ,  quo  utebantur  pontifices 
veteris  legis,  scribebatur  Doctrina  et  Veritas  *.  Sed  veritas 
maxime  in  nova  lege  declarata  est.  Ergo  pontificibus  novae 
legis  competit. 

6.  Praeterea,  lamina  aurea  *,  in  qua  scripturo  erat  di- 
gnissimum  nomen  Dei  *,  erat  dignissimum  omamentum 
legis  veteris.  Ergo  illud  maxime  debuit  transferri  in  novam 
legem. 

7.  Praeterea,  ea  quae  exterius  geruntur  in  ministris 
Ecclesiae,  sunt  signa  interioris  potestatis.  Sed  archiepisco- 
pus  non  habet  alterius  generis  potestatem  quam  episcopus, 
ut  dictum  est  *.  Ergo  non  debet  habere  pallium,  quod 
non  habent  episcopi. 

8.  Praeterea,  potestatis  plenitudo  residet  penes  Roma- 
num  Pontificem.  Sed  ipse  non  habet  baculum.  Ergo  nec 
alii  episcopi  debent  habere. 

Respondeo  dicendu.m  quod  vestes  ministrorum  designant 
idoneitatem  quae  in  eis  requiritur  ad  tractandum  divina. 
Et  quia  quaedam  sunt  quae  in  omnibus  requiruntur,  et 
quaedam  requiruntur  in  superioribus  quae  non  ita  exi- 
guntur  in  inferioribus ;  ideo  quaedam  vestes  sunt  omnibus 
ministris  communes,  quaedam  autem  superiorum   tantum. 

Et  ideo  omnibus  ministris  competit  amictus  humeros 
tegens ,  quo  significatur  fortitudo  ad  divina  of&cia  exe- 
quenda,  quibus  mancipatur;  et  similiter  alba,  quae  signi- 
ficat  puritatem  vitae ;  et  cingulum,  quod  significat  repres- 
sionem  carnis  *. 

Sed  subdiaconus  ulterius  habet  manipulum,  quo  signi- 
ficatur  extersio  minimarum  macularum  *,  quia  manipulus 
est  quasi  sudarium  ad  extergendum  vultum :  ipsi  enim 
primo  ad  sacra  tractanda  admittuntur.  Habent  etiam  tu- 
nicam  strictam,  per  quam  doctrina  Christi  significatur  * : 
unde  et  in  veteri  lege  in  ipsa  tintinnabula  pendebant  *. 
Subdiaconi  enim  primo  admittuntur  ad  doctrinam  novae 
legis  annuntiandam. 

Sed  diaconus  habet  amplius  stolam  in  sinistro  humero : 
in  signum  quod  applicatur  ad  ministerium  in  ipsis  sacra- 
mentis.  Et  dalmaticam,  quae  est  vestis  larga,  sic  dicta  quia 
in  Dalmatiae  partibus  primo  usus  eius  fuit  * :  ad  designan- 
dum  quod  ipse  primo  dispensator  sacramentorum  ponitur  *, 
ipse  enim  sanguinem  dispensat;  in  dispensatione  autem  lar- 
gitas  requiritur. 

Sed  sacerdoti  in  utroque  humero  ponitur  stola :  ut  osten- 
datur  quod  ei  plena  potestas  dispensandi  sacramenta  da- 
tur,  non  ut  ministro  alterius;  et  ideo  stola  descendit  usque 
ad  inferiora.  Habet  etiam  casulam,  quae  significat  carita- 
tem  * :  quia  sacramentum  consecrat  caritatis  ** ,  scilicet 
Eucharistiam. 

Sed  episcopis  adduntur  novem  ornamenta  super  sacer- 
dotes,  quae  sunt  caligae,  sandaHa,  succinctorium,  tunica, 
dalmatica,  mitra,  chirothecae,  anulus  et  baculus:  quia  no- 
vem  sunt  quae  supra  sacerdotes  possunt,  scilicet  clericos 


*    Exod.   cap, 
XXVIII,  vers.  42. 


*  Ibid.  cap.  XXIX, 
vers.  g. 


*  Exod.     cap. 
XXVIII,  vers.  4. 

*  De  Tabernac. 
etc.  lib.  lll,  cap. 

IV. 

'  Exod.    cap. 
XXVIII ,  vers.  30. 


*  Ibid.  vers.  36. 

•Cf.Hier.adFa- 
bio!.  Ep  LXIV, 
al.  CXXVIII,  n. 
18;  Innoc.  III,  de 
S.  Allar.  Mytt. 
lib.  I,  cap.  XXX. 


Art.  b,  ad  3. 


*  Innoc.  III,  de 
S.  Altar.  Myst. 
lib.  I,  cap.L  sqq. 

*  Ibid.,cap.  Lix. 


*Ibid.,cap.xxxix, 

*  Exod.    cap. 

xxviii,  vers.33, 
34- 


'   Isid.    Etymol. 
lib.    XIX,    cap. 
XXII,  n.  9. 
'  Innoc.  III,  lib. 
cit.,  cap.  Lvi. 


'Ibid  ,cap.  Lviii. 
"  Cf  Part.  III , 
qu.Lxxiii,  art.  3, 
ad  3. 


78 


QUAESTIO  XLI,  ARTICULUS  I 


•Videlnnoc.  III, 
lib.cit.cap.xLviii. 
'  Ibid.,  cap.  Lii. 
*■  Ibid.,  cap.  Lv, 
•Gen.cap. XXXVII, 
vers.  23. 

*  Innoc.  m,  lib. 
cil.,  cap.  Lvi. 

*  Ibid.,  cap.  Lvii. 

*  Ibid.,  cap.  Lx. 


*  Ibid.,  cap.  Lxii. 

•  Ibid.,  cap.  Lxi. 


*Ibid.,cap.LXiii. 


*  Exod.     cap. 
xxviii,  vers.  ^^). 

•  Innoc.  III,  lib. 
cit.,  cap.  XIII, 


•  Ep.  LXIV,  al. 
CXXVU\,adFa- 
biolam,  n.  13. 

*  Exod.  cap. 
XXVIII,  ver5.4; 
Levit.  cap.  viii, 
vers.  g. 


*  Innoc.  III,  lib. 
cit.  cap.  Liii. 

*  Exod.  cap. 
xxviii,  vers.  4. 
"  Ibid. 

'  Sap  cap.  xviii, 
vers.  24. 
"£Arod.oap.xxv, 
vers.  7. 


'  Innoc.  III,  lib. 
cit.  cap.  Lxii  - 
Cf.  cap.  Cum  ve- 
nisset.  deSacra 
Unct. 


"Cf.Part.III,qu> 
Lxvi,  Introd. 

*  Qu.  seq. 

*  QU.    XLIII. 


animalibus  est  con- 
Ergo  matrimonium 


ordinare,  virgines  benedicere,  basilicas   dedicare,  clericos      omnia  animalia  docuit  * .  Sed  in  aliis 
deponere,  synodos  celebrare ,   chrisma  coniicere,  vestes  et      iunctio  sexuum  absque    matrimonio. 
vasa  consecrare.  -  Vel    per  caligas    significatur   rectitudo      non  est  de  iure  naturali. 
gressuum.  Per  5anrfa//a,  quae  pedes  tegunt,  contemptus  ter-  2.  Praeterea,   id  quod  est  de  iure  naturali ,  invenitur 

renorum  *.  Per  succinctorium,  quo  stola  ligatur  cum  alba,  s  in  hominibus  secundum  quemlibet  statum  eorum.  Sed  ma- 

trimonium  non  fuit  in  quolibet  statu  hominum :  quia,  si- 


amor  honestatis  *.  Per  tunicam,  perseverantia  ** :  quia  lo 
seph  tunicam  talarem  dicitur  habuisse  *,  quasi  descenden- 
tem  usque  ad  talos,  per  quos  significatur  extremitas  vitae. 
Per  dalmaticam,  largitas  in  operibus  misericordiae  *.  Per 
chirothecas,  cautela  in  opere  *.  Per  mitram,  scientia  utrius- 
que  Testamenti :  unde  et  duo  cornua  habet  *.  Per  baculum 
cura  pastoralis,  qua  debet  colligere  vagos,  quod  significat 
curvitas  in  capite  baculi;  sustentare  infirmos,  quod  ipse 
stipes  significat  baculi ;  sed  pungere  lentos,  quod  signifi- 
cat  stimulus  in  pede  bacuH;  unde  versus:  Collige,  sustenta,  i; 
stimula,  vaga,  morbida,  lenta  *.  Per  anulum,  sacramenta 
fidei,  qua  Ecclesia  desponsatur  Christo  * :  ipsi  enim  sunt 
Ecclesiae  sponsi  loco  Christi. 

Sed  ulterius  archiepiscopi    pallium   habent,  in  signum 
privilegiatae   potestatis :    significat   enim   torquem   auream  '° 
quam  solebant  legitime  certantes  accipere  *. 

Ad  primum  erqo  dicendum  quod  sacerdotibus  veteris  le- 
gis  indicebatur  continentia  illo  tantum  tempore  quo  ad 
suum  ministerium  accedebant.   Et  ideo,  in  signum  casti- 


ipse  dicit  *.  Ergo  est  naturaHter  coniugale.  Et  sic  coniu- 
gium,  sive  matrimonium,  est  naturale. 

Respondeo  dicendum  quod  aliquid  dicitur  esse  naturale 
dupliciter.  Uno  modo,  sicut  ex  principiis  naturae  ex  ne- 

1°  cessitate  causatum :  ut  moveri  sursum  est  naturale  igni,  etc. 
Et  sic  matrimonium  non  est  naturale :  nec  aliquid  eorum 
quae  mediante  libero  arbitrio  complentur. 

Alio  modo  dicitur  naturale  ad  quod  natura  incHnat,  sed 
mediante  Hbero  arbitrio  completur:    sicut  actus    virtutum 

35  dicuntur  naturales.  Et  hoc  modo  matrimonium  est  natu- 
rale :  quia  ratio  naturaHs  ad  ipsum  incHnat  dupHciter. 
Primo,  quantum  ad  principalem  eius  finem,  qui  est  bonum 
proHs.  Non  enim  intendit  natura  solum  generationem  pro- 
Hs,  sed  traductionem  et  promotionem  usque  ad  perfectum 

+°  statum  hominis  inquantum  homo  est,  qui  est  status  virtu- 
tis.  Unde,  secundum  Philosophum  *,  tria  a  parentibus  ha- 
bemus :  sciHcet  esse,  nutrimentum  et  disciplinam.  FiHus 
autem  a  parente  educari  et  instrui  non  posset  nisi  determi- 
natos  et  certos  parentes  haberet.  Quod  non  esset  nisi  esset 

4s  aHqua  obHgatio  viri  ad  muHerem  determinatam ,  quae  ma- 
trimonium  facit. 

Secundo,  quantum  ad  secundarium  finem  matrimonii, 
qui  est  mutuum  obsequium  sibi  a  coniugibus  in  rebus 
domesticis  impensum.  Sicut  enim  naturaHs  ratio  dictat  ut 


Ad  octavum  dicendum  quod  Romanus  Pontifex  non  uti-  50  homines  simul  cohabitent,  quia  unus  non  suf&cit  sibi  in 


tur  baculo,  quia  Petrus  misit  ipsum  ad  suscitandum  quen- 
dam  discipulum  suum ,  qui  postea  factus  est  episcopus 
Treverensis.  Et  ideo  in  dioecesi  Treverensi  Papa  baculum 
portat,  et  non  in  alns  locis  *.  -  Vel  etiam  in  signum  quod 
non  habet  coarctatam  potestatem ,  quod  curvatio 
significat. 

QUAESTIO  QUADRAGESIMAPRIMA 

DE  MATRIMONIO  INQUANTUM  EST  IN  OFFICIUM  NATURAE 

PosT  haec  considerandum  est  de  matrimonio  *.  Et 
agendum  est  de  eo  inquantum  est  in  of&cium  naturae; 
secundo,  inquantum  est  sacramentum  * ;  tertio,  inquantum 
absolute  et  secundum  se  consideratur  *. 
Circa  primum  quaeruntur  quatuor. 
Primo:  utrum  sit  de  iure  naturaH. 
Secundo :  utrum  nunc  sit  in  praecepto. 
Tertio:  utrum  eius  actus  sit  licitus. 
Quarto:  utrum  possit  esse  meritorius. 

ART.  I.  UTRUM    MATRIMONIUM    SIT    NATURALE 


II»  II««,  qu. 
I  ad  Coi:, 


CLiv,  art.  2;  III  Cottt.  Gent.,  cap.  cxxii; 
cap.  VII,  lect.  i;  VIH  Ethic,  lect.  xii. 


A 


D  PRIMUM  sic  proceditur.  Videtur  quod    matrimonium 


omnibus  quae  ad  vitam  pertinent ,  ratione  cuius  dicitur 
homo  naturaliter  politicus  * ;  ita  etiam  eorum  quibus  in- 
digetur  ad  humanam  vitam,  quaedam  opera  sunt  compe- 
tentia  viris,  quaedam  muHeribus.  Unde  natura  monet  ut 
baculi  S5  sit  quaedam  associatio  viri  ad  mulierem ,  in  qua  est  ma- 
trimonium.  -  Et  has  duas  causas  ponit  Philosophus  in 
VIII  Ethicorum  *. 

Ad  primum  ergo  dickndum  quod  natura  hominis  ad  ali- 

quid  inclinat  dupliciter.  Uno  modo ,  quia  est  conveniens 

«0  naturae  generis :  et  hoc  est  commune  omnibus  animalibus. 

primo      AHo  modo,  quod  est  conveniens  naturae  dififerentiae,  qua 

species  humana  abundat  a  genere  *,  inquantum  est  ratio- 

nalis:  sicut  est  prudentiae  actus  vel  temperantiae.    Et  sicut 

natura  generis ,   quamvis   sit  una  in  omnibus  animalibus , 

*s  non  tamen  est  eodem   modo  in  omnibus ,  ita  etiam  non 

inclinat  eodem   modo  in  omnibus ,  sed   secundum    quod 

unicuique  competit. 

Ad  matrimonium  ergo  incHnat  natura  hominis  ex  parte 
differentiae,  quantum  ad  rationem  secundam  assignatam  *. 
70  Unde  Philosophus  *  hanc  rationem  assignat  hominibus  supra 
alia  animalia.  -  Sed  quantum  ad  rationem  primam  *,  incli- 
nat  ex  parte  generis.  Unde  dicit  *  quod  filiorum procreatio 
communis  est  omnibus  animalibus.  Tamen  ad  hoc  non 
inclinat  eodem  modo  in  omnibus.  Quia  quaedam  animalia 


•  Dig.  I,  i,  de  lu- 
stit.  el  lure,  i. 


cut  dicit  TuHius,  in  I  Rhetoric.  *,  homines  a  principio  syl- 
vestres  erant,  et  tunc  nemo  scivit  proprios  liberos  nec  cer- 
tas  nuptias,  in  quibus  matrimonium    consistit.    Ergo  non 
"o  est  naturale. 

3.  Praeterea,  naturalia  sunt  eadem  apud  omnes  *.  Sed 
non  eodem  modo  est  matrimonium  apud  omnes :  cum  pro 
diversis  legibus  diversimode  matrimonium  celebretur.  Ergo 
non  est  naturale. 
15  4.  Praeterea,  illa  sine  quibus  potest  salvari  naturae  in- 
tentio,  non  videntur  esse  naturalia.  Sed  natura  intendit  con- 
servationem  speciei  per  generationem,  quae  potest  esse  sine 
matrimonio,  ut  patet  in  fornicariis.  Ergo  matrimonium  non 
est  naturale. 

Sed  contra  est  quod  in  principio  Digestorum  *  dici- 
tur :  lus  naturale  est  maris  et  feminae  coniunctio,  quam 
nos  matrimonium  appellamus. 

2.  Praeterea,  Philosophus,  VIII  Ethic.  *,  dicit  quod  homo 
est  magis  naturaliter  coniugale  animal  quam  politicum. 


'  De  Invent.  Rhc 
tor.  lib.I.cap.  II. 


"  Aristot.  PAv-sie. 
lib.VIII,  cap.  VII, 
n.io.-ii.Th.  Icct. 

XV. 


tatis  tunc  servandae,  in  sacrificiorum  oblatione  feminalibus  =5  Sed  homo  est  naturaliter  animal  politicum  et  gregale,  ut 
utebantur  *.  Sed  ministris  novi  testamenti  indicitur  perpe-  ...         — 

tua  continentia.  Et  ideo  non  est  simile  *. 

Ad  secundum  dicendum  quod  mitra  illa  non  erat  signum 
alicuius  dignitatis :  fuit  enim  sicut  quoddam  galerum,  ut 
Hieronymus  dicit  *.  Sed  cidaris,  quae  erat  signum  digni- 
tatis ,  solum  pontificibus    dabatur  * :    sicut  et  nunc   mitra. 

Ad  tertium  dicendum  quod  potestas  ministrorum  est  in 
episcopo  sicut  in  origine :  non  autem  in  sacerdote ,  quia 
ipse  non  confert  illos  ordines.  Et  ideo  magis  episcopus 
quam  sacerdos  vestibus  ministrorum  utitur. 

Ad  auARTUM  dicendum  quod  loco  superhumeralis  utitur 
stola:  quae  ad  idem  significandum  est  ad  quod  erat  su- 
perhumerale. 

Ad  quintum  dicendum  quod  pallium  succedit  loco  ra- 
tionalis. 

Ad  sextum  dicendum  quod  pro  illa  lamina  habet  pon- 
tifex  noster  crucem,  ut  Innocentius  *  dicit:  sicut  pro  fe- 
minalibus  habet  sandalia,  pro  linea  *  albam,  pro  balteo  ** 
cingulum,  pro  podere  *  tunicam,  et  pro  ephod  **  amictum, 
pro  rationali  pallium,  pro  cidari  mitram. 

Ad  septimum  dicendum  quod,  quamvis  non  habeat  alte- 
rius  generis  potestatem,  tamen  eandem  habet  ampliorem. 
Et  ideo,  ad  hanc  perfectionem  designandam,  sibi  palHum 
datur,  quo  undique  circumdatur. 


'  Loc.  cit.  supra. 


*  Cap,  XII,  n.  7.  - 
S.  Th.  lect.  XII. 


•  Ethic.  lib.  IX. 
cap.  IX,  n.  3;  s. 
Th.  lect.  X.  -  Cf. 
Polit.  lib.  I,  cap. 
II,  n.  9;  8.  Tn. 
lecl.  I. 


'£rt»c.  lib.VIII, 
cap.  XII,  n.  5.  - 
S.  Th.  lect.  XII. 


•  Cf.  arg.  Sed 
cont.  2. 


*  Loc.  cit.  in  arg. 
Sed  cont.  2. 


'  Porphyr.  Prae- 
dicab. ,  cap.  de 
Differentia,  part. 


'  In  corpore. 

•Loc.  cit.  in  fine 

corp. 

*  Vide  in  corp. 

'  Loc.  prox.  cit. 


non  sit  naturale.    Quia  ius  naturale  est  quod   natura  75  sunt  quorum  filii,  statim  nati,  possunt  sufBicienter  sibi  victum 


QUAESTIO  XLI,  ARTICULUS  II,  III 


*  Gen.  cap.  ii, 
vers.  23,24;  cap. 
IV,  vers.  17  sqq, 
"  Cap.  XIV,  n.  8.  - 
S.  Th.  lect.  XIV 


■  In  corpore. 


•  Dist.  XXVI,  cap. 
Prima  institutio. 

'  Vers.  6. 


Art.  praeced. 


*  Cap.  II,  n.  8.  - 
S.  Th.  lect.  II. 

*  Gen.  cap.  i  , 
vers.  29;  cap.  11, 
vers.  16. 


•  Vers.  38. 


•   Cf.   infra,  qu. 
xcvi,  art.  =,. 


'  Apud  Hieron. 
Cont.  lovin.  iib. 
I,  n.  47. 


quaerere,  vel  ad  quorum  sustentationem  mater  sufficit :  et 
in  his  non  est  aliqua  maris  ad  feminam  determinatio.  In 
illis  autem  quorum  filii  indigent  utriusque  sustentatione, 
sed  ad  parvum  tempus,  invenitur  aliqua  determinatio  quan- 
tum  ad  tempus  illud :  sicut  in  avibus  quibusdam  patet.  s 
Sed  in  homine ,  quia  indiget  filius  cura  parentum  usque 
ad  magnum  tempus,  est  maxima  determinatio  masculi  ad 
feminam,  ad  quam  etiam  natura  generis  inclinat. 

Ad  secundum  dicendum  quod  verbum  TuIIii  potest  esse 
verum  quantum  ad  aliquam  gentem  (si  tamen  accipiatur  10 
principium  proximum  illius  gentis,  per  quod  ab  aliis  gen- 
tibus  est  distincta) :  quia  non  in  omnibus  producitur  ad 
effectum  hoc  ad  quod  naturalis  ratio  inclinat.  Non  autem 
est  verum  universaliter :  quia  a  principio  humani  generis 
sacra  Scriptura  recitat  fuisse  coniugia  *.  is 

Ad  tertium  dicendum  quod,  secundum  Philosophum, 
in  VII  Ethic.  *,  natura  humana  non  est  immobilis,  sicut 
divina.  Et  ideo  diversificantur  ea  quae  sunt  de  iure  natu- 
rali  secundum  diversos  status  et  conditiones  hominum: 
quamvis  ea  quae  sunt  in  rebus  divinis  naturaliter  nullo  ^» 
modo  varientur- 

Ad  auARTUM  dicendum  quod  natura  non  tantum  intendit 
esse  in  prole,  sed  esse  perfectum.  Ad  quod  exigitur  ma- 
trimonium,  ut  ex  dictis  *  patet. 

ART.  II.   UTRUM  matrimonium  adhuc  maneat  sub  praecepto 
III  Cont.  Gent.,  cap.  cxxxvi. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  matrimo- 
nium  adhuc  maneat  sub  praecepto.  Quia  praeceptum 
obligat  quandiu  non  revocatur.  Sed  prima  institutio  ma-  jo 
trimonii  fuit  sub  praecepto,  ut  in  littera  *  dicitur:  nec  un- 
quam  hoc  praeceptum  legitur  revocatum ;  immo  confirma- 
tum,  Matth.  xix  *:  Quod  Deus  coniunxit  homo  non  sepa- 
ret.  Ergo  adhuc  est  matrimonium  sub  praecepto. 

2.  Praeterea,  praecepta  iuris  naturalis  secundum  omne  js 
tempus  obligant.  Sed  matrimonium    est  de  iure  naturali , 
ut  dictum  est  *.  Ergo,  etc. 

3.  Praeterea,  bonum  speciei  est  melius  quam  bonum 
individui:  quia  bonum  gentis  est  dipinius  quam  bonum 
unius  hominis,  ut  dicitur  I  Ethic.  *  Sed  praeceptum  primo  4° 
homini  datum  ad  conservationem  individui  per  actum  nu- 
tritivae  *,  adhuc  obligat.  Ergo  multo  magis  praecej3tum  de 
matrimonio,  quod  pertinet  ad  conservationem  speciei. 

4.  Praeterea,  ubi  manet  eadem  ratio  obligans,  eadem 
obligatio  manere  debet.  Sed  propter  hoc  obligabantur  ho-  4S 
mines  ad  matrimonium  antiquo  tempore,  ne  multiplicatio 
humani  generis  cessaret.  Cum  ergo  hoc  idem  sequatur  si 
quilibet  libere  potest  a  matrimonio  abstinere,  videtur  quod 
matrimonrum  sit  in  praecepto. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  I  Cor.  vii  * :  Qui  non  iun-  so 
git  matrimonio  virginem  suam,  melius  facit,  scilicet  quam 
qui  iungit.  Ergo  contractus  matrimonii  nunc  non  est  sub 
praecepto. 

2.  Praetepea  ,  nulli  debetur    praemium  pro  transgres- 
sione  praecepti.  Sed  virginibus  debetur  speciale  praemium,  ss 
scilicet  aureola  *.    Ergo  matrimonium    non  est  sub   prae- 
cepto. 

Respondeo  dicendum  quod  natura  inclinat  ad  aliquid 
dupliciter.  Uno  modo ,  sicut  ad  id  quod  est  necessarium 
ad  perfectionem  unius.  Et  talis  inclinatio  quemlibet  obU-  «o 
gat :  quia  naturales  perfectiones  omnibus  sunt  communes.  - 
Alio  modo  inclinat  ad  aliquid  quod  est  necessarium  mul- 
titudini.  Et  cum  multa  sint  huiusmodi,  quorum  unum  im- 
pedit  aliud,  ex  tali  obligatione  non  obligatur  quilibet  homo 
per  modum  praecepti,  alias  quilibet  homo  obligaretur  ad  «s 
agriculturam  et  ad  aedificatoriam  et  ad  huiusmodi  officia, 
quae  sunt  necessaria  communitati  humanae :  sed  inclina- 
tioni  naturae  satisfit  cum  per  diversos  diversa  complentur 
de  praedictis. 

Gum  ergo  ad  perfectionem  humanae  multitudinis  sit  70 
necessarium  aliquos  contemplativae  vitae  inservire,  quae 
maxime  per  matrimonium  impeditur;  inclinatio  naturae 
ad  matrimonium  non  obligat  per  modum  praecepti,  etiam 
secundum  philosophos.  Unde  Theophrastus  probat  *  quod 
sapienti  non  expedit  nubere.  75 


79 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  praeceptum  illud  non 
est  revocatum.  Nec  tamen  obligat  unumquemque,  ratione 
iam  *  dicta:  nisi  illo  tempore  quo  paucitas  hominum  cxi- 
gebat  ut  quilibet  generationi  vacaret. 

Ad  secundum  et  tertium  patet  responsio  ex  dictis  *. 

Ad  quartum  dicendum  quod  natura  humana  communi- 
ter  ad  diversa  officia  et  actus  inclinat ,  ut  dictum  est  *  : 
sed  quia  est  diversimode  in  diversis,  secundum  quod  in- 
dividuatur  in  hoc  vel  in  illo,  unum  magis  inclinat  ad  unum 
illorum  ofiiciorum,  alium  ad  aliud.  Et  ex  hac  diversitate, 
simul  cum  divina  providentia,  quae  omnia  moderatur,  con- 
tingit  quod  unus  eligat  unum  ofl&cium  ,  ut  agriculturam, 
alius  aliud.  Et  sic  etiam  contingit  quod  quidam  eligunt 
matrimonialem  vitam,  et  quidam  contemplativam.  Unde 
nullum  periculum  imminet. 

ART.  III.    UTRUM    ACTUS    MATRIMONIALIS    SEMPER    SIT    PECCATUM 

Infra,  qu.  xlix,  art.  4.  5:  I*  W,  qu.  xxxiv,  art.  i,  ad  i ;  It^  II",  qu.  clmi,  art.  2; 

11  Sent.,  dist.  xxxi,  qu.  1,  art.  1,  ad  3;  III  Cont.  Gent.,  cap.  cxxvi; 

I  ad  Cor.,  cap.  vii,  lecl.  1:  I  aa  Thess.,  cap.  iv,  lect.  i; 

Ad  Heb.,  cap.  xiii,  lect.  i. 

AD  TERTiuM  sic  proceditur.  Videtur  quod  actus  matri- 
monialis  semper  sit  peccatum.  I  Cor.  vii  * :  Qui  nu- 
bunt,  sint  tanquam  non  nubentes.  Sed  non  nubentes  non 
habent  actum  matrimonialem.  Ergo  etiam  nubentes  pec- 
cant  in  actu  illo. 

2.  Praeterea,  Isaiae  lix*:  Iniquitates  nostrae  divise- 
runt  inter  nos  et  Deum  nostrum.  Sed  actus  matrimonia- 
lis  dividit  hominem  a  Deo :  unde  Exodi  xix  *  praecipi- 
tur  populo  qui  debebat  Deum  videre,  quod  non  accede- 
rent  ad  uxores  suas ;  et  Hieronymus  dicit  *  quod  in  actu 
matrimoniali  Spiritus  Sanctus  prophetarum  corda  non 
tangit.    Ergo  est  iniquitas. 

3.  Praeterea,  illud  quod  secundum  se  est  turpe,  nullo 
modo  potest  bene  fieri.  Sed  actus  matrimonialis  habet 
concupiscentiam  adiunctam,  quae  semper  est  turpis.  Ergo 
semper  est  peccatum. 

4.  Praeterea,  nihil  excusatur  nisi  peccatum.  Sed  actus 
matrimonialis  indiget  excusari  per  bona  matrimonii ,  ut 
Magister  dicit  *.  Ergo  est  peccatum. 

5.  Praeterea,  de  similibus  specie  idem  est  iudicium. 
Sed  concubitus  matrimonialis  est  eiusdem  speciei  cum  actu 
adulterii:  quia  ad  idem  terminantur,  scilicet  speciem  hu- 
manam.  Ergo,  cum  actus  adulterii  sit  peccatum,  et  actus 
matrimonii. 

6.  Praeterea  ,  superfluitas  in  passionibus  corrumpit 
virtutem  *.  Sed  semper  in  actu  matrimoniali  est  superflui- 
tas  delectationis :  adeo  quod  absorbet  rationem,  quae  est 
principale  hominis  bonum ;  unde  Philosophus  dicit,  in  VII 
Ethic.  *,  quod  impossibile  est  hominem  aliquid  in  ipsa  in- 
telligere.   Ergo  actus  matrimonialis  semper  est  peccatum. 

Sed  contra,  I  Cor.  vii  *  dicitur :  Virgo,  si  nubat,  non 
peccat;  et  I  Tim.  v*:  Volo  iuvenculas  nubere,  procreare 
filios.  Sed  procreatio  filiorum  non  potest  esse  sine  carnali 
coniunctione.  Ergo  actus  matrimonialis  non  est  peccatum: 
alias  Apostolus  non  voluisset  illud. 

2.  Praeterea,  nullum  peccatum  est  in  praecepto.  Sed 
actus  matrimonialis  est  in  praecepto  :  I  Cor.  vii  * ,  Uxori 
vir  debitum  reddat.  Ergo  non  est  peccatum. 

Respondeo  dicendum  quod,  supposito  quod  natura  cor- 
poralis  sit  a  Deo  bona  instituta,  impossibile  est  dicere  quod 
ea  quae  pertinent  ad  conservationem  naturae  corporalis , 
et  ad  quae  natura  inclinat,  sint  universaliter  mala.  Et  ideo, 
cum  inclinatio  sit  naturae  ad  prolis  procreationem ,  per 
quam  natura  speciei  conservatur,  impossibile  est  dicere 
quod  actus  quo  procreatur  proles  sit  universaliter  illicitus, 
ut  in  eo  medium  virtutis  inveniri  non  possit:  -  nisi  pona- 
tur,  secundum  quorundam  *  insaniam,  quod  res  corrupti- 
biles  creatae  sunt  a  malo  deo.  Ex  quo  forte  ista  opinio 
derivatur  quae  in  littera  *  tangitur.  Et  ideo  est  pessima 
haeresis. 

Ad  primum  erqo  dicendum  quod  Apostolus  in  verbis  il- 
lis  non  prohibuit  matriraonii  actum,  sicut  nec  rerum  pos- 
sessionem  cum  dixit  *,  Qui  utuntur  hoc  mundo,  sint  quasi 
non  utentes :  sed  in  utroque  fruitionem  prohibuit.  Quod 
patet  ex  ipso  modo  loquendi.  Non  enim  dixit ,  sint  non 


'  In  corpore. 
Ibid. 
Ibid. 


*  Vers.  29. 

"  Vers.  2. 

*  Vers.  15. 


•Origen.Homj/. 
VI  tn  Num.  - 
Cf.  Hieron.  Ep. 

cxxm,  al.  xS, 

ad  Ageruch. 


'  IV  Sent.,  dist. 
XXVI,  cap.  Coniu- 
gii  autem. 


'Cf.Arist.Ethic. 
lib.  II,  cap.  VI,  n. 
0  sqq.  -  S.  Th. 
fect.  VI. 


"  Cap.  XI,  n.  4.  - 
S.  Th.  lect.  XI. 

•  Vers.  28,  36. 
"  Vers.  14. 


Vers.  3. 


"  Manich.  -  Cf. 
s.  Epiphan.  Ad- 
versus  lxxx  hae- 
res.,haercs.xLvi, 
al.  Lxvi,  n.8,  25; 
s.  Aug.  de  Vera 
Relig.,  cap.  ix; 
I  Retract. ,  cap. 
XV,  n.  i. 
"  Disl.xxvi,  cap. 
Fuerunl. 
'  Vers.  31. 


vers.  7, 


80  QUAESTIO  XLI,  ARTICULUS  IV  -  QUAESTIO  XLII,  ARTICULUS  I 

utentes,  vel  non  habentes :  sed,  quasi  non  utentes  vel  non      trimonialem  virtus  inducat  vel  iustitiae,  ut  debitum  reddat; 
habentes.  vel  religionis,  ut  proles  ad  cultum  Dei  procreetur;  est  me- 

Ad  skcundum  dickndum  quod  Deo  coniungimur  et  se-  ritorius.  Si  autem  moveat  libido  sistens  infra  bona  matri- 
cundum  habitum  gratiae,  et  secundum  actum  contempla-  monii,  ut  scilicet  nullo  modo  ad  aliam  accedere  vellet,  est 
tionis  et  amoris.  Quod  ergo  primam  coniunctionem  sepa-  s  peccatum  veniale.  Si  autem  extra  bona  matrimonii  effera- 
rat,  semper  est  peccatum.  Non  autem  quod  separat  secun-  tur,  ut  scilicet  cum  quacumque  muliere  id  facere  propo- 
dam :  quia  aliqua  occupatio  licita  circa  res  inferiores  ani-  neret,  est  peccatum  mortale.  Natura  autem  movere  non 
mum  distrahit,  ut  actu  Deo  coniungi  non  sit  idoneus.  Et  potest  quin  vel  ordinetur  ratione,  et  sic  erit  motus  virtu- 
hoc  praecipue  accidit  in  carnali  coniunctione,  in  qua  de-  tis;  vel  non  ordinetur,  et  sic  erit  motus  libidinis. 
tinetur  mens  propter  delectationem  intensam.  Et  propter  1°  Ad  primum  ergo  dicendum  quod  radix  merendi  quantum 
hoc  ilUs  quibus  competit  divina  contemplari  aut  sacra  tra-  ad  praemium  substantiale  est  ipsa  caritas.  Sed  quantum  ad 
ctare,  indicitur  pro  tempore  isto  abstinentia  ab  uxoribus.  aliquod  accidentale  praemium  ratio  meriti  existit  in  dif&- 
Et  secundum  hoc  etiam  dicitur  quod  Spiritus  Sanctus  ,  cultate  actus.  Et  sic  actus  matrimonii  non  est  meritorius, 
quantum  ad  actum  revelationis  secretorum,  non  tangebat  sed  primo  modo. 
mentes  prophetarum  in  usu  matrimonii.  is       Ad  secundum  dicendum  quod  homo  potest  mereri  et  in 

Ad  tertium  dicendum  quod  turpitudo  illa  concupiscen-      minoribus    bonis   et  in   maioribus.    Unde ,  quando  aliquis 

tiae   quae   actum    matrimonialem  semper  comitatur,  non      minora  bona  dimittit  ut  maiora   faciat,  laudandus  est,  a 

est  turpitudo  culpae,  sed  poenae,  ex  peccato  primo  prove-      minus  meritorio  actu  discedens. 

Gen.  cap.  iii ,   niens  * :    ut    scilicet    inferiores   vires   et  membra    corporis  Ad  tertium  dicendum  quod  indulgentia  quandoque  est 

rationi   non  obediant.  Et  propter  hoc  ratio  non  sequitur.  "  de  minoribus   malis.    Et  sic  indulgetur    actus    matrimonii 

Ad  quartum  dicendum  quod  illud  proprie  excusari  di-  prout  ad  ipsum  movet  Hbido  infra  terminos  matrimonii 
citur  quod  aliquam  similitudinem  mali  habet  et  tamen  consistens:  sic  enim  est  veniale  peccatum.  Sed  prout  ad 
non  est  malum,  vel  non  tantum  quantum  apparet.  Quo-  ipsum  movet  virtus,  ut  est  meritorius,  non  habet  indul- 
rum  quaedam  excusantur  a  toto ,  quaedam  a  tanto.  Et  gentiam,  nisi  secundum  quod  est  indulgentia  de  minoribus 
quia  actus  matrimoniaHs  propter  corruptionem  concupi-  ^s  bonis ,  quae  idem  est  quod  concessio.  Nec  est  inconve- 
scentiae  habet  similitudinem  actus  inordinati,  ideo  pro  bono  niens  quod  ille  qui  tali  concessione  utitur,  mereatur :  quia 
matrimonii  excusatur  a  toto,  ut  non  sit  peccatum.  bonus  usus  beneficiorum  Dei  meritorius  est. 

Ad  quintum  dicendum  quod,  quamvis  sint  idem  specie  Ad  quartum  dicendum  quod  difficultas  laboris  requiritur 

naturae,  tamen  differunt  in  specie  moris ,  quam  una  cir-      ad  meritum  praemii  accidentalis :  sed  ad  meritum  praemii 
cumstantia  variat,  scihcet  accedere  ad  suam  vel  non  suam.  1°  essentiaUs   requiritur   dif&cultas   consistens   in  ordinatione 
Sicut  etiam  occidere  hominem  per  violentiam,  vel  per  iu-      medii.  Et  hoc  est  etiam  in  actu  matrimoniaU. 
stitiam,  facit  diversam  speciem  moris,  quamvis  sit  una  spe-  Ad  quintum  dicendum  quod  primus  motus ,  secundum 

cies  naturae :  et  tamen  unum  est  Ucitum,  aliud  ilUcitum.      quod  dicitur  peccatum  veniale,  est  motus  appetitus  in  aU- 

Ad  sextum  dicendum  quod  superfluum   passionis  quod      quod  inordinatum  delectabile.  Quod  non  est  in  actu  ma- 
virtutem  corrumpit,  non  solum    impedit  rationis   actum ,  is  trimoniaU.  Et  ideo  ratio  non  sequitur. 
sed  toUit  rationis  ordinem.    Quod  non  facit    delectationis  rkTi  a  iro-rTr»  r»TT  a  nrj  a  r^TroTm  a  CMrr>TTTVTr.  a 

intensio  in  actu  matrimoniaU:  quia,  etsi  tunc  non  ordine-  QUAESTIO  QUADRAGESIMASECUNDA 

tur  homo,  tamen  a  ratione  est  praeordinatus.  ^^  MATRIMONIO  INQUANTUM  EST  sacramentum 

,_,^  ^,.  ■pvDiNDE   considerandum    est   de   matrimonio   inquantum 

ARl.  IV.  utrum  actus   matrimonialis  sit  meritorius       40  L/est  sacramentum  *.  '  ^^-  "i"-  "•'• 

Q^.  Di.pp.,  de  Maio,  qu.  iv,  art.  ,,  ad  ,7;  I  ad  Cor.,  cap.  v.i,  i«t.  i.  ^irca  quod  quaeruntur  quatuor.  '"'""'■ 

D  quartum  sic  proceditur.  Videtur  quod  actus  matri-  Primo :  utrum  sit  sacramentum. 

tmoniaUs  non  sit  meritorius.  Chrysostomus  enim  dicit,  Secundo :  utrum  debuerit  institui  ante  peccatum. 

'  Op.  imperf.in   suver  Matth.  * :  Matrimonium,  etsi  utentibus  se   poenam  Tertio:  utrum  conferat  eratiam. 

.Wa«/i ,  homil.  I,  .    j-        .  ...  ..c^,.  ,.^  ,.  .... 

versus  fin.  -  inter  «oM  wjerat,  mercedem  tamen  non  praestat.  Sed  meritum  4S  Quarto:   utrum   carnaUs   commixtio   sit   de   integritate 

Opp.  chrys.        respectu  mercedis  dicitur.    Ergo   actus  matrimoniaUs  non  matrimonii. 

est  meritorius. 

2.  Praeterea,  iUud  quod  est  meritorium  dimittere  non  ART.  I.  utrum  matrimonium  sit  sacramentum 

est  laudabile.  Sed  laudabiUs  est  virginitas,  per  quam  ma-  '"•'''*■  <!"•  '"-i''>  "\-J-^'^  ?:  iv  Sem.,  dist.  i,  qu.  i,  art.  3,  ad  5; 

•  .  <•  •  •  -f~^  ,  •        !■  *'        \jOtlli     \jCtll,,      CdPa     LiXXVIII. 

trimomum  dimittitur.    Ergo   matrimoniaUs    actus  non  est  so 

meritorius.  »  D  primum  sic  procbditur.  Videtur  quod  matrimonium 

'Ci.iadCor.,        3.  Praeterea,  qui  utitur  indulgentia  sibi  facta  *,  beneficio      /\non  sit  sacramentum.  Omne  enim  sacramentum  novae 

cap.  VII,  vers.    .   j.gj;gptQ  utitur.  Sed  ex  hoc  quod  alicui  praestatur  benefi-      legis  habet  aUquam    formam,  quae  est  de  essentia  sacra- 

cium,  non  meretur.  Ergo  actus  matrimoniaUs  non  est  me-      menti.  Sed  benedictio  quae  fit  per  sacerdotes  in  nuptns, 

ritorius.  ss  non  est  de  essentia  matrimonii.  Ergo  non  est  sacramentum. 

4.  Praeterea,  meritum  in  dif&cultate  consistit:  sicut  et  2.  Praeterea,  sacramentum,  secundum  Hugonem  *,  est  'DeSacrament. 

•Cf.Arist.£/Aic.  virtus  *.  Sed  actus  matrimonialis  non  habet  difticultatem,      materiale   elementum.    Sed   matrimonium  non   habet  pro    '  '  '•'•"'•"P'- 
n.  \o.'-"^.''Th.'  sed  delectationem.  Ergo  non  est  meritorius.  materia   aliquod   materiale  elementum.    Ergo  non  est  sa- 

'^*"  "■•  5.  Praeterea,  iUud  quod  non  potest  fieri  sine  peccato      cramentum. 

veniaU,  non  est  meritorium :  quia  non  potest  homo  simul  60       3.  Praetkrea,  sacramenta  habent  efficaciam  ex  passione 
mercri  et  demereri.  Sed  in  actu  matrimoniaU  semper  est      Christi  *.    Sed  per  matrimonium  non  conformatur  homo  *  p«"-  '"•  <!"• 
peccatum  veniale :  quia  etiam  primus  motus  in  huiusmodi     passioni  Christi,  quae  fuit  poenalis :  cum  habeat  delecta-  ""''  "''  *' 
xxivfMp'winc  'i^lectatione  est  peccatum  veniale  *.  Ergo  actus  praedictus     tionem  adiunctam.  Ergo  non  est  sacramentum. 
mperest,ii\.c&f.  non  potest  esse  meritorius.  4.  Praeterea,  omne   sacramentum   novae   legis  efficit 

'"^"^'  Sed  contra,  omnis  actus  in  quo  impletur  praeceplum,  «s  f worf /g-wraf  *.  Sed  matrimonium  non  efficit  coniunctio-  '.cf.  iv  Sent., 

est  meritorius  si  ex  caritate  fiat.  Sed  actus  matrimoniaUs     nem  Christi  et  Ecclesiae ,  quam  significat  *.    Ergo  matri-  ^sacrimentum^' 
•  vers.  3.  est  huiusmodi:  quia  dicitur  I  Cor.  vn*:   Uxori  vir  debi-      monium  non  est  sacramentum.  '^AdEphes.cnp. 

tum  reddat.  Ergo,  etc.  5.  Praetbrea,  in  alus  sacramentis  est  aliquid  quod  est    ' 

2.  Praeterea,  omnis  actus  virtutis  est  meritorius.  Sed  res  et  sacramentum  * .  Sed  hoc  non  potest  inveniri  in  ma-  'Cf.Part.iii.gu. 
actus  praedictus  est  actus  iustitiae :  quia  dicitur  redditio  70  trimonio :  cum  non  imprimat  characterem ;  aUas  non  ite-  ^"0^^^'^^' 
debiti.  Ergo  meritorius  est.  raretur.  Ergo  non  est  sacramentum.  .  ^ 

Respondeo  dickndum  quod,  cum  nuilus  actus  ex  deli-  Skd  contra  est  quod  dicitur  Epkes.  v  * :  Sacramentum  •  i\"sent.',  dist. 

xLjafrs.'-'''^  ^^'^^^^  voluntate  procedens  sit  indifferens,  ut  in  II  Hbro  *     hoc  magnum  est.  Ergo,  etc.  sacVJmei.km'^: 

i»^°>n'",qu.xviii,  dictum  est;  actus  matrimonialis  semper  est  peccatum  vel  2.  Praeterka,  sacramentum   est  sacrae   rei  signum*.   Cf.  Part.  ni,  qu 

meritorius,  in  eo  qui  gratiam  habet.  Si  enim  ad  actum  ma-  n  Sed  matriraonium  est  huiusmodi.  Ergo,  etc.  co»/.""'  * ' 


ivr 


QUAESTIO  XLII,  ARTICULUS  II,  III 


81 


•IV5CTi/.,dist.i, 
p.  1.  cap.  Sama- 
ritanus^  et  cap. 
Triplici. 


'  Part.  III,  qu. 
Lxxxiv,art.  1,  ad 
1,2  ;  qu.  xc,  art. 
'.  2.  3- 


'  AdEphes.,c!Lp. 
V ,  vers.  25  sqq. 


•  Ad  s. 

•  Dist.  XXVI,  cap. 
Cum  ergo. 

•  Cf.  IV  Senl., 
dist.  II,  cap.  I : 
dist.  XXVI,  capp., 
Prima  instit.  et 
Induigentia. 

'  Cf.  art.  3,  in 
lin.  corp. 

•  Dist.  XXVI,  cap. 
Cum  ergo ;  cf. 
resp.  ad  4. 


•  Qu.  XLI,  art.  1. 


•  Dist.  XXVI,  cap. 
Coniugii.  -  Cf. 
dist.ii,  cap.  Fuit 
tamen, 

'  Gen.  cap.  11. 
vers.  23,  24. 

•  Ibid. ,  cap.  I, 
vers.  28. 

"  Ibid.,  vers.  22. 


"  Vers.  4. 


"I^frt.  cap.  xviu, 
vers.  6  sqq. 
'  AdEphes.,ciip. 
v,  vers.  32. 


Respondeo  dicendum  quod  sacramentum  importat  ali- 
quod  remedium  sanctitatis  homini  contra  peccatum  exhi- 
bitum  per  sensibilia  signa  *.  Unde,  cum  hoc  inveniatur  in 
matrimonio,  inter  sacramenta  computatur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  verba  quibus  consensus 
matrimonialis  exprimitur ,  sunt  forma  huius  sacramenti : 
non  autem  benedictio  sacerdotis,  quae  est  quoddam  sa- 
cramentale. 

Ad  secundum  dicendum  quod  sacramentum  matrimonii 
perficitur  per  actum  eius  qui  sacramento  illo  utitur,  sicut 
poenitentia  *.  Et  ideo,  sicut  poenitentia  non  habet  aliam 
materiam  nisi  ipsos  actus  sensui  subiectos,  qui  sunt  loco 
materialis  elementi,  ita  est  de  matrimonio. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  quamvis  matrimonium  non 
conformet  passioni  Christi  quantum  ad  poenam,  conformat 
tamen  ei  quantum  ad  caritatem.  per  quam  pro  Ecclesia 
sibi  in  sponsam  coniungenda  passus  est  *. 

Ad  auARTUM  DicENDUM  quod  unio  Christi  ad  Ecclesiam 
non  est  res  contenta  in  hoc  sacramento,  sed  res  significata 
non  contenta:  et  talem  rem  nullum  sacramentum  ef&cit. 
Sed  habet  aliam  rem  contentam  et  significatam,  quam 
ef&cit,  ut  dicetur  *.  -  Magister  autem  ponit  rem  non  con- 
tentam  *,  quia  erat  huius  opinionis  quod  non  haberet  rem 
aliquam  contentam  *. 

Ad  quintum  dicendum  quod  etiam  in  hoc  sacramento 
sunt  illa  tria.  Quia  sacramenta  tantum  sunt  actus  exterius 
apparentes;  sed  res  et  sacramentum  est  obligatio  quae 
innascitur  viri  ad  mulierem  ex  talibus  actibus;  scd  res 
ultima  contenta  est  effectus  huius  sacramenti  *;  non  con- 
tenta  autem  est  res  quam  Magister  determinat  *. 

ART.  II.  utrum  matrimonium  debuerit  institui 

ANTE    PECCArUM 

AD  SECUNDUM  sic  pROCEDiTUR.  Videtur  quod  matrimo- 
nium  non  debuit  institui  ante  peccatum.  Quia  illud 
quod  est  de  iure  naturali ,  non  indiget  institutione.  Sed 
matrimonium  est  huiusmodi ,  ut  ex  dictis  *  patet.  Ergo 
non  debuit  institui. 

2.  Praeterea,  sacramenta  sunt  quaedam  medicinae  con- 
tra  morbum  peccati.  Sed  medicina  non  praeparatur  nisi 
morbo.  Ergo  ante  peccatum  non  debuit  institui. 

3.  Praeterea,  ad  idem  suf&cit  una  institutio.  Se^  ma- 
trimonium  fuit  institutum  etiam  post  peccatum,  ut  in  lit- 
tera  *  dicitur.  Ergo  ante  peccatum  non  fuit  institutum. 

4.  Praeterea,  institutio  sacramenti  debet  esse  a  Deo. 
Sed  ante  peccatum  verba  quae  ad  matrimonium  pertinent 
determinate,  non  sunt  dicta  a  Deo ,  sed  ab  Adam  * :  illa 
autem  verba  quae  Deus  dixit  *,  Crescite  et  multiplicamini, 
dicta  sunt  etiam  brutis  *,  in  quibus  non  est  matrimonium. 
Ergo  matrimonium  non  fuit  institutum  ante  peccatum. 

5.  Praeterea,  matrimonium  est  sacramentum  novae  le- 
gis  *.  Sed  sacramenta  novae  legis  a  Christo  initium  sum- 
pserunt.  Ergo  non  debuit  ante  peccatum  institui. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  Matth.  xix  *:  Non  legistis 
quod  ab  initio  qui  fecit  homines ,  masculum  et  feminam 
fecit  eos? 

2.  Praeterea,  matrimonium  est  institutum  ad  procrea- 
tionem  prolis.  Sed  ante  peccatum  erat  necessaria  homini 
procreatio  prolis.  Ergo  ante  peccatum  debuit  matrimonium 
institui. 

Respondeo  dicendum  quod  natura  inclinat  ad  matrimo- 
nium  intendens  aliquod  bonum,  quod  quidem  variatur  se- 
cundum  diversos  hominum  status.  Et  ideo  oportet  quod 
illud  bonum  diversimode  in  diversis  statibus  hominum  in- 
stituatur.  Et  ideo  matrimonium,  secundum  quod  ordinatur 
ad  procreationem  prolis,  quae  erat  necessaria  etiam  pec- 
cato  non  existente,  institutum  fuit  ante  peccatum.  Secun- 
dum  autem  quod  remedium  praebet  contra  vulnus  pec- 
cati,  institutum  fuit  post  peccatum  tempore  legis  naturae. 
Secundum  autem  determinationem  personarum,  institutio- 
nem  habuit  in  lege  Moysi  *.  Sed  secundum  quod  reprae- 
sentat  mysterium  coniunctionis  Christi  et  Ecclesiae  *,  in- 
stitutionem  habuit  in  nova  lege :  et  secundum  hoc  est  sa- 
cramentum  novae  legis.  Quantum  autem  ad  alias  utilita- 
tes  quae  ex  matrimonio  consequuntur,  sicut  est  amicitia 

StJMMAE  THtoL.  D.  Thomak  T.  IX. 


et  mutuum  obsequium  sibi  a  coniugibus  impensum,  habet 

institutionem  in  lege  civili. 

Sed  quia  de  ratione  sacramenti  est  quod  sit  signum  et 

remedium,  ideo  quantum  ad  medias  institutiones  competit 
s  ei  ratio  sacramenti ;  sed  quantum  ad  primam  institutionem, 

competit  ei  quod  sit  in  officium   naturae;  quantum  vero 

ad  ultimam,  quod  sit  in  officium  civilitatis. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  illa  quae  in  communi 

sunt  de  iure    naturali ,  indigent    institutione    quantum   ad 
10  eorum  determinationem,  quae  diversimodc  competit  secun- 

dum  diversos  status:  sicut  de  iure  naturali  est  quod  ma- 

leficia  puniantur,  sed  quod  talis  poena    tali  culpae  appo- 

natur,  per  determinationem  iuris  positivi  fit. 

Ad  secundum  dicendum  quod  matrimonium  non  est  tan- 
'S  tum  in  remedium  contra  peccatum ,  sed   principaliter  est 

in  officium  naturae.  Et  sic  institutum  fuit  ante  peccatum, 

non  autem  prout  est  in  remedium. 

Ad  tertium   dicendum    quod ,  secundum    diversa    quae 

oportet  in  matrimonio  determinari,  non   est  inconveniens 
20  quod  habuerit  diversas  institutiones.  Et  sic  illa  diversa  in- 

stitutio  non  est  eiusdem  secundum  idem. 

Ad  quartum  dicendum  quod  matrimonium  ante  pecca- 

tum   institutum    fuit  a  Deo  in    hoc  quod    homini  mulie- 

rem  in  adiutorium  de  costa  formavit  *,   et  dixit  eis,  Cre-  *  Gen.  cap.  n. 
=5  scite  et  multiplicamini  *.   Quod  quamvis    aliis   animalibus   -'^bid'.*!  mIj'.  1, 

dixerit,  non  tamen  per  ea  eodem  modo  implendum  sicut  ""^-  ^^- 

per  homines.  Adam  vero  verba  illa  protulit  a  Deo  inspi- 

ratus  ut  intelligeret  matrimonii  institutionem  a  Deo  factam. 

Ad  quintum  dicendum  quod,  quantum  ad  hoc  quod  ma- 

!°  trimonium    est    sacramentum   novae  legis,  non    fuit    ante 

Christum  institutum,  ut  ex  dicris  *  patet.  •  in  corpore. 

ART.  III.  UTRUM  matrimonium  conferat  qratiam 

II*  11"",  qu.  c,  arl.  2,  ad  6;  IV  Sent.,  dist.  11,  qu.  1,  art.  1,  qu"  2; 
IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxxviii. 


AD  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod  matrimonium 
non  conferat  gratiam.  Quia  secundum  Hugonem  *,  sa- 
cramenta  ex  sanctificatione  invisibilem  gratiam  conferunt. 
Sed  matrimonium  non  habet  aliquam  sanctificationem  quae 
40  sit  de  essentia  eius.  Ergo  non  confertur  gratia  in  ipso. 

2.  Praeterea  ,  omne  sacramentum  conferens  gratiam 
confert  ipsam  ex  materia  et  forma  sua.  Sed  actus,  qui  sunt 
materia  in  hoc  sacramento,  non  sunt  causa  gratiae:  quia 
hoc  esset  Pelagiana  haeresis,  scilicet  quod  actus  nostri  sint 

4S  causa  gratiae  *.  Verba  etiam  exprimentia  censensum  non 
sunt  causa  gratiae :  nam  ex  eis  non  fit  aliqua  sanctifica- 
tio.  Ergo  in  matrimonio  nullo  modo  gratia  datur. 

3.  Praeterea,  gratia  ordinata  contra  vulnus  peccati  est 
necessaria  omnibus  habentibus  vulnus  illud.  Sed  in  omni- 

so  bus  invenitur  concupiscentiae  vulnus.  Si  ergo  in  matrimo- 
nio  detur  gratia  contra  vulnus  concupiscentiae  *,  debent 
omnes  homines  matrimonium  contraherc.  Et  sic  esset  valde 
stultum  a  matrimonio  abstinere. 

4.  Praeterea  ,  infirmitas  non  accipit  medicamentum  ab 
ss  eo  a  quo  accipit  intensionem.  Sed  per  matrimonium  con- 

cupiscentia  accipit  intensionem:  quia,  sicut  dicit  Philoso- 
phus,  in  III  Ethic.  *,  insatiabilis  est  concupiscentiae  appe- 
titus,  et  per  operationem  congruam  augetur.  Ergo  videtur 
quod  in  matrimonio  non  conferatur  remedium  gratiae  con- 

60  tra  concupiscentiam. 

Sed  contra,  definitio  et  definitum  debent  converti  *.  Sed 
in  definitione  sacramenti  ponitur  causalitas  gratiae  *.  Ergo, 
cum  matrimonium  sit  sacramentum,  erit  gratiae  causa. 
2.  Praeterea,  Augustinus  dicit  *  quod  matrimonium  est 

65  aegrotis  in  remedium.  Sed  non  est  in  remedium  nisi  in- 
quantum  aliquam  efficaciam  habet.  Ergo  habet  aliquid  ef- 
ficaciae  ad  reprimendum  concupiscentiam.  Sed  concupi- 
scentia  non  reprimitur  nisi  per  gratiam.  Ergo  in  ipso  con- 
fertur  gratia. 

70  Respondeo  dicendum  quod  circa  hoc  fuit  triplex  opinio. 
Quidam  *  enim  dixerunt  quod  matrimonium  nullo  modo 
est  causa  gratiae,  sed  est  tantum  signum.  -  Sed  hoc  non 
potest  stare.  Quia  secundum  hoc  in  nullo  abundaret  a 
sacramentis  veteris  legis :  unde  non  esset  aliqua  ratio  quare 

7S  sacramentis  novae  legis  annumeraretur.  Quod  enim  reme- 


•  De  Sacrament. 
lib.I,p.  IX,  cap.  3. 


"  Aug.  Retract. 
lib.  I,  cap.  IX.  n. 
3 ;  Mag.  II  Sent., 
dist.xxvni,  cap  1. 


•Cf.Part.m.qu. 
lxv,  art.  1. 


*  Cap.xii,  n.  7.  - 
S.  Tn.  Iec(.  xxii. 


•  Cf.  Boet.  in 
Porphyr  dialog, 
I,  cap,  de  Gene- 
re,  in  fine. 
"IV5«i<.,dist.  I, 
p.  I,  cap.  Sacra- 
mentum. 
'DeGen.adlitt., 
lib.  IX,  cap.  vii. 


*  Mag.  IV  Sent., 
dist.  II,  per  piura 
capp.;Autissiod. 
Sitmm.  Aur.  lib. 
IV,  cap.  de  Sa- 
crament.  Sovae 
Legis  in  commu- 
ni. 


82 


QUAESTIO  XLII,  ARTICULUS  IV  -  QUAESTIO  XLIII,  ARTICULUS  I 


•  B.  Albert.,  IV 
Sml.,  dist.  XXVI. 
art.  8,  14. 


*  S.  Bonavent. 
IV  Sent. ,  dist. 
XXVI,  art.  2,  qu. 
2;  b.  Innoc.  v  , 
ibid.,  qu.  iii,  an. 


■Qu.xxxv,art.  1 


'  Aug.  /«  loan 

Evangel.     tract. 

LXXX. 

•  IV  Sent.,   dist. 

III,  cap.  Si  vero. 


'  Cf.  IV  Sent  , 
dist.  I,  qu.  I,  art. 
4,  qu»  1. 


•  I  adCor.,  cap. 
VII,  vers.  9. 


•  Aristot.  Ethic. 
lib.  II.  cap.  I,  n. 
7.-S.TI1.  lect.  I. 


*  Gen.  cap.  11 , 
vers.  24.  -  Cf. 
Mattti.  cap.  xix, 
ver5.5;  ladCor., 
cap.  VI,  vers.  16. 


•    Art.    2  ;    qu. 
xxxix,  art.  1. 
•Dist.  xxvi,  cap. 
Cum  ergo. 


dium  praebeat  satisfaciendo  concupiscentiae ,  ne  in  prae- 
ceps  ruat  dum  nimis  arctatur,  habuit  etiam  in  veteri  lege 
ex  ipsa  natura  actus. 

Et  ideo  alii  *  dixerunt  quod  confertur  ibi  gratia  in  or- 
dine  ad  recessum  a  malo,  quia  excusatur  actus  a  peccato,  s 
qui  sine  matrimonio  peccatum  esset.  -  Sed  hoc  esset  ni- 
mis  parum:  quia  hoc  etiam  in  veteri  lege  habuit. 

Et  ideo  dicunt  quod  facit  recedere  a  malo  inquantum 
constringit  concupiscentiam  ne  extra  bona  matrimonii  fe- 
ratur :  non  autem  per  gratiam  illam  fit  ahquod  auxiUum  i" 
,ad  bene  operandum.  -  Sed  hoc  non  potest  stare.  Quia 
eadem  gratia  est  quae  impedit  peccatum,  et  quae  ad  bo- 
num  inchnat :  sicut  idem  calor  qui  aufert  frigus  ,  et  qui 
calefacit. 

Unde  aHi  *  dicunt  quod  matrimonium,  inquantum  in  fide  ■; 
Christi  contrahitur,  habet  ut  conferat  gratiam  adiuvantem 
ad  illa  operanda  quae  in  matrimonio  requiruntur.  Et  hoc 
probabihus  est.    Quia    ubicumque  datur    divinitus    ahqua 
facultas,  dantur    etiam  auxiha    quibus  homo  convenienter 
uti  possit  facultate  iha :  sicut  patet  quod  omnibus  poten-  20 
tiis  animae  respondent  aliqua  membra  corporis,  quibus  in 
actum  exire  possint.  Unde,  cum  in  matrimonio  detur  ho- 
mini  ex  divina    institutione  facuhas    utendi  uxore  sua  ad 
procreationem  prolis,  datur  etiam  gratia  sine  qua  id  con- 
venienter  facere  non  posset :  sicut  etiam  de  potestate  or-  ^s 
dinis  supra  *  dictum  est.  Et  sic  ista  gratia  data  est  uWma 
res  contenta  in  hoc  sacramento. 

Ad  primum   ergo  dicendum  quod,  sicut  habet  aqua  ba- 
ptismi  quod  corpus  tangat  et  cor  abluat  *  ex  tactu  carnis 
Christi  * ;  ita  matrimonium  hoc  habet  ex  hoc  quod  Chri-  50 
stus  sua  passione  iUud  repraesentavit ;  et  non  principahter 
ex  ahqua  sanctificatione  sacerdotis. 

Ad  skcundum  dicendum  quod,  sicut  aqua  baptismi  cum 
forma  verborum  non  operatur  immediate  ad  gratiam,  sed 
ad  characterem  * ;  ita  actus  exteriores  et  verba  exprimentia  3S 
consensum  directe  faciunt  nexum  quendam,  qui  est  sacra- 
mentum  matrimonh ;  et  huiusmodi  nexus  ex  virtute  divi- 
nae  institutionis  dispositive  operatur  ad  gratiam. 

Ad  tertium  dicendum    quod    ratio  illa   procederet    nisi 
contra  concupiscentiae  morbum  posset  ahquod    ef&cacius  +» 
remedium  adhiberi.  Adhibetur  autem  maius  remedium  per 
opera  spirituaha  et  carnis  mortificationem  ab  ihis  qui  ma- 
trimonio  non  utuntur. 

Ad    quartum    dicendum  quod    contra    concupiscentiam 
potest  praestari  remedium  duphciter.  Uno  modo,  ex  parte  4S 
ipsius  concupiscentiae,  ut  reprimatur  in  sua  radice.  Et  sic 
remedium  praestat  matrimonium  per  gratiam  quae   in  eo 
datur. 

Aho  modo,  ex  parte  actus  eius.  Et  hoc  dupliciter.  Uno 
modo,  ut  actus  ad  quem  concupiscentia  incUnat  exterius,  5° 
turpitudine  careat.  Et  hoc  fit  per  bona  matrimonii,  quae 
honestant  carnalem  concupiscentiam.  -  Aho  modo,  ut  actus 
turpitudinem  habens  impediatur.  Quod  fit  ex  ipsa  natura 
actus  :  quia,  dum  concupiscentiae  satisfit  in  actu  coniugah, 
ad  ahas  corruptelas  non  ita  incitat.  Propter  quod  dicit  ^% 
Apostolus  * :  Melius  est  nubere  quam  uri.  Quamvis  enim 
opera  concupiscentiae  congrua  secundum  se  nata  sint  con- 
cupiscentiam  augere,  tamen  secundum  quod  ratione  ordi- 
nantur,  ipsam  reprimunt :  quia  e.x  similibus  actibus  similes 
relinquuntur  dispositiones  et  habitus  *.  ^° 

ART.  IV.  utrum  carnalis  commixtio  sit 
DE    integritate   matrimonii 

Part.  III,  qii.  xxix,  art.  2;  IV  Sent.,  dist.  xxx,  qu.  11,  art.  2. 

AD  auARTUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtut  quod  carnahs  com-  «j 
mixtio  sit  de  integritate  matrimonh.    In  ipsa  enim  in- 
stitutione    matrimonii    dictum    est:    Erunt  duo    in    carne 
una  *.  Sed  hoc  non  fit  nisi  per  carnalem  commixtionem. 
Ergo  est  de  integritate  matrimonii. 

2.  Praeterea,  illud  quod  pertinet  ad  sacramenti  signi- 70 
ficationem,  est   de    necessitate    sacramenti ,  ut   praedictum 
est  *.    Sed  carnalis  commixtio  pertinet  ad  significationem 
sacramenti,  ut  in  littera  *  dicitur.    Ergo  est  de  integritate 
sacramenti. 

3.  Praeterea,  huiusmodi  sacramentum  ordinatur  ad  con-  7S 


servationem  speciei.  Sed  conservatio  speciei  non  potest 
fieri  sine  carnah  commixtione.  Ergo  est  de  integritate  sa- 
cramenti. 

4.  Praeterba,  matrimonium  est  sacramentum  secundum 
quod  remedium  contra  concupiscentiam  praestat,  de  quo 
dicit  Apostolus,  I  Cor.  vii  *,  quod  melius  est  nubere  quam 
uri.  Sed  hoc  remedium  non  praestat  his  qui  carnaliter  non 
commiscentur.  Ergo  idem  quod  prius. 

Sed  contra,  in  paradiso  fuit  matrimonium  *.  Sed  ibi 
non  fuit  carnalis  copula  *.  Ergo  commixtio  camalis  non 
est  de  integritate  matrimonii. 

2.  Prakterea,  sacramentum  ex  suo  nomine  sanctifica- 
tionem  importat.  Sed  sine  carnali  commixtione  est  matri- 
monium  sanctius,  ut  in  httera  *  dicitur.  Ergo  carnalis  com- 
mixtio  non  est  de  necessitate  sacramenti. 

Respondeo  dicendum  quod  duplex  est  integritas :  una 
quae  attenditur  secundum  perfectionem  primam,  quae  con- 
sistit  in  ipso  esse  rei ;  aha  quae  attenditur  secundum  per- 
fectionem  secundam,  quae  consistit  in  operatione.  Quia 
ergo  carnahs  commixtio  est  quaedam  operatio  sive  usus 
matrimonii,  per  quod  facukas  ad  hoc  datur;  ideo  erit  car- 
nalis  commixtio  de  secunda  perfectione  matrimonii,  et  non 
de  prima. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  Adam  exposuit  inte- 
gritatem  matrimonii  quantum  ad  utramque  perfectionem : 
quia  res  ex  suo  actu  innotescit. 

Ad  secundum  dicendum  quod  significatio  rei  contentae 
est  de  necessitate  sacramenti.  Et  ad  hanc  significationem 
non  pertinet  carnalis  commixtio,  sed  ad  rem  non  conten- 
tam :  ut  ex  dictis  *  patet. 

Ad  tertium  dicendum  quod  res  non  pervenit  ad  finem 
suum  nisi  per  actum  proprium.  Unde  ex  hoc  quod  finis 
matrimonii  non  habetur  sine  carnah  commixtione,  osten- 
ditur  quod  sit  de  integritate  secunda  *,  et  non  de  prima. 

Ad  auARTUM  dicendum  quod  ante  commi.xtionem  car- 
nalem  est  matrimonium  in  remedium  ex  gratia,  quae  in 
eo  datur,  quamvis  non  ex  actu.  Quod  pertinet  ad  integri- 
tatem  secundam  *. 

QUAESTIO  QUADRAGESIMATERTIA 

DE  SPONSALIBUS 

CONSEauENTER  considerandum  est  de  matrimonio  abso- 
lute  considerato  *.  Ubi  primo  agendum  est  de  spon- 
salibus;  secundo,  de  matrimonii  ratione  *;  tertio,  de  eius 
causa  efficiente,  scihcet  de  consensu  * ;  quarto,  de  eius  bo- 
nis  *;  quinto,  de  impedimentis  ipsius  **;  sexto,  de  secun- 
dis  nuptiis*;  septimo,  de  quibusdam  matrimonio  annexis  **. 
Circa  primum  quaeruntur  tria. 

Primo  :  quid  sint  sponsalia. 

Secundo :  qui  possunt  contrahere  sponsalia. 

Tertio :  utrum  sponsalia  dirimi  possint. 

art.  i.  utrum  sponsalia  conveniknter  dicantur 
«  futurarum  nuptiarum  promissio  > 

AD  primum  sic  proceditur.  Videtur  quod  sponsalia  non 
convenienter  dicantur  futurarum  nuptiarum  promis- 
sio,  ut  habetur  ex  verbis  Nicolai  Papae  *.  Quia,  sicut  dicit 
Isidorus  *,  est  aliquis  sponsus,  non  quia  promittit,  sed  quia 
spondet  et  sponsores  dat.  Sed  a  sponsahbus  dicitur  aliquis 
sponsus.  Ergo  male  dicitur  promissio. 

2.  Praeterea,  quicumque  promittit  ahquid,  debet  com- 
pelli  ad  solvendum.  Sed  ihi  qui  sponsaha  contraxerunt , 
non  compehuntur  per  Ecclesiam  ad  matrimonium  contra- 
hendum  *.  Ergo  sponsalia  non  sunt  protnissio. 

3.  Praeterea,  in  sponsalibus  non  est  quandoque  sola 
promissio,  sed  adiicitur  iuramentum,  et  aliquae  arrhae. 
Ergo  videtur  quod  non  debuerint  solum  per  promissionem 
definiri. 

4.  Praeterea,  matrimonia  debent  esse  libera  *  et  abso- 
luta.  Sed  sponsalia  quandoque  fiunt  sub  aliqua  conditione, 
etiam  accipiendae  pecuniae.  Ergo  non  convenienter  dicun- 
tur  promissio  nuptiarum. 

5.  Praeterea,  promissio,  quae  est  de  rebus  futuris,  vi- 
tuperatur  lac.  iv  *.  Sed  circa  sacramenta  non  debet  aliquid 


Vers. 


*  Gen.  cap.  11. 
vers.  22  sqq  ; 
cap.  III,  vers.  8. 
t6  sqq. 

*  Cf.  Gen.  cap. 
IV,  vers.  1. 


*  Disl.  XXVI,  cap. 
Inde  est. 


'  Art.i,  ad  4,  5. 


*  Cf.  corp. 


'  Cf.  resp.  >d  3. 


"  Cf.  qu.  XLi,  In- 
trod. 

*  Qu.  XLIV. 

*  Qu.    XLV. 


U.    XLIX. 

U.   L. 
U.   LXIII. 

U.    LXIV. 


*  Primi.-  Adcon- 
sulla  Bulfaror.. 
n.  III.  Cf.  can. 
Nostrates,  caus. 
XXX,  qu.  V. 

•  Etymol.  lib.  IX, 
cap.  VII. 


*  Cap.  Requisi- 
vit,  de  Sponsal. 
el  Matrimon. 


'  Capp.  Requisi- 
vit  et  Gemma,  de 
Sponsal.  et  Ma- 
trim. 


Vers.  13  sqq. 


QUAESTIO  XLIII,  ARTICULUS  II 


83 


•  Dist.  xxvii , 
capp.  His  au- 
tem,AUquandOf 
et  Haec  etiam. 


*  Cf.  infra,   qu. 
xLv,  art.  3. 
'Loc.  cit.  supra, 
n.  3. 


•  Cf.  b.  Albert. 
IV  Sent.,  disl. 
XXVII,  art.  15. 


esse  vituperabile.  Non  ergo  debet  fieri  futurarum  nuptia- 
rum  promissio. 

6.  Praeterea,  nuUus  dicitur  sponsus  nisi  a  sponsalibus. 
Sed  aliquis  dicitur  sponsus  ex  praesentibus  nuptiis,  ut  in 
littera  *  dicitur.  Ergo  sponsalia  non  semper  &\xaX.futurarum 
nuptiarum  promissio. 

Respondeo  dicendum  quod  consensus  in  coniugalem 
copulam  per  verba  de  futuro  non  facit  matrimonium, 
sed  matrimonii  promissionem  *.  Et  haec  promissio  dicitur 
sponsalia  a  spondendo,  ut  dicit  Isidorus  * :  nam ,  ante 
usum  tabularum  matrimonii,  cautiones  dabant ,  quibus 
spondebant  se  invicem  consentire  in  iure  matrimonii,  et 
fdeiussores  dabant. 

Fit  autem  ista  promissio  dupliciter  * :  scilicet  absolute ; 


•B.AIbert.ibid.; 
s.  Raym.  Summ. 
lib.  IV,  tit.  IV,  df 
Imped.  Condit. 


*  Cl.  Aristot.  de 
Anima ,  lib.  II, 
cap.  IV,  n.  15.  - 
S.  Th.  lect.  II. 


*  Cap. Requisivit, 
de  S^onsai.  et 
Matrtm. 

'  Gloss.  ibid. 

*  Gloss  in  cap. 
Ex  litteris  Sil- 
vani,  de  Spon- 
sal.   et  Matrim. 


*  Vera.  15. 


ART.    II.    UTRUM    TEMPUS    SEPTENNn    SIT    COMPETENTER 
ASSIGNATUM    SPONSALIBUS    CONTRAHENDIS 

AD  SECUNDUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  tempus 
septennii  non  sit  competenter  assignatum  sponsalibus 
contrahendis  *.  Contractus  enim  qui  per  alios  fieri  potest, 
non  requirit  discretionem  in  illis  ad  quos  pertinet.  Sed 
sponsalia  fieri  possunt  per  parentes,  utroque  illorum  igno- 
rante  quorum  sunt  sponsalia.  Ergo  ita  possunt  fieri  ante 
o  septennium  sicut  post. 

2.  Praeterea,  sicut  ad  contractum  sponsalium  requi- 
ritur  aliquis  rationis  usus,  ita  ad  consentiendum  in  pecca- 
tum  mortale.  Sed,  sicut  Gregorius  narrat,  in  IV  Dialog.  *, 
quidam  puer  propter  blasphemiae  peccatum  extinctus  est. 


et  sub  conditione.  Absolute  quatuor  modis.  Primo,  nuda  n  Ergo  ante  septennium  possunt  sponsalia  contrahi. 


promissione  :  ut  cum  dicitur,  Accipiam  te  in  meam,  et  e 
converso.  Secundo,  datis  arrhis  sponsalitiis :  ut  pecunia,  vel 
aliquid  huiusmodi.  Tertio ,  anuli  subarrhatione.  Quarto , 
interveniente  iuramento. 

Si  autem  fiat  dicta  promissio  sub  conditione ,  distin-  20 
guendum  est  *.  Quia  aut  est  conditio  honesta,  ut  cum  di- 
citur,  Accipiam  te  si  parentibus  placeat :  et  tunc,  stante 
conditione  stat  promissio,  et  non  stante  non  stat.  -  Aut 
est  inhonesta.  Et  hoc  dupliciter.  Quia  aut  est  contraria 
bonis  matrimonii,  ut  si  dicam,  Accipiam  te  si  venena  ste-  25 
rilitatis  procures :  et  tunc  non  contrahuntur  sponsalia.  Aut 
non  est  contraria  bonis  matrimonii,  ut  si  dicam,  Accipiam 
te  si  furtis  meis  consentias :  et  tunc  stat  promissio ,  sed 
tollenda  est  conditio. 


3 .  Praeterea  ,  sponsalia  ad  matrimonium  ordinantur. 
Sed  in  matrimonio  non  assignatur  unum  tempus  puellae 
et  puero  *.  Ergo  nec  in  sponsalibus  septennium  utrique 
assignari  debet. 

4.  Praeterea,  ex  tunc  aliqui  possunt  sponsalia  contra- 
here  ex  quo  eis  possunt  futurae  nuptiae  placere  *.  Sed  si- 
gna  talis  placentiae  frequenter  apparent  in  pueris  ante 
septennium.  Ergo  ante  illud  tempus  possunt  contrahi 
sponsalia. 

5.  Praeterea,  si  aliqui  ante  septimum  annum  contra- 
hunt  sponsalia,  et  postea,  post  septennium  ante  tempus 
pubertatis,  contrahunt  per  verba  de  praesenti,  reputantur 
inter  eos  esse  sponsalia  *.  Sed  hoc  non  est  ex  secundo 
contractu :    quia   tunc   non   intendunt  sponsalia,  sed  ma- 


■  Caus.  XXX  , 
qu.  II ,  Inirod. 
Gratian. ;  capp. 
Litleras,  et  Ac- 
cessit,  de  De- 
spons.  Impub. 


Cap.  XVIII. 


•  Capp.  Puberes, 
et  Continebatur, 
de  Despons.  Im- 

pub. 

■  Cap.  Litteras , 
ibid. 


Ad  primum  erqo  dicendum  quod  ipsa  sponsalia  et  spon-  3o  trimonium    contrahere.    Ergo    ex  primo.    Et  sic    ante   se- 


sorum  datio  est  promissionis  confirmatio.  Et  ideo  ab  hoc 
denominatur,  quasi  a  perfectiori  *. 

Ad  secundum  dicendum  quod  ex  tali  promissione  obli- 
gatur  unus  alteri  ad  matrimonium  contrahendum :  et  peccat 
mortaliter  non  solvens  promissum,  nisi  legitimum  impe- 
dimentum  interveniat.  Et  secundum  hoc  Ecclesia  cogit, 
iniungendo  poenitentiam  pro  peccato.  Tamen  in  foro  con- 
tentioso  non  compellitur :  quia  matrimonia  coacta  consue- 
verunt  malos  exitus  habere  *.    -    Nisi  forte    iuramentum 


Quamvis  aliis  *  non  videatur,  propter  causam  praedictam : 
praecipue  si  de  uxoricidio  timeretur. 

Ad  tertium  dicendum  quod  illa  addita  non  sunt  nisi 
ad  confirmandam  promissionem.  Unde  non  sunt  aliud  quam 
promissio. 

Ad  quartum  dicendum  quod  conditio  illa  quae  appo- 
nitur,  non  toliit  matrimonii  libertatem.  Quia,  si  est  inho- 
nesta,  debet  abiici.  Si  autem  honesta,  aut  de  bonis  sim- 
pliciter ,  ut  si  dicatur ,  Accipiam  te  si  placet  parentibus : 


ei  honestatem.  Aut  est  de  utilibus,  ut  si  dicat,  Contraham 
tecum  si  dabis  mihi  centum :  et  tunc  hoc  non  ponitur 
quasi  ad  vendendum  consensum  matrimonii,  sed  intelli- 
gitur  ut  promissio  dotis;  unde  matrimonium  libertatem 
non  perdit. 

Quandoque  autem  apponitur  conditio  pecuniae  per  mo- 
dum  poenae.  Et  tunc,  quia  matrimonia  debent  esse  libera, 
talis  conditio  non  stat ;  nec  potest  exigi  poena  illa  ab  eo 
qui  non  vult  matrimonium  complere. 


•  Cf.  s.  Raym. 
Summ.  lib.  IV  , 
tit.  1 ,  de  Spon- 
sal ,  5  2. 


ptennium  possunt  sponsalia  contrahi. 

6.  Praeterea,  in  his  quae  communiter  fiunt  a  pluribus, 
quod  deest  uni  suppletur  ab  altero  :  sicut  patet  in  trahen- 
tibus  navem.  Sed  contractus  sponsalium  est  quaedam  actio 
communis  inter  contrahentes.  Ergo,  si  unus  sit  pubes, 
potest  contrahere  cum  puella  quae  non  habet  septem  annos 
sponsalia :  quia  quod  uni  deficit  de  tempore ,  alteri  su- 
perabundat. 

7.  Praeterea,  si  aliqui  iuxta  aetatem  pubertatis,  quam- 


intervenerit.  Quia  tunc  cogendus  est,  ut  quidam  *  dicunt.  4»  vis  ante  eam,  contrahunt  per  verba  de  praesenti,  reputatur 


inter  eos  matrimonium  esse  *.  Ergo,  pari  ratione,  si  ante 
septennium ,  dummodo  sint  propinqui ,  contrahunt  per 
verba  de  futuro,  reputabuntur  inter  eos  esse  sponsalia. 
Respondeo  dicendum  quod  septennium  est  tempus  de- 
45  terminatum  a  iure  *  sponsalibus  contrahendis  satis  ratio- 
nabiliter.  Quia,  cum  sponsaHa  sint  quaedam  promissio 
futurorum,  ut  dictum  est  *,  oportet  quod  illorum  sint  qui 
aliquo  modo  promittere  possunt.  Quod  non  est  nisi  illo- 
rum  qui  habent  aliquam  prudentiam  de  futuris :  quae  usum 


et  haec  conditio  non  tollit  libertatem  sponsalium,  sed  auget  50  rationis  requirit.    Respectu    cuius    triplex   gradus  notatur, 


secundum  Philosophum,  in  \  Ethic.  *:  primus  est  cum  quis 
neque  intelligit  per  se,  neque  ab  alio  capere  potest;  se- 
cundus  status  est  quo  homo  ab  aliis  capere  potest,  sed 
ipse  per  se  non  sufficit  ad  intelligendum ;  tertius  est  cum 
homo  et  ab  aHo  iam  capere  potest,  et  per  seipsum  con- 
siderare.  Et  quia  ratio  paulatim  in  homine  convalescit, 
secundum  quod  quietantur  motus  et  fluxibilitates  humo- 
rum,  ideo  primum  statum  rationis  obtinet  homo  ante  pri- 
mum  septennium :  et  propter  hoc  illo  tempore  nulli  con- 


hibere  quod  omnino  aliquis  nullam  promissionem  faciat 
de  futuris :  sed  quod  non  promittat  quasi  fiduciam  habens 
de  vita  sua.  Unde  docet  quod  debet  apponi  conditio,  Si 
Deus  voluerit  *.  Quae  etiam  si  verbis  non  exprimatur , 
corde  tamen  debet  intelligi. 

Ad  sextum  dicendum  quod  in  matrimonio  potest  con- 
siderari  ipsa  coniunctio  matrimonialis,  et  actus  eius.  Et  a 
sponsione  primi  in  futurum  dicitur  sponsus  a  sponsalibus 
contractis   per  verba    de    futuro.    Et  a  sponsione   secundi 

dicitur  aliquis  sponsus  etiam  quando  contractum  est  ma-  70  naturalis    inclinat    magis 
trimonium  per  verba  de  praesenti :  quia  ex  hoc  ipso  ma-      perpetuo    vinculo ,    quia 


•  Cap.  Contine- 
batur ,  de  De- 
spons.  Impub, 


'  Cf.  arg.  1. 
•  Art.  1. 


•  Cap.  IV,  n.  7. 
S.  Th.  lect.  IV. 


Ad  quintum  dicendum  quod  lacobus  non  intendit  pro-  «o  tractui  aptus  est,  et  ita  nec  sponsalibus.  Sed  ad  secundum 


statum  incipit  pervenire  in  fine  primi  septennii :  unde 
etiam  tunc  temporis  pueri  ad  scholas  ponuntur.  Sed  ad 
tertium  statum  incipit  homo  pervenire  in  fine  secundi  se- 
ptennii,  quantum  ad  ea  quae  ad  personam  ipsius  pertinent, 
«!  in  qua  ratio  naturalis  citius  convalescit :  sed  quantum  ad 
ea  quae  extra  ipsum  sunt,  in  fine  tertii  septennii.  Et  ideo 
ante  primum  septennium  nulli  contractui  homo  aptus  est. 
Sed  in  fine  primi  septennii  incipit  esse  aptus  ad  aliqua 
promittendum  in  futurum,  praecipue  de  his  ad  quae  ratio 

non   autem   ad  obligandum  se 
adhuc    non    firmam    voluntatem 


trimonii  spondet  actum.  -  Tamen  a  prima  sponsione  di-  habet.  Et  ideo  tali  tempore  possunt  contrahere  sponsalia. 
cuntur  sponsalia  proprie,  quae  sunt  quaedam  sacramentalia  Sed  in  fine  secundi  septennii ,  iam  potest  obligare  se  de 
matrimonii,  sicut  exorcismus  baptismi.  his  quae  ad  personam  ipsius  pertinent,  vel  ad  religionem 

7S  vel  ad  coniugium.    Sed   post   tertium   septennium   etiam 


84 


QUAESTIO  XLIII,  ARTICULUS  III 


*  Dig.  IV,  IV,  de 
Minoribus  vigin^ 
ti  quinque  an- 
nis,  3. 


*S.Raym,5amm. 
lib.  IV,  lit.  XIV  , 
de  Publ.  Honest. 
lustit. 


•  B.  Albert.  IV 
5en^,dist.  XXVII, 
art.  13. 


'  Loc.  cit.  in  arg. 


■  Cap.  Quod  se- 
dem,  de  Frigid. 
et  Malef. 


'  Didot.  de  Ani- 
mal.  Histor.  lib. 
V,  cap.  XIV,  n.  2; 
lib.  VII,  cap.  I, 
n.  1. 


*  Cap.  V,  n.  9. 
S.  Th.  lect.  IX. 


•  Cf.  s.  Raym. 
Summ.  lib.  IV, 
tit.  1 ,  de  Spon- 
sal.,  §  4;  b.  Al- 
bert.  IV  Sent. , 
dist.xxvii,arl.i6. 

•  Capp.  Verum, 
et  Ex  publico  , 
de  Convers.Con- 
iug. 

•  Cap.  De  tliis 
aulem,  de  Spon- 
sal.  ei  Matrim. 
'  Cap.  lllud  Do- 
minus,  de  Cleric. 
excomm. 

'  Cap.  Quemad- 
modum,  de  lure- 
tur.;  cap.  Litte- 
ras,  de  Coniug. 
lepros. 


potest  de  aliis  se  obligare.  Et  secundum  leges  *  consti- 
tuitur  ei  potestas  de  rebus  suis  disponendi  post  viginti 
quinque  annos. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  si  ante  annos  puber- 
tatis  fiat  contractus  sponsalium  per  alium,  ambo  vel  alter 
reclamare  possunt.  Unde  nihil  tunc  actum  est :  adeo  quod 
nec  aliqua  aiitinitas  contrahatur  ex  hoc  *.  Et  ideo  sponsalia 
quae  inter  aliquos  per  personas  alias  contrahuntur,  robur 
habent  inquantum  illi  inter  quos  contrahuntur ,  ad  aeta- 
tem  debitam  venientes,  non  reclamant,  ex  quo  intelliguntur 
consentire  de  his  quae  per  alios  facta  sunt. 

Ad  secundum  dicendum  quod  quidam  *  dicunt  quod  ille 
puer  de  quo  Gregorius  narrat,  non  fuit  damnatus,  nec 
mortaliter  peccavit,  sed  visio  illa  ostensa  fuit  ad  patrem 
contristandum,  qui  in  puero  illo  peccaverat  non  corrigens 
eum.  -  Sed  hoc  est  expresse  contra  intentionem  Gregorii 
dicentis  *  quod  pater  pueri,  animam  parvuli  filii  negli- 
gens,  non  parvulum  peccatorem  gehennae  ignibus  nutrivit. 

Et  ideo  dicendum  quod  ad  peccatum  mortale  sufficil 
etiam  consensus  in  praesens.  Sed  in  sponsalibus  est  con- 
sensus  in  futurum.  Maior  autem  discretio  rationis  requi- 
ritur  ad  providendum  in  futurum  quam  ad  consentiendum 
in  actum  unum  praesentem.  Et  ideo  ante  potest  homo 
peccare  mortaliter  quam  possit  se  obligare  ad  aliquid  fu- 
turum. 

Ad  tertium  dicendum  quod  in  tempore  contractus  ma- 
trimonii  non  solum  requiritur  dispositio  ex  parte  usus 
rationis,  sed  etiam  ex  parte  corporis,  ut  sit  tempus  genc- 
rationi  aptum  *.  Et  quia  puella  in  duodecimo  anno  ad 
hoc  venit  ut  possit  esse  actui  generationis  apta,  puer  autem 
in  finem  secundi  septennii,  ut  Philosophus  ait,  in  IX  Ani- 
malium  *;  simul  autem  usum  discretionis  accipiunt,  qui 
tantum  in  sponsalibus  requiritur:  ideo  in  sponsalibus  de- 
terminatur  unum  tempus  utrique,  non  autem  in  matri- 
monio. 

Ad  guartum  dicendum  quod  illa  placentia  quae  est  in 
pueris  ante  septennium,  non  procedit  ex  perfecto  usu  ra- 
tionis,  cum  nondum  sint  plene  susceptibiles  disciplinae: 
sed  magis  contingit  ex  motu  naturae  quam  ex  aliqua  ra- 
tione.  Et  ideo  non  sufficit  talis  placentia  ad  sponsalia 
contrahendum. 

Ad  quintum  dicendum  quod,  quamvis  per  secundum 
contractum  in  casu  illo  non  faciunt  matrimonium,  tamen 
ostendunt  se  ratam  habere  priorem  promissionem.  Et  ideo 
prior  contractus  accipit  firmitatem. 

Ad  sextum  dicendum  quod  trahentes  navem  agunt  per 
modum  unius  causae  :  et  ideo  quod  deest  uni  potest  sup- 
pleri  ex  altero.  Sed  sponsalia  contrahentes  agunt  ut  dis- 
tinctae  personae:  quia  sponsalia  non  nisi  inter  duos  esse 
possunt.  Unde  in  utroque  requiritur  quod  sit  sufficiens  ad 
contrahendum.  Et  ideo  defectus  unius  sponsalia  impedit, 
nec  ex  altero  potest  suppleri. 

Ad  septimum  dicendum  quod  in  sponsalibus  etiam  simi- 
liter,  si  appropinquant  contrahentes  ad  tempus  septennii, 
contractus  sponsalium  habet  robur :  quia,  secundum  Phi- 
losophum,  in  II  Physic.  *,  quod  parum  deest,  quasi  nihil 
deesse  videtur. 

Haec  autern  propinquitas  a  quibusdam  determinatur 
tempus  sex  mensium.  Sed  melius  est  quod  determinetur 
secundum  conditionem  contrahentium :  quia  in  quibusdam 
magis  acceleratur  usus  rationis  quam  in  aliis. 

ART.  III.  utrum  sponsalia  dirimi  possint 

AD  tertium  sic  proceditur  *.  Videtur  quod  sponsalia  di- 
rimi  non  possunt  altero  religionem  intrante  *.  Quia  de 
pecunia  quam  alteri  promisi,  non  possum  alteri  licite  obla- 
tionem  facere.  Sed  ille  qui  sponsalia  contrahit,  corpus 
suum  promittit  mulieri.  Ergo  non  potest  se  offerre  Deo 
ulterius  in  religionem. 

2.  Item,  videtur  quod  non  debeant  dirimi  quando  alter 
coniugum  ad  longinquam  regionem  se  transfert  *.  Quia  in 
dubiis  semper  tutior  pars  est  eligenda  *.  Sed  tutius  esset 
quod  eum  expectaret.  Ergo  tenetur  eum  expectare. 

3.  Item,  videtur  quod  nec  dirimantur  per  aegritudinem 
quam  aliquis  incurrit  post  contracta  sponsalia  *.  Quia  pro 


poena  nullus  debet  puniri.  Sed  vir  qui  infirmitatem  in- 
currit,  punitur  in  eo  quod  ei  ius  suum  aufertur,  quod  in 
illa  habebat  quae  sibi  fuerat  desponsata.  Ergo  propter 
corporalem  infirmitatem  non  debent  sponsalia  dirimi. 
s  4.  Item,  videtur  quod  nec  propter  affinitatem  interve- 
nientem:  utpote  si  sponsus  consanguineam  sponsae  for- 
nicario  concubitu  cognoscat  *.  Quia  secundum  hoc  sponsa 
puniretur  pro  peccato  sponsi.  Quod  non  est  conveniens. 

5.  Item,  videtur  quod  non  possint  se  invicem  absolvere  *. 
10  Quia  hoc  est  maximae    levitatis ,  ut  primo   contrahant   et 

postmodum  se  absolvant.  Sed  talia  non  debent  ab  Ecclesia 
sustineri.  Ergo,  etc. 

6.  Item,  videtur  quod  nec  propter  alterius  fornicatio- 
nem  *.  Quia  adhuc  per  sponsalia  unus  non  accipit  pote- 

is  statem  in  corpus  alterius.  Et  ita  videtur  quod  in  nullo 
contra  invicem  peccent  si  interim  fornicantur.  Et  sic 
sponsalia  dirimi  non  debent  per  hoc. 

7.  Item,  videtur  quod  nec  per  contractum  cum  alia  per 
verba  de  praesenti  *.   Quia  venditio  secunda  non  derogat 

20  venditioni  primae.  Ergo  nec  secundus  contractus  potest 
derogare  primo. 

8.  Item,  videtur  quod  nec  per  defectum  aetatis  possint 
dirimi  *.  Quia  quod  non  est,  non  potest  dissolvi.  Sed  ante 
aetatem  determinatam  nulla  fuerunt  sponsalia.  Ergo  dirimi 

2!  non  possunt. 

Respondeo  dicendum  quod  in  omnibus  praedictis  casi- 
bus  sponsalia  contracta  dirimuntur,  sed  diversimode.  Quia 
in  duobus,  scilicet  cum  quis  ad  religionem  confugit  *,  et 
cum   alter   coniugum    cum    altero  per  verba  de  praesenti 

30  contrahit  * ,  ipso  iure  sponsalia  dirimuntur.  Sed  in  aliis 
casibus  dirimi  debent  secundum  iudicium  Ecclesiae  *. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  talis  promissio  solvitur 
per  mortem  spiritualem:  cum  sit  spiritualis  tantum,  ut 
dictum  est  *. 

?s  Ad  secundum  dicendum  quod  dubium  illud  determinatur 
ex  hoc  quod  alter  non  comparet  tempore  statuto  ad  ma- 
trimonium  perficiendum.  Unde,  si  ex  parte  eius  non  defuit 
quin  matrimonium  compleret,  potest  licite  alteri  nubere 
sine  peccato   aliquo.    Si  autem  per  eum  stetit  quod    ma- 

40  trimonium  non  est  completum,  debet  agere  poenitentiam 
de  peccato  fractae  promissionis ,  aut  iuramenti,  si  iura- 
mentum  intervenit ;  et  contrahere  cum  alia,  si  vult,  iudicio 
Ecclesiae  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod  si,  ante  contractum  matri- 

4S  monium ,  aliquam  gravem  infirmitatem  incurrat  alter  eo- 
rum  inter  quos  sunt  contracta  sponsalia,  quae  ipsum  de- 
bilitet  nimis,  ut  epilepsia  aut  paralysis ;  aut  eum  deformet, 
ut  abscissio  nasi  vel  orbitas  oculorum  aut  aliquid  huius- 
modi;  aut  quae  sunt  contra  bonum  prolis,  utpote  lepra, 

so  quae  solet  prolem  inficere :  possunt  sponsalia  dirimere,  ne 
sibi  invicem  displiceant,  et  matrimonium  sic  contractum 
malum  exitum  sortiatur.  Nec  pro  poena  punitur  aliquis: 
sed  ex  poena  damnum  reportat.  Quod  non  est  incon- 
veniens. 

;s  Ad  quartum  dicendum  quod,  si  sponsus  cognovit  con- 
sanguineam  sponsae  vel  e  converso,  tunc  dirimi  debent 
sponsalia  *.  Et  ad  hoc  probandum  sola  fama  sufficit  **, 
propter  scandalum  vitandum.  Causae  enim  quae  in  futu- 
rum  expectant  effectus  suos,  impediuntur  a  suis  effectibus 

60  non  solum  ex  eo  quod  est,  sed  ex  eo  quod  futurum  est. 
Unde,  sicut  affinitas,  si  esset  tempore  contractus  sponsa- 
lium,  impedivisset  contractum  illum ;  ita,  si  interveniat  ante 
matrimonium,  quod  est  effectus  quidam  sponsalium,  prior 
contractus  ab  effectu  suo   impeditur.    Nec  in  hoc  aliquid 

«s  detrahitur  alteri:  immo  ei  confertur,  quia  absolvitur  ab  eo 
qui  per  fornicationem  se  Deo  odiosum  reddidit. 

Ad  quintum  dicendum  ,  quod  quidam  *  non  recipiunt 
istum  casum.  -  Sed  contra  eos  est  decretalis  *,  quae  expresse 
dicit:  Ad  instar,  inquit,  eorum  qui  societatem  interposi- 

T>  tione  fidei  contrahunt,  et  postea  eandem  remittunt,  potest 
in  patientia  tolerari,  si  mutuo  se  absolvunt  qui  sponsalia 
contraxerunt. 

Sed  ad  hoc  dicunt  quod  Ecclesia  magis  hoc  sustinet 
ne  peius  eveniat  *,  quam  hoc  sit  de  iure.  -  Sed  hoc  non 

7s  videtur  exemplo   convenire  quod   decretalis  adducit. 


*  Cap.  Libertas. 

de  Despons.  Im- 

pub, 

'  Cap  Praeterea 

hi,   de  Sponsal, 

et  Matrim. 


'  Cap.  Quemad- 
modum,  de  lure- 


•  Cap.  5i  inter 
virum,  de  Spon- 
sal.  et  Matrim. 


•  Cap.  De  illis , 
de  Despons.  Im* 
pub. 


'  Arg.  1. 


*  Arg.  7. 

•  Cf.  s.  Raym.  et 
b.Albert.loc.cit. 
supra. 


•Disl.  XXVII, qu.i, 
art.  3,  qu*  a. 


•  Cf.  c«p.  De  il- 
lis,  cit.  in  arg. 


*  Cap.  cit.inarg. 
•■  Cap.  Super  eo, 
de  Consang.  et 
Affin. 


'  Hugut.  -  Vide 
Gloss.incap.  cit. 
in  arg. 
*  Citat.  in  arg. 


*Cf.  dccretal.cit. 


QUAESTIO  XLIV,  ARTICULUS  I,  II 


85 


Et  ideo    dicendum   quod  non  semper   est  levitatis  re- 
tractare  quae  prius  firmata  sunt:  quia  incertae  sunt  pro- 
•Cap.ix,vers.i4.   vtdentiae  nostrae,  ut  dicitur  in  libro  Sapientiae  *. 

Ad  sextum  dicendum   quod,  quamvis  non  dederint  sibi 
mutuo  potestatem  corporis  sponsalia  contrahentes,  tamen  s 
ex  hoc  efficiuntur  sibi  invicem  suspecti  de  non  servanda 
fide  in  futurum.  Et  ideo  potest  sibi  praecavere  unus  contra 
alium,  sponsalia  dirimendo. 

Ad  septimum  dicenduji   quod   ratio  illa  teneret  si  esset 
unius  rationis  uterque  contractus.  Sed  secundus  contractus  lo 
matrimonii  est  fortior  primo.  Et  ideo  solvit  ipsum. 

Ad  octavum  dicendum  quod,  quamvis  non  fuerint  vera 
sponsaHa,  tamen   fuit  ibi  quidam  modus    sponsaHum.    Et 
ideo ,  ne  videatur  approbare  ad  annos  legitimos  veniens , 
debet  petere  solutionem  sponsaHum  iudicio  Ecclesiae  fa-  is 
ciendam,  propter  bonum  exemplum. 

QUAESTIO  QUADRAGESIMAQUARTA 

DE  MATRIMONII  DEFINITIONE 


*  Cf.   qu.  XLIII, 
Introd. 


» 


•Part.  III,qu.Lx, 
art.  4. 


\ 


*  Metaphys.tT^ct. 
III,  cap.  X. 


•Cf.Aristot.Ca- 
teg.  cap.  V,  n.  8, 

12. 


Vers.  24. 


» 


DEiNDE  considerandum  est  de  ratione  matrimonii  *. 
Circa  quod  quaeruntur  tria. 

Primo :  utrum  matrimonium  sit  in  genere  coniunctionis. 
Secundo :  utrum  convenienter  nominetur. 
Tertio:  utrum  convenienter  definiatur.  ^J 

ART.   I.    UTRUM     MATRIMONIUM     SIT    IN     GENERE     CONIUNCTIONIS 
Infra.  qu.  xlviii,  art.  2,  ad  2;  Part.  III,  qu.  xxix,  art.  2. 

AD  PRiMUM  sic  PROCEDITUR.  Videtur  quod  matrimonium 
non  sit  in  genere  coniunctionis.  Quia  vinculum  quo  jo 
aHqua  ligantur,  differt  a  coniunctione  ipsa,  sicut  causa  ab 
effectu.  Sed  matrimonium  est  vinculum  quoddam  quo 
iuncti  matrimonio  Hgantur.  Ergo  non  est  in  genere  con- 
iunctionis. 

2.  Praeterea,  omne  sacramentum  est  sensibile  signum*.  is 
Sed  nuHa  relatio  est  accidens  sensibile.  Ergo  matrimonium, 
cum  sit  sacramentum,  non  erit  in  genere  relationis.  Et  ita 
nec  in  genere  coniunctionis. 

3.  Praeterea,  coniunctio  est  relatio  aequiparentiae,  si- 
cut  aequaHtas.  Sed  non  est  una  numero  aequaHtatis  re-  40 
latio  in  utroque  extremorum :  ut  Avicenna  dicit  *.  Ergo 
nec  una  coniunctio.  Et  sic,  si  matrimonium  est  in  genere 
coniunctionis ,  non  est  unum  tantum  matrimonium  inter 
duos  coniuges. 

Sed  contra,  relatio  est  secundum  quam  aHqua  ad  in-  4s 
vicem  referuntur  *.   Sed  secundura  matrimonium  aHqua  ad 
invicem   referuntur:    dicitur   enim   maritus  vir   uxoris,  et 
uxor  mariti  uxor.  Ergo  matrimonium  est  in  genere  rela- 
tionis.  Nec'  est  aHud  quam  coniunctio. 

2.  Praeterea,  unio   duorum  ad  aHquid  unum  non  fit  50 
nisi  secundum  coniunctionem.    Hoc  autem  fit  per  matri- 
monium:  ut  patet  Genes.  11  *,  Erunt  duo  in  carne  una. 
Ergo  matrimonium  est  in  genere  coniunctionis. 

Respondeo     dicendum     quod    coniunctio    adunationem 
quandam  importat.  Unde  ubicumque  est  adunatio  aHquo-  ss 
rum,  ibi  est  aHqua   coniunctio.   Ea  autem  quae  ordinan- 
tur  ad  aHquid  unum,  dicuntur  in  ordine  ad  iHud  adunari : 
sicut  multi  homines  adunantur  ad  unam  miHtiam  vel  ne- 
gotiationem  exequendam,    ex   qua  dicuntur  commiHtones 
ad  invicem,  vel  socii  negotiationis.    Et  ideo,  cum  per  ma-  «o 
trimonium  ordinentur  aHqui  ad  unam  generationem  et  edu- 
cationem   prolis;  et  iterum  ad  unam   vitam    domesticam; 
constat  quod  in  matrimonio  est  aHqua  coniunctio  secun- 
dum  quam  dicitur  maritus  et  uxor.  Et  taHs  coniunctio  ex 
hoc  quod  ordinatur  ad  aHquod  unum,  est  matrimonium.  «; 
Coniunctio  autem    corporum  vel  animorum  ad  matrimo- 
nium  consequitur. 

Ad  primum  ergo  dickndum  quod  matrimonium  est  vin- 
culum  quo  ligantur  formaHter,  non  effective.  Ideo  non 
oportet  quod  sit  aHud  a  coniunctione.  70 

Ad  secundum  dicendum  quod,  quamvis  ipsa  relatio  non 
sit  sensibile  accidens,  tamen  causae  eius  possunt  esse  sen- 
sibiles.  Nec  in  sacramento  requiritur  quod  sit  sensibile  iHud 
quod  est  res  et  sacramentum:  hoc  enim  modo  se  habet 
in  hoc  sacramento  praedicta  coniunctio.  Sed  verba  expri-  7; 


mentia  consensum,  quae  sunt  sacramentum  tantum,  et  causa 
praedictae  coniunctionis,  sunt  sensibiHa  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod  relatio  fundatur  in  aHquo 
sicut  in  causa,  ut  similitudo  in  quaHtate ;  et  in  aliquo  sicut 
in  subiecto,  ut  in  ipsis  simiHbus.  Et  ex  utraque  parte  po- 
test  attendi  unitas  et  diversitas  ipsius.  Quia  ergo  in  simi- 
litudine  non  est  eadem  qualitas  numero  ,  sed  specie ,  in 
utroque  simili;  et  iterum  subiecta  simiHtudinis  sunt  duo 
numero ;  et  similiter  est  de  aequalitate :  ideo  et  aequalitas 
et  similitudo  omnibus  modis  est  alia  numero  in  utroque 
similium  et  aequalium.  Sed  relatio  quae  est  matrimonium, 
ex  una  parte  habet  unitatem  in  utroque  extremorum,  sci- 
licet  ex  parte  causae,  quia  ad  eandem  numero  generatio- 
nem  ordinatur:  sed  ex  parte  subiecti  habet  diversitatem 
secundum  numerum.  Et  ideo  haec  relatio  est  una  et  mul- 
tiplex.  Et  secundum  quod  est  multiplex  ex  parte  subiecti, 
significatur  his  nominibus  ,  uxor  et  maritus :  secundum 
autem  quod  est  una,  significatur  hoc  nomine,  matrimonium. 

ART.  II.  utrum  matrimonium  congrue    nominetur 

AD  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  matrimonium 
incongrue  nominetur.  Quia  denominatio  debet  fieri  a 
digniori  *.  Sed  pater  dignior  est  matre.  Ergo  magis  debet 
denominari  a  patre   quam  a  matre    coniunctio    utriusque. 

2.  Praeterea,  res  debet  denominari  ab  eo  quod  est  de 
essentia  sua:  quia  ratio  quam  significat  nomen,  est  defi- 
nitio,  ut  dicitur  in  IV  Metaphys.  *  Sed  nuptiae  non  sunt 
de  essentia  matrimonii.  Ergo  non  debet  matrimonium  nu- 
ptiae  appellari. 

3.  Praeterea,  species  non  potest  proprio  nomine  no- 
minari  ab  eo  quod  est  generis.  Sed  coniunctio  est  genus 
ad  matrimonium  *.  Ergo  non  potest  proprie  coniugium 
nominari. 

Sed  in  contrarium  est  communis  usus   loquentium. 

Respondeo  dicendum  quod  in  matrimonio  est  tria  con- 
siderare.  Primo,  essentiam  ipsius,  quae  est  coniunctio.  Et 
secundum  hoc  vocatur  coniugium  *. 

Secundo,  causam  eius,  quae  est  desponsatio.  Et  secun- 
dum  hoc  vocantur  nuptiae  a  nubo  :  quia  in  ipsa  solemni- 
tate  desponsationis,  ^ua  matrimonium  perficitur,  capita  nu- 
bentium  velantur  *. 

Tertio,  effectum,  qui  est  proles.  Et  sic  dicitur  matrimo- 
nium :  ut  Augustinus  dicit,  contra  Faustum  *,  ob  hoc  quod 
mulier  non  debet  ad  aliud  nubere  nisi  ut  sit  mater.  - 
Potest  etiam  dici  matrimonium  quasi  matris  munium, 
idest  officium:  quia  feminis  incumbit  maxime  educandae 
prolis  officium  *.  -  Vel  dicitur  matrimonium  quasi  matrem 
muniens :  quia  iam  habet  quo  defendatur  et  muniatur,  sci- 
licet  virum.  -  Vel  dicitur  matrimonium  quasi  matrem  mo- 
nens ,  ne  virum  relinquat  alteri  adhaerens.  -  Vel  dicitur 
matrimonium  quasi  materia  unius,  quia  in  eo  fit  coniun- 
ctio  ad  unam  prolem  materialiter  inducendam :  ut  dicatur 
matrimonium  a  monos  et  materia.  -  Vel  dicitur  matrimo- 
nium,  ut  Isidorus  dicit  *,  a  matre  et  nato :  quia  per  ma- 
trimonium  efficitur  aliqua  mater  nati. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  quamvis  pater  sit  di- 
gnior  quam  mater,  tamen  circa  prolem  mater  magis  est 
officiosa  quam  pater.  -  Vel  ideo  quia  mulier  ad  hoc  prin- 
cipaliter  facta  est  ut  sit  homini  in  adiutorium  prolis.  Non 
autem  vir  propter  hoc  factus  est.  Unde  magis  pertinet  ad 
rationem  matrimonii  mater  quam  pater. 

Ad  secundum  dicendum  quod  aliquando  essentialia  co- 
gnoscuntur  per  accidentalia.  Et  ideo  etiam  per  accidenta- 
Ha  aliqua  nominari  possunt :  cum  nomen  detur  causa  rei 
innotescendae. 

Ad  tertium  dicendum  quod  aUquando  species  nominatur 
ab  eo  quod  est  generis  propter  imperfectionem  speciei: 
quando  scilicet  complete  habet  generis  rationem,  nec  ta- 
men  aliquid  addit  quod  ad  dignitatem  pertineat;  sicut 
proprium  accidentale  retinet  nomen  proprH  communis. 
AHquando  autem  propter  perfectionem :  quando  in  una 
specie  complete  invenitur  ratio  generis ,  et  non  in  alia ; 
sicut  animal  denominatur  ab  anima ,  quae  competit  ani- 
mato  corpori,  quod  est  genus  animaHs ,  sed  animatio  non 
invenitur  perfecte  in  animatis  quae  non  sunt  animalia.  Et 


•    Cf.    qu.    XLU, 
art.  1,  ad  5. 


•VideAri8tot.de 
Anima ,  lib.  II, 
cap.  IV,  n.  15.  - 
S.  Th.  lect.  iz. 


•S.Th.lect.xvi.. 
Did.  lib.  lll,cap. 
vii,  n.  9. 


*Cf.  art.praeced. 


•  Isidor.  Elymol. 
lib.  IX,  cap.  VII, 
n.  20. 


Ibid.,  n.  12, 


'  Lib.  XIX,  cap. 

XXVI. 


"S.Raym.5tti«ffi. 
lib.  IV,  tit.  II,  de 
Matrim.j  5  1. 


*  Loc.  cit.  n.  13. 


86 


QUAESTIO  XLIV,  ARTICULUS  III  -  QUAESTIO  XLV,  ARTICULUS  I,  II 


*Dist.  xxvn.cap. 
Sunt  ergo. 


firmato  * ;  tertio ,   de  consensu  coacto  et  conditionato  ** ; 
quarto,  de  obiecto  consensus  *. 
Circa  primum  quaeruntur  quinque. 

Primo :  utrum  consensus  sit  causa  efficiens  matrimonii. 
Secundo :  utrum  consensum  oporteat  per  verba  exprimi. 
Tertio :  utrum  consensus  expressus  per  verba  de  futuro 

faciat  matrimonium. 
Quarto :  utrum  consensus  expressio  per  verba,  si  desit 

interior  consensus,  faciat  matrimonium. 
Quinto :  utrum  consensus  in  occulto  factus  per  verba 
de  praesenti  faciat  matrimonium. 


ART.  I.    UTRUM  CONSENSUS  SIT    CAUSA    EFFICIENS   MATRIMONII 

Infra,  qu.  xlvii,  art.  3,  ad  i ;  De  Verit,^  qu.  xxvui,  art.  8,  ad  7 ; 
Qiiodl.  V,  qu.  viii,  art.  1. 

AD  PRiMUM  sic  PROcEDiTUR.  Videtur  quod  consensus  non 
sit 


•  Summ,  Sent., 
tract.VII,  cap.vi. 

•  Dig.  XXIIl,  II, 
de  Ritu  Nupt., 
1.-  Cf.  5.  Raym. 
Summ.  lib.  IV, 
tit.ii,deMa/rim.^ 
§  1. 

•  Art.  praeced. 


'  Cf.  arg.  4- 
Cf.  arg.  1. 


•  Cf.  arg.  4. 


*  Categ.  cap.  vi, 
n.  1. 


*  In  corpore. 

'lad  Cor.,  cap. 
zi,  vers.  9. 


*  In  corpore. 


*  Cf.   qu,  xLiii 
Introd. 


similiter  est  in  proposito  :  quia  coniunctio  viri  ad  mulie- 
rem  per  matrimonium  est  maxima,  cum  sit  et  animarum 
et  corporum.  Et  ideo  coniugium  nominatur. 

ART.    III.     UTRUM     MATRIMONIUM     CONVENIENTER     DEFXNIATUR    ^ 
IN    LITTERA 

AD  TERTIUM  sic  pROCEDiTUR.  Vidctur  quod  inconvenien- 
ter  definiatur  in  littera  *.  Quia  in  mariti  definitione 
oportet  quod  matrimonium  ponatur :  quia  maritus  est  qui 
est  mulieri  matrimonio  iunctus.  Sed  ipse  ponit  marita-  lo 
lem  coniunctionem  in  definitione  matrimonii.  Ergo  vide- 
tur  quod  sit  circulatio  in  definitionibus  istis. 

2.  Praeterea,  per  matrimonium,  sicut  vir  ef&citur  ma- 
ritus  mulieris,  ita  mulier  uxor  viri.  Ergo  non  debet  magis 
dici  coniunctio  maritalis  quam  uxoria.  i; 

3.  Praeterea,  consuetudo  ad  genus  moris  pertinet.  Sed 
frequenter  matrimonio  iuncti  sunt  valde  moribus   diversi.      ./Asit  causa    efficiens   matrimonii.    Sacramenta    enim  non 
Ergo  non  debet  poni  in  definitione  matrimonii,  individuam      sunt  a  voluntate  humana,  sed  ab  institutione  divina  *.  Sed 
vitae  consuetudinem  retinens.  consensus  ad  voluntatem  pertinet.  Ergo  non  est  causa  ma- 

4.  Praeterea,  inveniuntur  aliae  definitiones    de   matri-  20  trimonii,  sicut  nec  aliorum  sacramentorum. 

monio  datae.  Quia  secundum    Hugonem  *,  matrimonium  2.  Praeterea,  idem  non  est  causa  sui  ipsius.  Sed  ma- 

est  duarum  idonearum  personarum  legitimus  de  coniun-      trimonium  nihil  aliud  videtur  esse  quam  consensus:  quia 
ctione  consensus.  -  Secundum  quosdam  *  autem  matrimo-      consensus  ipse  significat  coniunctionem  Christi  ad  Eccle- 
nium  est  consortium  communis  vitae  et  communicatio  di-      siam.  Ergo  consensus  non  est  causa  matrimonii. 
vini  et  humani  iuris.  —  Et  quaeritur    qualiter  hae  defini-  25        3.  Praeterea,  unius  debet  esse  una  causa.   Sed  matri- 
tiones  differant.  monium  inter  duos  est  unum,  ut  dictum  est  *.  Consensus 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  *,  in  matri-      autem  duorum  sunt  diversi ,  quia  diversorum  sunt,  et  in 
monio  tria  considerantur :    scilicet  causa  ipsius ,  et  essen-      diversa :  ab  una  enim  parte  est  consensus  in  virum,  ex  alia 
tia  eius ,    et  effectus.    Et  secundum  hoc  tres   definitiones      in  uxorem.  Ergo  mutuus  consensus  non  est  causa  matri- 
inveniuntur  de  matrimonio  datae.  Nam  definitio  Hugonis  *  %°  monii. 
tangit  causam,  sciHcet  consensum :  et  per  se  nota  est.  Sed  contra  est  quod  Chrysostomus  dicit  * :  Matrimo- 

Definitio  autem  in  littera  posita  *  tangit  essentiam  ma-      nium  non  facit  coitus,  sed  voluntas. 
trimonii ,  scilicet  coniunctionem.    Et   addit    determinatum  2.  Praeterea,  unus  non  accipit  potestatem  in  eo  quod 

subiectum,  in  hoc  quod  dicit  inter  legitimas  personas.  est  Ubere  alterius,  nisi  per  eius  consensum.  Sed  per  ma- 
Ponit  etiam  differentiam  contrahentem  ad  speciem,  in  hoc  3!  trimonium  accipit  uterque  coniugum  potestatem  in  corpus 
quod  dicit  maritalis :  quia,  cum  matrimonium  sit  coniun-  alterius,  ut  patet  I  Cor.  vii  * ,  cum  prius  uterque  liberam 
ctio  in  ordine  ad  aUquid  unum ,  talis  coniunctio  in  spe-  potestatem  sui  corporis  haberet.  Ergo  consensus  facit  ma- 
ciem  trahitur  per  illud  ad  quod  ordinatur;  et  hoc  est  id      trimonium. 

quod  ad  maritum    pertinet.    Ponit    etiam  virtutem    huius  Respondeo  dicendum  quod  in  omnibus  sacramentis  est 

coniunctionis,  quia  indissolubilis  est ,  in  hoc  quod  dicit ,  4°  aliqua  spiritualis  operatio  ,  mediante  materiali  operatione 
individuam  etc.  quae  eam  significat:  sicut  per  ablutionem   corporalem  in 

Sed  alia  definitio  *  tangit  effectum  ad  quem  ordinatur  baptismo  fit  ablutio  interior  spiritualis.  Unde,  cum  in  ma- 
matrimonium,  sciUcet  vita  communis  in  rebus  domesticis.  trimonio  sit  quaedam  spiritualis  coniunctio,  inquantum  ma- 
Et  quia  omnis  communicatio  aliqua  lege  ordinatur,  ideo  trimonium  est  sacramentum ;  et  aliqua  materiahs,  secun- 
ponitur  ordinativum  istius  communionis,  scilicet  ius  divi-  4!  dum  quod  est  in  officium  naturae  et  civilis  vitae  :  opor- 
num  et  humanum.  Aliae  autem  communicationes,  ut  ne-  tet  quod  mediante  materiali  fiat  spiritualis  virtute  divina. 
gotiatorum  et  militantium,  solo  iure  humano  institutae  sunt.      Unde,  cum  coniunctiones    materialium   contractuum   fiant 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  aliquando  priora ,  ex  per  mutuum  consensum ,  oportet  quod  hoc  modo  etiam 
quibus  debet  dari  definitio,  non  sunt  nominata;    et  ideo      fiat  matrimoniaHs  coniunctio. 

in  definitione  aliquorum  ponuntur  aHqua  posteriora  sim-  s°  Ad  primum  ergo  dicendum  quod  sacramentorum  prima 
pHciter  quae  sunt  priora  quoad  nos;  sicut  in  definitione  causa  est  divina  virtus,  quae  in  eis  operatur  salutem*: 
quaHtatis  ponitur  quale  a  Philosopho,  cum  dicit  * :  Qua-  sed  causae  secundae  instrumentales  sunt  materiales  ope- 
litas  est  secundum  quam  quales  dicimur.  Et  ita  etiam  hic  rationes  ex  divina  institutione  habentes  efficaciam.  Et  sic 
in  definitione  matrimonii  ponitur  maritalis :  ut  sit  sensus      consensus  in  matrimonio  est  causa. 

quod  matrimonium  est  coniunctio  ad  ea  quae  mariti  of-  ss  Ad  secundum  dicendum  quod  matrimonium  non  est  ipse 
ficium  requirit,  quae  non  poterant  uno  nominari  nomine.      consensus,  sed  quaedam    unio    ordinatorum  ad  unum ,  ut 

Ad  secundum  dicendum  quod  per  hanc  differentiam  tan-      dictum  est  *,  quam  consensus  facit.  Nec  consensus ,  pro- 
gitur  finis  coniunctionis,  ut  dictum  est  *.  Et  quia,  ut  dicit      prie  loquendo,  coniunctionem  Christi  ad  Ecclesiam  signi- 
Apostolus  *,  vfr  non  est  propter  mulierem,  sed  mulier  pro-     ficat:  sed  voluntatem  eius  ,  qua  factum  est   ut   Ecclesiae 
pter  virum,  ideo  haec  differentia  potius  debet  sumi  a  viro  ^°  coniungeretur. 
quam  a  muHere.  Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  matrimonium  est  unum 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  vita  civilis  non  impor-  ex  parte  eius  in  quod  fit  coniunctio,  quamvis  sit  multiplex 
tat  actum  singularem  huius  vel  ilHus,  sed  ea  quae  ad  com-  ex  parte  coniunctorum ;  ita  etiam  consensus  est  unus  ex 
municationem  civilem  pertinent;  ita  vita  coniugalis  nihil  parte  eius  in  quod  consentitur,  scilicet  praedictae  coniun- 
aliud  est  quam  conversatio  ad  communicationem  talem  *5  ctionis,  quamvis  multiplex  ex  parte  consentientium.  Nec 
pertinens.  Et  ideo  quantum  ad  hanc  vitam  semper  con-  est  directe  consensus  in  virum,  sed  in  coniunctionem  ad 
suetudo  est  individua :  quamvis  sit  diversa  quantum  ad  virum,  ex  parte  uxoris :  et  similiter,  ex  parte  viri,  consen' 
actus  singulares  utriusque. 

Ad  quartum  patet  solutio  ex  dictis  *. 

QUAESTIO  QUADRAGESIMAQUINTA 

DE  CONSENSU   MATRIMONII 

.    /^ONSEauENTER   cousiderandum   est   de    consensu  *.    Ubi      A.tet  consensum  per  verba  exprimi.  Quia  sicut  per  ma- 

V_-<primo    agendum  est  de  consensu  secundum  se  consi-      trimonium  redigitur  homo  in  potestatem  alterius,  ita  per 

derato ;  secundo,  de  consensu  iuramento  vel  carnali  copula  7S  votum.  Sed  votum  obligat  quoad  Deum  etiam  si  non  ex- 


"  Qu.  XLVl. 
•*   Qu.   XLVII. 
•    QU.   XLVIU. 


•  IV  Sent.,  dist. 
II,  qu.  i,  art.  4, 
qu»  4;  Part.  III, 
qu,  LXiv,  art.  2. 


70 


*  Qu.  xLiv,  art.  I. 


•  Op.  Imperf.  in 
Maith. ,  liomil. 
XXXII.  -  Inter 
Opp.  Chrys.^Cf. 
Dig.  L,  de  diver- 
sis  reg.  luris,  30. 


Vers.  4. 


•  Isid.   Etymol. 
lib.  VI,  cap.  XIX. 


'Qu.xLiv,art.  1. 


sus  in  coniunctionem  ad  uxorem. 
ART.  II.  utrum  oporteat  consensum  per  verba  bxprimi 

De  Forma  Absolut.,  cap.  i. 

D  secundum  sic  proceditur.   Videtur  quod  non   opor- 


QUAESTIO  XLV,  ARTICULUS  III,  IV 


87 


■  Capp.  Cum  a- 
pud  et  Tuaefra- 
temit.,  de  Spon- 
saL  et  Matrim. 


*Qu.  xLii,  art.  1. 


*Part.III,qu.Lx, 
art.  4. 


*  Art.  praeced. 


'  Summ.  Sent.j 
tract.VII.cap.  VI. 


r 


*  Cap.  Sicut  ex 
litteris,  de  Spon- 
saL.el  Matrim. 


I 


•  Cf.  IV  Sent. , 
dist.  I,  p.  I,  cap. 
Sacram-entum, 


primatur  verbis.  Ergo  et  consensus  facit  matrimonii  obli- 
gationem  etiam  sine  expressione  verborum. 

2.  Praeterea  ,  matrimonium  potest  esse  inter  aliquos 
qui  suum  consensum  sibi  mutuo  verbis  exprimere  non 
possunt,  quia  vel  sunt  muti  *,  vel  diversarum  linguarum. 
Ergo  expressio  consensus  per  verba  non  requiritur  ad  ma- 
trimonium. 

3.  Praeterea,  si  omittatur  illud  quod  est  de  necessitate 
sacramenti  quacumque  ex  causa ,  non  est  sacramentum. 
Sed  in  aliquo  casu  est  matrimonium  sine  expressione  ver- 
borum :  sicut  quando  puella  tacet  prae  verecundia,  paren- 
tibus  eam  viro  tradentibus.  Ergo  expressio  verborum  non 
est  de  necessitate  matrimonii. 

Sed  contra,  matrimonium  est  sacramentum  quoddam  *. 
Sed  in  omni  sacramento  requiritur  aliquod  sensibile  si- 
gnum  *.  Ergo  et  in  matrimonio.  Et  ita  oportet  ibi  saltem 
esse  verba  exprimentia  consensum  sensibiliter. 

2.  Praeterea,  in  matrimonio  fit  contractus  inter  virum 
et  mulierem.  Sed  in  quolibet  contractu  oportet  esse  ex- 
pressionem  verborum,  quibus  se  mutuo  homines  obligent. 
Ergo  et  in  matrimonio  oportet  esse  consensum  per  verba 
expressum. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  ex  dictis  *  patet,  con- 
iunctio  matrimonialis  fit  ad  modum  obligationis  in  contra- 
ctibus  materialibus.  Et  quia  materiales  contractus  non  pos- 
sunt  fieri  nisi  sibi  invicem  voluntatem  suam  verbis  pro- 
mant  qui  contrahunt,  ideo  etiam  oportet  quod  consensus 
matrimonium  faciens  verbis  exprimatur:  ut  expressio  ver- 
borum  se  habeat  ad  matrimonium  sicut  ablutio  exterior 
ad  baptismum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  in  voto  non  est  aliqua 
sacramentahs  obligatio,  sed  spirituaHs  tantum.  Et  ideo  non 
oportet  quod  fiat  ad  modum  materiaHum  contractuum  ad 
hoc  quod  obHget,  sicut  est  de  matrimonio. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  quamvis  non  possint  vota 
sua  mutuo  verbis  tales  exprimere ,  possunt  tamen  expri- 
mere  nutibus.  Et  tales  nutus  pro  verbis  computantur. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  dicit  Hugo  de  Sancto 
Victore  *,  eos  qui  coniunguntur  sic  oportet  consentire  ut 
invicem  se  spontanee  recipiant:  quod  iudicatur  fieri  si  in 
desponsatione  non  contradicant.  Unde  verba  parentum 
computantur  in  casu  iUo  ac  si  essent  puellae :  sunt  enim 
sufficiens  signum  quod  sunt  eius,  ex  quo  non  contradicit. 

ART.  III.  utrum  consensus  expressus  per  verba  de  futuro 
matrimonium  faciat 

AD  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod  consensus 
expressus  per  verba  de  futuro  matrimonium  faciat. 
Quia  sicut  se  habet  praesens  ad  praesens,  ita  futurum  ad 
futurum.  Sed  consensus  per  verba  de  praesenti  expressus 
facit  matrimonium  in  praesenti.  Ergo  consensus  expressus 
per  verba  de  futuro  facit  matrimonium  in  futuro. 

2.  Praeterea,  sicut  in  matrimonio  fit  quaedam  obliga- 
tio  per  verba  exprimentia  consensum,  ita  et  in  aliis  civi- 
libus  contractibus.  Sed  in  aliis  contractibus  non  differt 
utrum  per  verba  de  praesenti  vel  de  futuro  obligatio  fiat. 
Ergo  nec  in  matrimonio  differt. 

3.  Praeterea,  per  votum  religionis  homo  contrahit  ma- 
trimonium  spirituale  cum  Deo.  Sed  votum  reHgionis  fit 
per  verba  de  futuro,  et  obligat.  Ergo  et  similiter  potest 
fieri  matrimonium  per  verba  de  futuro. 

Sed  contra  est  quia  ille  qui  consentit  in  aliquam  per 
verba  de  futuro ,  et  postea  cum  alia  per  verba  de  prae- 
senti,  secundum  iura  debet  habere  secundam  uxorem  *. 
Sed  hoc  non  esset  si  consensus  per  verba  de  futuro  fa- 
ceret  matrimonium :  quia  ex  quo  verum  est  matrimonium 
cum  una,  ea  vivente  non  potest  contrahi  cum  alia.  Ergo 
consensus  per  verba  de  futuro  non  facit  matrimonium. 

2.  Praeterea,  qui  promittit  aliquid  se  facturum,  non- 
dum  facit  illud.  Sed  qui  consentit  per  verba  de  futuro, 
promittit  se  cum  aliqua  contracturum  matrimonium.  Ergo 
non  contrahit  adhuc  cum  illa. 

Respondeo  dicendum  quod  causae  sacramentales  signi- 
ficando  ef&ciunt :  unde  hoc  efificiunt  quod  significant  *.  Et 
quia,  cum  aliquis  consensum   suum  per  verba  de  futuro 


exprimit,  non  significat  se  facere  matrimonium,  sed  pro- 
mittit  se  facturum,  ideo  talis  expressio  consensus  non  facit 
matrimonium,  sed  sponsionem  eius,  quae  sponsalia  nomi- 
nantur  *. 

s  Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  cum  consensus  expri- 
mitur  per  verba  de  praesenti,  et  verba  sunt  praesentia,  et 
in  praesens  consentitur  pro  eodem  tempore.  Sed  quando 
consensus  fit  per  verba  de  futuro,  verba  sunt  praesentia, 
sed  consentitur  in  futurum.  Et  ideo  non  pro  eodem  tem- 

10  pore.  Et  propter  hoc  non  est  simile. 

Ad  secundum  dicendum  quod  etiam  in  aliis  contractibus 
qui  verbis  futuris  utitur  non  transfert  potestatem  rei  suae 
in  alterum,  ut  si  dicat,  Dabo  tibi :  sed  solum  quando  ver- 
bis  praesentibus  utitur. 

15  Ad  tertium  dicendum  quod  in  voto  professionis  actus 
spirituaHs  matrimonii  per  verba  de  futuro  exprimitur,  sci- 
licet  obedientia  vel  observantia  regulae :  et  non  ipsum  ma- 
trimonium  spirituale.  Si  autem  spirituale  matrimonium  in 
futurum  voveatur,  non  est  matrimonium  spirituale :    quia 

20  nondum  ex  hoc  aliquis  est  monachus,  sed  se  futurum  mo- 
nachum  pollicetur. 

ART.  IV.  utrum  consensus  expressio,  etiam  per  verba, 
si  desit  interior  consensus,  faciat  matrimonium 

IV  Sent ,  dist.  xxvii,  Expos,  litt. ;  dist.  xxviii,  art.  2;  dist.  xxix,  Expos.  litt. 

AD  auARTUM  sic  proceditur.  Videtur  quod  consensus 
expressio,  etiam  per  verba,  si  desit  interior  consensus, 
faciat  matrimonium.  Quia  fraus  et  dolus  nemini  patroci- 
nari  debet,  secundum  iura  *.  Sed  ille  qui  verbis  exprimit 
?o  consensum  quem  in  corde  non  habet ,  dolum  committit. 
Ergo  non  debet  sibi  patrocinari,  ut  ab  obligatione  matri- 
monii  liber  reddatur. 

2.  Praeterea,  consensus  mentalis  alterius  non  potest 
esse  aHcui  notus   nisi  quatenus   per  verba  exprimitur.    Si 

3S  ergo  expressio  verborum  non  suificit,  sed  consensus  inte- 
rior  requiritur  in  utroque  coniugum,  tunc  neuter  poterit 
scire  de  altero  an  sit  ei  verus  coniux.  Et  ita  erit  fornica- 
tor  quandocumque  matrimonio  utetur. 

3.  Praeterea,  si  aliquis  probatur  per  verba  de-praesenti 
40  in    aliquam    consensisse ,  cogitur    per    excommunicationis 

sententiam  ut  eam  habeat  in  uxorem,  quamvis  dicat  con- 
sensum  mentalem  defuisse,  etiam  si  postea  cum  alia  con- 
traxerit  consensu  mentali  verbis  expresso  *.  Sed  hoc  non 
esset  si  requireretur  consensus  mentaHs  ad  matrimonium. 

4S  Ergo  non  requiritur. 

Sed  contra  est  quod  Innocentius  III  dicit,  in  decre- 
tali  quadam  * ,  in  casu  isto  loquens :  Sine  consensu  «e- 
queunt  cetera  foedus  perficere  coniugale. 

2.  Praeterea,  intentio  requiritur  in  omnibus  sacramen- 

s°  tis  *.  Sed  ille  qui  corde  non  consentit,  non  habet  intentio- 

nem  matrimonii  contrahendi.  Ergo  non  fit  matrimonium. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  se  habet  ablutio  exte- 

rior  ad  baptismum,  ita  se  habet  expressio  verborum  ad  hoc 

sacramentum,  ut  dictum  est  *.  Unde  sicut,  si  aliquis  ablu- 

S5  tionem  exteriorem  reciperet  non  intendens  recipere  sacra- 
mentum  sed  ludum  et  dolum  facere,  non  esset  baptizatus  * ; 
ita  expressio  verborum  sine  interiori  consensu  matrimo- 
nium  non  facit. 

Ad  primum  erqo  dicendum  quod  ibi  sunt  duo :   scilicet 

«o  defectus  consensus,  qui  sibi  patrocinatur  in  foro  conscien- 
tiae,  ut  non  adstringatur  vinculo  matrimonii,  quamvis  non 
in  foro  Ecclesiae,  in  quo  iudicatur  secundum  allegata;  et 
dolus  verborura,  et  hic  non  patrocinatur  nec  in  foro  poe- 
nitentiae  nec  in  foro  Ecclesiae,  quia  in  utroque  pro  hoc 

«s  punitur. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  si  desit  consensus  mentalis 
ex  parte  unius ,  ex  neutra  parte  est  matrimonium :  quia 
matrimonium  consistit  in  mutua  coniunctione,  ut  dictum 
est  *.  Tamen  probabiliter  potest  credi  dolus  non  esse,  nisi 

70  signa  evidentia  doli  appareant :  quia  de  quolibet  praesu- 
mendum  est  bonum  nisi  probetur  contrarium.  Unde  ille 
ex  cuius  parte  dolus  non  est,  a  peccato  excusatur  per  igno- 
rantiam. 

Ad  tertium  dicendum  quod  in  tali  casu  Ecclesia  com- 

7S  pellit  eum  ad  standum  cum  prima  uxore,  quia  secundum 


*  Cf.  qu.  xLiii, 
art.  1. 


*  Capp.  Sedes  A- 
postolica,  et  Ex 
tenore,  de  Re- 
script. ;  cap.  Si 
vir ,  de  Cognat. 
Spirit. 


*  Cap.  Licetprae- 
ter  solutum ,  de 
Spons,  duor. 


*  Cap.  Tua  nos 
duxit ,  de  Spon- 
saL  et  Matrim. 


•  Part.    III,  qu. 
Lxiv,  art.  8. 


Art.  2. 


•  IV  Sent.,  dist. 
VI  ,  Expos.  litt.; 
Part.lll,  qu.Lxiv, 
art.  10,  ad  2. 


■Qu,  xLiv,  art.  1. 


88 


QUAESTIO  XLV,  ARTICULUS  V  -  QUAESTIO  XLVI,  ARTICULUS  I 


*  Cf.  I  Reg.,  cap. 
XVI,  vers.  7. -Vide 
s.  Th.  Quodl.  V, 
qu.  vm  ,  art.  i , 
ad  I. 

*  Cap.  Inquisi- 
tioni ,  de  Sent. 
Excom. 


•  Part.  III,  qu. 
LXxxiv,  art.  i,  ad 
1. 

*  Ibid.,ad  2;  art. 
4,  ad  3. 


*  Cap.  Cum  in- 
hibitio.de  Clan- 
dest.  Despons. 


*  Cap.  Non  debet, 
de  Consang.  et 
Affin. 

•Cf.  arg.  praeced. 

*  Aristot.  Phy- 
sic.  lib  II,  cap. 
III,  n.  11 ;  s.Th. 
lect.  VI.  -  Cf. 
Post.  Anal.  lib. 
II,  cap.  XIV,  n. 
4,  5 ;  s.  Tli.  lect. 
XVIII :  Boet.  de 
Diff.  Topic.   lib. 

iir 


•  Cap.  Quodno- 
bis,  de  Clandest 
Despons. 


"  Can.  Diaconos 
propriam,  dist. 
aCIII  ;  can.  Con- 
stat  baptisma  , 
dist.  IV,  de  Con- 
*ecr. 


ea  iudicat  quae  foris  apparent  * :  nec  decipitur  in  iustitia, 
quamvis  decipiatur  in  facto.  Sed  ille  debet  potius  excom- 
municationem  sustinere  quam  ad  primam  uxorem  acce- 
dat  *;   vel  in  alias  regiones  remotas  fugere. 

s 

ART.    V.    UTRUM     CONSENSUS    IN    OCCULTO     FACTUS    PER    VERBA 

DE    PRAESENTI    FACIAT    MATRIMONIUM 

IV  Sent.,  dist.  xxviii,  Expos.  litt. 

AD  QUINTUM  sic  PROCEDITUR.  Vidctur  quod  consensus 
in  occulto  factus  per  verba  de  praesenti  non  faciat  ■<> 
matrimonium.  Res  enim  in  potestate  alterius  existens  non 
transfertur  in  potestatem  alterius  nisi  consentiente  illo  in 
cuius  potestate  erat.  Sed  puella  erat  in  potestate  patris. 
Ergo  non  potest  per  matrimonium  transire  in  potestatem 
viri  nisi  patre  consentiente.  Et  ita,  si  fiat  in  occulto  con-  m 
sensus,  etiam  per  verba  de  praesenti  expressus,  non  erit 
matrimonium. 

2.  Prabterea,  sicut  in  matrimonio  est  actus  noster  quasi 
de  essentia  sacramenti,  ita  in  poenitentia  *.  Sed  sacramen- 
tum  poenitentiae  non  perficitur  nisi  mediantibus  Ecclesiae  =° 
ministris  *,  qui  sunt  sacramentorum  dispensatores.  Ergo  nec 
matrimonium  perfici  potest  in  occulto,  absque  sacerdotali 
benedictione. 

3.  Praeterea,  baptismus,  quia  potest  in  occulto  et  in 
aperto  fieri,  non  prohibetur  ab  Ecclesia   fieri  in   occulto.  2; 
Sed  Ecclesia  prohibet  clandestina  matrimonia  *.  Ergo  non 
possunt  fieri  in  occulto. 

4.  Praeterea  ,  inter  eos  qui  in  secundo  gradu  sibi  at- 
tinent,  matrimonium  contrahi    non  potest   quia   Ecclesia 
prohibuit  *.    Sed    similiter    Ecclesia   prohibuit    clandestina  i" 
matrimonia  *.  Ergo  non  possunt  esse  vera  matrimonia. 

Sed  contra,  posita  causa  ponitur  effectus  *.  Sed  causa 
efficiens  matrimonii  est  consensus  per  verba  de  praesenti 
expressus.  Ergo,  sive  fiat  in  publico  sive  in  occulto,  ma- 
trimonium  sequetur.  3S 

2.  Praeterea,  ubi  est  debita  materia  et  debita  forma, 
ibi  est  sacramentum.  Sed  in  occulto  matrimonio  servatur 
debita  forma,  quia  sunt  ibi  verba  de  praesenti  consensum 
exprimentia ;  et  debita  materia,  quia  sunt  legitimae  perso- 
nae  ad  contrahendum.  Ergo  est  ibi  verum  matrimonium.  4° 

Respondeo  dicendum  quod ,  sicut  in  aliis  sacramentis 
quaedam  sunt  de  essentia  sacramenti,  quibus  omissis  non 
est  sacramentum ;  quaedam  autem  ad  solemnitatem  sacra- 
menti  pertinent,  quibus  omissis  verum  perficitur  sacramen- 
tum,  quamvis  peccet  qui  omittit :  ita  etiam  consensus  ex-  4S 
pressus  per  verba  de  praesenti,  inter  personas  legitimas  ad 
contrahendum,  matrimonium  facit.  Quia  haec  duo  sunt  de 
essentia  sacramenti:  alia  autem  omnia  sunt  de  solemni- 
tate  sacramenti,  quia  ad  hoc  adhibentur  ut  matrimonium 
convenientius  fiat.  Unde,  si  omittantur ,  verum  est  matri-  s° 
monium  * :  quamvis  peccent  sic  contrahentes,  nisi  per  ali- 
quam  legitimam  causam  excusentur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  puella  non  est  in  po- 
testate  patris  quasi  ancilla,  ut  sui  corporis  potestatem  non 
habeat,  sed  quasi  filia  ad  educandum.  Et  ideo,  secundum  ^^ 
hoc  quod  libera  est,  potest  se  in  potestate  alterius  absque 
consensu  patris  dare :  sicut  etiam  potest  aliquis  vel  aliqua 
intrare  reHgionem  absque  consensu  parentum,  cum  sit  per- 
sona  libera. 

Ad  secundum  dicendum  quod  actus  noster  in  poeniten-  «<> 
tia,  quamvis  sit  de  essentia  sacramenti,  non  est  suificiens 
ad  inducendum  proximum  effectum,  scilicet  absolutionem 
a  peccatis:  et  ideo  oportet  quod  ad  perfectionem  sacra- 
menti  interveniat  actus  sacerdotis.  Sed  in  matrimonio  actus 
nostri  sunt  causa  sufi&ciens  ad  inducendum  proximum  ef-  «s 
fectum,  qui  est  obligatio :  quia  quicumque  est  sui  iuris, 
potest  se  alteri  obligare.  Et  ideo  sacerdotis  benedictio  non 
requiritur  in  matrimonio  quasi  de  essentia  sacramenti. 

Ad  tertium  dicendum  quod  etiam  prohibitum  est  quod 
baptismum  nullus  accipiat  nisi  a  sacerdote,  nisi  in  articulo  7° 
necessitatis  *.  Matrimonium  autem  non  est   sacramentum 
necessitatis.  Et  ideo  non  est  similis  ratio. 

Prohibentur  autem  clandestina  matrimonia  propter  pe- 
ricula  quae  inde  evenire  solent.  Quia  frequenter  in  talibus 
est  aliqua  fraus  ex  altera  parte ;  frequenter  etiam  ad  alia  7s 


coniugia  transeunt,  dum  poenitent  de  his  quae  subito  fa- 
cta  sunt;  et  multa  aUa  mala  inde  accidunt.  Et  speciem 
turpitudinis  praeter  hoc  habent. 

Ad  quartum  dicendum  quod  non  sunt  prohibita  clan- 
destina  matrimonia  quasi  contra  essentialia  matrimonii  exi- 
stentia,  sicut  sunt  prohibita  matrimonia  illegitimarum  per- 
sonarum,  quae  sunt  materia  indebita  huic  sacramento.  Et 
ideo  non  est  simile. 

QUAESTIO  QUADRAGESIMASEXTA 

DE  CONSENSU  CUI  ADVENIT  lURAMENTU.M 
VEL  COPULA  CARNALIS 

Deinde  considerandum  est  de  consensu  cui  advenit  iu- 
ramentum  vel  copula  carnalis  *. 
Circa  quod  quaeruntur  duo. 

Primo :  utrum   iuramentum   adiunctum    consensui    per 

verba  de  futuro  expresso,  faciat  matrimonium. 
Secundo:  utrum  copula   carnalis  eidem    consensui  ad- 
veniens  faciat  matrimonium. 

ART.  I.  UTRUM  iuramentum  adiunctum  consensui  per  verba 

DE    FUTURO    EXPRESSO,    FACIAT    MATRIMONIUM 

AD  pRiMUM  sic  PRocEDiTUR.  Videtur  quod  iuramentum 
adiunctum  consensui  per  verba  de  futuro  expresso, 
faciat  matrimonium.  Nullus  enim  potest  se  obligare  ut  fa- 
ciat  contra  ius  divinum.  Sed  implere  iuramentum  est  de 
iure  divino :  ut  patet  Matth.  v  * :  Reddes  autem  Domino 
iuramenta  tua.  Ergo  per  nullam  obligationem  sequentem 
potest  evenire  quod  homo  non  debeat  tenere  iuramentum 
prius  factum.  Si  ergo  post  consensum  in  aliquam  per 
verba  de  futuro  iuramento  firmatum,  aliquis  alteri  se  ob- 
ligat  per  verba  de  praesenti;  videtur  quod  nihilominus 
debeat  iuramentum  primum  servare.  Sed  hoc  non  esset 
nisi  iuramento  illo  esset  matrimonium  illud  perfectum. 
Ergo  iuramentum  adiunctum  consensui  per  verba  de  fu- 
turo,  facit  matrimonium. 

2.  Praeterea,  veritas  divina  fortior  est  quam  veritas 
humana.  Sed  per  iuramentum  veritate  divina  firmatur  ali- 
quid.  Cum  ergo  verba  exprimentia  consensum  de  prae- 
senti,  in  quibus  est  sola  veritas  humana,  matrimonium  per- 
ficiant;  videtur  quod  multo  amplius  id  efficere  possint 
verba  de  futuro  iuramento  firmata. 

3.  Praeterea,  secundum  Apostolum,  ad  Heb.  *,  omnis 
controversiae  Jinis  est  iuratnentum.  Ergo,  in  iudicio  sal- 
tem,  plus  standum  est  iuramento  quam  simplici  verbo.  Si 
ergo  aliquis  simplici  verbo  consentiat  in  aliquam  per  verba 
de  praesenti  postquam  consenserit  in  aliam  per  verba  de 
futuro  iuramento  firmata,  videtur  quod  iudicio  Ecclesiae 
debeat  compelli  stare  cum  prima,  et  non  cum  secunda  *. 

4.  Praeterea,  verba  de  futuro  simpliciter  prolata  fa- 
ciunt  sponsalia  *.  Sed  iuramentum  ibi  aliquid  operatur. 
Ergo  facit  plus  quam  sponsalia.  Sed  ultra  sponsalia  non 
est  nisi  matrimonium.  Ergo  faciunt  matrimonium. 

Sed  contra,  quod  futurum  est,  non  est.  Sed  iuramen- 
tum  additum  non  facit  quin  verba  de  futuro  significent 
consensum  de  futuro.  Ergo  adhuc  matrimonium  non  est. 

2.  Praeterea,  postquam  perfectum  est  matrimonium, 
non  oportet  quod  alius  consensus  interveniat  ad  matrimo- 
nium.  Sed  post  iuramentum  advenit  alius  consensus,  qui 
matrimonium  facit :  alias  frustra  iuraretur  illud  esse  futu- 
rum.  Ergo  non  facit  matrimonium. 

Respondeo  dicendum  quod  iuramentum  adhibetur  ad 
confirmationem  dictorum.  Unde  illud  tantum  confirmat 
quod  in  dictis  significatur,  nec  significatum  mutat.  Et  ideo, 
cum  verba  de  futuro  ex  ipsa  significatione  sua  habeant 
quod  matrimonium  non  faciant,  quia  quod  futurum  pro- 
mittitur  nondum  fit;  etiam  si  iuramentum  adveniat,  non- 
dum  est  matrimonium  factum ,  sicut  Magister  in  littera  * 
dicit. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  implere  iuramentum 
licitum  est  de  iure  divino,  non  autem  implere  iuramen- 
tum  illicitum.  Unde,  si  aliqua  obligatio  sequens  iuramen- 
tum  faciat  illud  illicitum,  cum  prius  fuisset  licitum,  non 
derogat  iuri  divino  qui  iuramentum  prius  factum  non  ser- 
vat.  Et  ita  est  in  proposito.  Illicite  enim  iuratur  quod  il- 


*Cf.  qu.  xLv,In- 
trod. 


*  Vers.  33. 


•Cap.vi,vers.i6. 


*  Cap.  Sieut  ex 
litteris,  de  Spon- 
sal.  et  Matrim. 

*  Cf.  qu.  xuii , 
art.  1. 


•  Dist.  xxTiii , 
cap.  I.  -  Cf.  cap. 
Si  inter  virum, 
de  Sponsal.  et 
Matrtm, 


QUAESTIO  XLVI,  ARTICULUS  II  -  QUAESTIO  XLVII,  ARTICULUS  I 


89 


licite  promittitur.    Promissio    autem  de  alieno  est  illicita.  vendum  illud  ad  quod  tenebatur.  Et  ideo  sufficit  si  ei  de 

Unde  consensus  sequens  per  verba  de  praesenti,  quo  quis  nuptiis  provideat  *.    Et  ad  hoc  etiam  non  tenetur,  ut  qui- 

transfert  dominium  sui  corporis  in  aliam,  facit  praecedens  dam  *  dicunt,  si  sponsus  sit  multo  melioris  conditionis,  aut 

iuramentum  esse  illicitum,  quod  prius  licitum  erat.  aliquod  signum  evidens  fraudis  fuerit :  quia  praesumi  pro- 

Ad  secundum  dicendum  quod  veritas  divina  ef&cacissima  s  babiliter  potest  quod  sponsa  non  fuerit  decepta ,  sed  de- 
est  ad  firmandum  illud  cui  adhibetur. 

Unde  patet  solutio  ad  tertium. 


Ad  quartum  dicendum  quod  iuramentum  aliquid  ope- 
ratur,  non  novam  obligationem  faciens,  sed  factam  confir- 
mans.  Et  sic  gravius  peccat  qui  eam  violat. 


cipi  se  finxerit. 

QUAESTIO  QUADRAGESIMASEPTIMA 


"S.Rayin.5amm. 
lib.  IV,  tit.  II,  de 
Matrim.,  §  2  ;  b. 
Albert.  IV  Sent., 
dist.  xxviii,art.3. 
•  B.  Albert.  loc. 
cit. 


DE  CONSENSU  COACTO  ET   CONDITIONATO 

"o  t-xeinde   considerandum  est  de   consensu  coacto  et  con- 
Lyditionato  *. 
Circa  quod  quaeruntur  sex. 

Primo:  utrum  aliquis  consensus  possit  esse   coactus. 
Secundo:    utrum    aliqua    coactio  cadat  in    constantem 
'5  virum. 

Tertio :  utrum  consensus  coactus  faciat  matrimonium. 
Quarto :  utrum  consensus  coactus  faciat   matrimonium 

ex  parte  cogentis. 
Quinto:  utrum  consensus   conditionatus   matrimonium 

faciat. 
Sexto:  utrum  aliquis  possit  cogi  a  patre  ad  matrimo- 
nium  contrahendum. 


*   Cf.   qu.   XLV , 
art.  2,  ad  3. 


ART.  I.    UTRUM  ALIQUIS    CONSENSUS   POSSIT    ESSE    COACTUS 
ja  jjae^  q^^  yj^  ^j^^  ^^ .  jj  Sent.,  dist.  xxv,  qu.  1,  art.  2. 

D  PRIMUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  nullus  consen- 


•Aug.Ep.CLlIl, 
al.  LIV,  ad  Ma- 
cedonium.  -  Gf. 
can.  Si  res  alie- 
na,  caus.  XIV, 
qu.  VI. 


*  Primus.  -  Can. 
Sufficiat ,  caus. 
XXVII,  qu.  II. 
Gf.  csL^.Tuasdu- 
dum,  de  Sponsa 
duor. 


*  Qu.  XLv,  art.  4. 

*Cf.  lReg.,csip. 
XVI,  vers.  7. 


*  Cap.  Is  quiji- 
dem,deSponsat. 
et  Matrim. 


ART.  II.    UTRUM    CARNALIS     COPULA  , 
POST  VERBA    DE  FUTURO    CONSENSUM    EXPRIMKNTIA, 
FACIAT    MATRIMONIUM 
Quodl.  V,  qu.  vui,  art.  1.  ,5 

AD  sEcuNDUM  sic  PROCEDITUR.  Vidctur  quod  carnalis  co- 
pula,  post  verba  de  futuro  consensum  exprimentia, 
faciat  matrimonium.  Quia  maius  est  consentire  facto  quam 
verbo.  Sed  ille  qui  carnaliter  commiscetur,  facto  consentit 
promissioni  quam  prius  fecit.  Ergo  videtur  quod  multo  20 
magis  per  hoc  fiat  matrimonium  quam  si  sohs  verbis  de 
praesenti  consensus  fieret. 

2.  Praeterea,  consensus  non  solum  expressus,  sed  etiam 
interpretativus,  facit  matrimonium  *.    Sed  nulla  potest  esse 
maior  interpretatio  consensus  quam  carnalis  copula.  Ergo  25 
perficitur  matrimonium  per  hoc.  * 

3.  Praeterea,  omnis  coniunctio  carnalis  praeter  matri-  iVsus  possit  esse  coactus.  Coactio  enim  in  libero  arbi- 
monium  facta  est  peccatum.  Sed  mulier  non  videtur  pec-  trio  cadere  non  potest  secundum  aliquem  statum  eius: 
care  admittens  sponsum  ad  carnalem  copulam.  Ergo  per  ut  in  II  libro,  dist.  xxv  *,  dictum  est.  Sed  consensus  est 
hoc  fit  matrimonium.  30  actus  liberi  arbitrii.  Ergo  non  potest  esse  coactus. 

4.  Praeterea,  non  remittitur  peccatum  nisi  restituatur  2.  Praeterea,  violentum,  quod  est  idem  quod  coactum, 
ablatum  *.  Sed  aliquis  non  potest  mulieri  quam  deflora-  secundum  Philosophum  *,  est  cuius  principium  est  extra, 
vit  sub  specie  matrimonii,  restituere  ablatum,  nisi  eam  con-  nihil  conferente  vim  passo.  Sed  omnis  consensus  princi- 
iugio  ducat.  Ergo  videtur  quod  si  etiam ,  post  carnalem  pium  est  intra.  Ergo  nullus  consensus  potest  esse  coactus. 
copulam,  cum  alia  contraxerit  per  verba  de  praesenti,  quod  3!  3.  Praeterea,  omne  peccatum  consensu  perficitur.  Sed 
teneatur  ad  primam  redire.  Quod  non  esset  nisi  inter  eos  illud  quo  perficitur  peccatum,  cogi  non  potest:  quia,  se- 
esset  matrimonium.  Ergo  carnaUs  copula,  post  consensum  cundum  Augustinum  *,  nullus  peccat  in  eo  quod  vitare 
de  futuro,  facit  matrimonium.                                                        non  potest.  Cum  ergo  vis  a  iuristis  *  definiatur  esse  ma- 

Sed  contra  est  quod   dicit    Nicolaus  Papa  * :  Si   con-      ioris  rei  impetus  qui  repelli  non  potest,  videtur  quod  con- 
sensus  in  nuptiis  defuerit ,  cetera ,  etiam  cum    ipso  coffM  40  sensus  non  possit  esse  coactus  vel  violentus. 
celebrata,  frustrantur.  4.  Praeterea,  dominium  libertati  opponitur.  Sed  coactio 

2.  Praetkrea,  quod  consequitur  ad  aliquid,  ngn  facit  ad  dominium  pertinet,  ut  patet  in  quadam  Tullii  defini- 
ipsum.  Sed  carnalis  copula  sequitur  ipsum  matrimonium,  tione  * :  dicit  enim  quod  vis  est  impetus  dominantis  re- 
sicut  effectus  causam.  Ergo  non  potest  facere  matrimonium.      tinens  rem  intra   terminos  alienos.    Ergo  vis    in    liberum 

Respondeo  dicendum  quod  de  matrimonio  possumus  4S  arbitrium  non  cadit.  Et  ita  nec  in  consensum ,  qui  est 
loqui  dupliciter.  Uno  modo,  quantum  ad  forum  conscien-      actus  eius. 

tiae.  Et  sic  in  rei  veritate  carnalis  copula  non  habet  quod  Sed  contra,  illud  quod  esse  non  potest,  non  potest  ali- 

perficiat  matrimonium  cuius  sponsalia  praecesserunt  per  quid  impedire.  Sed  coactio  consensus  impedit  matrimo- 
verba  de  futuro,  si  consensus  interior  desit :  quia  verba  de  nium,  ut  in  littera  *  dicitur.  Ergo  consensus  cogi  potest. 
praesenti  etiam  consensum  exprimentia,  si  consensus  men-  s»  2.  Praeterea  ,  in  matrimonio  est  quidam  contractus. 
talis  deesset,  non  facerent  matrimonium  *.  Sed  in  contractibus  potest  esse  voluntas  coacta :  unde  Le- 

Alio  modo,  quantum  ad  iudicium  Ecclcsiae.  Et  quia  gislator  in  integrum  restitutionem  adiudicat,  ratum  non 
in  exteriori  iudicio  secundum  ea  quae  foris  patent  *  iu-  habens  quod  vi  metusve  causa  factum  est  *.  Ergo  et  in 
dicatur,  cum  nihil  possit  expressius  significare  consensum  matrimonio  potest  esse  consensus  coactus. 
quam  carnalis  copula,  secundum  iudicium  Ecclesiae  car-  ^^  Respondeo  dicendum  quod  duplex  est  coactio  vel  vio- 
nalis  copula  consequens  sponsalia  matrimonium  facere  iu-  lentia.  Una  quae  facit  necessitatem  absolutam.  Et  tale  vio- 
dicatur  * ,  nisi  aliqua  signa  expressa  doli  vel  fraudis  ap-  lentum  dicitur  a  Philosopho  *  violentum  simpliciter :  ut 
pareant.  cum  quis  aliquem  corporaliter  impellit  ad  motum.  -  Alia 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  ille  qui  carnaliter  com-  quae  facit  necessitatem  conditionatam.  Et  hanc  vocat  Phi- 
miscetur,  facto  consentit  in  carnalem  copulam  secundum  60  losophus  *  violentum  mixtum :  sicut  cum  quis  proiicit 
rei  veritatem :  sed  in  matrimonium  non  consentit  ex  hoc  merces  in  mare  ne  periclitetur.  Et  in  isto  violento,  quam- 
ipso  nisi  secundum  interpretationem  iuris.  vis  hoc  quod  fit  non  sit  per  se  voluntarium,  tamen,  consi- 

Ad  secundum  dicendum  quod  interpretatio  illa  non  mu-  deratis  circumstantiis,  hic  et  nunc  voluntarium  est.  Et  quia 
tat  rei  veritatem,  sed  iudicium  quod  de  rebus  exterius  fit.      actus  in  particularibus  sunt  *,  ideo  simpliciter  voluntarium 

Ad  tertium  dicendum  quod,  si  sponsa  sponsum  admit-  6?  est,  sed  secundum  quid  involuntarium.  Unde  haec  violen- 
tat  credens  eum  velle  matrimonium  consummare,  excusa-  tia  vel  coactio  potest  esse  de  consensu,  qui  est  actus  vo- 
tur  a  peccato :  nisi  aliqua  signa  expressa  fraudis  appareant,  luntatis :  non  autem  prima.  Et  quia  haec  coactio  fit  ex 
sicut  si  sunt  multum  distantis  conditionis  vel  quantum  ad  hoc  quod  timetur  aliquod  periculum  imminens,  ideo  ista 
nobilitatem  vel  quantum  ad  fortunam,  vel  aliud  signum  vis  idem  est  quod  metus,  qui  voluntatem  cogit  quodam- 
evidens  appareat.  Sed  tamen  sponsus  peccat  et  fornicando ;  70  modo.  Sed  prima  vis  cadit  et  in  corporalibus  actibus. 
et,  quod  plus  est,  fraude  quam  facit.  Et  quia  Legislator  considerat  non  solum  interiores  actus, 

Ad  quartum  dicendum  quod  in  tali  casu  sponsus,  ante-      sed  magis   exteriores ,  ideo  per  vim  intelligit    coactionem 

quam  aliam  duxerit,  tenetur  eam  ducere  in  uxorem  si  sint      simpliciter :  propter  quod  vim  contra  metum  dividit  *.  Sed 

aequalis    conditionis ,  vel  si  sponsa  sit  melioris   conditio-      nunc  agitur  de  consensu  interiori,  in  quem  non  cadit  coa- 

nis.  Sed  si  aliam  duxerit,  factus  est  iam  impotens  ad  sol-  7;  ctio  seu  vis  quae  a  metu  distinguitur.  Et  ideo,  quantum 

SuMMAE  Thkol.  D.  Thomae  T.  IX.  H* 


*  Cf.  qu.  XLv,  In- 
trod. 


'  Cdip.Essenam- 
que. 


'  Ethic.  lib.  ni 
cap.  I,  n.  3.  -  S. 
Th.  lect.  I. 


*  De  Ub.  Arbit. 
lib.  III,  cap.xvni. 
'Dig.IV,ii,Qaorf 
metuscausa  ttc. 


'  Videb.  Albert. 
IV  Sent.,  dist. 
XXIX,  art.  1. 


*  Dist.  XXIX,  cap. 


•Dig.IV.ii.QKod 
metus  causaQlc, 
i,  9. 


•  Loc.  cit.  in  arg. 
2. 


Ibid.,  n.  6. 


•  Aristot.  Ethic. 
lib.  III ,  cap.  I , 
n.  10;  s.Th.  lect. 
u.-Cf.Metapkys. 
lib.  I.cap.  i,n.  6; 
s.  Th.  lect.  I. 


*Dig.,Ioc.  cit.,1. 


*Dig.,loc.  cit.,  1. 


*  Argg.  Sed  con- 
tra. 


'  Cap.  Ad  au- 
dientiam,  De  his 
quae  vi  metus- 
queQlc;  Dig.  IV, 
it ,  Quod  metus 
causa  etc,  6. 

•  Dig.  ibid.,  i. 

"  Cap.  VI,  n.  6.  - 
S.  Th.  lect.  XIV. 

*  Ibid.,  n.  10. 


'  Dig.  loc.  cit.,  7. 


90  QUAESTIO  XLVII, 

ad  propositum  pertinet,  idem  est  coactio  quod  metus.  Est 
autem  metus,  secundum  iurisperitos  *,  instantis  vel  futuri 
periculi  causa  mentis  trepidatio. 

Et  per  hoc  patet  solutio  ad  obiecta.  Nam  primae  ratio- 
nes  procedunt  de  coactione  prima ;  secundae  *  de  secunda. 

ART.  II.    UTRUM    COACTIO    METUS    CADAT 
IN    CONSTANTEM  VIRUM 

D  SEcuNDUM  sic  pROCEDiTUR.  Videtur  quod  coactio  me- 


ARTICULUS  II,  III,  IV 

damnum,  tamen  ei  de  facili  occurri  potest.  Et  ideo  non 
reputatur  cadere  in  constantem  virum  metus  infamiae,  se- 
cundum  iura. 

Ad  auARTUM  DicENDUM   quod   constans  non   cogitur  ad 

5  mentiendum,  quia  tunc  vult  dare:   sed  tamen  postea  vult 

petere  restitutionem ;  vel  saltem    iudici    denuntiare,  si  se 

promisit  non  petiturum  restitutionem.    Non  potest  autem 

promittere  se  non  denuntiaturum :  cum  hoc  sit  contra  bo- 


*  Gen.  cap.  xii , 
vers.  i3sqq.;cap. 
XX ;  cap.  XXVI , 
vers,  7  sqq. 

"  Cf.  art,  praec. 


'  Cf.  Aristot.  E- 
thic.  lib.  III.  cap. 
I.  n.  5.  -  S.  Tn. 
lect.  I. 


"  Vers.  1. 


"  Ethic.  lib.  III, 
cap.  VII,  n.  2.  - 
S.  Tti.  lect.  XV. 


"  Cap.  1,  n.  8.  ■ 
S.  Tn.  lect.  11. 


'  Dia.  IV ,  II  , 
Quodmetus  cau- 
sa  etc,  7,  8;  cap. 
Cum  dilectus,  De 
his  quae  vi  etc. 
"  Cf.  s.  Raym. 
Summ  lib.  I,  tit. 
yiu,de  Voto  etc, 
8  6- 


i  D  sEcuNuuM  sic  i-KuuiiuiiuK.    »iu..iui  ^^^^,  . — - -       Dum  iustttiae,  ad  quod  cogi  non  potest,  ut  scilicet  contra 

Atus  non  cadat  in  constantem  virum  *.  Quia  de  ratione  ■»  iustitiam  faciat. 
constantis  est  quod  non  trepidet  in  periculis.    Cum  ergo 
metus  sit  trepidatio  mentis  ratione  periculi  imminentis  *, 
videtur  quod  non  cogatur  metu. 

2.  Praeterea,  omnium  terribilissimum  est  mors,  secun- 
dum  Philosophum,  in  III  Ethic.  *,  quasi  perfectissimum 
inter  terribilia.  Sed  constantes  non  coguntur  morte :  quia 
fortis  etiam  pericula  mortis  sustinet  *.  Ergo  nullus  metus 
cadit  in  constantem  virum. 

3.  Praeterea,  inter  alia  pericula  praecipue  timetur  a 
bonis  periculum  famae.  Sed  timor  infamiae  non  reputatur 
timor  cadens  in  constantem  virum:  quia,  ut  dicit  lex  *, 
timor  infamiae  non  continetur  illo  edicto ,  Quod  metus 
causa  factum  est.  Ergo  nec  aliquis  aUus  metus  cadit  in 
constantem  virum. 

4.  Praeterea,  metus  in  eo  qui  metu  cogitur  peccatum 
relinquit :  quia  facit  eum  promittere  quod  non  vult  sol- 
vere,  et  sic  facit  eum  mentiri.  Sed  non  est  constantis  ali- 
quod  peccatum,  etiam  minimum,  pro  aliquo  timore  facere. 
Ergo  nullus  metus  cadit  in  constantem  virum. 

Sed  contra,  Abraham  et  Isaac  constantes  fuerunt.  Sed 
in  eis  cecidit  metus:  quia  ratione  metus  dixerunt  uxores 
suas  sibi  esse  sorores  *.  Ergo  metus  potest  cadere  in  con- 
stantem  virum. 

2.  Praeterea,  ubicumque  est  violentum  mixtum,  est 
aliquis  metus  cogens  *.  Sed  aliquis  quantumcumque  con- 
stans  potest  pati  tale  violentum :  quia,  si  sit  in  mari,  mer- 
ces  proiiciet  tempore  naufragii  *.  Ergo  metus  potest  cadere 
in  constantem  virum. 

Respondeo  dicendum  quod  cadere  metum  in  aliquem 
est  aliquem  metu  cogi.  Cogitur  autem  aliquis  metu  quando 
aliquid  facit  quod  alias  non  vellet,  ad  evitandum  aliquid 
quod  timet.  In  hoc  autem  constans  ab  inconstanti  distin- 
guitur  quantum  ad  duo.  Primo ,  quantum  ad  qualitatem 
periculi  quod  timetur.  Quia  constans  sequitur  rationem 
rectam,  per  quam  scit  quid  pro  quo  dimittendum  sit  vel 
faciendum.  Semper  autem  minus  malum  vel  maius  bonum 
eligendum  est.  Et  ideo  constans  ad  minus  malum  susti- 
nendum  cogitur  metu  maioris  mali :  non  autem  cogitur 
ad  maius  malum  ut  vitet  minus  malum.  Sed  inconstans 
cogitur  ad  maius  malum  propter  metum  minoris  mali : 
sicut  ad  peccatum  propter  metum  corporalis  poenae.  Sed 
pertinax  e  contra  non  potest  cogi  etiam  ad  minus  malum 
sustinendum  vel  faciendum  ut  evitet  maius  malum.  Unde 
constans  est  medius  inter  inconstantem  et  pertinacem. 

Secundo  differunt  quantum  ad  aestimationem  periculi 
imminentis.  Quia  fortis  non  nisi  ex  forti  aestimatione  et 
probabili  cogitur :  sed  inconstans  ex  levi,  Proverb.  xxvni  * : 
Fugit  impius  nemine  persequente. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  constans,  sicut  et  de 
forti  dicit  Philosophus  *,  est  intrepidus,  non  quod  omnino 
non  timeat,  sed  quia  non  timet  quae  non  oportet,  vel  nisi 
quandb  oportet. 

Ad  secundum  dicendum  quod  peccata  sunt  maxima  ma- 
lorum.  Et  ideo  ad  haec  nullo  modo  potest  homo  constans 
cogi :  immo  magis  debet  homo  mori  quam  talia  sustinere, 
ut  etiam  Philosophus,  III  Ethic.  *,  dicit. 

Sed  quaedam  damna  corporalia  sunt  minora  quibusdam 
aliis.  Inter  quae  sunt  praecipua  quae  ad  personam  perti- 
nent,  sicut  mors,  verbera,  dehonestatio  per  stuprum,  et  ser- 
vitus.  Et  ideo  ex  istis  constans  cogitur  ad  alia  damna  cor- 
poralia  *.  Et  haec  continentur  hoc  versu :  Stupri  sive  status, 
verberis  atque  necis  *.  Nec  differt  utrum  haec  pertineant 
ad  personam  propriam,  vel  uxoris,  vel  filiorum,  vel  alio- 
rum  huiusmodi. 

Ad  tertium  dicendum  quod  infamia  quamvis  sit  magnum 


ART.  III.  utrum  consensus  coactus  tollat  matrimonium 

III  Sent..  dist.  xxxix,  art.  3,  qu*  2,  ad  2. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod  consensus  coa- 
ctus  non  tollat  matrimonium.  Quia  sicut  ad  matrimo- 
nium  requiritur  consensus,  ita  ad  baptismum  requiritur 
intentio.  Sed  coactus  timore  ad  recipiendum  baptismum, 
recipit  sacramentum  *.  Ergo  coactus  ad  consentiendum  ali- 
quo  timore  matrimonio   obligatur. 

ao  2.  Praeterea  ,  violentum  mixtum ,  secundum  Philoso- 
phum  *,  plus  habet  de  voluntario  quam  de  involuntario. 
Sed  non  potest  aliter  consensus  esse  coactus  nisi  per  vio- 
lentum  mixtum  *.  Ergo  non  omnino  excluditur  volunta- 
rium.  Et  ita  adhuc  est  matrimonium. 

25  3.  Praeterea,  ei  qui  consentit  in  matrimonium  coactus, 
consulendum  videtur  quod  in  matrimonio  illo  stet:  quia 
speciem  mali  habet  promittere  et  non  solvere,  a  quo  Apo- 
stolus  *  vult  nos  abstinere.  Hoc  autem  non  esset  si  con- 
sensus  coactus  omnino  matrimonium  tolleret.  Ergo,  etc. 

10  Sed  contra  est  quod  decretalis  *  dicit:  Cum  consensus 
locum  non  habeat  ubi  metus  vel  coactio  intercidit,  necesse 
est  ut,  ubi  communis  consensus  requiritur,  coactionis  ma- 
teria  repellatur.  Sed  in  matrimonio  requiritur  communis 
consensus.  Ergo,  etc. 

5S  2.  Praeterea  ,  matrimonium  significat  coniunctionem 
Christi  ad  Ecclesiam  *,  quae  fit  secundum  libertatem  amo- 
ris.  Ergo  non  potest  fieri  per  consensum  coactum. 

Respondeo  dicendum  quod  vinculum  matrimonii  est  per- 
petuum.  Unde  illud  quod  perpetuitati  repugnat,  matrimo- 

40  nium  tollit.  Metus  autem  qui  cadit  in  constantem  virum, 
perpetuitatem  contractus  toIHt:  quia  potest  peti  restitutio 
in  intcgrum  *.  Et  ideo  haec  coactio  tollit  matrimonium, 
et  non  alia  *.  -  Constans  autem  vir  iudicatur  virtuosus,  qui 
est  mensura  in  omnibus  operibus  humanis,  ut  Philosophus 

4S  dicit,  in  III  Ethic.  * 

Quidam  autem  dicunt  quod,  si  adsit  consensus,  quam- 
vis  coactus,  interius  est  matrimonium  quantum  ad  Deum; 
sed  non  quantum  ad  statum  Ecclesiae,  quae  praesumit  ibi 
non  fuisse  consensum  interiorem  propter  metum  *.  -  Sed 

so  hoc  nihil  est.  Quia  Ecclesia  non  debet  praesumere  de  ali- 
quo  peccatum  quousque  non  probetur.  Peccavit  autem 
si  dixit  se  consentire ,  et  non  consensit.  Unde  Ecclesia 
praesumit  eum  consensisse,  sed  iudicat  consensum  illum 
extortum    non  esse    suf&cientem    ad  faciendum  matrimo- 

ss  nium. 

Ad  primum  eroo  dicendum  quod  intentio  non  est  causa 
ef&ciens  sacramenti  in  baptismo,  sed  solum  eliciens  actio- 
nem  agentis.  Sed  consensus  est  causa  efficiens  in  matri- 
monio  *.  Et  ideo  non  est  simile. 

60  Ad  secundum  dicendum  quod  ad  matrimonium  non  suf- 
ficit  quodcumque  voluntarium,  sed  voluntarium  complete: 
quia  debet  esse  perpetuum.  Et  idco  per  violentum  mixtum 
impeditur. 

Ad  tertium  dicendum   quod  non  semper   debet  induci 

«s  ad  hoc  quod  in  matrimonio  illo  stet,  sed  solum  quando 
timetur  periculum  de  dissolutione.  Alias  autem  non  pec- 
cat :  quia  non  solvere  promissa  quae  nolens  facit,  non  est 
species  mali. 

ART.  IV.   UTRUM  consensus   coactus 
saltem  ex  partb   cogentis  faciat   matrimonium 


"  Can.  De  lu- 
daeis. dist.XtV: 
Cap.  MaioreSj  de 
Baptismo  etc. 

"  Ethic.  lib.  III. 
cap.  I,  n.  6.  -  S. 
Th.  lect.  1. 
"  Cf.  art.  1. 


■  l  ad  Thess., 
cap.  v,  vers.  2J. 

•  Cum  locum,  de 
Sponsal.  et  Ma- 
trim. 


*  AdEphes.,  cap. 
v,  vers.  32. 


"Dig.IV,ii,QBOii 
metuscausaQtc, 

9- 

*  Capp.  Veniens 

ad  nos,  et  Con- 

sultationi  tuae , 

de    Sponsal.    et 

Matnm. 

■  Cap.  IV,  n.  5; 

s.  Tfi.  lect.  X.  - 

Cf.  lib.  IX,  cap. 

IV,  n.  2 ;  s.  Th. 

lect.  IV. 

"VidePostillat.in 

Summ.  s.  Raym. 

lib.  IV,  tit.  XI, 

S  1. 


*Qu.  XLv,art.  1. 


70 


AD   quartum   sic    proceditur.    Videtur  quod    consensus 
coactus   saltem  ex  parte  cogentis  faciat  matrimonium. 
Quia  matrimonium  est   signum   spiritualis    coniunctionis. 
75  Sed  spiritualis  coniunctio,  quae  est  per  caritatem,  potest 


QUAESTIO  XLVII,  ARTICULUS  V,  VI  -  QUAESTIO  XLVIII,  ARTICULUS  I 


*  Cap,  II,  n.  3.  - 
S.  Th.  lect.  II. 


•  Cap.  Si  condi- 
tiones ,  de  Con- 
ditionibus  etc. 


*Cap.  Sufier  eo, 
deConditionibus 
etc.-Cf.  qu.XLUi, 
art.  1. 


Vers.  20. 


•  Vers.  i. 


esse  ad  eum  qui  non  habet  caritatem.   Ergo  et  matrimo- 
nium  est  ad  eum  qui  non  vult. 

2.  Praeterea,  si  illa  quae  fuit  coacta,  postmodum  con- 
sentiat,  erit  matrimonium  verum.  Sed  iste  qui  coegit  primo, 
ex  consensu  illius  non  ligatur.    Ergo  ex  primo   consensu  s 
ligabatur  matrimonio. 

Sed  contra,  matrimonium  est  relatio  aequiparantiae. 
Sed  talis  relatio  aequaliter  est  in  utroque.  Ergo,  si  sit  im- 
pedimentum  ex  parte  unius ,  non  erit  matrimonium  ex 
parte  alterius.  ^° 

Respondeo  dicendum  quod,  cum  matrimonium  sit  quae- 
dam  relatio ;  et  non  possit  innasci  relatio  in  uno  extre- 
morum  sine  hoc  quod  fiat  in  aho :  ideo  quidquid  impe- 
dit  matrimonium  in  uno ,  impedit  ipsum  in  altero ;  quia 
non  potest  esse  quod  aliquis  sit  vir  non  uxoris,  vel  aliqua  's 
sit  uxor  non  habens  virum,  sicut  mater  non  habens  filium. 
Et  ideo  dicitur  communiter  quod  matrimonium  non  clau- 
dicat. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  quamvis  actus  aman- 
tis  possit  transire  in  non  amantem,  tamen  unio  inter  eos  '° 
non  potest  esse  nisi  sit  mutua  amatio.  Et  ideo  dicit  Phi- 
losophus,  in  VIII  Ethic.  *,  quod  ad  amicitiam,  quae  in  qua- 
dam  unione  consistit,  requiritur  redamatio. 

Ad  secundum  dicendum  quod  ex  consensu  libero  ilUus 
qui  prius  coactus  est ,  non  fit  matrimonium  nisi  inquan-  »s 
tum  consensus  praecedens  in  altero   adhuc  manet  in  suo 
vigore.  Unde,  si  dissentiret,  non  fieret  matrimonium. 

ART.  V.  UTRUM  per  consensum  conditionatum 

FIAT    MATRIMONIUM 

Ad  quintum  sic  proceditur.  Videtur  quod  nec  per  con- 
sensum  conditionatum  fiat  matrimonium.  Quia  quod 
sub  conditione  ponitur,  non  simpliciter  enuntiatur.  Sed  in 
matrimonio  oportet  esse  verba  simpliciter  exprimentia  con- 
sensum.  Ergo  conditio  alicuius  consensus  non  facit  ma-  '5 
trimonium. 

2.  Praeterea,  matrimonium  debet  esse  certum.  Sed  ubi 
dicitur  aliquid  sub  conditione,  ponitur  illud  sub  dubio. 
Ergo  taHs  consensus  non  facit  matrimonium. 

Sed  contra,  in  aliis  contractibus  fit   obligatio  sub  con-  4° 
ditione,  et  stat  stante  conditione.  Ergo,  cum  matrimonium 
sit  contractus  quidam,  videtur  quod  possit  fieri  per  con- 
ditionatum  consensum. 

Respondeo  dicendum  quod  conditio  apposita  aut  est  de 
praesenti,  aut  est  de  futuro.  Si  de  praesenti ,  et  non  est  4S 
contraria  matrimonio,  sive  sit  honesta  sive  inhonesta,  stat 
matrimonium  stante  conditione,  et  ea  non  stante  non  stat. 
Sed  si  sit  contraria  bonis  matrimonii,  non  efficitur  matri- 
monium  *. 

Si  autem  sit  conditio  de  futuro,  aut  est  necessaria,  sicut  s» 
solem  oriri  cras.  Et  tunc  est  matrimonium :  quia  talia  fu- 
tura  iam  sunt  praesentia  in  causis  suis.  -  Aut  est  contin- 
gens,  ut  datio  pecuniae  vel  acceptatio  parentum.  Et  tunc 
idem  est  iudicium  de  tali  consensu  sicut  de  consensu  qui 
fit  per  verba  de  futuro.    Unde  non  facit  matrimonium  *.  ss 

Et  per  hoc  patet  solutio  ad  obiecta. 

ART.  VI.  utrum  aliquis  praecepto  patris 
POSSIT  compelli  ad  matrimonium  contrahendum 

Ija  i[a«    qy    g,„^  grt.  5.  , 

AD  sextum  sic  proceditur.  Videtur  quod  aliquis  prae- 
cepto  patris  possit  compelli  ad  matrimonium  contra- 
hendum.  Dicitur  enim  ad  Coloss.  iii  * :  Filii,  obedite  paren- 
tibus  vestris  per  omnia.  Ergo  etiam  in  hoc  eis  obedire 
tenentur.  *s 

2.  Praeterea,  Gen.  xxviii  *,  Isaac  praecepit  lacob  quod 
non  acciperet  uxorem  de  Jiliabus  Chanaan.  Nec  praece- 
pisset  nisi  de  iure  praecipere  potuisset.  Ergo  filius  in  hoc 
tenetur  obedire  patri. 

3.  Praeterea  ,  nullus  debet  promittere ,  praecipue  per  70 
iuramentum,  pro  illo  quem  non  potest  cogere  ad  servan- 
dum.  Sed  parentes  promittunt   futura  matrimonia  pro  fi- 
liis,  et  etiam  iuramento  firmant.   Ergo  possunt   praecepto 
cogere  filios  ad  implendum. 

4.  Praeterea,  pater  spiritualis,  scilicet  Papa,  potest  com-  vs 


91 

pellere  praecepto  ad  matrimonium  spirituale ,  scilicet  ad 
episcopatum  accipiendum.  Ergo  potest  et  pater  camalis 
ad  matrimonium  carnale. 

Sed  contra,  patre  imperante  matrimonium,  filius  potest 
sine  peccato  reHgionem  intrare  *.  Ergo  non  tenetur  ei  in 
hoc  obedire. 

2.  Praeterea,  si  teneretur  obedire,  sponsalia  per  paren- 
tes  contracta  absque  consensu  filiorum  essent  stabilia.  Sed 
hoc  est  contra  iura  *.  Ergo,  etc. 

Respondeo  dicendum  quod,  cum  in  matrimonio  sit  quasi 
quaedam  servitus  perpetua,  pater  non  potest  cogere  filium 
ad  matrimonium  per  praeceptum,  cum  sit  Hberae  condi- 
tionis.  Sed  potest  eum  inducere  ex  rationabili  causa.  Et 
tunc,  sicut  se  habet  filius  ad  causam  illam,  ita  se  habet  ad 
praeceptum  patris:  ut,  si  causa  illa  cogat  de  necessitate 
vel  de  honestate,  et  praeceptum  similiter  cogat;  alias  non. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  verbum  Apostoli  non 
intelligitur  in  illis  in  quibus  est  liber  sui  sicut  pater.  Et 
huiusmodi  est  matrimonium,  per  quod  etiam  filius  fit  pater. 

Ad  secundum  dicendum  quod  lacob  alias  tenebatur  ad 
faciendum  hoc  quod  mandabat  Isaac:  tum  propter  mali- 
tiam  illarum  mulierum  * ;  tum  quia  semen  Chanaan  de  terra 
quae  semini  Patriarcharum  promittebatur  *,  erat  disperden- 
dum  *.  Et  ideo  Isaac  praecipere  poterat. 

Ad  tertium  dicendum  quod  non  iurant  nisi  illa  condi- 
tione  subintellecta,  si  illis  placuerit.  Et  ipsi  obligantur  ad 
eos  bona  fide  inducendum. 

Ad  quartum  dicenoum  quod  quidam  dicunt  quod  Papa 
non  potest  praecipere  alicui  quod  accipiat  episcopatum  , 
quia  consensus  debet  liber  esse.  -  Sed,  hoc  posito,  periret 
ecclesiasticus  ordo.  Nisi  enim  aliquis  posset  cogi  ad  su- 
scipiendum  regimen  Ecclesiae,  Ecclesia  conservari  non  pos- 
set :  cum  quandoque  illi  qui  sunt  idonei  ad  hoc ,  nolint 
suscipere  nisi  coacti. 

Et  ideo  dicendum  quod  non  est  simile  hinc  inde.  Quia 
non  est  aliqua  corporaHs  servitus  in  matrimonio  spirituali, 
sicut  in  corporali.  Est  enim  spirituale  matrimonium  sicut 
quoddam  officium  dispensandae  reipublicae :  I  Cor.  iv  *, 
Sic  nos  existimet  homo,  etc. 

QUAESTIO  QUADRAGESIMAOCTAVA 


*  Vide  can.  Puel- 
la,  caus.  XX,  qu. 
II. 


"  Cap.£*  lilteris, 
de  Oespons.  IM' 
pub.  -  Cf.  cap. 
Tua  nos  requi- 
sivil,  ibid. 


"  Cf.  Gen.  cap. 

xxvi,vers.34,35; 
cap.  XXVII,  vers. 

"  Gen.  cap.  xii, 
vers.  7;  cap.ziii, 
vers.  15. 
'Cf.GCTi.  cap.xv, 
vers.  16;  Exod. 
cap,  xxiii,  vers. 
23. 


D 


DE  OBIECTO  CONSENSUS 

einde  considerandum  est  de  obiecto  consensus  *. 
Circa  quod  quaeruntur  duo. 
Primo :    utrum    consensus    qui  facit    matrimonium ,  sit 

consensus  in  carnalem  copulam. 
Secundo :  utrum  consensus  in  aHquam  propter  causam 

inhonestam  faciat  matrimonium. 

ART.  I.  utrum  consensus  qui  facit  matrimonium 
sit  consensus  in  carnalem  copulam 

Ad  primum  sic  proceditur.  Videtur  quod  consensus  qui 
facit  matrimonium,  sit  consensus  in  camalem  copulam. 
Dicit  enim  Hieronymus  *  quod  voventibus  virginitatem 
non  solum  nubere ,  sed  velle  nubere  damnabile  est.  Sed 
non  esset  damnabile  nisi  esset  virginitati  contrarium :  cui 
nuptiae  non  contrariantur  nisi  ratione  carnalis  copulae. 
Ergo  consensus  voluntatis  qui  est  in  nuptiis ,  est  in  car- 
nalem  copulam. 

2.  Praeterea,  omnia  quae  sunt  in  matrimonio  inter 
virum  et  uxorem,  possunt  esse  licita  inter  fratrem  et  so- 
rorem,  excepta  carnaH  copula.  Sed  non  potest  fieri  licite 
inter  eos  consensus  matrimonialis.  Ergo  consensus  matri- 
monialis  est  consensus  in  carnalem  copulam. 

3.  Praeterea,  si  mulier  dicat  viro,  Consentio  in  te,  ut 
non  cognoscas  me,  non  est  consensus  matrimonialis:  quia 
est  ibi  aHquid  contra  substantiam  praedicti  consensus.  Sed 
non  esset  nisi  dictus  consensus  esset  in  caraalem  copu- 
lam.  Ergo,  etc. 

4.  Praeterea,  in  quaHbet  re  initium  consummationi  re- 
spondet.  Sed  matrimonium  consummatur  per  camalem  co- 
pulam.  Ergo,  cum  initietur  per  consensum,  videtur  quod 
consensus  sit  in  carnalem  copulam. 

Sed  contra,  nuUus  consentiens  in  camalem  copulam 
est  virgo  mente  et  carne.  Sed  beatus  loannes  Evangelista 


Vers.   1. 


•  Cf.  qu.  XLV,  In- 
trod. 


*  Aug.  de  Bono 
Vidutt.,  cap.  IX.  - 
Vide  can.  Vo- 
ventibus ,  dist. 
XXVII,  et  caus. 
XVU,  qu.  I. 


92 


QUAESTIO  XLVIII,  ARTICULUS  II  -  QUAESTIO  XLIX,  ARTICULUS  I 


■Cf.  Bed.Homil. 
VIII ;  Prolog.  in 
Evang.  loan.  |in- 
terOpp.Hieron.). 
•Aristot.PA^sic. 
lib.  II,  cap.  Mi , 
n.  la.  -  S.  Th. 
lect.  VI, 
'Qu.  XLV,  art.  i. 


*  Qu.XLii,art.  2: 
qu.  xnv,  arl.  1 ; 
qu.  XLv,  art.  1  , 
ad  2. 


'  Vide  Autissiod. 
Summ.  Aur.  lib, 
III,  tract.  de  Vo- 
to,  cap.  n,qu.  3.  - 
Gf.  5.  Bonavent. 
IV  Senl. ,  dist. 
xnviii,  qu.  6. 


•Dist.xxx.au.  11, 
art.  2.  -  Ct.  Part. 
III,  qu.  XXIX,  art. 


*  Argg.  Sed  con- 
tra. 


'    Ver».  6. 


*  De  Different, 
Topic.  liD.  II , 
post  med. 


'AdEphes.,cip. 
V,  vers   33. 


•Dist.xxx,  capp. 
Exposilo  et  seq. 


post    consensum    nuptialem   fuit  virgo    mente  et  carne  *. 
Ergo  non  consensit  in  carnalem  copulam. 

2.  Praetkrea,  effectus  respondet  causae  *.  Sed  consensus 
est  causa  matrimonii  *.  Cum  ergo  de  essentia  matrimonii 
non  sit  carnalis  copula,  videtur  quod  nec  consensus  qui 
matrimonium  causat,  sit  in  carnalem  copulam. 

Respondeo  dicendum  quod  consensus  qui  matrimonium 
facit,  est  consensus  in  matrimonium :  quia  effectus  proprius 
voluntatis  est  ipsum  volitum.  Unde,  sicut  carnalis  copula 
se  habet  ad  matrimonium,  ita  consensus  qui  matrimonium 
causat,  est  in  carnalem  copulam.  Matrimonium  autem,  ut 
supra  *  dictum  est,  non  est  essentialiter  ipsa  coniunctio 
carnalis:  sed  quaedam  associatio  viri  et  uxoris  in  ordine 
ad  carnalem  copulam  et  alia  quae  ex  consequenti  ad  vi- 
rum  et  uxorem  pertinent,  secundum  quod  eis  datur  pote-  's 
stas  in  invicem  respectu  carnalis  copulae.  Et  haec  asso- 
ciatio  coniugalis  copula  dicitur.  Unde  patet  quod  bene 
dixerunt  illi  qui  dixerunt  quod  consentire  in  matrimonium 
est  consentire  in  carnalem  copulam  implicite,  non  expli- 
cite  *.  Non  enim  debet  intelligi  nisi  sicut  implicite  contine-  ^° 
tur  effectus  in  causa :  quia  potestas  carnaUs  copulae  in 
quam  consentitur,  est  causa  carnalis  copulae  sicut  potestas 
utendi  re  sua  est  causa  usus. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  consensus  in  matri- 
monium  ideo  est  damnabihs  post  votum  virginitatis,  quia  as 
per  talem  consensum  datur  potestas  ad  id  quod  non  licet : 
sicut  peccaret  qui  daret  potestatem  alteri  accipiendi  illud 
quod  ipse  in  deposito  habet,  non  solum  in  hoc  quod  ei 
actualiter  traderet.  De  consensu  autem  Beatae  Virginis  in- 
fra  *  dicetur.  3° 

Ad  secundum  dicendum  quod  inter  fratrem  et  sororem 
non  potest  esse  potestas  in  invicem  ad  carnalem  copulam, 
sicut  nec  Ucite  carnalis  copula.  Et  ideo  ratio  non  sequitur. 

Ad  tertium  dicendum  quod  iUa  conditio    expUcita  non 
solum  actui,  sed  potestati  contrariatur  copulae  carnaUs.  Et  ^i 
ideo  est  contraria  matrimonio. 

Ad  quartum  dicendum  quod  initiatum  matrimonium  re- 
spondet  consummato  sicut  habitus  vel  potestas  actui  qui 
est  operatio. 

Rationes  autem  in  contrarium  *  ostendunt  quod  non  sit  40 
consensus  in  carnalem  copulam  expUcite.  Et  hoc  est  verum. 

ART.  II.   UTRUM  matrimonium  possit  esse   ex   consensu 

ALICUIUS    IN    ALIQUAM    PROPTER    CAUSAM    INHONESTAM 

AD  SECUNDUM  sic  PROCEDITUR.  Vidctur  quod  matrimonium  45 
non  possit  esse  ex  consensu  aUcuius  in  aliquam  pro- 
pter  causam  inhonestam.  Unius  enim  una  est  ratio.  Sed 
matrimonium  est  unum  sacramentum.  Ergo  non  potest 
fieri  ex  alterius  finis  intentione  quam  iUius  ad  quem  a  Deo 
institutum  est,  sciUcet  ad  procreationem  proUs.  50 

2.  Praeterea,  coniunctio  matrimonii  est  a  Deo:  ut 
patet  Matth.  xix  *,  Quod  Deus  coniunxit,  homo  non  sepa- 
ret.  Sed  coniunctio  quae  fit  propter  turpes  causas,  non  est 
a  Deo.  Ergo  non  est  matrimonium. 

3.  Praeterea,  in  aliis   sacramentis,  si  non  servetur  in-  ss 
tentio  Ecclesiae,  non  est  verum  sacramentum.  Sed  intentio 
Ecclesiae  in  sacramento    matrimonii    non  est  ad   aUquam 
turpem  causam.  Ergo,  si  ex  aUqua  turpi  causa  matrimo- 
nium  contrahatur,  non  erit  verum  matrimonium. 

4.  Praeterea,  secundum  Boetium  *,  cuius  Jinis  est  bo-  io 
nus,  ipsum  quoque  bonum  est.    Sed  matrimonium  semper 
est  bonum.  Ergo  non  est  matrimonium  si  propter  malum 
finem  fiat. 

5.  Praeterea,  matrimonium    significat    coniunctionem 
Christi  et  Ecclesiae  *.  Sed  ibi  non  cadit  aUqua  turpitudo.  65 
Ergo  non  potest  matrimonium   contrahi  propter   aUquam 
turpem  causam. 

Sed  contra  est  quod  qui  baptizat  alium  intentione  lu- 
crandi,  vere  baptizat.  Ergo  et  qui  contrahit  cum  aliqua 
intentione  lucri,  verum  est  matrimonium.  70 

2.  Praeterea,  hoc  idem  probant  exempla  et  auctorita- 
tes  quae  ponuntur  in  littera  *. 

Respondeo  dicendum  quod  causa  finalis  matrimonii  po- 
test  accipi  dupliciter:  scilicet  per  se,  et  per  accidens.  Per 
se  quidem  causa  matrimonu   est  ad  quam  matrimonium  ,5 


*  Ari8tot./*A/i/c. 
Iib.ll,cap.v,n.3. 
-S.Th.  lect.viii. 


*  Cf.   Part.   in , 
qu.  Lxiv,  art.  8. 


est  de  se  ordinatum :  et  haec  semper  bona  est ,  scilicet 
procreatio  prolis  et  vitatio  fornicationis.  Sed  per  accidens 
causa  finaUs  ipsius  est  hoc  quod  contrahentes  intendunt 
ex  matrimonio.  Et  quia  hoc  quod  ex  matrimonio  intenditur 
consequitur  ad  matrimonium;  et  priora  non  variantur  ex 
posterioribus,  sed  e  converso :  ideo  ex  iUa  causa  non  recipit 
matrimonium  bonitatem  vel  malitiam,  sed  ipsi  contrahentes, 
quorum  est  finis  per  se.  Et  quia  causae  per  accidens  sunt 
infinitae  *,  ideo  infinitae  tales  causae  possunt  esse  in  ma- 
trimonio ,  quarum  sunt  quaedam  honestae  et  quaedam  in- 
honestae. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  verum  est  de  causa  per 
se  et  principali.  Sed  quod  habet  unum  finem  per  se  et 
principalem,  potest  habere  plures  secundarios  per  se,  et 
infinitos  per  accidens. 

Ad  secundum  dicendum  quod  coniunctio  potest  accipi 
pro  ipsa  relatione  quae  est  matrimonium.  Et  talis  semper 
est  a  Deo :  et  bona  est,  quacumque  fiat  causa.  -  Vel  pro 
actu  eorum  qui  coniunguntur.  Et  sic  est  quandoque  mala : 
et  non  est  a  Deo,  simpUciter  loquendo.  Nec  est  inconve- 
niens  quod  aliquis  effectus  sit  a  Deo  cuius  causa  est  mala: 
sicut  proles  quae  ex  adulterio  suscipitur.  Non  enim  est 
ex  illa  causa  inquantum  est  mala,  sed  inquantum  habet 
aliquid  de  bono,  secundum  quod  est  a  Deo,  quamvis  non 
simpliciter  sit  a  Deo. 

Ad  tertium  dicendum  quod  intentio  Ecclesiae  qua  in- 
tendit  sacramentum  tradere ,  est  de  necessitate  cuiuslibet 
sacramenti,  ita  quod,  ea  non  observata,  nihil  in  sacramen- 
tis  agitur  *.  Sed  intentio  Ecclesiae  qua  intendit  utilitatem 
ex  sacramento  provenientem,  est  de  bene  esse  sacramenti, 
et  non  de  necessitate  eius.  Unde,  si  non  observetur,  nihi- 
lominus  est  verum  sacramentum  *.  Sed  tamen  praetermit-  *cf.ibid.,art.io. 
tens  hanc  intentionem  peccat:  sicut  si  in  baptismo  non 
intendatur  sanitas  mentis,  quam  Ecclesia  intendit.  Et  si- 
militer  ille  qui  intendit  matrimonium  contrahere,  quamvis 
matrimonium  non  ordinet  ad  illum  finem  quem  Ecclesia 
intendit,  nihilominus  verum  matrimonium  contrahit. 

Ad  quartum  dicendum  quod  illud  malum  intentum  non 
est  finis  matrimonii,  sed  contrahentium. 

Ad  quintum  dicendum  quod  ipsa  unio  est  signum  con- 
iunctionis  Christi  et  Ecclesiae,  et  non  operatio  unitorum. 
Et  ideo  ratio  non  sequitur. 

QUAESTIO  QUADRAGESIMANONA 

DE  BONIS    MATRIMONII 

Consequenter  considerandum  est  de  bonis  matrimonii  *. 
Circa  quod  quaeruntur  sex. 
Primo :  utrum  debeant  haberi  aliqua  bona  ad  excusan- 

dum  matrimonium. 
Secundo:  utrum  suf&cienter  assignentur. 
Tertio :  utrum  bonum  sacramenti  sit  principalius  inter 

alia  bona. 
Quarto:  utrum  actus  matrimonii  per  praedicta  bona  a 

peccato  excusetur. 
Quinto :  utrum  sine  eis   aliquando  a  peccatis   excusari 

possit. 
Sexto :  utrum  quando  est  sine  eis,  sit  semper  peccatum 

mortale. 

ART.  I.  UTRUM  matrimonium  debeat  habere  aliqua  bona 

QUIBUS     EXCUSETUR 

AD  primum  sic  proceditur.  Videtur  quod  matrimonium 
non  debeat  habere  aliqua  bona  quibus  excusetur.  Si- 
cut  cnim  conservatio  individui,  quae  fit  per  ea  quae  ad 
nutritivam  pertinent,  est  de  intentione  naturae,  ita  conser- 
vatio  speciei,  quae  fit  per  matrimonium :  et  multo  raagis, 
quanto  meUus  et  dignius  est  bonum  speciei  quam  bonum 
unius  individui  *.  Sed  ad  actum  nutritivae  excusandum 
non  indigetur  aliquibus.  Ergo  nec  etiam  ad  excusandum 
matrimonium. 

2.  Praeterea,  secundum  Philosophum,  in  VIII  Ethic.  *, 
amicitia  quae  est  inter  virum  et  uxorem  est  naturalis,  et 
claudit  in  se  honestum,  utile  et  delectabile.  Sed  illud  quod 
de  se  est  honestum,  non  indiget  aUqua  excusatione.  Ergo 
nec  matrimonio  debent  attribui  aliqua  bona  excusantia. 


•  Cf.   qu.  XLIII, 
Introd. 


•  Cf.  Aristot.  E- 
Mtc.  lib.Lcap.ii, 
n.8.-S.Th.lcct. 


*  Cap.  XII,  n.  7.  ■ 
S.Tn.  lect.  xii. 


QUAESTIO  XLIX,  ARTICULUS  II 


93 


'  Qu.  xLii,art. 2. 


*  Ad  Heb.,  cap. 
xiii.  vers.  4. 
'*   De   Gen.   ad 
litt.,  lib.  IX,  cap. 


Vers.  6. 


•  Ethic.  lib.  VII, 
cap.  XI ,  n.  4.  - 
S.Th.  lect.  XI. 

*  Vers.  28. 


*  In  corpore. 


•  B.  Albert.  II 
Sent,,  dist.  xxxi, 
art.  3;  *.  Bona- 
vent.  II  Sent., 
dist.  XXXI,  art.  1, 
qu.3.Cf.I»"'II>'=, 
qu.Lxxxiii,  art.4. 

"  Cf.  qu.  Lxv  , 
art.  3. 


3.  Praeterea,  matrimonium  est  institutum  in  remedium 
et  in  officium  *.  Sed  secundum  quod  est  in  officium,  non 
indiget  e.xcusatione :  quia  sic  etiam  in  paradiso  excusatione 
indiguisset,  quod  falsum  est;  ibi  enim  fuissent  honorabi- 
les  nuptiae  et  torus  immaculatus  *,  ut  Augustinus  dicit  **.  5 
Similiter  nec  secundum  quod  est  in  remedium :  sicut  nec 
alia  sacramenta,  quae  in  remedium  peccati  sunt  instituta. 
Ergo  matrimonium  iiuiusmodi  e.xcusantia  habere  non  debet. 

4.  Praeterea  ,  ad  omnia  quae  honeste  fieri  possunt , 
virtutes  dirigunt.  Si  ergo  matrimonium  ahquibus  bonis  >o 
potest  honestari,  non  indiget  aliis  honestatibus  quam  animi 
virtutibus.  Et  sic  non  debent  matrimonio  aliqua  bona  as- 
signari  quibus  honestetur :  sicut  nec  aliis  in  quibus  virtu- 
tes  dirigunt. 

Sed  contra,  ubicumque  est  indulgentia,  ibi  est  necessa-  's 
ria  aliqua  excusationis  ratio.  Sed  matrimonium  conceditur 
in    statu    infirmitatis     secundum    indulgentiam :    ut   patet 
I  Cor.  VII  *.  Ergo  indiget  per  aliqua  bona  excusari. 

2.  Praeterea,  concubitus  matrimonialis  et  fornicarius 
sunt  eiusdem  speciei  quantum  ad  speciem  naturae.  Sed  20 
concubitus  fornicarius  de  se  est  turpis.  Ergo  ad  hoc  quod 
matrimoniaHs  non  sit  turpis,  oportet  ei  ahquid  addi  quod 
ad  honestatem  eius  pertineat,  et  in  aliam  speciem  moris 
trahat. 

Respondeo  dicendum  quod  nullus   sapiens  debet  iactu-  2; 
ram  aUquam  sustinere  nisi  pro  aliqua  recompensatione  ali- 
cuius  aequalis    vel    melioris  boni.    Unde    electio   ahcuius 
quod  aliquam  iacturam    habet    annexam ,  indiget  alicuius 
boni  adiunctione,  per  cuius  recompensationem    ordinetur 
et  honestetur.  In  coniunctione  autem  viri  et  mulieris  ra-  50 
tionis  iactura  accidit :  tum  quia  propter  vehementiam  de- 
lectationis  absorbetur  ratio,  ut  non  possit  aliquid   intelli- 
gere  in  ipso ,  ut  Philosophus  dicit  * ;  tum  etiam   propter 
tribulationem  carnis,  quam  oportet  tales  sustinere  ex  sol- 
licitudine  temporalium,_ut  patet  I  Cor.  vii  *.  Et  ideo  talis  j; 
coniunctionis  electio  non  potest  esse  ordinata  nisi  per  re- 
compensationem    aliquorum   ex    quibus    dicta    coniunctio 
honestetur.  Et  haec  sunt  bona  quae  matrimonium  excu- 
sant  et  honestum  reddunt. 

Ad  primum  ergo    dicendum  quod    in    actu    comestionis  +0 
non  est  tam  vehemens  delectatio  rationem  absorbens  sicut 
est  in  praedicta  *  delectatione.   Tum  quia   vis  generativa, 
per  quam  originale  traducitur,  est  infecta  et  corrupta :  nu- 
tritiva  autem,  per  quam  non  traducitur,  est  corrupta  et  non 
infecta  *.  -  Tum   etiam    quia  defectum  individui    quilibet  4; 
magis  sentit  in  seipso  quam  defectum  speciei.  Unde  ad  e.x- 
citandum  ad  comestionem,  secundum  quam  defectui  indi- 
vidui  subvenitur ,   sufficit    sensus    ipsius  defectus.    Sed  ad 
excitandura  ad  actum  quo  defectui  speciei  subvenitur,  di- 
vina  providentia  delectationem  apposuit  in  illo  actu  *,  quae  5° 
etiam  animalia    bruta  movet,  in  quibus  non    est  infectio 
originalis  peccati.  -  Et  ideo  non  est  simile. 

Ad  secundu.m  dicendum  quod  ista  bona  quae  matrimo- 
nium  honestant,  sunt  de  ratione  matrimonii.  Et  ideo  non 
indiget  eis  quasi  exterioribus  quibusdam  ad  honestandum,  ss 
sed  quasi  causantibus  in  ipso  honestatem  quae  ei  secun- 
dum  se  competit. 

Ad   tertium  dicendum  quod  matrimonium,  ex  hoc  ipso 
quod  est  in  officium  vel  in  remedium,  habet  rationem  uti- 
lis  et  honesti;  sed  utrumque    horum 
quod  huiusmodi  bona  habet,  quibus 
remedium  concupiscentiae  adhibens. 

Ad  quartum  dicendum  quod  aliquis  actus  virtutis  ho- 
principio  elicitivo;  et  circum- 
principiis  ipsius.  Hoc  autem  «j 
matrimonium  sicut  circumstan- 
tiae  ad  actus  virtutis,  ex  quibus  habet  quod  virtutis  actus 
esse  possit. 


*  Cap.  XII,  n.7.  • 
S.  Tb.  lect.  XII. 


*AdEpkes. ,CAp. 
V,  vers.  32. 


•  Cf.   qu.  Lxiv, 
art.  I. 

*  Lo&  cit. 


*  Cf.  cap.  Debi- 
tum  pastoralis , 
de  Bigam.  non 
ordinand. 
'Dist.xxxi,capp. 
1  sqq. 


ei  competit  ex  hoc  «o 
fit  et   officiosum  et 


nestatur  et   virtute,   quasi 
stantiis,    quasi    formalibus 
se  habent  bona  ad 


modo 


70 


'Dist.xxxi,cap.i. 


ART.  II.    UTRUM    SUFFICIENTER    BONA  MATRIMONII   ASSIGNENTUR  , 

a  magistro  sententiarum  :  scilicet  fides,  proles 
et   sacramentum 

Infra,  qu.  lxv,  art.  1;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxxviii;  I  ad  Cor.,  cap.  vii,  lect.  i. 

AD  SECUNDUM  sic  PROCEDITUR.  VidetuT  quod  insufficienter 
bona  matrimonii  assignentur  a  Magistro  Sententiarum  * :  7? 


scilicet  fides,  proles  et  sacramentum.  Quia  matrimonium 
non  solum  fit  in  hominibus  ad  prolem  procreandam  et 
nutriendam,  sed  ad  consortium  communis  vitae,  propter 
operum  communicationem,  ut  dicitur  in  VIII  Ethic.  *  Ergo, 
sicut  ponitur  proles  bonum  matrimonii,  ita  debet  poni 
communicatio  operum. 

2.  Praeterea,  coniunctio  Christi  ad  Ecclesiam,  quam 
matrimonium  significat  * ,  perficitur  per  caritatem.  Ergo 
inter  bona  matrimonii  magis  debet  poni  caritas  quam_^<fes. 

3.  Praeterea,  in  matrimonio,  sicut  exigitur  quod  neuter 
coniugum  ad  alterius  torum  accedat,  ita  exigitur  quod  unus 
alteri  debitum  reddat  *.  Sed  priraum  pertinet  ad  fidem,  ut 
Magister  dicit  *.  Ergo  deberet  etiam  iustitia,  propter  red- 
ditionem  debiti,  inter  bona  matriraonii  coraputari. 

4.  Praeterea,  sicut  in  matrimonio,  inquantum  significat 
coniunctionem  Christi  et  Ecclesiae,  requiritur  indivisibilitas, 
ita  et  unitas,  ut  sit  una  unius  *.  Sed  sacramentum,  quod 
inter  tria  bona  matriraonii  computatur,  pertinet  ad  indi- 
visionem  *.  Ergo  deberet  esse  aliquid  aliud  quod  pertineret 
ad  unitatera. 

Sed  contra,  videtur  quod  superfluant.  Quia  unica  vir- 
tus  sufficit  ad  unura  actum  honestandum.  Sed  fides  est 
una  virtus.  Ergo  non  oportuit  alia  duo  addere  ad  hone- 
standura  raatriraonium. 

2.  Praeterea,  non  ex  eodera  aliquid  accipit  rationera 
utilis  et  honesti:  cum  utile  et  honestura  ex  opposito  bo- 
num  dividant.  Sed  ex  prole  matrimoniura  accipit  rationera 
utilis.  Ergo  proles  non  debet  coraputari  inter  bona  qui- 
bus  matriraonium  honestatur. 

3.  Praeterea,  nihil  debet  poni  ut  proprietas  vel  con- 
ditio  sui  ipsius.  Sed  haec  bona  ponuntur  ut  quaedara  con- 
ditiones  raatriraonii.  Ergo,  cura  raatrimonium  sit  sacra- 
mentum,  non  debet  poni  sacramentum  inter  bona  ma- 
trimonii. 

Respondeo  dicendum  quod  raatriraoniura  est  in  officium 
naturae,  et  est  sacramentum  Ecclesiae.  Inquantum  ergo 
est  in  officium  naturae,  duobus  ordinatur,  sicut  et  quilibet 
alius  virtutis  actus.  Quorum  unum  exigitur  ex  parte  ipsius 
agentis :  et  haec  est  intentio  finis  debiti.  Et  sic  ponitur 
bonura  raatriraonii  proles.  —  Aliud  exigitur  ex  parte  ipsius 
actus,  qui  est  bonus  in  genere  ex  hoc  quod  cadit  supra 
debitara  raateriara.  Et  sic  est  fides,  per  quara  horao  ad 
suam  accedit  et  non  ad  aliam.  -  Sed  ulterius  habet  ali- 
quam  bonitatem  inquantum  est  sacraraentura.  Et  hoc  si- 
gnificatur  ipso  noraine  sacramenti. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  in  prole  non  solum 
intelligitur  procreatio  proHs,  sed  etiara  educatio  ipsius,  ad 
quara  sicut  ad  finera  ordinatur  tota  coramunicatio  operura 
quae  est  inter  virura  et  uxorera  inquantum  sunt  matrirao- 
nio  coniuncti :  quia  patres  naturaliter  thesauri\ant  filiis , 
ut  patet  II  Cor.  xii  *.  Et  sic  in  prole,  quasi  in  principali  *  Vers.  14. 
fine,  alius  quasi  secundarius  includitur. 

Ad  secundum  dicendum  quod  fides  non  accipitur  hic 
prout  est  virtus  theologica ,  sed  prout  est  pars  iustitiae : 
secundum  quod  fides  dicitur  ex  hoc  quod  fiunt  dicta  *  in 
conservatione  promissorura.  Quia  in  raatriraonio,  cum  sit 
quidara  contractus,  est  quaedara  proraissio  per  quara  talis 
vir  tali  raulieri  deterrainatur. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  in  proraissione  ma- 
triraonii  continetur  ut  neuter  ad  aliura  torura  accedat,  ita 
etiara  quod  sibi  invicera  debitura  reddant.  Et  hoc  etiara 
est  principalius:  cura  sequatur  ex  ipsa  rautua  potestate 
in  invicera  data.  Et  ideo  utruraque  aA  fidem  pertinet.  Sed 
in  libro  Sententiarum  ponitur  quod  est  rainus  manifestura. 

Ad  quartum  dicendum  quod  in  sacramento  non  solura 
intelligenda  est  indivisio,  sed  orania  illa  quae  consequim- 
tur  matriraoniura  ex  hoc  quod  est  signum  coniunctionis 
Christi  et  Ecclesiae. 

Vel  dicendum  quod  unitas  quam  obiectio  tangit,  per- 
tinet  ad  fidem,  sicut  et  indivisio  ad  sacramentum. 

Ad  quintum  *  dicendum  quod  fides  non  accipitur  hic 
pro  aliqua  virtute:  sed  pro  quadam  conditione  virtutis  ex 
qua  fides  nominatur  quae  ponitur  pars  iustitiae. 

Ad  sextum  *  dicendum  quod ,  sicut  debitus  usus  boni 
utilis  accipit  rationem  honesti,  non  quidem  ex  utili,  sed 


"  Tullius,  de  Re- 
publica,  lib.  IV. 


•  Arg.  Sed  con- 
tra  1. 


•  Arg.  Sed  con- 
tra  i. 


*  Arg.  Sed  con- 
tra  3. 

•  Cap.  Separa- 
tio. 


*  Aristot.  Topic. 
lib.  VI,  cap.  VIII, 
n.  2. 


*  Dist.  XXVII,  cap . 
Sunt  ergo.  -  Cf. 
qu,  xLiv,  art.  3. 


*  Isidor.  Etymol. 
lib.  VI,  cap.  XIX. 


94 

ex  ratione,  quae  rectum  usum  facit;  ita  etiam  ordinatio  ad 
aliquod  bonum  utile  potest  facere  bonitatem  honestatis  ex 
vi  rationis  debitam  ordinationem  facientis.  Et  hoc  modo 
matrimonium,  ex  hoc  quod  ordinatur  ad  prolem,  et  utile 
est,  et  nihilominus  honestum,  inquantum  debite  ordinatur. 

Ad  septimum  *  DicENDUM  quod,  sicut  Magister  dicit,  xxxi 
dist.  *  IV  Sent.,  sacramentum  non  dicitur  hic  ipsum  ma- 
trimonium,  sed  inseparabilitas  eius,  quae  est  eiusdem  rei 
signum  cuius   et  matrimonium. 

Vel  dicendum  quod,  quamvis  matrimonium  sit  sacra- 
mentum,  tamen  ahud  est  matrimonio  esse  matrimonium, 
et  aUud  est  ei  esse  sacramentum :  quia  non  solum  ad  hoc 
est  institutum  ut  sit  in  signum  rei  sacrae,  sed  etiam  ut  sit 
in  officium  naturae.  Et  ideo  ratio  sacramenti  est  quaedam 
conditio  adveniens  matrimonio  secundum  se  considerato, 
ex  quo  etiam  honestatem  habet.  Et  ideo  sacramentaUtas 
eius,  ut  ita  dicam,  ponitur  inter  bona  honestantia  matri- 
monium.  Et  secundum  hoc  in  tertio  bono  matrimonii , 
sciHcet  sacramento,  non  solum  intelHgitur  inseparabiUtas , 
sed  etiam  omnia  quae  ad  significationem  ipsius  pertinent. 

ART.   III.    UTRUM    SACRAMENTUM    SIT   PRINCIPALIUS 
INTER    BONA    MATRIMONII 

AD  TKRTiuM  sic  PROCEDITUR.  Vidctur  quod  sacramentum 
non  sit  principalius  inter  bona  matrimonii.  Quia  finis 
est  potissimum  in  unoquoque  *.  Sed  proles  est  matrimonii 
finis.  Ergo  proles  est  principdius  matrimonii  bonum. 

2.  Praeterea,  principalius  in  ratione  speciei  est  diffe- 
rentia,  quae  complet  speciem ,  quam  genus :  sicut  forma 
quam  materia  in  constitutione  rei  naturalis.  Sed  sacramen- 
tum  competit  matrimonio  ex  ratione  sui  generis;  proles 
autem  et  fides  ex  ratione  differentiae,  inquantum  est  tale 
sacramentum.  Ergo  aha  duo  sunt  magis  principalia  in  ma- 
trimonio  quam  sacramentum. 

3.  Praeterea,  sicut  invenitur  matrimonium  sine  prole 
et  fide ,  ita  invenitur  sine  inseparabilitate :  sicut  patet 
quando  alter  coniugum  ante  matrimonium  consummatum 
ad  religionem  transit.  Ergo  nec  ex  hac  ratione  sacramen- 
tum  est  in  matrimonio  principalius. 

4.  Praeterea,  effectus  non  potest  esse  principalior  sua 
causa.  Sed  consensus,  qui  est  causa  matrimonii,  frequenter 
immutatur.  Ergo  et  matrimonium  solvi  potest.  Et  sic  in- 
separabilitas  non  semper  comitatur  matrimonium. 

5.  Praeterea,  sacramenta  quae  habent  effectum  perpe- 
tuum,  imprimunt  characterem.  Sed  in  matrimonio  non 
imprimitur  character.  Ergo  non  adest  ei  inseparabilitas 
perpetua.  Et  ideo,  sicut  est  matrimonium  sine  prole ,  ita 
potest  esse  sine  sacramento.  Et  sic  idem  quod  prius. 

Sed  contra,  illud  quod  ponitur  in  definitione  rei  est 
sibi  maxime  essentiale.  Sed  indivisio,  quae  pertinet  ad  sa- 
cramentum,  ponitur  in  definitione  supra  *  de  matrimonio 
data,  non  autem  proles  vel  fides.  Ergo  sacramentum  inter 
alia  est  matrimonio  essentialius. 

2.  Praetkrea,  virtus  divina,  quae  in  sacramentis  ope- 
ratur  *,  est  eflicacior  quam  virtus  humana.  Sed  proles  et 
fides  pertinent  ad  matrimonium  secundum  quod  est  in 
of&cium  naturae  humanae ;  sacramentum  autem  secundum 
quod  est  ex  institutione  divina.  Ergo  sacramentum  est 
principalius  in  matrimonio  quam  alia  duo. 

Respondko  dickndum  quod  aliquid  dicitur  in  re  aliqua 
principalius,  altero  duorum  modorum :  aut  quia  altero  es- 
sentiaUus;  aut  quia  dignius.  Si  quia  dignius,  sic  omnibus 
modis  sacramentum  est  principalius  inter  tria  bona  con- 
iugii.  Quia  pertinet  ad  matrimonium  inquantum  est  sa- 
cramentum  gratiae.  Alia  vero  duo  pertinent  ad  ipsum  in- 
quantum  est  quoddam  naturae  officium.  Perfectio  autem 
gratiae  est  dignior  perfectione  naturae. 

Si  autem  dicatur  principalius  quod  est  essentialius,  sic 
distinguendum  est.  Quia  fides  et  proles  possunt  dupliciter 
considerari.  Uno  modo,  in  seipsis.  Et  sic  pertinent  ad  usum 
matrimomi,  per  quem  et  proles  producitur,  et  pactio  con- 
iugalis  servatur.  Sed  indivisibilitas,  quam  sacramentum  im- 
portat,  pertinet  ad  ipsum  matrimonium  secundum  se :  quia 
ex  hoc  ipso  quod  per  pactionem  coniugalem  sui  potesta- 
tem  sibi  invicem  in  perpetuum  coniuges  tradunt,  sequitur 


QUAESTIO  XLIX,  ARTICULUS  III,  IV 


quod'  separari  non  possint.  Et  inde  est  quod  matrimo- 
nium  nunquam  invenitur  sine  inseparabilitate :  invenitur 
autem  sine  fide  et  prole,  quia  esse  rei  non  dependet  ab 
usu  suo.  Et  secundum  hoc  sacramentum  est   essentialius 

s  matrimonio  quam  fides  et  proles. 

Alio  modo  possunt  considerari  fides  et  proles  secun- 
dum  quod  sunt  in  suis  principiis :  ut  pro  prole  accipiatur 
intentio  prolis,  et  pro  fide  debitum  servandi  fidem.  Sine 
quibus  etiam  matrimonium  esse  non  potest :  quia  haec  in 

10  hoc  matrimonio  ex  ipsa  pactione  coniugali  causantur ;  ita 
quod,  si  aliquid  contrarium  huius  exprimeretur  in  consensu 
qui  matrimonium  facit ,  non  esset  verum  matrimonium. 
Et  sic  accipiendo  fidem  et  prolem,  proles  est  essentiaUs- 
simum  in  matrimonio ,  et  secundo  fides,  et  tertio   sacra- 

^s  mentum :  sicut  etiam  homini  est  essentialius  esse  naturae 
quam  esse  gratiae,  quamvis  esse  gratiae  sit  dignius. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  finis  secundum  inten- 
tionem  est  primum  in  re ,  sed  secundum  consecutionem 
est  ultimum  *.  Et  similiter  proles  se  habet  inter  matrimonii 

20  bona.  Et  ideo  quodammodo  est  principaUus,  et  quodam- 
modo  non. 

Ad  secundum  dicendum  quod  sacramentum,  prout  po- 
nitur  tertium  matrimonii  bonum,  pertinet  ad  matrimonium 
ratione  suae   differentiae :    dicitur    enim    sacramentum    ex 

25  significatione  huius  rei  sacrae  determinatae  quam  matri- 
monium  significat. 

Ad  tertium  dicendum  quod  nuptiae,  secundum  Augu- 
stinum  *,  sunt  bona  mortaUum :  unde  in  resurrectione  ne- 
que  nubent  neque  nubentur ,  ut  dicitur  Matth.  xxii  *.    Et 

50  ideo  vinculum  matrimonii  non  se  extendit  ultra  vitam  in 
qua  contrahitur :  et  ideo  dicitur  inseparabile,  quia  non  po- 
test  in  hac  vita  separari.  Sed  per  mortem  separari  potest: 
sive  corporalem,  post  carnalem  coniunctionem ;  sive  spi- 
ritualem,  post  spiritualem  tantum. 

55  Ad  quartum  dicendum  quod  ,  quamvis  consensus  qui 
facit  matrimonium ,  non  sit  perpetuus  materialiter ,  idest 
quantum  ad  substantiam  actus,  quia  ille  actus  cessat  et 
potest  contrarius  succedere ;  tamen,  formaUter  loquendo , 
est  perpetuus,  quia  est  de  perpetuitate  vinculi :  alias  non 

40  faceret  matrimonium ;  non  enim  consensus  ad  tempus  in 
aliquam  matrimonium  facit.  Et  dico  formaliter,  secundum 
quod  actus  accipit  speciem  ab  obiecto.  Et  secundum  hoc 
matrimonium  ex  consensu  inseparabilitatem  accipit. 

Ad   ouintum    dicendum  quod  in    sacramentis  in  quibus 

45  imprimitur  character,  traditur  potestas  ad  actus  spirituales: 
sed  in  matrimonio  ad  actus  corporales.  Unde  matrimo- 
nium,  ratione  potestatis  quam  in  se  invicem  coniuges  ac- 
cipiunt,  convenit  cum  sacramentis  in  quibus  character  im- 
primitur ,  et  ex  hoc  habet   inseparabiUtatem ,  ut  Magister 

50  dicit  * :  sed  differt  ab  eis  inquantum  potestas  illa  est  ad 
actus  corporales.  Et  propter  hoc  non  imprimit  characte- 
rem  spiritualem. 

ART.  IV.  utrum  actus  matrimonii  possit  excusari 
jj  per  bona  prakdicta  ut  non  sit  omnino  peccatum 

II  Sent,,  dist.  xx,  Kxpos.  litt. ;  IV,  dist.  xxvi,  qu.  i,  art.  3,  ad  4; 
I  ad  Cor.,  cap.  vii,  lect.  i. 

Ad  qdartum  sic  proceditur.  Videtur  quod  actus  ma- 
trimonii  non  possit  excusari  per  bona  praedicta  ut 
60  non  sit  omnino  peccatum.  Quia  quicumque  sustinet  da- 
mnum  maioris  boni  propter  minus  bonum,  peccat:  quia 
inordinate  sustinet.  Sed  bonum  rationis,  quod  laeditur  in 
ipso  actu  coniugali  *,  est  maius  quam  haec  tria  coniugii 
bona.  Ergo  praedicta  bona  non  sufiiciunt  ad  excusandum 
«s  coniugalem  concubitum. 

2.  Prakterka,  si  bonum  malo  additur,  in  genere  moris 
totum  efiicitur  malum,  non  autem  totum  bonum :  quia  una 
circumstantia  mala  facit  actum  malum  ,  non  autem  una 
bona  facit  ipsum  bonum  *.  Sed  actus  coniugalis  secundum 

70  se  est  malus :  alias  excusatione  non  indigeret.  Ergo  bona 
matrimonU  adiuncta  non  possunt  ipsum  bonum  facere. 

3.  Praeterea  ,  ubicumque  est  immoderatio  passionis , 
ibi  est  vitium  in  moribus.  Sed  bona  matrimonii  non  pos- 
sunt  efficere    quin  delectatio    iUius  actus  sit  immoderata. 

75  Ergo  non  possunt  excusare  quin  sit  peccatum. 


•  Cf.  Aristot.  E- 
thic.  lib.  III,  cap. 
111,  n.  12;  8.  Th. 
lect.  VIII ;  Meta- 
;jA/*.lib.VI,  cap. 
VII,  n.  s, 7;  s. Tn. 
lib.  VU,  lect.  VI. 


*  De  Bono  Con- 
iug. ,  cap.  VIII. 
"  Vers.  30. 


*  Dist.  XXXI,  eap. 
Separatio. 


Cf.  art.  t. 


•  Cf.  Dionys.  de 
Div.  Nom.,  c«p. 
IV.  -  S.  Th.  lect. 

XXII. 


•!■ 


•». 


QUAESTIO  XLIX,  ARTICULUS  V 


95 


*  De  Fide  Orth., 
lib.  II,  cap.  XV. 


Art.  I,  ad  4. 


•Dist.xL,  art  5.- 
Cf.  1»°"  II",  qu. 
XVIII,  art.  9. 


Art.  2. 


'AdEphes.jCap. 
V,  vers.  31,  32. 


•  De  Div.  Nom. , 
cap.  IV.  -  S.  Th. 

XXII. 


lect. 


4.  Praeterea,  verecundia  non  est  nisi  de  turipi  actu, 
secundum  Damascenum  *.  Sed  bona  matrimonii  non  tol- 
lunt  erubescentiam  ab  illo  actu.  Ergo  non  possunt  excu- 
sare  quin  sit  peccatum. 

Sed  contra,  concubitus  coniugalis  non  differt  a  forni- 
cario  nisi  per  bona  matrimonii.  Si  ergo  haec  non  suf&- 
cerent  excusare  ipsum,  tunc  matrimonium  semper  illicitum 
remaneret. 

2.  Praeterea,  bona  matrimonii  se  habent  ad  actum  eius 
sicut  circumstantiae  debitae,  ut  dictum  est  *.  Sed  circum- 
stantiae  tales  sufficienter  faciunt  quod  actus  aliquis  non 
sit  malus.  Ergo  et  haec  bona  possunt  excusare  matrimo- 
nium  ut  nullo  modo  sit  peccatum. 

Respondeo  dicendum  quod  actus  dicitur  excusari  dupli- 
citer.  Uno  modo,  ex  parte  facientis :  ita  quod  non  impu- 
tetur  facienti  in  culpam,  quamvis  sit  malus,  vel  saltem 
non  in  tantam  culpam ;  sicut  ignorantia  dicitur  excusare 
peccatum  in  toto  vel  in  parte.  -  Alio  modo  dicitur  excu- 
sari  actus  ex  parte  sui:  ita  scilicet  quod  non  sit  malus. 
Et  hoc  modo  praedicta  bona  dicuntur  excusare  actum  ma- 
trimonii. 

Ex  eodem  autem  habet  actus  aliquis  quod  non  sit  ma- 
lus  in  genere  moris,  et  quod  sit  bonus :  quia  non  est  ali- 
quis  actus  indifferens,  ut  in  II  Hbro  *  dictum  est.  Dicitur 
autem  aliquis  humanus  actus  bonus  dupliciter.  Uno  modo, 
bonitate  virtutis.  Et  sic  habet  actus  quod  sit  bonus  ex  his 
quae  ipsum  in  medio  ponunt.  Et  hoc  faciunt  in  actu  ma- 
trimonii  fides  et  proles,  ut  ex  dictis  *  patet.  -  Alio  modo  , 
bonitate  sacramenti,  secundum  quod  actus  non  solum  bo- 
nus,  sed  etiam  sanctus  dicitur.  Et  hanc  bonitatem  habet 
actus  matrimonii  ex  indivisibilitate  coniunctionis,  secundum 
quam  significat  coniunctionem  Christi  ad  Ecclesiam  *.  - 
Et  sic  patet  quod  praedicta  bona  suf&cienter  actum  ma- 
trimonii  excusant. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  per  matrimonii  actum 
non  incurrit  homo  in  damnum  rationis  quantum  ad  ha- 
bitum,  sed  solum  quantum  ad  actum.  Nec  est  inconve- 
niens  quod  quandoque  aliquis  actus  melior  secundum  ge- 
nus  suum  interrumpatur  pro  aliquo  minus  bono  actu : 
hoc  enim  sine  peccato  fieri  potest,  sicut  patet  in  eo  qui 
ab  actu  contemplationis  cessat  ut  interdum  actioni  vacet. 

Ad  secundum  dicendum  quod  ratio  illa  procederet  si 
malum  quod  inseparabiliter  comitatur  concubitum  ,*esset 
malum  culpae.  Nunc  autem  non  est  malum  culpae,  sed 
poena  tantum,  quae  est  inobedientia  concupiscentiac  ad 
rationem.  Et  ideo  ratio  non  sequitur. 

Ad  tertium  dicendum  quod  superabundantia  passionis 
quae  facit  vitium,  non  attenditur  secundum  quantitativam 
ipsius  intensionem,  sed  secundum  proportionem  ad  ratio- 
nem.  Unde  tunc  solum  passio  reputatur  immoderata  quando 
limites  rationis  excedit.  Delectatio  autem  quae  fit  in  actu 
matrimoniali,  quamvis  sit  intensissima  secundum  quantita- 
tem,  non  tamen  excedit  limites  sibi  a  ratione  praefixos 
ante  principium  suum :  quamvis  in  ipsa  delectatione  ratio 
eos  ordinare  non  possit. 

Ad  auARTUM  dicendum  quod  turpitudo  quae  semper  est 
in  actu  matrimoniali  et  erubescentiam  facit,  est  turpitudo 
poenae,  et  non  culpae:  quia  de  quolibet  defectu  homo 
naturaliter  erubescit. 

ART.  V.    UTRUM    ACTUS    MATRIMONIALIS    EXCUSARI    POSSIT 

etiam  sine  bonis  matrimonh 

De  Malo.,  qu.  xv,  art.  1 . 

AD  auiNTUM  sic  proceditur.  Videtur  quod  actus  matri- 
monialis  excusari  possit  etiam  sine  bonis  matrimonii. 
Qui  enim  a  natura  tantum  movetur  ad  actum  matrimonii, 
non  videtur  aliquod  bonum  matrimonii  intendere:  quia 
bona  matrimonii  pertinent  ad  gratiam  vel  virtutem.  Sed 
quando  aliquis  solo  appetitu  naturali  movetur  ad  actum 
praedictum,  non  videtur  esse  peccatum :  quia  nullum  na- 
turale  est  malum,  cum  malum  sit  praeter  naturam  et  prae- 
ter  ordinetn,  ut  Dionysius  dicit  *.  Ergo  actus  matrimonii 
excusari  potest  etiam  sine  bonis  matrimonii. 

2.  Praeterea,  ille  qui  utitur  coniuge  ad  fomicationem 
vitandam,  non  videtur  aliquod   bonum   matrimonii  inten- 


dere.  Sed  talis  non  peccat,  ut  videtur:  quia  ad  hoc  est 
matrimonium  concessum  humanae  infirmitati,  ut  fomicatio 
vitetur ,  ut  patet  I  Cor.  vii  *.  Ergo  etiam  sine  bonis  ma- 
trimonii  potest  actus  eius  excusari. 

s  3.  Praeterea,  ille  qui  utitur  re  sua  ad  libitum,  non  facit 
contra  iustitiam,  et  sic  non  peccat,  ut  videtur.  Sed  per 
matrimonium  uxor  efl&citur  res  viri,  et  e  converso.  Ergo, 
si  se  invicem  ad  libitum  utuntur  libidine  movente,  non 
videtur  esse  peccatum.  Et  sic  idem  quod  prius. 

■o  4.  Praeterea,  illud  quod  est  bonum  ex  genere,  non 
ef&citur  malum  nisi  ex  mala  intentione  fiat.  Sed  actus  ma- 
trimonii,  quo  quis  suam  cognoscit,  est  ex  genere  bonus. 
Ergo  non  potest  malus  esse  nisi  mala  intentione  fiat.  Sed 
potest  bona  intentione  fieri  etiam  si  non  intendat  aliquod 

>!  bonum  matrimonii:  puta  cum  quis  salutem  corporalem 
per  hoc  intendit  servare  aut  consequi.  Ergo  videtur  quod 
etiam  sine  matrimonii  bonis  actus  ille  possit  excusari. 

Sed  contra  ,  remota  causa  removetur  effectus  *.  Sed 
causa  honestatis  actus  matrimonialis  sunt  matrimonii  bona. 

jo  Ergo  sine  eis  non  potest  actus  matrimonialis  excusari. 
2.  Praeterea,  non  differt  actus  praedictus  ab  actu  for- 
nicario  nisi  in  praedictis  bonis.  Sed  concubitus  fornicarius 
semper  est  malus.  Ergo,  si  non  excusatur  praedictis  bonis, 
etiam  matrimonialis  actus  semper  erit  malus. 

25  Respondeo  dicendum  quod,  sicut  bona  matrimonii,  se- 
cundum  quod  sunt  in  habitu,  faciunt  matrimonium  hone- 
stum  et  sanctum ;  ita  etiam,  secundum  quod  sunt  in  actuali 
intentione,  faciunt  actum  matrimonii  honestum,  quantum 
ad  illa  duo  bona  matrimonii  quae  ipsius  actum  respiciunt. 

jo  Unde  quando  coniuges  conveniunt  causa  prolis  procrean- 
dae,  vel  ut  sibi  invicem  debitum  reddant ,  quod  ad  fidem 
pertinet,  totaliter  excusantur  a  peccato.  Sed  tertium  bo- 
num  non  pertinet  ad  usum  matrimonii,  sed  ad  essentiam 
ipsius,  ut  dictum    est  *.    Unde    facit   ipsum   matrimonium 

3S  honestum:  non  autem  actum  eius,  ut  per  hoc  actus  eius 
absque  peccato  reddatur,  quia  causa  alicuius  significationis 
conveniunt.  Et  ideo  duobus  solis  modis  coniuges  absque 
omni  peccato  conveniunt :  scUicet  causa  procreandae  pro- 
lis,  et  debiti  reddendi  *.    Alias  autem  semper  est  ibi  pec- 

40  catum,  ad  minus  veniale. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  proles  prout  est  bonum 
sacramenti,  addit  supra  prolem  prout  est  bonum  intentum 
a  natura.  Natura  enim  intendit  prolem  prout  in  ipsa  sal- 
vatur   bonum   speciei :   sed  in  prole   secundum  quod  est 

4!  bonum  sacramenti  matrimonii ,  ultra  hoc  intelligitur  ut 
proles  suscepta  ulterius  ordinetur  in  Deum.  Et  ideo  opor- 
tet  quod  intentio  naturae,  qua  prolem  intendit,  referatur, 
actu  vel  habitu,  ad  intentionem  prolis  prout  est  bonum 
sacramenti:  alias   staretur  in  creatura,  quod  sine  peccato 

!o  esse  non  potest.  Et  ideo,  quando  natura  tantum  movet  ad 
actum  matrimonii,  non  excusatur  a  peccato  omnino,  nisi 
inquantum  motus  naturae  ordinatur,  actu  vel  habitu,  ulte- 
rius  ad  prolem  secundum  quod  est  bonum  sacramenti.  - 
Nec  tamen  sequitur  quod  motus  naturae  sit  malus.    Sed 

s!  quod  sit  imperfectus,  nisi  ad  aliquod  bonum  matrimonii 
ulterius  ordinetur. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  si  aliquis  per  actum  ma- 
trimonii  intendat  vitare  fornicationem  in  coniuge,  non  est 
aliquod  peccatum:  quia  hoc  est  quaedam  redditio  debiti, 

60  quae  ad  bonum  fidei  pertinet.  Sed  si  intendat  vitare  for- 
nicationem  in  se,  sic  est  ibi  aliqua  superfluitas.  Et  secun- 
dum  hoc  est  peccatum  veniale.  Nec  ad  hoc  est  matrimo- 
nium  institutum  nisi  secundum  indulgentiam  *  quae  est 
de  peccatis  venialibus  *. 

^s  Ad  tertium  dicendum  quod  una  debita  circumstantia 
non  sufficit  ad  hoc  quod  actus  sit  bonus  *.  Et  ideo  non 
oportet  quod,  qualitercumque  quis  re  sua  utatur,  usus  sit 
bonus  :  sed  quando  utitur  re  sua  ut  debet  secundum  omnes 
circumstantias. 

70  Ad  auARTUM  DicENDUM  quod,  quamvis  intendere  sanita- 
tis  conservationem  non  sit  per  se  malum,  tamen  haec  in- 
tentio  efficitur  mala  si  ex  aliquo  sanitas  intendatur  quod 
non  est  ad  hoc  de  se  ordinatum :  sicut  qui  ex  sacramento 
baptismi  tantum  salutem  corporalem  quaereret.  Et  simili- 

75  ter  etiam  est  in  proposito  in  actu  matrimonii. 


Vers.  2,  5,  9. 


•Cf.Aristot.PA/- 
«ic.Iib.ILcap.iii, 
n.  11 ;  s. Th.  lect. 
VI.  -  Cap.  Cum 
cessante,  de  Ap- 
pellat. 


Art.  3. 


•   Cf.    qu. 
art.  4. 


•  l  ad  Cor.,  cap. 
VII,  vers.  5,  6. 

•  Cf.    qu.   xu , 
art.  4,  ad  3. 

•  Cf.Dionys.loc. 
cit.  in  arg.  1. 


g6  QUAESTIO  XLIX,  ARTICULUS  VI  -  QUAESTIO  L,  ARTICULUS  UNICUS 

QUAESTIO  QUINQUAGESIMA 


ART.  VI.    UTRUM    aUANDOCUMQUE    ALISUIS   UXOREM   COGNOSCIT 

NON    INTENDENS    ALIQUOD    BONUM    MATRIMONH 

SED    SOLAM    DELECTATIONEM,  MORTALITER    PECCET 

Supra,  qu.  xu,  art.  4;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxxxiii; 
De  Malo,  qu.  xv,  art.  2;  1  ad  Cor.,  cap.  vii,  lect.  i;  l  ad  Thess.,  cap.  iv,  lect.  1. 


D 


A 


*  Comm.  in  Ep. 
ad  Ephes. cnp.v, 
vers.  25.-Cf.  can. 
Liberorum, caus. 
XXXII,  qu.  IV. 
"Dist.  XXXI,  cap. 
Cum  ergo. 


•Dist.xxtv,qu.iii, 
art.  4.  -  Cf.  I»"' 
II*",  qu.  Lxxiv  , 
art.  8. 


'  Can .  Nemo  epi- 
scoporum,  caus. 
XI,  qu.  iii. 

*  Dist.  XXI,  capp. 
Sedforle  et  tioc 
flu/em  -Cf.Greg. 
M.  Ep.  Lxiv,  al. 
TOii,  ad  Aug.,  ad 
interrog.  10. 

•  Cf.  de  Bono 
Coniug.,  cap.  vi; 
Hug.  a  S.Vict. 
Summ.  Seni.  tr. 
VII,  cap.  iii. 
*Loc.  cit.  arg.  1. 


*  Autiss.  Summ. 
Aur.,  lib.  IV.  tr. 
de  Matrim.,  qu. 
Utrum  bona  ma- 
trimon.  excusent 
etc. 


*Cap.  III,  n.  lo,- 
S.  Th.  lect.  IV. 


'C&p.Cumergo, 
ubi  supra ;  ex 
Sentent.  SixtiPy- 
tliag.  apud  Hie- 
ron.lib.Icon<.7o- 
vinian.  Cf.  can. 
Orig  0  quidem , 
caus,  XXXII,  qu. 

lY. 


*  August.  Serm. 
CLXll,  al.  frag- 
ment.  3,  n.  2. 


D  SEXTUM  sic  PROCEDITUR.  Vidctur  quod,  quandocum- 
que  aliquis  uxorem  cognoscit  non  intendens  aliquod 
bonum  matrimonii  sed  solam  delectationem ,  mortaliter 
peccet.  Quia  Hieronymus  dicit  *,  et  habetur  in  littera  ** : 
Voluptates  quae  de  meretricum  amplexibus  capiuntur,  in 
uxore  damnandae  sunt.  Sed  non  dicitur  esse  damnabile 
nisi  peccatum  mortale.  Ergo  cognoscere  uxorem  propter 
voluptatem  solam  est  semper  peccatum  mortale. 

2.  Praeterea,  consensus  in  delectationem  est  peccatum 
mortale,  ut  in  II  libro  *  dictum  est.  Sed  quicumque  co- 
gnoscit  uxorem  suam  causa  delectationis,  consentit  in  de- 
lectationem.  Ergo  mortaliter  peccat. 

3.  Praeterea,  quicumque  usura  creaturae  non  refert  in 
Deum,  creatura  fruitur:  quod  est  peccatum  mortale.  Sed 
quicumque  uxore  propter  solam  delectationem  utitur,  hunc 
usum  non  refert  in  Deum.  Ergo  mortaliter  peccat. 

4.  Praeterea,  nuUus  debet  excommunicari  nisi  pro  pec- 
cato  mortali  *.  Sed  aliquis  uxorem  sola  libidine  cognoscens 
ab  introitu  ecclesiae  arcetur,  ut  in  littera  *  dicitur ,  quasi 
sit  excommunicatus.  Ergo  omnis  talis   peccat   mortaliter. 

Sed  contra  est  quia,  secundum  Augustinum  *,  talis  con- 
cubitus  ponitur  inter  peccata  quotidiana,  pro  quibus  dici- 
tur,  Pater  noster  etc,  ut  habetur  in  littera  *.  Sed  talia  non 
sunt  peccata  mortalia.  Ergo,  etc. 

2.  Praeterea,  qui  cibo  utitur  ad  delectationem  tantum, 
non  peccat  mortaliter.  Ergo,  pari  ratione,  qui  utitur  uxore 
tantum  causa  libidinis  satiandae. 

Respondeo  dicendum  quod  quidam  *  dicunt  quod,  quan- 
documque  ad  actum  coniugalem  libido  principaliter  mo- 
vet,  est  peccatum  mortale;  sed  quando  movet  ex  latere, 
tunc  est  peccatum  veniale ;  quando  autem  omnino  dele- 
ctationem  respuit  et  displicet  ei ,  tunc  est  omnino  sine 
veniali  peccato :  ut  sic  delectationem  in  illo  actu  quaerere 
sit  peccatum  mortale ;  delectationem  oblatam  acceptare  sit 
peccatum  veniale;  sed  eam  odire  sit  perfectionis. 

Sed  hoc  non  potest  esse.  Quia  secundum  Philosophum, 
in  X  Ethic.  *,  idem  iudicium  est  de  delectatione  et  ope- 
ratione :  quia  operationis  bonae  est  delectatio  bona ,  et 
malae  mala.  Unde ,  cum  actus  matrimonialis  non  sit  per 
se  malus,  nec  quaerere  delectationem  erit  peccatum  mor- 
tale  semper. 

Et  ideo  dicendum  quod ,  si  delectatio  quaeratur  ultra 
honestatem  matrimonii,  ut  scilicet  aliquis  in  coniuge  non 
attendat  quod  coniux  est,  sed  solum  quod  mulier,  paratus 
idem  facere  cum  ea  si  non  esset  coniux ,  est  peccatum 
mortale.  Et  talis  dicitur  ardentior  amator  uxoris  * :  quia 
ardor  ille  extra  bona  matrimonii  effertur.  Si  autem  quae- 
ratur  delectatio  infra  limites  matrimonii ,  ut  scilicet  talis 
delectatio  in  alia  non  quaereretur  quam  in  coniuge,  sic 
est  veniale  peccatum. 

Ad  primum  erqo  dicendum  quod  tunc  voluptates  me- 
retricias  vir  in  uxore  quaerit  quando  nihil  aliud  in  ea  at- 
tendit  quam  quod  in  meretrice  attenderet. 

Ad  secundum  dicendum  quod  consensus  in  delectatio- 
nem  concubitus  qui  est  peccatum  mortale,  est  peccatum 
mortale.  Non  autem  talis  est  delectatio  matrimonialis  actus. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  quamvis  delectationem  non 
referat  actu  in  Deum ,  non  tamen  ponit  in  ea  ultimum 
voluntatis  finem :  alias  eam  ubicumque  indifferenter  quae- 
reret.  Et  ideo  non  oportet  quod  creatura  fruatur :  sed  uti- 
tur  creatura  propter  se,  se  autem  habitualiter  propter  Deum, 
quamvis  non  actu. 

Ad  quartum  dicendum  quod  hoc  non  dicitur  propter 
hoc  quod  ex  hoc  peccato  homo  excommunicationem  me- 
reatur :  sed  quia  spiritualibus  se  reddit  inhabilem,  propter 
hoc  quod  in  actu  illo  homo  efficitur  totus  caro  *. 


DE  IMPEDIMENTIS  MATRIMONII  IN  GENERALI 

einde  considerandum  est  de  impedimentis  matrimonii  *. 
Et  primo ,  in  generali ;  secundo,  in  speciali  *. 

ART.  UNICUS.  utrum  matrimonio  convenienter  impedimenta 
assionentur 

AD  pRiMUM  sic  pRocEDiTUR.  Videtur  quod  matrimonio  in- 
convenienter   impedimenta    assignentur.    Matrimonium 
'°  enim  quoddam  sacramentum  est  contra  alia  divisum.  Sed 
aliis  non  assignantur  impedimenta.  Ergo  nec  matrimonio 
assignari  debent. 

2.  Praeterea,  quanto  aliquid  est  minus  perfectum,  tanto 
paucioribus  modis  impediri  potest.  Sed  matrimonium  in- 

»s  ter  alia  sacramenta  est  minus  perfectum.  Ergo  vel  nulla, 
vel  paucissima  impedimenta  ei  assignari  debent. 

3.  Praeterea,  ubicumque  est  morbus,  est  necessarium 
remedium  morbi.  Sed  concupiscentia,  in  cuius  remedium 
matrimonium  est  indultum,  est  in  omnibus.  Ergo  non  de- 

=°  bet  esse  aliquod  impedimentum  quod  aliquam  personam 
penitus  illegitimam  faciat  ad  contrahendum. 

4.  Praeterea,  illegitimum  dicitur  quod  est  contra  legem. 
Sed  huiusraodi  impedimenta  quae  in  matrimonio  assignan- 
tur,  non  sunt  contra   legem   naturae:    quia   non   similiter 

25  inveniuntur  in  quolibet  statu  humani  generis ;  plures  enim 
gradus  consanguinitatis  inveniuntur  esse  prohibiti  uno  tem- 
pore  quam  alio.  Lex  autem  humana  non  potest,  ut  vide- 
tur,  matrimonio  impedimenta  praestare :  quia  matrimonium 
non  est  ex  institutione  humana,  sed  divina,  sicut  et  alia 

30  sacramenta.  Ergo  matrimonio  non  debent  aha  impedimenta 
assignari,  quae  faciant  personas  illegitimas  ad  contrahendum. 

5.  Praeterea,  illegitimum  et  legitimum  diflferunt  per 
hoc  quod  est  contra  legem,  vel  non  contra  legem.  Inter 
quae  non  cadit  medium :  cum  sint  opposita  secundum  af- 

35  firraationem  et  negationem  *.  Ergo  non  possunt  esse  aliqua 
matrimonii  impedimenta  quibus  personae  mediae  inter  legi- 
tiraas  et  illegitimas  constituantur. 

6.  Praeterea,  coniunctio  viri  et  mulieris  non  est  licita 
nisi  in  matrimonio.    Sed  omnis    coniunctio  illicita    dirimi 

40  debet.  Ergo,  si  aliquid  matrimonium  contrahendum  irape- 
diat,  hoc  diriraet  contractura  de  facto.  Et  sic  non  debent 
aliqua  impediraenta  raatrimonio  assignari  quae  impediant 
contrahendura  et  non  diriraant  contractum. 

7.  Praeterea,  nullo  impedimento  potest  a  re  aliqua  re- 
4!  moveri  quod  in  definitione  ipsius  cadit.  Sed  indivisibilitas 

cadit  in  definitione  matrimonii  *.  Ergo  non  possunt  esse  ali- 

qua  impediraenta  quae  raatriraonium  contractum  dirimant. 

Sed  contra,  videtur  quod  debeant  esse  infinita  matri- 

monii  impedimenta.  Quia  raatriraonium  quoddam  bonum 

s»  est.  Sed  infinitis  modis  est  defectus  boni :  ut  dicit  Diony- 
sius,  IV  cap.  de  Div.  Nom.  *  Ergo  infinita  sunt  matrimonii 
impedimenta. 

2.  Praeterea,  impediraenta  raatrimonii  accipiuntur  se- 
cundum  conditiones  particularium  personarum.   Sed  con- 

si  ditiones  huiusraodi  sunt  infinitae.  Ergo  et  matriraonii  im- 
pedimenta. 

Respondeo  dicendum  quod  in  matriraonio  sunt  quae- 
dam  quae  sunt  de  essentia  ipsius,  et  quaedam  quae  sunt 
de  solemnitate  eius,  sicut  et  in  aliis  sacramentis.  Et  quia, 

«0  remotis  his  quae  non  sunt  de  necessitate  sacramenti,  ad- 
huc  raanet  verum  sacramentura ;  ideo  impediraenta  quae 
contrariantur  his  quae  sunt  de  solemnitate  sacramenti,  non 
officiunt  quin  sit  verum  matrimoniura.  Et  talia  dicuntur 
impedire  contrahendum,  sed  non  dirimunt  contractum :  sic- 

*s  ut  prohibitio  Ecclesiae,  et  tempus  feriatum.  Unde  versus : 
Ecclesiae  vetitum,  nec  non  tempus  feriatum:  Impediunt 
fieri,  permittunt  iuncta  teneri. 

Irapediraenta  autem  quae  contrariantur  his  quae  sunt 
de  essentia  raatrimonii,  faciunt  ut  non  sit  verum  matrimo- 

70  nium.  Et  ideo  dicuntur  non  solum  impedire  contrahen- 
dum,  sed  dirimere  iam  contractum.  Quae  his  versibus  con- 
tinentur :  Error,  conditio,  votum,  cognatio,  crimen :  Cultus 
disparitas,  vis,  ordo,  ligamen,  honestas:  Si  sit  affinis,  si 
forte  coire  nequibis:  Haec  socianda  vetant  connubia,  facta 

7s  retractant. 


'  Cf.   qu.  XI.I11 , 

Introd, 

*  Qu.  n. 


•  Cf.  Aristot.  Ca- 
teg.  cap.  VIII,  n. 


•  IV  Sent.,  dist. 
XXVII,  cap.  Sunt 
ergo.  -  Cf.  qu. 
XLiv,  art.  3. 


•S.Th.  lect.  XXII. 


QUAESTIO  L,  ARTICULUS  UNICUS  -  QUAESTIO  LI,  ARTICULUS  I 


97 


*Supra,qu.xLvii. 

•  Qu.  Ll. 

'  Dist.  XXIX,  cap. 
i;  dist.  XXX,  cap. 


•  Qu.    LVIII. 

•  Qu.  LII. 


*  Qu.  LIII. 

"Ibid.  ctqu.Lxi. 


•  Cf.  qu.  Lxvii. 

■  Qu.  LIX. 

•  Qu.  LIV. 

•  Qu.  LV. 

•  Qu.  Lv,  art.  4 ; 

qu.  LVI,  LVII. 

•  Cf.  qu.  LX. 


•  In  corpore.  - 
Cf.IV5eM/.,dist. 
XIII,  qu.  I,  art,  2, 
qu*  0. 


'Dist.  xvi,cap.  1. 


'lad  Cor.,  cap. 
vii,  n.  6.  -  Cf. 
qu.  xLi ,  art.  4, 
ad  3. 


•  Cf.    qu.    XLii , 
art.  3,  ad  3. 


Horum  autem  numerus  hoc  modo  accipi  potest.  Po- 
test  enim  matrimonium  impediri  aut  ex  parte  contractus 
matrimonii ;  aut  ex  parte  contrahentium.  Si  primo  modo, 
cum  ccntractus  matrimonii  fiat  per  voluntarium  consen- 
sum,  qui  tollitur  per  ignorantiam  et  per  violentiam,  erunt 
duo  impedimenta  matrimonii :  scilicet  pis  *,  idest  coactio ; 
et  error  *  ex  parte  ignorantiae.  Et  ideo  de  istis  duobus  im- 
pedimentis  supra  *  Magister  determinavit,  ubi  agebatur  de 
causa  matrimonii. 

Nunc  autem  agit  de  impedimentis  quae  accipiuntur  ex 
parte  personarum  contrahentium.  Quae  sic  distinguuntur. 
Potest  enim  aliquis  impediri  a  matrimonio  contrahendo  vel 
simpliciter ;  vel  respectu  alicuius  personae.  Si  simpliciter, 
ut  cum  nulla  possit  matrimonium  contrahere,  hoc  non 
potest  esse  nisi  quia  impeditur  a  matrimoniali  actu.  Quod 
quidem  contingit  dupliciter.  Primo,  quia  non  potest  de 
facto :  sive  quia  omnino  non  possit,  et  sic  ponitur  impedi- 
mentum  impotentia  coeiindi  *;  sive  quia  non  libere  possit,  et 
sic  ponitur  impedimentum  servitutis  conditio  *.  -  Secundo, 
quia  non  licite  potest.  Et  hoc  secundum  quod  ad  conti- 
nentiam  obligatur.  Quod  contingit  dupliciter.  Vel  quia 
obligatur  ex  officio  suscepto :  et  sic  est  impedimentum 
ordinis  *.    Vel    ex  voto  emisso :  et  sic    impedit  votum  **. 

Si  autem  aliquis  impeditur  a  matrimonio  non  simpli- 
citer,  sed  respectu  alicuius  personae:  -  vel  propter  obli- 
gationem  ad  alteram  personam :  sicut  qui  uni  matrimonio 
iunctus  est,  non  potest  alteri  coniungi ;  et  sic  est  ligamen  *, 
scilicet  matrimonii.  -  Vel  quia  deficit  proportio  ad  alteram 
personam.  Et  hoc  propter  tria.  Primo  quidem,  propter 
nimiam  distantiam  ad  ipsam :  et  sic  est  disparitas  cultus  *.  - 
Secundo,  propter  nimiam  propinquitatem ,  et  sic  ponitur 
triplex  impedimentum :  scilicet  cognatio  *,  quae  importat 
propinquitatem  duarum  personarum  secundum  se ;  et  affi- 
nitas  *,  quae  importat  propinquitatem  duarum  personarum 
ratione  tertiae  matrimonio  coniunctae ;  et  publicae  hone- 
statis  iustitia  *,  in  qua  est  propinquitas  duarum  personarum 
respectu  tertiae  per  sponsalia  iunctae.  -  Tertio,  propter 
indebitam  coniunctionem  ad  ipsam  primo  factam.  Et  sic 
impedit  crimen  *  adulterii  prius  cum  ipsa  commissi. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  etiam  alia  sacramenta 
impediri  possunt,  si  aliquid  quod  sit  de  essentia  vel  so- 
lemnitate  sacramenti  subtrahatur,  ut  dictum  est  *.  Sed  ta- 
men  magis  matrimonio  quam  aliis  sacramentis  impedimenta 
assignantur,  propter  tres  rationes.  Primo,  quia  matrimonium 
consistit  in  duobus.  Et  ideo  pluribus  modis  potest  impe- 
diri  quam  alia  sacramenta,  quae  uni  personae  competunt 
singulariter.  -  Secundo,  quia  matrimonium  habet  in  nobis 
causam,  sed  alia  quaedam  sacramenta  solum  in  Deo.  Unde 
et  poenitefttiae,  quae  habet  causam  in  nobis  aliquo  modo, 
Magister  supra  *  quaedam  impedimenta  assignavit,  ut  hy- 
pocrisim,  ludos  et  huiusmodi.  -  Tertio ,  quia  de  aliis  sa- 
cramentis  est  praeceptum  vel  consilium ,  sicut  de  bonis 
perfectioribus :  sed  de  matrimonio  est  indulgentia  *,  sicut 
de  bono  minus  perfecto.  Et  ideo,  ut  detur  occasio  profi- 
ciendi  in  melius,  plura  impedimenta  assignantur  matrimo- 
nio  quam  aliis  sacramentis. 

Ad  secundum  dicendum  quod  perfectiora  pluribus  modis 
impediri  possunt  inquantum  ad  ea  plura  requiruntur.  Si 
autem  sit  aliquod  imperfectum  ad  quod  plura  requirun- 
tur,  illud  etiam  habebit  plura  impedimenta.  Et  sic  est  de 
matrimonio. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ratio  illa  procederet  si  non 
essent  alia  remedia,  quibus  etiam  posset  ef&cacius  morbo 
concupiscentiae  subveniri  *.  Quod  falsum  est. 

Ad  auARTUM  DicENDUM  quod  personae  illegitimae  ad  ma- 
trimonium  contrahendum  dicuntur  ex  eo  quod  sunt  contra 
legem  qua  matrimonium  statuitur.  Matrimonium  autem, 
inquantum  est  in  officium  naturae,  statuitur  lege  naturae ; 
inquantum  est  sacramentum,  statuitur  iure  divino ;  inquan- 
tum  est  in  officium  communitatis,  statuitur  lege  civili.  Et 
ideo  ex  qualibet  dictarum  legum  potest  aliqua  persona 
effici  ad  matrimonium  illegitima.  Nec  est  simile  de  aliis 
sacramentis ,  quae  sunt  sacramenta  tantum.  Et  quia  lex 
naturalis  secundum  diversos  status  respicit  determinationes 
diversas;  et  ius  positivum  variatur  etiam  secundum  diver- 

SOMMAE  Theol.  D.  Thomae  T.  IX. 


sas  hominum  conditiones  in  diversis  temporibus :  ideo  Ma- 
gister  *  ponit  in  diversis  temporibus  diversas  personas  il- 
legitimas  fuisse. 

Ad  auiNTUM   DicENDUM    quod  lex  potest    aliquid    prohi- 

s  bere  vel  universaliter ,  vel  in  parte  quantum  ad  aliquos 
casus.  Et  ideo  inter  esse  totaliter  secundum  legem,  et  esse 
totaliter  contra  legem,  quae  sunt  contrarie  opposita,  et  non 
secundum  affirmationem  et  negationem,  cadit  medium  esse 
aliqualiter    secundum    legem  et  aHqualiter    contra    legem. 

10  Et  propter  hoc  ponuntur  quaedam  personae  mediae  inter 
simpliciter  legitimas  et  simpliciter  illegitimas. 

Ad  sextum  dicendum  quod  illa  impedimenta  quae  non 
dirimunt  matrimonium  contractum,  impediunt  quandoque 
contrahendum,  non  ut  non  fiat,  sed  ut  non  licite  fiat.  Et 

is  tamen,  si  fiat,  matrimonium  verum  contractum  est:  quam- 
vis  contrahens  peccet.  Sicut,  si  aliquis  consecraret  post 
comestionem,  peccaret  contra  statutum  Ecclesiae  faciens; 
nihilominus  verum  sacramentum  perficeret,  quia  ieiunium 
consecrantis  non  est  de  necessitate  sacramenti. 

20  Ad  septimum  dicendum  quod  impedimenta  praedicta  non 
dicuntur  dirimere  matrimonium  contractum  quasi  solventia 
verum  matrimonium,  quod  rite  contractum  est:  sed  quia 
solvunt  matrimonium  quod  contractum  est  de  facto  et  non 
de    iure.  Unde ,   si  impedimentorum    aliquod    matrimonio 

2S  rite  facto  superveniat,  matrimonium  solvere  non  valet. 

Ad  octavum  *  dicendum  quod  impedimenta  quibus  ali- 

quod  bonum  per  accidens  impeditur,  sunt  infinita :  sicut 

et  omnes  causae  per  accidens  *.  Sed  causae  corrumpentes 

aliquod  bonum  per  se,  sunt  determinatae,  sicut  etiam  cau- 

3o  sae  constituentes :  quia  causae  destructionis  et  constructio- 
nis  alicuius  rei  sunt  oppositae  *,  vel  eaedem  contrario 
modo  sumptae  *. 

Ad  nonum  *  dicendum  quod  conditiones  particularium 
personarum  in  singulari  sunt  infinitae,  sed  in  generali  pos- 

3S  sunt  reduci  ad  certum  numerum:  sicut  in  medicina  patet 
et  in  omnibus  artibus  operativis ,  quae  particularium ,  in 
quibus  est  actus  *,  conditiones  considerant. 

QUAESTIO  QUINQUAGESIMAPRIMA 


40 


DE  IMPEDIMENTO  ERRORIS 


DEiNDE    considerandum  est  de  impedimentis  matrimonii 
in  speciali  *.  Et  primo,  de  impedimento  erroris. 
Circa  quod  quaeruntur  duo. 

Primo:  utrum    error    de  sui  natura    matrimonium    im- 
4S  pediat. 

Secundo :  quis  error. 

ART.   I.    UTRUM    EKROR    DEBEAT    PONI    MATRIMONII 
IMPEDIMENTUM    PER    SE 


S» 


A 


■    Dist.     xxxiv  , 
cap.  I. 


•  Arg.  Sed  con- 
tra  1. 

•Aristot.fAj-sic. 

iib.II,cap.v,n.3. 

-.S.Th.  lect.  VIII. 

■Cf.Aristot.A/e- 

teor.Wh  !V,  cap. 

VII,  n.  16. -S.Th. 

lect.  IX. 

•Cf.Arislot.PA)'- 

sic.  lib.  II,  cap. 

III,  n.  4.  -  S.Th. 

lect.  V. 

"  Arg.  Sed  con- 

tra  2. 

'  Aristot.  Meta- 

;!A/s.lib.l,cap.i, 

n.6.-S.Th.  lect. 

III. 


■  Cf.  qu.  L,  In- 
trod. 


D  PRiMUM  sic  PROcEDiTUR.  Vidctur  quod  error  non  de- 
beat  poni  matrimonii  impedimentum  per  se.  Con- 
sensus  enim,  qui  est  .causa  matrimonii,  impeditur  sicut  et 
voluntarium.  Sed  voluntarium,  secundum  Philosophum,  in 
III  Ethic.  *,  potest  impediri  per  ignorantiam.  Quae  non 
ss  est  idem  quod  error:  quia  ignorantia  nullam  cognitionem 
ponit ;  sed  error  ponit,  eo  quod  approbare  falsa  pro  veris 
sit  error,  secundum  Augustinum  *.  Ergo  non  debuit  hic 
poni  impedimentum  matrimonii  error,  sed  magis  ignorantia. 

2.  Praeterea,  illud  potest  impedire  matrimonium  de  sui 
60  natura  quod  habet  contrarietatem  ad  bona  matrimonii.  Sed 

error  non   est  huiusmodi.    Ergo  error   de  sui  natura  non 
impedit  matrimonium. 

3.  Praeterea,  sicut  consensus  requiritur  ad  matrimo- 
nium,  ita  intentio  requiritur  ad  baptismum.  Sed  si  aliquis 

^s  baptizat  loannem  et  credit  baptizare  Petrum,  nihilominus 
vere  baptizatus  est.  Ergo  error  non  excludit  matrimonium. 

4.  Praeterea,  inter  Liam  et  lacob  fuit  verum  matri- 
monium  *.  Sed  ibi  fuit  error.  Ergo  error  non  excludit  ma- 
trimonium. 

70       Sed  contra  est  quod    in  Digestis  *  dicitur:   Quid  tam 

contrarium  est  consensui  quam  error?  Sed  consensus  re- 

quiritur  ad  matrimonium.  Ergo  error  matrimonium  impedit. 

2.  Praeterea,  consensus  aliquid  voluntarium   nominat. 

Sed  error  impedit  voluntarium :  quia  voluntarium,  secun- 

7s  dum   Philosophum  *  et  Gregorium   Nyssenum  **  et   Da- 

i3* 


*  Cap.  i,   n.   13 
sqq.-S.Th.  lect. 


■Oerrin.lib.lX, 
cap.  XI ;  Enchi- 
rid. ,  cap.  xvii , 

XIX. 


'  Gen.  cap.  xxix, 
vers.  21  sqq. 

'  Dig.    II,  I,  de 
lurisdict.,  15. 

•  Ethic.  lib.  III, 
cap.  1 ,  n.  20.  - 
S.  Th.  lect.  IV. 
"  Nemes. ,  de 
Nat.  Hom.,  cap. 
XXXII,  al.  lib  V, 
cap.  III. 


gS  QUAESTIO  LI,  ARTICULUS  II 

•  De  Fide  Orih.  mascenum  *,  est  cuius  principium  est  in  aliquo  sciente  sin-     si  detur  aurum  aequivalens  pro  alio  auro,  non  impeditur 
iib.  ii.cap.xxiv.  ^j^i^^i^  i^  quibus  est  actus ,  quod  erranti   non  competit.      venditio.    Ergo    nec    matrimonium    impeditur   si  pro  una 

Ergo  error  matrimonium  impedit.  muliere  alia  accipiatur. 

Respondeo    dicendum    quod    quidquid   impedit    causam  2.  Praeterea,  potest  contingere  quod  per  multos  annos 

de  sui  natura,  impedit  et  effectum  similiter.  Consensus  au-  5  isto  errore  detineantur ,  et  filios  et  filias   generent   simul. 

•Qu.  xLv,  art.  1.   tcm  est  causa  matrimonii,  ut  dictum  est  *.  Et  ideo  quod      Sed  grave  esset  dicere  quod  tunc  essent  dividendi.    Ergo 
evacuat  consensum,  evacuat  matrimonium.  Consensus  au-      error  primus  non  frustravit  matrimonium. 
tem  voluntatis  est  actus,  qui  praesupponit  actum  intelle-  3.  Praeterea,  potest  contingere  quod  frater  viri  in  quem 

ctus.  Deficiente  autem  primo,  necesse  est  defectum  con-  consentire  credit  mulier,  offeratur  ei,  et  cum  eo  commi- 
tingere  in  secundo.  Et  ideo ,  quando  error  cognitionem  '"  sceatur  carnaliter.  Et  tunc  videtur  quod  non  possit  redire 
impedit,  sequitur  etiam  in  ipso  consensu  defectus.  Et  per  ad  illum  in  quem  consentire  se  credidit,  sed  debeat  stare 
consequens  in  matrimonio.  Et  sic  error  de  iure  naturali  cum  fratre  eius.  Et  sic  error  personae  non  impedit  ma- 
habet  quod  evacuet  matrimonium.  trimonium. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  ignorantia  differt,  sim-  Respondeo  dicendum  quod,  sicut  error  ex  hoc  quod  in- 

pliciter  loquendo,  ab  errore :  quia  ignorantia  de  sui  ratione '5  voluntarium  causat ,  habet  excusare  peccatum ,  ita  habet 
non  importat  aliquem  cognitionis  actum;  sed  error  ponit  quod  matrimonium  impediat  ex  eodem.  Error  autem  non 
iudicium  rationis  perversum  de  aliquo.  Tamen  quantum  excusat  a  peccato  nisi  sit  illius  circumstantiae  cuius  appo- 
ad  hoc  quod  est  impedire  voluntarium,  non  differt  utrum  sitio  vel  remotio  facit  differentiam  liciti  et  ilHciti  in  actu. 
dicatur  ignorantia  vel  error.  Quia  nulla  ignorantia  potest  Si  enim  aliquis  percutiat  patrem  baculo  ferreo,  quem  cre- 
impedire  voluntarium  nisi  quae  habet  errorem  adiunctum :  ^°  dit  ligneum  esse,  non  excusatur  a  toto ,  quamvis  forte  a 
eo  quod  actus  voluntatis  praesupponit  aestimationem  sive  tanto :  sed  si  credat  quis  percutere  filium  causa  discipli- 
iudicium  de  aliquo  in  quod  fertur ;  unde,  si  est  ibi  igno-  nae,  et  percutiat  patrem,  excusatur  a  toto,  adhibita  debita 
rantia,  oportet  ibi  esse  errorem.  Et  ideo  etiam  ponitur  diligentia.  Unde  oportet  quod  error  qui  matrimonium  im- 
error,  quasi  causa  proxima.  pedit,  sit  alicuius  eorum  quae  sunt  de  essentia  matrimonii. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  quamvis  non  contrarietur  ^s  Duo  autem  includit  ipsum  matrimonium,  scilicet  personas 
secundum  se  matrimonio,  contrariatur  ei  tamen  quantum  duas  quae  coniunguntur,  et  mutuam  potestatem  in  invicem, 
ad  causam  suam.  in  qua  matrimonium  consistit.  Primum  autem  tollitur  per 

Ad  tertium  dicendum  quod    character   baptismalis    non      errorem  personae ;  secundum  per  errorem  conditionis,  quia 
causatur  ex  intentione  baptizantis  directe,  sed  ex  elemento      servus  non  potest  potestatem  sui  corporis  libere  alteri  tra- 
materiali  exterius  adhibito :  intentio  autem  operatur  solum  5»  dere    sine    consensu    domini  sui.    Et  propter  hoc   hi  duo 
ut    dirigens    elementum    materiale  ad  effectum    proprium.      errores  matrimonium  impediunt,  et  non  alii. 
Sed  vinculum  coniugale  ex  ipso   consensu    causatur  dire-  Ad  primum    ergo    dicendum    quod  error   non    habet   ex 

cte.  Et  ideo  non  est  simile.  natura  generis  quod  impediat  matrimonium,  sed  ex  natura 

'C«P'  '•  Ad  auARTUM  dicendum  quod,  sicut  Magister,  xxx  dist.  *      differentiae  adiunctae :  prout  scilicet  est  error  alicuius  eo- 

IV  Sent.,  dicit,  matrimonium  quod  fuit  inter  Liam  et  lacob  ??  rum  quae  sunt  de  essentia  matrimonii. 
non  fuit  perfectum   ex  ipso  concubitu,  qui  ex  errore  con-  Ad  secundum  dicendum  quod    error   infidelis  de    matri- 

•  Gen.  loc.  cit.   tigit ;   sed  ex   consensu  qui  postmodum  accessit  *.   Tamen      monio  est  circa  ea  quae  sunt  matrimonium  consequentia, 
"  ibiii'       '     '   uterque  a  peccato   excusatur:  ut  in   eadem   distinctione  *      sicut  an  sit  sacramentum,  vel  an  sit  licitum.  Et  ideo  error 

patet.  talis  matrimonium  non  impedit:  sicut  nec  error  circa  ba- 

.„„   ,.  +°  ptismum  impedit  acceptionem    characteris,  dummodo  in- 

ART.  II.   UTRUM  omnis  error  matrimonium  impediat  rj..f  ^i         ■  i  X?     y     ■     j\ 

tendat  tacere  vel  recipere  quod  Ecclesia  dat,  quamvis  cre- 

Ad  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  omnis  error      dat  nihil  esse  *.  *Cf.Part.ni,qu. 

matrimonium  impediat,  et  non  solum  error  conditio-  Ad  TERxroM  dicendum  quod  non  quaelibet  circumstantiae  qu!'ilinn,^i«.7i 

"Dkt^^xxxra      "^^  *  ^^^  personae,  ut  in  littera  **  dicitur.   Quia  quod  con-      ignorantia  causat  involuntarium    quod  excusat  peccatum ,  ^^  '• 

I.       '      '         venit  alicui    secundum  se  ,  convenit   ei  secundum    totum  4S  ut  dictum  est  *.  Et  propter  hoc  ratio  non  sequitur.  •  in  corpor*. 
suum  ambitum.  Sed  error  de  sui  natura  habet  quod  ma-           Ad  quartum  dicendum  quod  diversitas  fortunae  non  va- 

•  Art.  praeced.    trimonium  impcdiat ,  ut  dictum  est  *.    Ergo  omnis  error     riat  aliquid  eorum  quae  sunt  de  essentia  matrimonii,  nec 

matrimonium  impedit.  diversitas  qualitatis,  sicut  facit  conditio  servitutis.  Et  ideo 

2.  Praeterea,  si  error  inquantum  huiusmodi  matrimo-      ratio  non  sequitur. 
nium  impedit,  maior  error  magis  debet  impedire.  Sed  maior  s°       Ad  quintum  dicendum  quod  error  nobilitatis,  inquantum 
est  error  fidei,  qui  est  in  haereticis  non  credentibus  hoc      huiusmodi,  non  evacuat  matrimonium  * :  eadem  ratione  qua  •Cf.can.Quod 
sacramentum,  quam  error  personae.  Ergo  magis  debet  im-      nec  error  qualitatis  *.  Sed  si  error  nobilitatis  vel  dignitatis   xxix,' qu.*"!?' 
pedire  quam  error  personae.  redundat  in  errorcm  personae,  tunc  impedit  matrimonium.  '  ^^-  ""'^p-  *<* 

3.  Praeterea,  error  non  evacuat  matrimonium  nisi  in-      Unde  si  consensus  mulieris  feratur  in  istam  personam  di- 

quantum  tollit  voluntarium.  Sed  ignorantia  cuiuslibet  cir-  ss  recte,  error   nobilitatis  ipsius  non    impedit  matrimonium. 

•Cap.  I,  n.  18.  -   cumstantiae  voluntarium  tollit,  ut  patet  in  III  JF^Azc.  *  Ergo      Si  autem  directe  intendit  consentire  in  filium  regis,  qui- 

non  solum  error  conditionis  et  personae  matrimonium  im-      cumque  sit  ille,  tunc,  si  alius  praesentetur  ei  quam  filius 

pediunt.  regis,  est  error  personae,  et  impedietur  matrimonium. 

4.  Praeterea,  sicut  conditio  servitutis  aliquid  est  anne-  Ad  sextum  dicendum  quod  error  etiam  aliorum  impe- 
xum  accidens  personae,  ita  qualitas  corporis  aut  animi.  «»  dimentorum  matrimonii,  quantum  ad  ea  quae  faciunt  per- 
Sed  error  conditionis  impedit  matrimonium.  Ergo,  eadem      sonas  illegitimas,  impedit  matrimonium.  Sed  ideo  de  errore 

~^  ratione,  error  qualitatis  aut  fortunae.  illorum  non  facit  mentionem,  quia  illa   impediunt  matri- 

5.  Praeterea,  sicut  ad  conditionem  personae  pertinet  monium  sive  cum  errore  sint  sive  sine  errore:  ut,  si  ali- 
servitus  et  libertas,  ita  nobilitas  vel  ignobilitas,  aut  status  qua  contrahat  cum  subdiacono,  sive  sciat  sive  nesciat,  non 
dignitatis  et  privatio  eius.   Sed  error  conditionis  libertatis  «s  est  matrimonium.  Sed  conditio   servitutis    non  impedit  si 

vel  servitutis  impedit  matrimonium.  Ergo  et  error  aliorum     servitus  sciatur  *.  Et  ideo  non  est  simile.  •Cf.qu.Lii,art.i. 

dictorum.  Ad  septimum  *  dicendum  quod  pecunia  in  contractibus  ac-  *  Arg.  Sed  con- 

6.  Praeterea,  sicut  conditio  servitutis  impedit,  ita  etiam      cipitur  quasi  mensura  aliarum  rerum,  ut  patet  in  V  Ethic.  *,  •  ca'p.  v   n.  10 

•  Qu.  Lii,  art.  1 ;   disparitjis  cultus  et  impotentia  coeundi,  ut  infra  *  dicetur.      et  non  quasi  propter  se  quaesita.    Et  ideo,  si  non  detur  5qq--s.Th.iect. 
qu.  Lix,  'art.  i.  '   Ergo,  sicut  error  conditionis    ponitur  matrimonii    impedi-  7»  illa  pecunia  quae  creditur  sed  alia  aequivalens,  nihil  obest 

mentum ,  ita  error  circa  alia  huiusmodi  deberet  impedi-  contractui.  Sed  si  in  re  quaesita  propter  se  esset  error , 
mentum  matrimonii  poni.  impediretur  contractus :   sicut  si   alicui   venderetur  asinus 

Sed  contra,  videtur  quod  nec  error  personae  matrimo-      pro  equo.  Et  simiHter  est  in  proposito. 
nium  impediat.  Quia  sicut  emptio  est  quidam  contractus,  Ad  octavum  *  dicendum  quod,  quantumcumque    fuerit  *  Arg.  Sed  con- 

ita  etiam  matrimonium.    Sed  in  emptione  et  venditione ,  7S  cum  ea,  nisi  de  novo  consentire  velit,  non  est  matrimonium 


Ira  3. 


QUAESTIO  LII,  ARTICULUS  I 


99 


■  Arg.  Sed  con- 
tra  3. 


'  Cf.  qu.  Li,  In- 
irod. 


•  Reg.  Pastoral. 
part.  II,  cap.  vi ; 
,Morfl/.  lib.  XXI. 
cap.  XV,  al.  X,  in 
vet.  XI. 

•  Gen.  cap.  i, 
vers.  26. 


■  Locis  cit.  -  Cf. 

de  div.  Reg.  lur.j 

reg.  XXXII. 

"  I,  I,  de  lustil. 

et  lure,  4. 

*  Delnvent.Rhet. 

lib.  II,  cap.  Liii. 


*  Can.  Si  quis 
liber,  et  Si  quis 
ancillam,  caus. 
XXIX,  qu.  II. 


*  Capp.  Pervenit, 
et  Quoniam  ne- 
minifde  Coniug. 
lepros. 

'Caip.Proposuil, 
et  cap.  Ad  no- 
s/ram. -Cf.GIoss. 
ibid. 


*  Cf.  qu.   Lxiv, 
art.  I. 


Ad  nonum  *  DicENDUM  quod,  si  ante  non  consenserat  in 
fratrem  eius,  potest  eum  quem  per  errorem  accepit  reti- 
nere :  nec  potest  ad  fratrem  eius  redire ,  praecipue  si  sit 
cognita  carnaliter  ab  eo  quem  accepit.  Si  autem  consen- 
serat  in  primum  per  verba  de  praesenti,  non  potest  secun- 
dum  habere  primo  vivente:  sed  potest  vel  secundum  re- 
linquere,  vel  ad  primum  redire.  Et  ignorantia  facti  excu- 
sat :  sicut  excusaretur  si  post  consummatum  matrimonium 
a  consanguineo  viri  sui  fraudulenter  cognosceretur ;  quia 
fraus  alterius  non  debet  sibi  praeiudicare. 

QUAESTIO   QUINQUAGESIMASECUNDA 

DE  IMPEDI.MENTO  CONDITIONIS  StRVITUTIS 

DEiNDE  considerandum  est  de  impedimento  conditionis  *. 
Circa  quod  quaeruntur  quatuor. 

Primo :  utrum  conditio  servitutis  matrimonium  impediat. 
Secundo  :  utrum  servus  sine  consensu  domini  possit  ma- 

trimonium  contrahere. 
Tertio :  utrum  ahquis,  postquam  uxoratus  est,  possit  se 

servum  facere  sine  consensu  uxoris. 
Quarto:   utrum  fihi   debeant   sequi   conditionem   patris 
vel  matris. 

ART.  I.    UTRUM    CONDITIO     SERVITUTIS     IMPEDIAT    MATRIMONIUM 

Infra,  qu.  lviii,  art.  1,  ad  4. 

AD  PRIMUM  sic  PROcEDiTUR.  Vidctur  quod  conditio  ser- 
vitutis  non  impediat  matrimonium.  Nihil  enim  impe- 
dit  matrimonium  nisi  quod  habet  aliquam  contrarietatem 
ad  ipsum.  Sed  servitus  non  habet  ahquam  contrarietatem 
ad  matrimonium :  alias  inter  servos  non  possent  esse  con- 
iugia.  Ergo  servitus  non  impedit  matrimonium. 

2.  Praeterea,  illud  quod  est  contra  naturam,  non  potest 
impedire  illud  quod  est  secundum  naturam.  Sed  servitus 
est  contra  naturam :  quia,  sicut  dicit  Gregorius  *,  contra 
naturam  est  hominem  homini  velle  dominari.  Quod  etiam 
patet  ex  hoc  quod  homini  dictum  est  *  ut  praesit  pisci- 
bus  maris,  etc. :  non  autem  ut  praesit  homini.  Ergo  non 
potest  impedire  matrimonium,  quod  est  naturale. 

3.  Praeterea,  si  impediat,  aut  hoc  est  de  iure  naturali, 
■  aut  de  iure  positivo.  Non  de  iure  naturali :   quia  secundum 

ius  naturale  omnes  homines  sunt  aequales ,  ut  Gregorius 
dicit  *;  et  in  principio  Digestorum  **  dicitur  quod"servitus 
non  est  de  iure  naturali.  Positivum  etiam  ius  descendit  a 
naturaH:  ut  TuUius  dicit  *.  Ergo  secundum  nullum  ius 
servitus  matrimonium  impedire  potest. 

4.  Praeterea,  illud  quod  impedit  matrimonium,  aequa- 
liter  impedit  sive  sciatur  sive  ignoretur :  ut  patet  de  con- 
sanguinitate.  Sed  servitus  unius  cognita  ab  altero  non  im- 
pedit  matrimonium  *.  Ergo  servitus,  quantum  in  se  est,  non 
habet  quod  impediat  matrimonium.  Et  ita  non  deberet 
poni  per  se  matrimonii  impedimentum  ab  aUis  distinctum. 

5.  Praeterea,  sicut  contingit  esse  errorem  circa  servi- 
tutem  ut  putetur  Uber  qui  est  servus ,  ita  potest  esse  error 
de  Ubertate  ut  putetur  servus  qui  est  Uber.  Sed  Ubertas 
non  ponitur  matrimonii  impedimentum.  Ergo  nec  servitus 
deberet  poni. 

6.  Praeterea,  magis  facit  gravem  societatem  matrimo- 
nii,  et  plus  impedit  prolis  bonum  morbus  leprae  quam 
servitus.  Sed  lepra  non  ponitur  impedimentum  matrimo- 
nii  *.  Ergo  nec  servitus  debet  poni. 

Sed  contra  est  quod  decretalis  dicit,  de  Coniugio  ser- 
vorum  * ,  quod  error  conditionis  impedit  contrahendum 
matrimonium  et  dirimit  contractum. 

2.  Praeterea,  matrimonium  est  de  bonis  per  se  expe- 
tendis,  inquantum  habet  honestatem.  Sed  servitus  est  de 
per  se  fugiendis.  Ergo  raatrimonium  et  servitus  sunt  con- 
traria.  Et  sic  servitus  matrimonium  impedit. 

Respondeo  dicendum  quod  matrimonii  contractu  obU- 
gatur  unus  coniugum  alteri  ad  debitum  reddendum  *.  Et 
ideo,  si  iUe  qui  se  obUgat ,  est  impotens  ad  solvendum , 
ignorantia  huius  impotcntiae  in  eo  cui  fit  obUgatio,  toUit 
contractum.  Sicut  autem  per  impotentiam  coeundi  efficitur 
aliquis  impotens  ad  solvendum  debitum  ut  omnino  non 
possit  solvere,  ita  per  servitutem  ut  Ubere    debitum  red- 


dere  non  possit.  Et  ideo,  sicut  impotentia  coeundi  igno- 
rata  impedit  matrimonium,  non  autem  si  sciatur  *,  ita  con- 
ditio  servitutis  ignorata  impedit  matrimonium,  non  autem 
servitus  scita  *. 

s  Ad  primum  ergo  dicendum  quod  servitus  contrariatur 
matrimonio  quantum  ad  actum  ad  quem  quis  per  matri- 
monium  alteri  obUgatur,  quem  non  potest  Ubere  exequi; 
et  quantum  ad  bonum  proUs,  quae  peioris  conditionis 
ef&citur  ex  servitute  parentis  *.  Sed  quia  quiUbet  potest  in 

10  eo  quod  sibi  debetur  sponte  detrimentum  aliquod  subire, 
ideo,  si  alter  coniugum  scit  alterius  servitutem,  nihilomi- 
nus  tenet  matrimonium. 

SimiUter  etiam,  quia  in  matrimonio  est  aequalis  obU- 
gatio  ex  utraque  parte  ad  debitum  reddendum*,  non  potest 

's  aUquis  requirere  maiorem  obligationem  ex  parte  alterius 
quam  ipse  possit  facere.  Et  propter  hoc  servus  etiam  si 
contrahit  cum  ancilla  quam  credit  Uberam,  non  propter 
hoc  impeditur  matrimonium. 

Et  sic  patet  quod   servitus  non  impedit  matrimonium 

20  nisi  quando  est  ignorata  ab  alio  coniuge,  et  si  iUe  sit  U- 
berae  conditionis  *.  Et  ideo  nihil  prohibet  inter  servos  esse 
coniugia,  vel  inter  liberum  et  ancillam. 

Ad  secundum  dicendum  quod  nihil  prohibet  aliquid  esse 
contra  naturam  quantum  ad  primam   intentionem    ipsius, 

25  quod  non  est  contra  naturam  quantum  ad  secundam  in- 
tentionem  eius.  Sicut  omnis  corruptio  et  defectus  et  se- 
nium  est  contra  naturam,  ut  dicitur  in  II  de  Coelo  *,  quia 
natura  intendit  esse  et  perfectionem  :  non  tamen  est  contra 
secundam  intentionem  naturae;   quia  ex  quo  natura  non 

3°  potest  conservare  esse  in  uno,  conservat  in  altero,  quod 
generatur  corruptione  alterius  *.  Et  quando  natura  non  po- 
test  perducere  ad  maiorem  perfectionem ,  inducit  ad  mi- 
norem :  sicut,  quando  non  potest  facere  masculum,  facit 
feminam,  quae  est  mas  occasionatus,  ut  dicitur  in  XVI  de 

JS  Animalibus  *. 

Similiter  etiam  dico  quod  servitus  est  contra  primam 
iBtentionem  naturae,  sed  non  est  contra  secundam.  Quia 
naturalis  ratio  ad  hoc  inclinat,  et  hoc  appetit  natura,  ut 
quilibet  sit  bonus :  sed  ex  quo  aliquis  peccat,  natura  etiam 

40  inclinat  ut  ex  peccato  poenam  reportet.  Et  sic  servitus  in 
poenam  peccati  introducta  est.  Nec  est  inconveniens  ali- 
quod  naturale  per  hoc  quod  est  contra  naturam  hoc  modo 
impediri :  sic  enim  matrimonium  impeditur  per  impotentiam 
coeundi,  quae  est  contra  naturam  modo  praedicto. 

4S  Ad  tertium  dicendum  quod  ius  naturale  dictat  quod 
poena  sit  pro  culpa  infligenda,  et  quod  nullus  sine  culpa 
puniri  debeat :  sed  determinare  poenam  secundum  condi- 
tionem  personae  et  culpae  est  iuris  positivi.  Et  ideo  servi- 
tus,  quae  est  poena,  determinata  est  a  iure  positivo,  et  a  na- 

so  turali  proficiscitur  sicut  determinatum  ab  indeterminato  *. 
Et  eodem  iure  positivo  determinate  est  factum  quod  servi- 
tus  ignorata  matrimonium  impediat  *,  ne  aliquis  sine  culpa 
puniatur :  est  enim  quaedam  poena  uxoris  quod  habeat 
virum  servum,  et  e  converso. 

si  Ad  ttUARTUM  dicendum  quod  aliqua  impedimenta  sunt 
quae  faciunt  matrimonium  illicitum.  Et  quia  voluntas  no- 
stra  non  facit  aliquid  esse  ilUcitum  vel  licitum,  sed  lex, 
cui  voluntas  subdi  debet ;  ideo  ignorantia  talis  impedimenti, 
quae  voluntarium    tollit,  vel    scientia,  nihil    facit  ad  hoc 

60  quod  matrimonium  teneat.  Et  tale  impedimentum  est  affi- 
nitas  vel  votum,  et  cetera  huiusmodi. 

Quaedam  autem  impedimenta  sunt  quae  faciunt  matri- 
monium  inef&cax  ad  solutionem  debiti.  Et  quia  in  volun- 
tate    nostra    consistit   debitum    nobis    relaxare,    ideo   talia 

«s  impedimenta,  si  sint  cognita,  matrimonium  non  tollunt, 
sed  solum  quando  ignorantia  voluntarium  excludit.  Et 
tale  impedimentum  est  servitus  et  impotentia  coeundi.  Et 
quia  etiam  de  se  habent  aliquam  rationem  impedimenti, 
ideo  ponuntur  speciaUa  impedimenta  praeter  errorem.  Non 

70  autem  personae  variatio  ponitur  speciale  impedimentum 
praeter  errorem :  quia  persona  alia  subintroducta  non  habet 
rationem  impedimenti  nisi  ex  intentione  contrahentis. 

Ad  quintum  dicendum  quod  libertas  non  impedit  matri- 
monii  actum.    Unde  libertas  ignorata  non  impedit  matri- 

7s  monium. 


•  Cf.  qu.  Lviii, 
art.  1,  ad  4. 

*  Can.  Ad  no- 
slram ,  de  Con- 
iug.  serv.  -  Cf. 
arg.  4. 


*  Cf.  art.  4. 


•  Cf.    qu.  uuv , 
art.  5. 


"  Cf.  cap.  Adno- 
stram,  de  Con- 
iug.  serv. 


'  Cap.  VI,  n.  3. 
S.  Th.  lect.  IX. 


•  Cf.  Arist.  Phy- 
sic.  lib.  III,  cap. 
VIII,  n.  i.-  S.Tn. 
lect.  XIII. 


"  Didot.  de  Gene- 
rat.  Animal.  lib. 
II,  cap.  III. 


"Cf.P™II",qu. 
xav,  art.  5,  ad  3. 

"  Cap.  Ad  no- 
stram,  de  Con- 
iug.  serv. 


lOO 


QUAESTIO  Lll,  ARTICULUS  II,  III 


•  Aristot.IPo///., 
cap.  11.  n.  4,  6.  - 
S.Th.  lect.  II. 


'AdBphes.,cip. 
VI .  vers.  s ;  ^d 
ColosS',  cap.  in, 
vers.  22. 


'1  ad  Cor.,  cap. 
VII.  vers.  3. 


'  Can.  Si  servus 
sc!e«/e,dist.LIV. 
"'  Cap.  Oe  ser- 
vorum  ordinat., 
de  Servis  non 
ordinand. 

•  Vers.  38. 

•  Cf.  art.  prae- 
ced..  ad  3. 


•  Ibid. 


*  Cf.  Dig,  I,  VI. 
de  Hit  qui  sui 
vel  alieni  etc. , 


Ad  sextum  dicendum  quod  lepra  non  impedit  matrimo- 
nium  quantum  ad  primum  actum  suum,  quia  leprosi  de- 
bitum  reddere  possunt  libere :  quamvis  aliqua  gravamina 
matrimonio  inferant  quantum  ad  secundos  effectus.  Et 
ideo  non  impedit  matrimonium  sicut  servitus. 

ART.    II.    UTRUM    SERVUS    MATRIMONIUM    CONTRAHERE    POSSIT 

SINE    CONSENSU    DOMINI 

IP  11"«,  qu.  civ,  art.  5. 

AD  SECUNDUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod  servus  ma- 
trimonium  contrahere  non  possit  sine  consensu  do- 
mini.  Nullus  enim  potest  alicui  dare  quod  est  alterius  sine 
consensu  ipsius.  Sed  servus  est  res  domini  *.  Ergo  non 
potest,  contrahendo  matrimonium,  dare  potestatem  cor- 
poris  sui  uxori,  sine  consensu  domini. 

2.  Praeterea,  servus  tenetur  domino  suo  obedire  *.  Sed 
dominus  potest  ei  praecipere  quod  in  matrimonium  non 
consentiat.  Ergo  sine  consensu  eius  matrimonium  non 
potest  contrahere. 

3.  Praeterea,  post  contractum  matrimonium  servus  te- 
netur  reddere  debitum  uxori  etiam  praecepto  iuris  divini  *. 
Sed  eo  tempore  quo  uxor  debitum  petit,  potest  dominus 
aliquod  servitium  servo  imponere,  quod  facere  non  po- 
terit  si  carnali  copulae  vacare  velit.  Ergo,  si  sine  consensu 
domini  posset  servus  contrahere  matrimonium,  privaretur 
dominus  servitio  sibi  debito  sine  culpa.  Quod  esse  non 
debet. 

4.  Praeterea,  dominus  potest  vendere  servum  suum 
in  extraneas  regiones,  quo  uxor  sua  non  potest  eum  se- 
qui,  vel  propter  infirmitatem  corporis ;  vel  propter  peri- 
culum  iidei  imminens ,  puta  si  vendatur  infidelibus ;  vel 
etiam  domino  uxoris  non  permittente ,  si  sit  ancilla.  Et 
sic  matrimonium  dissolvetur.  Quod  est  inconveniens.  Ergo 
non  potest  servus  sine  consensu  domini  matrimonium 
contrahere. 

5.  Praeterea,  favorabilior  est  obligatio  qua  homo  di- 
vinis  obsequiis  se  mancipat,  quam  illa  qua  homo  se  uxori 
subiicit.  Sed  servus  sine  consensu  domini  non  potest  reli- 
gionem  intrare  *  vel  ad  clericatum  promoveri  **.  Ergo 
multo  minus  potest  sine  eius  consensu  matrimonio  iungi. 

Sed  contra,  Galat.  iii  * :  In  Christo  lesu  non  est  servus 
neque  liber.  Ergo  ad  matrimonium  contrahendum  in  fide 
Christi  lesu  eadem  est  libertas  liberis  et  servis. 

2.  Praeterea,  servitus  est  de  iure  positivo*:  sed  ma- 
trimonium  de  iure  naturali  et  divino.  Cum  ergo  ius  po- 
sitivum  non  praeiudicet  iuri  naturali  aut  divino,  videtur 
quod  servus  absque  domini  consensu  matrimonium  con- 
trahere  possit. 

Respondeo  dicendum  quod  ius  positivum,  ut  dictum 
est  *,  progreditur  a  iure  naturali.  Et  ideo  servitus ,  quae 
est  de  iure  positivo,  non  potest  praeiudicare  his  quae  sunt 
de  iure  naturali.  Sicut  autem  appetitus  naturae  est  ad  con- 
servationem  individui,  ita  est  ad  conservationem  speciei  per 
generationem.  Unde,  sicut  servus  non  subditur  domino 
quin  libere  possit  comedere  et  dormire,  et  alia  huius- 
modi  facere  quae  ad  necessitatem  corporis  pertinent,  sine 
quibus  natura  conservari  non  potest ;  ita  non  subditur  ei 
quantum  ad  hoc  quod  non  possit  libere  matrimonium 
contrahere,  etiam  domino  nesciente  aut  contradicente. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  servus  est  res  domini 
quantum  ad  ea  quae  naturalibus  superadduntur :  sed  quan- 
tum  ad  naturalia  omnes  sunt  pares.  Unde  in  his  quae  ad 
actus  naturales  pertinent,  servus  potest  alteri,  invito  do- 
mino,  sui  corporis  potestatem  per  matrimonium  praebere. 

Ad  secundum  dicendum  quod  servus  domino  suo  tenetur 
obedire  in  his  quae  dominus  licite  potest  praecipere.  Sicut 
autem  licite  non  potest  dominus  praecipere  servo  quod 
non  comedat  vel  dormiat,  ita  etiam  nec  quod  a  matri- 
monio  contrahendo  abstineat:  interest  enim  ad  legislato- 
rem  qualiter  quilibet  re  sua  utatur  *.  Et  ideo,  si  dominus 
praecipiat  servo  quod  non  contrahat  matrimonium,  servus 
non  tenetur  domino  obedire. 

Ad  tertium  dicendum  quod  si  servus,  volente  domino, 
matrimonium  contraxerit,  tunc  debet  praetermittere  servi- 
tium  domini  imperantis  et  reddere    debitum   uxori:    quia 


per  hoc  quod  dominus  concessit  ut  matrimonium  servus 
contraheret,  intelligitur  ei  concessisse  omnia  quae  matri- 
monium  requirit.  Si  autem  matrimonium  ignorante  vel 
contradicente  domino  est  contractum,  non  tenetur  reddere 
s  debitum,  sed  potius  domino  obedire,  si  utrumque  esse 
non  possit  *. 

Sed  tamen  in  his  multa  particularia  considerari  debent, 
sicut  et  in  omnibus  humanis  actibus :  scilicet  periculura 
castitatis  imminens  uxori,  et  impedimentum  quod  ex  red- 
jo  ditione  debiti  servitio  imperato  generatur,  et  aliis  huius- 
modi.  Quibus  omnibus  rite  pensatis ,  iudicari  poterit  cui 
magis  servus  obedire  teneatur,  domino  vel  uxori. 

Ad  quartum  dicendum  quod  in  tali  casu   dicitur  quod 

dominus    cogendus    est    ne    servum   vendat    taliter    quod 

■s  faciat  onera  matrimonii  graviora :  praecipue  cum  non  desit 

facultas  ubicumque    servum   suum  vendendi  iusto  pretio. 

Ad  quintum  dicendum  quod  propter  religionem  et  ordi- 

nis  susceptionem  aliquis  obligatur  divinis  obsequiis  quan- 

tum  ad  totum  tempus.    Sed  vir  tenetur   debitum   reddere 

'°  uxori  non  semper,  sed  congruis  temporibus.  Et  ideo  non 

est  simile. 

Et  praeterea  ille  qui  intrat  religionem  et  suscipit  ordi- 

nem,  obligat   se   ad  aliqua    opera    quae    sunt   naturalibus 

superaddita,  in  quibus  dominus  potestatem  eius  habet  *,  et 

2s  non  in  naturalibus,  ad  quae  obligat  se  per  matrimonium. 

Unde  posset   continentiam  vovere  sine  consensu    domini. 

ART.  III.  utrum  servitus  matrimonio  possit   supervenire, 
UT  VIR  SE  alteri  in   servum  vendat 

1°  *  d  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod  servitus  ma- 
x\trimonio  non  possit  supervenire,  ut  vir  se  alteri  in 
servum  vendat.  Quia  quod  in  fraudem  et  praeiudicium 
alterius  factum  est,  ratum  esse  non  debet.  Sed  vir  qui  se 
in   servum  vendit,  facit  hoc    quandoque  in  fraudem  ma- 

3S  trimonii,  et  ad  minus  in  detrimentum  uxoris.  Ergo  non 
debet  valere  talis  venditio  ad  servitutem  inducendam. 

2.  Praeterea,  duo  favorabilia  praeiudicant  uni  non 
favorabili.  Sed  matrimonium  et  libertas  sunt  favorabilia  *, 
et  repugnant   servituti,  quae  non   est   favorabilis  in  iure. 

40  Ergo  talis  servitus  debet  penitus  annullari. 

3.  Praeterea,  in  matrimonio  vir  et  uxor  ad  paria  iudi- 
cantur  *.  Sed  uxor  non  potest  se  in  ancillam  dare  nolente 
marito.  Ergo  nec  vir  nolente  uxore. 

4.  Praeterea,  illud  quod  impedit  rei  generationem  in 
+s  naturalibus,  destruit  etiam    rem    generatam.    Sed   servitus 

viri,  nesciente  uxore,  impedit  matrimonium  contractum 
antequam  fiat  *.  Ergo,  si  posset  matrimonio  supervenire , 
destrueret  matrimonium.  Quod  est  inconveniens. 

Sed  contra,  quilibet  potest  dare  alteri  quod  suum  est. 

s"  Sed  vir  est  sui  iuris ,  cum  sit  liber  *.  Ergo  potest  dare  ius 
suum  alteri. 

2.  Praeterea,  servus  potest,  nolente  domino,  uxorem 
ducere,  ut  dictum  est  *.  Ergo,  eadem  ratione,  vir  potest 
domino  se  subiicere  nolente  uxore. 

ss  Respondeo  dicendum  quod  vir  subditur  uxori  solum  in 
his  quae  ad  actum  naturae  pertinent,  in  quibus  sunt  ae- 
quales :  ad  quae  servitutis  subiectio  se  non  extendit  *.  Et 
ideo  vir,  nolente  uxore,  potest  se  alteri  in  servum  dare. 
Non  tamen  ex  hoc  matrimonium  dissolvetur:  quia  nullum 

*o  impedimentum  matrimonio  superveniens  potest  dissolvere 
ipsum,  ut  dictum  est  *. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  fraus  bene  potest  no- 
cere  ei  qui  fraudem  fecit,  sed  non  potest  alteri  praeiudi- 
cium   generare.    Et  ideo,  si  vir  in  fraudem    uxoris    alteri 

*s  det  se  in  servum,  ipse  reportat  damnum,  inaestimabile 
bonum  libertatis  *  amittens :  sed  uxori  nullum  potest  ex 
hoc  praeiudicium  generari,  quin  teneatur  reddere  debitum 
petenti ,  et  ad  omnia  quae  matrimonium  requirit ;  non 
enim  potest  ab  his  retrahi  domini  sui  praecepto. 

70  Ad  secundum  dicendum  quod ,  quantum  ad  hoc  quod 
servitus  matrimonio  repugnat,  matrimonium  servituti  prae- 
iudicat:  quia  tunc  servus  tenetur  uxori  debitum  reddere 
etiam  nolente  domino. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  quamvis  in  actu  matrimo- 

7s  niali ,  et  in  his   quae  ad    naturam   spectant ,  ad  paria  vir 


'S. Raym. 5«mm. 
iib.  IV,  lit.  IV,  de 
Impedim .  Condit. 


'  Cf.  resp.  ad  1 


'  Cap.  Duobus 
Iudtc.,deSent.et 
Reiudic;  Dig.  L, 
de  diversis  Reg. 
luris,  122. 


'  Cf.cm.Siquis, 
caus.  XXXII,  qu. 
I,  et  Gloss.  ibid. 


Art.  1. 


'  Aristot.  Meta- 
phys.  lib.  I,cap. 
11,  n.  q.  -  S.  Tli. 
lect.  m. 

•  Axt.  2. 


*  Cf.  art.  praec, 
ad  1. 


*  Qu.  L,  art. 
ad  7. 


•  Dig.  L,  de  di- 
versisReg.Iuris, 
106,  176. 


QUAESTIO  LII,  ARTICULUS  IV  -  QUAESTIO  LIII,  ARTICULUS  I 


101 


'  l  ad  Cor.  cap. 
XI .  vers.  3;  ad 
Ephes.  cap.  v  , 
vers.  23. 


"  Cf.  Aristot.  de 
j4aim.lib.II,cap. 
IV,  n.  15.-  S.  Th. 

iliCt.   IX 


•  Didot.  de  Cene- 
rat.Animal.  lih. 
I,  cap.  11;  lib.  !I. 
cap.  IV ;  lib.  IV, 
cap.  I. 


•  Cf.  Gen.  capp. 
IV,  V,  x;  Maiili. 
cap.  i;  Luc.  cap. 
m,  vers,  23  sqq. 

•  Cod.  III,  xxxii, 
de  Rei  Vindicat., 
11;  Dig.  XLl,  I. 
de  acquirendo 
rer.  dom.  g. 


■  Cod.loc.cil.,7. 


'  Can.  Liberi , 
caus.  XXXII,  qu. 
iv.inGloss.:  cap. 
Indecens,  de  Na- 
tis  ex  lib.  ventre. 
"  Vers.  4.. 
•  Gf.  Gloss.  cit. 


•  Cf.  lib.  de  Cau- 
siSj  prop.  X,  XII, 


et  uxor  iudicentur,  ad  quae  conditio  servitutis  se  non  ex- 
tendit;  tamen  quantum  ad  dispensationem  domus  et  alia 
huiusmodi  superaddita,  vir  est  caput  uxoris  *  et  debet  cor- 
rigere  eam,  non  autem  e  converso.  Et  ideo  uxor  non 
potest  se  dare  in  ancillam  nolente  viro. 

Ad  quartum  dicendum  quod  ratio  illa  procedit  de  rebus 
corruptibilibus :  in  quibus  etiam  multa  impediunt  genera- 
tionem  quae  non  sufficiunt  ad  destruendum  rem  generatam. 
Sed  in  rebus  perpetuis  potest  impedimentum  praestari  ne 
res  talis  esse  incipiat,  non  autem  ut  esse  desistat :  sicut  patet 
de  anima  rationali.  Et  similiter  etiam  est  de  matrimonio, 
quod  est  perpetuum  vinculum,  praesenti  vita  manente. 

ART.  IV.  UTRUM  riLii  debeant  sequi  conditionem  patris 

De  Malo ,  qu.  iv,  art.  S,  arg.  15. 

AD  QUARTUM  sic  PRocEDiTUR.  Vidctur  quod  filii  debeant 
sequi  conditionem  patris.  Quia  denominatio  fit  a  di- 
gniori  *.  Sed  pater  in  generatione  est  dignior  quam  mater. 
Ergo,  etc. 

2.  Praeterea,  esse  rei  magis  dependet  a  forma  quam 
a  materia.  Sed  in  generatione  pater  dat  formam,  mater 
materiam ,  ut  dicitur  XVI  de  Animalibus  *.  Ergo  magis 
debet  sequi  proles  patrem  quam  matrem. 

3.  Praeterea,  illud  praecipue  debet  aliquid  sequi  cui 
magis  similatur.  Sed  filius  plus  similatur  patri  quam  matri: 
sicut  et  filia  plus  matri.  Ergo  ad  minus  filius  plus  debet 
sequi  patrem,  et  filia  matrem. 

4.  Praeterea,  in  sacra  Scriptura  non  computatur  ge- 
nealogia  per  mulieres,  sed  per  viros  *.  Ergo  proles  magis 
sequitur  patrem  quam  matrem. 

Sed  contra,  si  quis  seminat  in  terra  aliena,  fructus 
sunt  eius  cuius  est  terra  *.  Sed  venter  mulieris  respectu 
seminis  viri  est  sicut  terra  respectu   sementis.   Ergo,  etc. 

2.  Praeterea,  in  aliis  animalibus  hoc  videmus,  quae  ex 
diversis  speciebus  nascuntur,  quod  partus  magis  sequitur 
matrem  quam  patrem :  unde  muli  qui  nascuntur  ex  equa  et 
asino,  magis  assimilantur  equabus  quam  illi  qui  nascuntur 
ex  asina  et  equo.  Ergo  similiter  debet  esse  in  hominibus. 

Respondeo  dicendum  quod ,  secundum  leges  civiles , 
partus  sequitur  ventrem  *.  Et  hoc  rationabiliter.  Quia 
proles  habet  a  patre  complementum  formale,  sed  a  matre 
substantiam  corporis.  Servitus  autem  corporalis  gonditio 
est :  cum  servus  sit  quasi  instrumentum  domini  in  ope- 
rando.  Et  ideo  proles  in  libertate  et  servitute  sequitur 
matrem.  Sed  in  his  quae  pertinent  ad  dignitatem,  quae 
est  ex  forma  rei,  sequitur  patrem :  sicut  in  honoribus  et 
municipiis  et  hereditate,  et  aliis  huiusmodi.  Et  huic  etiam 
concordant  canones  * ;  et  lex  Moysi,  ut  patet  Exod.  xxi  **. 

In  quibusdam  tamen  terris,  quae  iure  civili  non  regun- 
tur,  partus  sequitur  deteriorem  conditionem  * :  ut,  si  pater 
sit  servus,  quamvis  mater  sit  libera,  erunt  filii  servi  (non 
tamen  si  post  peractum  matrimonium  pater  se  in  servum 
dedit  nolente  uxore) ;  et  similiter  si  sit  e  converso.  Si 
autem  uterque  sit  servilis  conditionis,  et  pertineant  ad 
diversos  dominos,  tunc  dividunt  filios  si  plures  sint ;  vel, 
si  unus  tantum ,  unus  alteri  recompensabit  de  pretio  et 
accipiet  prolem  natam  in  sui  servitium.  -  Tamen  non  est 
credibile  quod  talis  consuetudo  possit  esse  ita  rationabilis 
sicut  illud  quod  multorum  sapientum  diuturno  consilio 
determinatum  est. 

Hoc  etiam  in  naturalibus  invenitur,  quod  receptum  est 
in  recipiente  per  modum  recipientis  * ,  non  per  modum 
dantis.  Et  ideo  rationabile  est  quod  semen  receptum  in 
muliere  ad  conditionem  ipsius  trahatur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  quamvis  pater  sit  di- 
gnius  principium,  tamen  mater  dat  substantiam  corpora- 
lem,  ex  parte  cuius  attenditur  conditio  servitutis. 

Ad  secundum  dicendum  quod  in  his  quae  ad  rationem 
speciei  pertinent,  magis  similatur  filius  patri  quam  matri. 
Sed  in  materialibus  conditionibus  magis  debet  similari 
matri  quam  patri :  quia  res  habet  a  forma  esse  specificum, 
sed  conditiones  materiales  a  materia. 

Ad  tertium  dicendum  quod  fiUus  similatur  patri  ratione 
formae,  quam  habet  in  sui  complemento,  sicut  et  pater. 
Et  ideo  ratio  non  est  ad  propositum. 


Ad  quartum  dicendum  quod,  quia  honor  filii  magis  est 

ex  patre  quam  ex  matre,  ideo  in  genealogiis  in  Scripturis, 

et  secundum    communem    consuetudinem ,    magis    nomi- 

nantur  filii  a  patre  quam  a  matre.  Tamen  in  his  quae  ad 

s  servitutem  spectant,  magis  matrem  sequuntur. 

QUAESTIO  QUINQUAGESIMATERTIA 

DE  IMPEDIMENTO  VOTI  ET  ORDINIS 

DEiNDE  considerandum  est  de  impedimento  voti  et  or- 
dinis  *. 
Circa  quod  quaeruntur  quatuor. 

Primo  :  utrum  votum  simplex  matrimonium  dirimat. 
Secundo :  utrum  votum  solemne. 
Tertio  :  utrum  ordo  matrimonium  impediat. 
'S       Quarto :  utrum  aliquis  post  matrimonium  sacrum  ordi- 
nem  suscipere  possit. 

ART.  I.  utrum  per  obligationem  voti  simplicis 

MATRIMONIUM    CONTRACTUM    DIRIMI    DEBEAT 
j(,  Quodl.  III,  qu.  vn,  art.  1;  VIII,  qu.  v,  art.  3;  X,  qu.  v,  art.  3,  ad  1. 

AD  pRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod  per  obligatio- 
nem  voti  simplicis  matrimonium  contractum  dirimi 
debeat.  Fortius  enim  vinculum  debiUori  praeiudicat.  Sed 
vinculum   voti    est    fortius    quam    vinculum    matrimonii : 

^s  quia  hoc  fit  homini,  illud  autem  Deo.  Ergo  vinculum 
voti  praeiudicat  vinculo  matrimonii. 

2.  Praeterea,  praeceptum  Dei  non  est  minus  quam 
praeceptum  Ecclesiae.  Sed  praeceptum  Ecclesiae  adeo 
obligat  quod,  si  contra  ipsum  matrimonium  contrahatur, 

jo  dirimitur :  sicut  patet  de  illis  qui  contrahunt  in  aliquo 
gradu  consanguinitatis  ab  Ecclesia  prohibito.  Ergo,  cum 
servare  votum  sit  praeceptum  divinum,  videtur  quod  qui 
contra  votum  divinum  matrimonium  contrahit,  quod  ex 
hoc  matrimonium  sit  dirimendum. 

".s  3.  Praeterea,  in  matrimonio  potest  homo  uti  carnali 
copula  sine  peccato.  Sed  ille  qui  facit  votum  simplex, 
nunquam  potest  carnaliter  uxori  commisceri  sine  peccato. 
Ergo  votum  simplex  matrimonium  dirimit. 

Probatio   mediae.    Constat   quod   ille   qui   post   votum 

40  simplex  continentiae  matrimonium  contrahit,  peccat  mor- 
taliter :  quia,  secundum  Hieronymum  *,  virginitatem  vo- 
ventibus  non  solum  nubere,  sed  velle  nubere  damnabile 
est.  Sed  contractus  matrimonii  non  est  contra  votum  con- 
tinentiae  nisi  ratione  carnalis  copulae.  Ergo,  quando  primo 

45  carnaliter  commiscetur  uxori,  mortaliter  peccat.  Et  eadem 
ratione  omnibus  aliis  vicibus :  quia  peccatum  primo  com- 
missum  non  potest  excusare  a  peccato  sequenti. 

4.  Praeterea,  vir  et  mulier  in  matrimonio  debent  esse 
pares  praecipue  quantum  ad  carnalem  copulam  *.    Sed  ille 

s»  qui  votum  simplex  continentiae  facit,  nunquam  potest  pe- 
tere  debitum  sine  peccato  :  quia  hoc  est  expresse  contra 
votum  continentiae,  ad  quam  ex  voto  tenetur.  Ergo  nec 
reddere  potest  sine  peccato. 

Sed  contra  est  quod  Papa  Clemens  dicit  *,  quod  vo- 

s!  tum  simplex  impedit  matrimonium  contrahendum,  sed  non 
dirimit  contractum. 

Respondeo  dicendum  quod  per  hoc  res  aliqua  desinit 
esse  in  potestate  alicuius  per  quod  transit  in  dominium 
alterius.    Promissio    autem   alicuius  rei  non  transfert  eam 

00  in  dominium  eius  cui  promittitur.  Et  ideo  non  ex  hoc 
ipso  quod  aliquis  rem  promittit  aliquam,  desinit  res  illa 
esse  in  potestate  sua.  Cum  ergo  in  voto  simplici  non 
sit  nisi  simplex  promissio  proprii  corporis  ad  continen- 
tiam  Deo  servandam  facta,  post  votum  simplex  adhuc  re- 

^s  manet  homo  dominus  sui  corporis.  Et  ideo  potest  ipsum 
alteri  dare ,  scilicet  uxori :  in  qua  datione  sacramentum 
matrimonii  consistit,  quod  indissolubile  est.  Et  propter 
hoc  votum  simplex,  quamvis  impediat  contrahendum,  quia 
peccat  contrahens  matrimonium  post  votum  simplex  con- 

70  tinentiae  ;  tamen ,  quia  verus  contractus  est ,  non  potest 
matrimonium  propter  hoc  dirimi. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  votum  est  fortius  vin- 
culum  quam  matrimonium  quantum  ad  id  cui  fit,  et  ad 
quod  ligat :  quia  per  matrimonium  homo  ligatur  uxori  ad 

75  redditionem  debiti,  sed  per  votum  Deo  ad  continentiam. 


*  Cf.  qu.  Li,  In- 
trod. 


*  Aug.  de  Bono 
Viduit.,  cap.  IX.  - 
Cf.  can.  Voventi- 
bus,  dist.  XXVII, 
et  caus.  XVII , 
qu.  I,  can.  2. 


'  Ct.  qu.  Lxiv, 
art.  3.  -  Ct  can. 
Si  ^uis,  caus. 
XXaII,  qu.  I,  et 
Gloss.  ibid. 


*  Alexander  III, 
cap.  Consuluit , 
Qui  clerici  vel 
vov.  etc. ;  Caele- 
stinus  III ,  cap. 
Rursus,  ibid. 


102 


QUAESTIO  LIII,  ARTICULUS  II,  III 


•  In  corporc. 

*  Dig.  L,  de  di- 
versis  RegJuris 
126. 


*   Cf,    qu.    Lxi 
art.  2. 


Resp.  ad  1. 


Tamen  quantum  ad  modum  ligandi,  matrimonium  est 
fortius  vinculum  quam  votum  simplex :  quia  per  matri- 
monium  traditur  actualiter  vir  in  potestatem  uxoris,  non 
autem  per  votum  simplex,  ut  dictum  est  *;  jjoff or  autem 
est  semper  conditio  possidentis  *.  Sed  quantum  ad  hoc 
simili  modo  obligat  votum  simplex  sicut  sponsalia.  Unde 
propter  votum  simplex  sunt  sponsalia  dirimenda. 

Ad  secundum  dicendum  quod  praeceptum  prohibens 
matrimonium  inter  consanguineos  non  habet  inquantum 
est  praeceptum  Dei  vel  Ecclesiae,  quod  dirimat  matrimo- 
nium  contrahendum :  sed  inquantum  facit  quod  consan- 
guinei  corpus  non  possit  transire  in  potestatem  consan- 
guinei.  Hoc  autem  non  facit  praeceptum  prohibens  ma- 
incorp.  etadi.  trimonium  post  votum  simplex,  ut  ex  dictis  *  patet.  Et 
ideo  ratio  non  sequitur :  ponitur  enim  pro  causa  quod 
non  est  causa. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ille  qui  contrahit  matrimo- 
nium  per  verba  de  praesenti  post  votum  simplex,  non 
potest  cognoscere  uxorem  suam  sine  peccato  mortaH :  quia 
adhuc  restat  sibi  facultas  implendi  votum  continentiae  ante 
matrimonium  consummatum  *.  Sed  postquam  iam  matri- 
monium  consummatum  est,  est  sibi  factum  illicitum  non 
reddere  debitum  uxori  exigenti,  tamen  ex  culpa  sua.  Et 
ideo  ad  hoc  obhgatio  voti  non  se  extendit,  ut  ex  prae- 
dictis  *  patet:  tamen  debet  lamentum  poenitentiae  recom- 
pensare  pro  continentia  non  servata. 

Ad  auARTUM  dicendum  quod,  quantum  ad  ea  in  quibus 
non  est  factus  impotens  votum  continentiae  servare,  adhuc 
post  contractum  matrimonium  obligatur  ad  servandum. 
Propter  quod,  mortua  uxore,  tenetur  totaliter  continere. 
Et  quia  ex  matrimonii  vinculo  non  obligatur  ad  debitum 
petendum,  ideo  non  potest  petere  debitum  sine  peccato : 
quamvis  possit  sine  peccato  reddere  debitum  exigenti, 
postquam  obhgatus  est  ad  hoc  per  carnalem  copulam 
praecedentem.  -  Hoc  autem  intelUgendum  est  sive  muHer 
expresse  petat,  sive  interpretative ,  ut  quando  muHer  ve- 
recunda  est,  et  vir  sentit  eius  voluntatem  de  redditione 
debiti :  tunc  enim  sine  peccato  reddere  potest,  et  praecipue 
si  ei  timet  de  periculo  castitatis.  -  Nec  obstat  quod  non 
sunt  pares  in  matrimonii  actu :  quia  quiHbet  potest  hoc 
quod  suum  est  abrenuntiare. 

Quidam  tamen  dicunt  quod  potest  et  petere  et  reddere : 
ne  nimis  onerosum  reddatur  matrimonium  uxori  semper 
exigenti.  -  Sed,  si  recte  inspiciatur,  hoc  est  exigere  inter- 
pretative. 

ART.    II.    UTRUM    VOTUM    SOLEMNE 

DIRIMAT    MATRIMONIUM    lAM    CONTRACTUM 

Qiiodl.  III.  qu.  VII,  art.  1;  VIII,  qu.  v,  art.  •);  X,  qu.  v,  art.  3,  ad  1. 

AD  sEcuNDUM  sic  pRocEDiTUR.  Videtur  quod  nec  etiam 
votum  solemne  matrimonium  dirimat  contractum. 
Quia,  sicut  decretaHs  *  dicit,  apud  Deum  non  minus  obli- 
gat  votum  simplex  quam  solemne.  Sed  matrimonium 
acceptatione  divina  stat  vel  dirimitur.  Ergo,  cum  votum 
simplex  non  dirimat  matrimonium,  nec  votum  solemne 
dirimere  poterit. 

2.  Praeterea,  votum  solemne  non  addit  ita  vaHdum 
robur  super  votum  simplex  sicut  iuramentum.  Sed  votum 
simplex,  etiam  iuramento  superveniente,  non  dirimit  ma- 
trimonium  contractum.  Ergo  nec  votum  solemne. 

3.  Praeterea,  votum  solemne  nihil  habet  quod  non 
possit  votum  simplex  habere.  Quia  votum  simplex  posset 
habere  scandalum :  cum  possit  esse  in  publico,  sicut  et 
solemne.  SimiHter  et  Ecclesia  posset  et  deberet  statuere 
quod  votum  simplex  dirimat  matrimonium  iam  contra- 
ctum,  ut  multa  peccata  vitarentur.  Ergo,  qua  ratione 
votum  simplex  non  dirimit  matrimonium,  nec  votum  so- 
lemne  dirimere  debet. 

Sed  contra  est  quod  ille  qui  facit  votum  solemne, 
contrahit  matrimonium  spirituale  cum  Dco ,  quod  est 
multo  dignius  quam  materiale  matrimonium.  Sed  materiale 
matrimonium  prius  contractum  dirimit  matrimonium  post 
contractum.  Ergo  votum  solemne. 

2.  Praeterea  ,  hoc  etiam  probari  potest  per  multas 
auctoritates  quae  ponuntur  in  littera  *. 


*  Cap.  Rursus, 
Qui  clerici  vel 
vov.  etc. 


■  Dist.  xxxviii  , 
capp.  Sciendum 
vero.  et  De  vir- 
ginihui. 


Respondeo  dicendum  quod  omnes  dicunt  quod,  sicut 
votum  solemne  impedit  contrahendum,  ita  dirimit  iam  con- 
tractum.  Quidam  autem  assignant  pro  causa  scandalum  *.  - 
Sed  hoc  nihil  est.  Quia  et  simplex  votum  quandoque  habet 
s  scandalum :  cum  sit  quandoque  quodammodo  publicum. 
Et  praeterea  insolubilitas  matrimonii  est  de  veritate  vitae : 
quae  non  est  propter  scandalum  dimittenda  *. 

Et  ideo    alii  *  dicunt   quod   hoc  est  propter  statutum 
Ecclesiae.  -  Sed  hoc  etiam  non  sufiicit.    Quia  secundum 
10  hoc  Ecclesia  posset  etiam  contrarium  statuere.  Quod  non 
videtur  verum. 

Et  ideo  dicendum  est,  cum  aliis  *,  quod  votum  solemne 
ex  sui  natura  habet  quod  dirimat  matrimonium  contra- 
ctum:  inquantum  scilicet  per  ipsum  homo  sui  corporis 
's  amisit  potestatem  ,  Deo  iUud  ad  perpetuam  continentiam 
tradens,  ut  ex  dictis  *  patet ;  et  ideo  non  potest  seipsum 
tradere  in  potestatem  uxoris  matrimonium  contrahendo. 
Et  quia  matrimonium  quod  sequitur  tale  votum,  nullum 
est,  ideo  votum  praedictum  dirimere  dicitur  matrimonium 
20  contractum. 

Ad  primum  erqo  dicendum  quod  votum  simplex  quoad 

Deum   dicitur  non   minus   obligare   quam   solemne  in  his 

quae  ad   Deum    spectant,    sicut    est    separatio  a  Deo   per 

peccatum  mortale  :  quia  mortaliter  peccat  frangens  votum 

2S  simplex  sicut  solemne,  quamvis  gravius  sit  peccatum  fran- 

gere  votum    solemne;  ut    sic    comparatio  in  genere  acci- 

piatur,  non  in  determinata  quantitate  reatus.  Sed  quantum 

ad  matrimonium,  per  quod  homo  homini  obligatur,  non 

oportet   quod  sit  aequalis   obligationis   etiam  in  genere: 

50  quia  ad  quaedam  obligat  votum  solemne,  et  non  simplex. 

Ad  secundum  dicendum  quod  iuramentum  plus  obligat 

ex  parte  eius  ex  quo  fit  obligatio,  quam  votum.  Sed  vo- 

tum  solemne  plus  obligat  quantum  ad  modum  obligandi: 

inquantum    actualiter   tradit  hoc   quod    promittitur,  quod 

3S  non  fit  per  iuramentum.  Et  ideo  non  sequitur  ratio. 

Ad  tkrtium  dicendum  quod  votum  solemne  habet  actua- 
lem  exhibitionem  proprii  corporis,  quam  non  habet  votum 
simplex,  ut  ex  dictis  *  patet.  Et  ideo  ratio  ex  insufficienti 
procedit. 
40 

ART.   III.  UTRUM  ordo  impediat  matrimonium 

AD    tertium   sic   proceditur.    Videtur    quod    ordo    non 
impediat   matrimonium.    Quia    nihil  impeditur   nisi    a 
suo  contrario.    Sed  ordo  non  est  contrarius  matrimonio: 
4S  cum  utrumque  sit  sacramentum.  Ergo  non  impedit  ipsum. 

2.  Praeterea,  idem  ordo  est  apud  nos  et  apud  Eccle- 
siam  Orientalem.  Sed  apud  Ecclesiam  Orientalem  non 
impedit  matrimonium.  Ergo  nec  apud  Occidentalem. 

3.  Praeterea,    matrimonium    significat    coniunctionem 
so  Christi  et  Ecclesiae  *.  Sed  hoc  praecipue  congruit  signifi- 

cari  in  his  qui  sunt  ministri  Christi,  scilicet  ordinatis.  Ergo 
ordo  matrimonium  non  impedit. 

4.  Praeterea,  omnes  ordines  ad  aliquid  spirituale  ordi- 
nantur.   Sed  ordo  non  potest  impedire  matrimonium  nisi 

ii  ratione  spiritualitatis.  Ergo,  si  ordo  impedit  matrimonium, 
quiHbet  ordo  impediet.  Quod  falsum  est. 

5.  Praeterea,  omnes  ordinati  possunt  ecclesiastica  be- 
neficia  habere,  et  privilegio  clericali  gaudere  aequaliter. 
Si   ergo    propter   hoc    ordo    matrimonium    impediat    quia 

60  uxorati  non  possunt  habere  beneficium  ecclesiasticum  nec 
gaudere  privilegio  clericaH,  ut  iuristae  dicunt  * ;  tunc  qui- 
libet  ordo  impedire  deberet.  Quod  falsum  est :  ut  patet 
per  decretalem  Alexandri  *,  de  Clericis  coniugatis.  Et  sic 
nullus  ordo,  ut  videtur,  matrimonium  impediet. 

«s  Sed  contra  est  quod  decretalis  *  dicit:  Si  in  subdiaco- 
natu  et  aliis  superioribus  ordinibus  uxores  accepisse  no- 
scuntur,  eos  u.xores  dimittere  compellatis.  Quod  non  esset 
si  esset  verum  matrimonium. 

2.  Praeterea,  nullus  vovens  continentiam   potest  ma- 

70  trimonium  contrahere  *.  Sed  quidam  ordines  sunt  qui  ha- 
bent  votum  continentiae  annexum ,  ut  ex  littera  *  patet. 
Ergo  talis  ordo  matrimonium  impedit. 

Respondeo  dicendum  quod  ordo  sacer  de  sui  ratione 
habet,  ex  quadam  congruentia,  quod  matrimonium  impe- 

7s  dire  debeat :  quia  in  sacris  ordinibus  constituti  sacra  vasa 


•Videcap.^ciVK- 
dum   vero,  ibid. 


*  Ct.  II''"  Il»«  , 
qu.  xLiii,  art.  7, 
arg.  4. 

*  Gloss.  in  cap. 
Rursus,  Qui  cle- 
rici  vel  vov.  etc. 
-  Cf.  Gloss.  in 
can.  Si  quis  vo- 
/am,caus.XXVlI, 
qu.  I. 

"  S.  Bonavent. 
IV  Sent.,  dist. 
XXXVIII ,  art.  2  , 
qu.  1. 

*  IV  Sent. ,  dist. 
XXXVIII,  qu.  I, 
art.  2,  qu*  3. 


*  Art.  praeced. 


'  AdEphes.,c^f. 
V,  cap.  32. 


•  Cap.  loannes 
et  sqq.,  de  Cle- 
ric.  coniugal. 

'  Tertii,  Cip.\Si 
qui. 

'  Ibid. 


*  Art.  1,  2. 

*  Dist.    XXXVII  , 
cap.  1. 


QUAESTIO  LIII,  ARTICULUS  IV  -  QUAESTIO  LIV,  ARTICULUS  I 


io3 


*  Qu.  XXXVII.  arl. 
3- 


*  Cf.  corp. 


*Qa.  XXXVII,  art. 
2  sqq. 


"  Capp.  Si  qui, 
Sane ,  et  Quod 
ad  te,  de  Cleric. 
coniugat. 


Cf.  arg.  5. 


'Cf.  qu.Lxi.art.i. 


*  Ad  Rom.,  cap. 
VII,  vers.  2,  3. 


tantum  e  converso.    Sed  ordo  praecedens   impedit  matri- 
monium  sequens.  Ergo  e  converso. 

Sed  contra,  religiosi   tenentur   ad    continentiam    sicut 
illi  qui  sunt  in  sacris   ordinibus.    Sed  post  matrimonium 


et  sacramenta  tractant,  et  ideo  decens   est  ut  munditiam 

corporalem  per  continentiam  servent.  Sed  quod  impediat 

matrimonium,    ex   constitutione   Ecclesiae   habet.    Tamen 

aliter    apud    Latinos    quam    apud    Graecos.    Quia    apud 

Graecos  impedit  matrimonium  contrahendum  solum  ex  vi  5  potest  aliquis  religionem  intrare,  defuncta  vel  consentiente 

ordinis.  Sed  apud  Latinos  impedit  ex  vi  ordinis,  et  ulterius      uxore.  Ergo  et  ordinem  suscipere. 

ex  voto  continentiae,  quod  est  ordinibus  sacris  annexum :  2.  Praeterea,  aliquis  potest  fieri  servus  hominum  post 

quod  etiam  si  quis  verbo  tenus  non  emittat,  ex  hoc  ipso      matrimonium  *.    Ergo    et   servus    Dei    per    susceptionem 

quod  ordinem  suscipit  secundum  ritum  Occidentalis  Eccle-      ordinis. 

siae,  intelligitur  emisisse.    Et  ideo   apud  Graecos  et  aUos  '°       Respondeo  dicendum   quod   matrimonium   non  impedit 

Orientales  sacer  ordo  impedit  matrimonium  contrahendum,      ordinis    sacri    susceptionem.    Quia  si  matrimonio    iunctus 


non  tamen  matrimonii  prius  contracti  usum :  possunt  enrni 
matrimonio  prius  contracto  uti,  quamvis  non  possint  ma- 
trimonium  de  novo  contrahere.  Sed  apud  Occidentalem 
Ecclesiam  impedit  matrimonium  et  matrimonii  usum : 
nisi  forte,  ignorante  aut  contradicente  uxore,  vir  ordinem 
sacrum  susceperit;  quia  ex  hoc  non  potest  ei  ahquod 
praeiudicium  generari.  -  Quomodo  autem  ordines  sacri 
distinguuntur  a  non  sacris,  nunc  et  in  primitiva  Ecclesia, 
dictum  est  *. 


Ad  primum  ergo   dicendum  quod,  quamvis    ordo   sacer  alterius :  quia  ipse  tenetur  uxori  debitum  reddere,  si  non 

non    habeat    contrarietatem    ad    matrimonium    inquantum  possit  eam  inducere  ad  continentiam  *. 

sacramentum,    habet    tamen    repugnantiam    quandam    ad  Ad  secundum  dicendum  *  quod,  si  uxor  sciat  et  de  eius 

ipsum  ratione  actus  sui,  qui  spirituales  actus  impedit.  consensu  vir  ordinem   sacrum   susceperit,  tenetur  perpe- 

Ad  secundum  dicendum  quod  iam  patet  *  quod  obiectio  ^s  tuam  continentiam  vovere :  non  tamen  tenetur  religionem 

procedit   ex  falsis.    Ordo   enim   ubique   impedit  matrimo-  intrare,  si  sibi  non  timeat  de  periculo   castitatis,  propter 

nium  contrahendum ,  quamvis  non  ubique  habeat  votum  hoc  quod  vir  eius  solemne   votum   emisit.   Secus   autem 

annexum.  esset  si  emisisset   votum   simplex.  -  Si  autem   sine   eius 

Ad  tertium  dicendum  quod  illi  qui  sunt  in  sacris  ordi-  consensu  suscepit,  non  tenetur :  quia  ex  hoc  sibi  nullum 

nibus,  significant  Christum  nobilioribus  actibus,  prout  ex  5«  praeiudicium  generatur. 

dictis  in  tractatu   de   ordine  *  patet,    quam    ilH    qui    sunt  Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  probabilius  videtur, 

matrimonio  coniuncti.  Et  ideo  ratio  non  sequitur.  quamvis  quidam  *  contrarium  dixerunt,  quod  etiam  Graeci 

Ad  quartum  dicendum  quod  illi  qui  sunt  in  minoribus 
ordinibus  constituti,  ex  vi  ordinis  non  prohibentur  matri- 


*  Vers.  5. 


"  Can.  Apud  nos, 
caus.  XXXll,  qu. 

V. 

*  Gloss.  in  can. 
Si  quis  eorum , 
dist.  XXXII.- Cf^ 
s.  Raym.  Summ. 
lib.  IV,  tit.  VIII, 
de  Voto  et  Voti 
redempt.,  %  13. 


non  debent  accedere  ad  sacros  ordines  sine  consensu  uxo- 
rum.  Quia  ad  minus  tempore  ministerii  sui  fraudarentur 


monium  contrahere  :  quia,  quamvis  ordines  illi  deputentur  is  debiti  redditione  *:  quo  fraudari  non  possunt,  secundum 


ad  aliqua  spiritualia,  non  tamen  immediate  habent  acces- 

sum  ad  tractandum  sacra,  sicut  iUi  qui  sunt  in  sacris  ordini- 

bus.  Sed  secundum  statutum  OccidentaUs  Ecclesiae  *,  matri- 

monii  usus  executionem  ordinis  non  sacri  impedit:  propter 

servandam   maiorem   honestatem  in  of&ciis  Ecclesiae.    Et  ■t"  suscipiat,  obligat  se  ad  hoc  quod  ipsa  in  perpetuum  alteri 

quia  aUquis  ex  beneficio  ecclesiastico  tenetur  ad  executio-      non  nubat :    quia   significatio   matrimonii  non   servaretur, 

nem    ordinis,  et  ex   hoc  ipso    privUegio  clericaU  gaudet,      quae  in  matrimonio  sacerdotis  praecipue  exigitur.  Si  autem 


ordinem  iuris,  si,  eis  contradicentibus  aut  ignorantibus , 
viri  ordines  susceperint  *. 

Ad  quartum  dicendum  quod,  sicut  dicitur  *,  eo  ipso  quod 
muUer  consentit,  apud  Graecos,  quod  vir  suus    ordinem 


ideo  haec  apud  Latinos  clericis  uxoratis  auferuntur  *. 
Et  per  hoc  patet  solutio  ad  ultimum. 


ART.  IV. 


UTRUM  matrimonio  ordo  sacer 
supervenire  possit 


quam  corporale.  Ergo ,  si  matrimonio  iunctus  ordinem 
suscipiat,  praeiudicium  generabitur  uxori,  ut  non  possit 
debitum  exigere :  cum  ordo  sit  vinculum  spirituale,  et 
matrimonium   corporale.    Et  sic  videtur  quod  non   possit 


aliquis  ordinem  sacrum  suscipere  post  matrimonium  con-  ss  Lynitatis  * 


QUAESTIO  QUINQUAGESIMAQUARTA 

DE  IMPEDIMENTO  CONSANGUINITATIS 
■rxEiNDE   considerandum  est  de  impedimento   consangui- 


'Cf  qu.Lii,art.3. 


ad  sacros  ordines  accedat  etiam  reclamante  uxore,  nihilo- 
minus  characterem  ordinis  suscipit :  sed  executione  ordinis 
caret.  Si  autem  volente  uxore,  vel  ipsa  defuncta,  sacrum 

's  ordinem  accipiat,  recipit  ordinem  et  executionem. 

Ad  primum  erqo  dicendum  quod  vinculum  ordinis  solvit 
vinculum  matrimonii  ratione  redditionis  debiti,  ex  qua 
parte  habet  repugnantiam  ad  matrimonium,  ex  parte  eius 
qui  suscipit  ordinem :    quia  non  potest   petere   debitum, 

20  nec  uxor  ei  tenetur  reddere.    Non  tamen  solvit  ex  parte 


'  Cf.  s.  Raym. 
Summ.  lib.  I,  tit. 
VIII ,  de  Voto  et 
Voti  redempt. , 
\  13. 

"  Gf.  s.  Raym. 
ibid.;  can.  Quia 
SBn/,dist.XXVlII; 
can.  Seriatim , 
dist.  XXXII,  et 
Gloss.  ibid. 


'Cf.Gloss.incan. 

Quoniam ,    dist. 

XXXI;  s.  Raym. 

de  Voto  etc. ,  ut 

supra. 

"  Can.  Quoniam, 

dist.  XXXI. 

•  Cf.  resp.  ad  1. 

"Cf.Gloss.incan. 
Si  $e  cuiquam, 
dist.  XXVllI. 


sine  consensu  eius  ordinatur,  non  videtur  ad  hoc  teneri. 

Ad   quintum   dicendum   quod   matrimonium    habet    pro 

4S  causa  nostrum   consensum  :    non   autem   ordo ,  sed  habet 

causam  sacramentalem  determinatam  a  Deo.  Et  ideo  ma- 

trimonium   potest   impediri    ex    ordine   praecedenti  quod 

AD  quartum  sic  proceditur.   Videtur    quod    matrimonio      non  sit  verum  matrimonium ,  non  autem  ordo  ex  matri- 
ordo  sacer  supervenire  non  possit.  Quia  fortius  prae-      monio    quod  non    sit  verus    ordo :    quia    sacramentorum 
iudicat    minus    forti.    Sed    fortius   est  vinculum    spirituale  s"  virtus  est  immutabilis,  sed  actus  humani  possunt  impediri. 


summatum. 

2.  Praeterea,  post  matrimonium  consummatum  unus 
coniugum  sine  consensu  alterius  non  potest  continentiam 
vovere  *.  Sed  ordo  sacer  habet  continentiae  votum  anne- 
xum.  Ergo,  si  vir  ordinem  sacrum  invita  uxore  acciperet,  *° 
cogeretur  uxor  invita  continentiam  servare :  quia  non 
posset  alteri  nubere,  vivente  viro  *. 

3.  Praeterea,  etiam  ad  tempus  non  potest  vir  vacare 
orationi  sine  consensu  uxoris,  ut  habetur  I  Cor.  vii  *.  Sed 
apud  Orientales  illi  qui  sunt  in  sacris  constituti,  tenentur  *s 
ad  continentiam  tempore  quo  exequuntur  ofhcium.  Ergo 
nec  ipsi  possunt  ordinari  sine  consensu  uxoris.  Et  multo 
minus  Latini. 

4.  Praeterea  ,  vir  et  uxor  ad  paria  iudicantur  *.  Sed 
sacerdos  graecus,  defuncta  uxore  sua,  non  potest  aliam  7°  scilicet :  Consanguinitas  est  vinculum  ab  eodem  stipite  de- 
ducere  *.  Ergo  nec  uxor,  defuncto  viro.  Sed  non  potest  scendentium  carnali  propagatione  contractum.  Omnes 
sibi  auferri  facultas  nubendi  post  mortem  viri  per  viri  enim  homines  ab  eodem  stipite  carnali  propagatione  de- 
actum.  Ergo  vir  non  potest  suscipere  ordines  post  ma,  scendunt,  scilicet  ab  Adam.  Si  ergo  recta  esset  praedicta 
trimonium.  definitio  consanguinitatis,  omnes  homines  essent  ad  invi- 

5.  Praeterea,  matrimonium  quantum  opponitur  ordini-  7J  cem  consanguinei.  Quod  falsum  est. 


Circa  quod  quaeruntur  quatuor. 

Et  primo :  utrum   consanguinitas    convenienter   a  qui- 

busdam  definiatur. 
Secundo :  utrum  convenienter   distinguatur  per  gradus 

et  lineas. 
Tertio  :  utrum  de  iure  naturali  matrimonium  impediat 

secundum  aliquos  gradus. 
Quarto :  utrum  gradus  impedientes  matrimonium  pos- 

sint  per  statutum  Ecclesiae  determinari. 

ART.  I.  utrum  definitio  consanguinitatis 
quam  quidam  ponunt,  sit  competens 

AD   primum  sic  proceditur.  Videtur  quod  definitio  con- 
sanguinitatis   quam  quidam  *  ponunt,  sit  incompetens. 


"  Cf.  qu.  Li,  In- 
trod. 


"  Cf.  s.  Raym. 
Summ.  lib.  IV, 
tit.  \\,de  Imped. 
Cognat.  Cam. , 
S  i;b.Albert.IV 
Sent.,  dist.  XL, 
art  1 ;  Declarat. 
Arhor.Consang., 
cau8.XXXV,qu. 
V,  in  Glossa. 


104 


QUAESTIO  LIV,  ARTICULUS  II 


*  DeAnimal  Ge- 
ntrat.Yib.  \,  cap. 

XVlll. 


Vers.  14. 


*  Cap.  XII,  n.  1.  - 
S.Th.  lcct.  XII. 


•£<pBO/.lib.IX, 
cap.  VI,  n.  39. 


Resp.  ad  1. 


'nii.De  Animal. 
Generat.  lib.  IV, 
cap.  III. 


•Cf.Aristot.P*r- 
tic.  lib.  II,  cap.  I, 
n.  7>qq.  -S.Th. 
lect.  II. 


2.  Praetkrea,  vinculum  non  potest  esse  nisi  aliquorum 
ad  invicem  convenientium:  quia  vinculum  unit.  Sed  eorum 
qui  descendunt  ab  uno  stipite  non  est  maior  convenientia 
ad  invicem  quam  aliorum  hominum :  cum  conveniant 
specie  et  diiTerant  numero,  sicut  et  alii  homines.  Ergo  s 
consanguinitas  non  est  aliquod  vinculum. 

3.  Praeterea,  carnalis  propagatio,  secundum  Philoso- 
phum  * ,  fit  de  superjluo  alimenti.  Sed  tale  superfluum 
magis  habet  convenientiam  cum  rebus  comestis,  cum  qui- 
bus  in  substantia  convenit,  quam  cum  eo  qui  comedit.  lo 
Cum  ergo  non  nascatur  aliquod  vinculum  consanguinitatis 
eius  qui  ex  semine  nascitur  ad  res  comestas,  nec  ad  ge- 
nerantem  ex  carnali  propagatione  nascetur  aliquod  pro- 
pinquitatis  vinculum. 

4.  Praeterea,  Gen.  xxix  *,  Laban   dixit  ad  lacob,  Os  is 
nteum  et  caro  mea  es,  ratione  cognationis  quae  erat  inter 
eos.  Ergo  talis   propinquitas   magis   debet   dici   carnalitas 
quam  consanguinitas. 

5.  Praeterea,  carnalis  propagatio  est  communis  homi- 
nibus  et  animalibus.  Sed  in  animalibus  non  contrahitur  ex  m 
carnali  propagatione  consanguinitatis  vinculum.  Ergo  nec 
in  hominibus. 

Respondeo    dickndum    quod,    secundum   Philosophum, 
in  VIII  Ethic.  *,  omnis  amicitia  in  aliqua  communicatione 
consistit.  Et  quia  amicitia  ligatio  sive  unio  quaedam  est,  ^s 
ideo    communicatio    quae  est  amicitiae   causa,    vinculum 
dicitur.   Et  ideo  secundum  quamlibet   communicationem 
denominantur  aliqui  quasi  colligati  ad  invicem  :  sicut  di- 
cuntur  concives   qui   habent  politicam  communicationem 
ad  invicem  ,  et   commilitones  qui  conveniunt  in  militari  ?o 
negotio.  Et  eodem  modo  qui  conveniunt  in  naturali  com- 
municatione  dicuntur  consanguinei.   Et  ideo  in  praedicta 
definitione  ponitur  quasi  consanguinitatis  genus,  vinculum ; 
quasi  subiectum,  personae  descendentes  ab   uno   stipite, 
quorum  est  huiusmodi  vinculum ;  quasi  principium,  car-  3S 
nalis  propagatio. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  virtus  activa  non  reci- 
pitur  secundum  eandem  perfectionem  in  instrumento  se- 
cundum  quam  est  in  principali  agente.  Et  quia  omne  mo- 
vens  motum  est  instrumentum,  inde  est  quod  virtus  primi  4» 
motoris  in  aliquo  genere,  per  multa  media  deducta,  tandem 
deficit,  et  pervenit  ad  aliquid  quod  est  motum  tantum  et 
non  movens.  Virtus  autem   generantis  movet   non  solum 
quantum  ad  id  quod   est  speciei,  sed  etiam  quantum  ad 
id  quod  est  individui,  ratione  cuius  filius  assimilatur  patri  4S 
etiam  in  accidentaHbus,  non  solum  in  natura  speciei.  Nec 
tamen  individualis  virtus  patris  ita  perfecte  in  filio  est  sicut 
erat  in  patre;  et  adhuc  in  nepote  minus;  et  sic  deinceps 
debiUtatur.  Et  inde  est  quod  virtus  illa  quandoque  deficit, 
ut  ultra  procedere  non  possit.  Et  quia  consanguinitas  est  so 
inquantum  multi  communicant  in  tali  virtute    ex  uno  in 
multos  per  propagationem  inducta,  paulatim  se  consangui- 
nitas  dirimit,  ut  Isidorus  dicit  *.  Et  ideo  non  oportet  ac- 
cipere  stipitem  remotum   in   definitione    consanguinitatis , 
sed  propinquum,  cuius  virtus   adhuc   maneat  in  illis  qui  ss 
ex  eo  propagantur. 

Ad  skcundum  dicendum  quod  iam  patet  ex  dictis  *  quod 
non  solum  conveniunt  consanguinei  in  natura  speciei,  sed 
etiam  in  virtute  propria  ipsius  individui  ex  uno  in  multos 
traducta :  ex  qua  contingit  quandoque  quod  filius  assimi-  «o 
latur  non  solum  patri,  sed  avo  vel  remotis  parentibus,  ut 
dicitur  in  XVIII  de  Animalibus  *. 

Ad  tertium  dicenuum  quod  convenientia  magis  attendi- 
tur  secundum  formam,  secundum  quam  aliquid  est  actu, 
quam  secundum  materiam,  secundum  quam  est  in  poten-  «s 
tia:  quod  patet  in  hoc,  quod  carbo  magis  convenit  cum 
igne  quam  cum  arbore  unde  ahscisum  cst  lignum.  Et  si- 
militer  alimentum  iam  conversum  in  speciem  nutriti  per 
virtutem  nutritivam,  magis  convenit  cum  ipso  nutrito  quam 
cum  illa  re  unde  sumptum  est  nutrimentum.  i° 

Ratio  autem  procederet  secundum  opinionem  illorum 
qui  dicebant  quod  tota  natura  rei  est  materia ,  et  quod 
formae  omnes  sunt  accidentia  *.  Quod  falsum  est. 

Ad  quartum  dicbndum  quod  illud  quod  proxime  con- 
vertiiur  in  semen,  est  sanguis :  ut  probatur  XV  de  Anima-  7S 


libus  *.  Et  propter  hoc  vinculum  quod  propagatione  car- 
nali  contrahitur,  convenientius  dicitur  consanguinitas  quam 
carnalitas.  Et  quod  ahquando  unus  consanguineus  dicitur 
esse  caro  alterius,  hoc  est  inquantum  sanguis,  qui  in  semen 
viri  aut  in  menstruum  convertitur,  est  potentia  caro  et  os  *. 

Ad  quintum  dicendum  quod  quidam  dicunt  quod  ideo 
consanguinitatis  vinculum  contrahitur  inter  homines  ex 
carnali  propagatione ,  et  tamen  non  inter  alia  animalia , 
quia  quidquid  est  de  veritate  humanae  naturae  in  omni- 
bus  hominibus,  fuit  in  primo  parente:  quod  non  est  de 
aliis  animalibus.  -  Sed  secundum  hoc,  consanguinitas  nun- 
quam  dirimi  posset.  Praedicta  autem  positio  in  II  libro , 
dist.  XXX  *,  improbata  est. 

Unde  dicendum  quod  hoc  ideo  contingit  quia  animalia 
non  coniunguntur  ad  amicitiae  unitatem  propter  propa- 
gationem  multorum  ex  uno  parente  proximo :  sicut  est  de 
hominibus,  ut  dictum  est  *. 

ART.  II.  UTRUM  consanguinitas  convenienter  distinquatur 
per  lineas  et   qradus 

Ad  secundum  sic  procbditur.  Videtur  quod  consangui- 
nitas  inconvenienter  distinguatur  per  lineas  et  gradus. 
Dicitur  enim  linea  consanguinitatis  esse  ordinata  collectio 
personarum  consanguinitate  coniunctarum  ab  eodem  sti- 
pite  descendentium,  diversos  continens  gradus  *.  Sed  nihil 
est  aliud  consanguinitas  quam  collectio  talium  personarum. 
Ergo  linea  consanguinitatis  est  idem  quod  consanguinitas. 
Nihil  autem  debet  distingui  per  seipsum.  Ergo  consangui- 
nitas  non  convenienter  per  lineas  distinguitur. 

2.  Praeterea,  illud  sccundum  quod  dividitur  aliquid 
commune,  non  potest  poni  in  definitione  communis.  Sed 
descensus  ponitur  in  definitione  praedicta  consanguinitatis. 
Consanguinitas  ergo  non  potest  dividi  per  lineam  ascen- 
dentium,  descendentium  et  transversalium. 

3.  Praeterra,  definitio  lineae  est  quod  sit  inter  duo 
puncta  *.  Sed  duo  puncta  non  faciunt  nisi  unum  gradum. 
Ergo  una  linea  habet  tantum  unum  gradum.  Et  ita  ea- 
dem  videtur  divisio  consanguinitatis  per  lineas  et  per  gradus. 

4.  Praeterea,  gradus  definitur  esse  habitudo  distantium 
personarum  qua  cognoscitur  quanta  distantia  personae 
inter  se  differant*.  Sed,  cum  consanguinitas  sit  propin- 
quitas  quaedam,  distantia  personarum  consanguinitati  op- 
ponitur  magis  quam  sit  eius  pars.  Ergo  per  gradus  con- 
sanguinitas  distingui  non  potest. 

5.  Praeterea,  si  consanguinitas  per  gradus  distinguitur 
et  cognoscitur,  oportet  quod  illi  qui  sunt  in  eodem  gradu, 
sint  aequaliter  consanguinei.  Sed  hoc  falsum  est:  quia 
propatruus  et  eiusdem  pronepos  sunt  in  eodem  gradu  *, 
non  tamen  sunt  aequaliter  consanguinei,  ut  decretalis  dicit. 
Ergo  consanguinitas  non  recte  distinguitur  per  gradus. 

6.  Praeterea,  in  rebus  ordinatis  quodlibet  additum  al- 
teri  facit  alium  gradum :  sicut  quaelibet  unitas  addita  facit 
aliam  speciem  numeri  *.  Sed  persona  addita  personae  non 
semper  facit  gradum  alium  consanguinitatis :  quia  in  eodem 
gradu  consanguinitatis  est  pater  et  patruus,  qui  adiungitur. 
Ergo  non  recte  per  gradus  consanguinitas  distinguitur. 

7.  Praeterea,  inter  duos  propinquos  semper  est  eadem 
consanguinitatis  propinquitas :  quia  aequaliter  distat  unum 
extremorum  ab  alio  et  e  converso.  Sed  gradus  consangui- 
nitatis  non  invenitur  semper  idem  ex  utraque  parte :  cum 
quandoque  unus  propinquus  sit  in  tertio  et  alius  in  quarto 
gradu.  Ergo  consanguinitatis  propinquitas  non  potest  suffi- 
cienter  per  gradus  cognosci. 

Respondeo  dicbndum  quod  consanguinitas  est  quaedam 
propinquitas  in  naturali  communicatione  fundata  secundum 
actum  generationis,  qua  natura  propagatur  *.  Unde,  secun- 
dum  Philosophum,  in  VIII  Ethic.  *,  ista  communicatio  est 
triplex.  Una  secundum  habitudinem  principii  ad  principia- 
tum.  Et  haec  est  consanguinitas  patris  ad  filium.  Unde 
dicit  *  quod  parentes  diligunt  Jilios  ut  sui  ipsorum  aliquid 
existentes.  -  Alia  est  secundum  habitudinem  principiati  ad 
principium.  Et  haec  est  filii  ad  patrem.  Unde  dicit  *  quod 
Jilii  diligunt  parentes  ut  ab  illis  e.vistentes.  -  Tertia  est 
secundum  habitudinem  eorum  quae  sunt  ab  uno  principio 
ad  invicem :  sicut  fratres  dicuntur  ex  eisdem  nasci,  ut  ipse 


•Did  DeAnimal. 
Generat.  lib.  1 , 
cap.  XIX. 


*  Cf.  de  Partib. 
Animal.  lib.  Ill, 
cap.  V. 


'dpp.Quibus  re- 
sponaeriel  seq.- 
S.Th.ibid.  qu.ii, 
arl.  1 ;  Part.  I , 
qu.  cxix,  art.  t. 

*  In  corpore. 


*S.Raym.5amm. 
lib.  IV,  tit.  vi.de 
Imped.  Cognat. 
Cam.,%\;  b.AI- 
bert.  IV  Sent., 
dist.  XL,  art.  3 ; 
Declarat.Arbor. 
Consang. ,  caus. 
XXXV,  qu.  V, 
in  Glossa. 


■  Euclid.  Ele- 
ment.  lib.  1,  de- 
finit.  III. 


•  S.  Raym.  loc. 
cit.  §  2;  b.  Al- 
bert.  loc.  cit.  , 
art.  j;  Gloss. 
loc.  cit. 


•  Vide  Declarat. 
Arbor.  Consan- 
guinit. 


■  Aristot.  Meta. 
phys.  lib.  VII, 
cap.  III,  n.  8.  - 
S.  Th.  lib.  VIII, 
lect.  III. 


•  Cf.  «rt.  praec. 

•  C«p.  XII.  -  S. 
Th.  lect.  XII. 

•  Ibid.,  n.  3. 

•  Ibid.,  o.  3. 


QUAESTIO  LIV,  ARTICULUS  III 


103 


•  Cf.  Comment. 
in  I  de  Caelo , 
lect.  II,  n.  9,  Ed. 
Leonin. 


*    Vide     Arbor. 
Conianpuinit. 
•Uig.  XXX  VIII, 
X ,  de  Gradibus 
etc,  3  sqq. 


ibidem  dicit.  -  Et  quia  punctus  motus  lineam  facit  *,  et 
propagatione  quodammodo  pater  descendit  in  filium,  ideo 
secundum  tres  dictas  habitudines  tres  lineae  consanguini- 
tatis  sumuntur :  scilicet  linea  descendentium  secundum  pri- 
mam  habitudinem,  linea  ascendentium  secundum  secundam, 
linea  transversalis  secundum  tertiam. 

Sed  quia  propagationis  motus  non  quiescit  in  uno  ter- 
mino,  sed  ultra  progreditur,  ideo  contingit  quod  patris  est 
accipere  patrem,  et  filii  filium,  et  sic  deinceps.  Et  secun- 
dum  hos  diversos  progressus  diversi  gradus  in  linea  in- 
veniuntur.  Et  quia  gradus  cuiuslibet  rei  est  pars  aHqua 
illius  rei ,  gradus  propinquitatis  non  potest  esse  ubi  non 
est  propinquitas.  Et  ideo  identitas  et  nimia  distantia  gra- 
dum  consanguinitatis  tollunt:  quia  nuUus  est  sibi  ipsi 
propinquus,  sicut  nec  sibi  similis.  Et  propter  hoc  nulla 
persona  per  seipsam  facit  aliquem  gradum :  sed,  comparata 
alteri  personae,  gradum  facit  ad  ipsam. 

Sed  tamen  diversa  est  ratio  computandi  gradus  in  di- 
versis  lineis.  Gradus  enim  consanguinitatis  in  linea  ascen- 
dentium  et  descendentium  contrahitur  ex  hoc  quod  una 
persona  ex  alia  propagatur  eorum  inter  quos  gradus  con- 
sideratur.  Et  ideo,  secundum  computationem  canonicam  * 
et  legalem  *,  persona  quae  primo  in  progressu  propaga- 
tionis  occurrit,  vel  ascendendo  vel  descendendo,  distat  ab 


•    Vide    Arbor. 
Contanguinit. 
"  L)ig.  loc.  cit. 


•  Aristot.  Ana- 
Ip.  Posler. iib.\, 
cap.  II,  n.  13.  - 
S.  Th.  lect.  VI. 


unitatem  ponitur  in  ahquo  numero.  Et  sic  quaehbet  unitas 

adiecta  gradum  facit  in  tali  linea.  Et  simiHter  est  de  Hnea 

consanguinitatis.    Unde  una  Hnea  continet  plures  gradus. 

Ad  quartum  dicendum  quod,  sicut  simiHtudo  non  po- 

5  test  esse  ubi  non  est  aHqua  diversitas,  ita  propinquitas  non 
est  ubi  non  est  ahqua  distantia.  Et  ideo  distantia  quaeH- 
bet  non  opponitur  consanguinitati :  sed  talis  distantia  quae 
consanguinitatis  propinquitatem  excludit. 

Ad  quintum  dicendum  quod,  sicut  albedo  dicitur  maior 

■o  dupliciter,  uno  modo  ex  intensione  ipsius  quaHtatis ,  aHo 
modo  ex  quantitate  superficiei;  ita  consanguinitas  dicitur 
maior  vel  minor  uno  modo  intensive  ex  ipsa  natura  con- 
sanguinitatis,  alio  modo  quasi  dimensive;  et  sic  quantitas 
consanguinitatis  mensuratur  ex  personis  inter  quas  consan- 

'5  guinitatis  propagatio  procedit.  Et  hoc  secundo  modo  gra- 
dus  consanguinitatis  distinguuntur.  Et  ideo  contingit  quod 
aliquorum  duorum  qui  sunt  in  eodem  gradu  consangui- 
nitatis  respectu  aHcuius  personae,  unus  est  sibi  magis  con- 
sanguineus  quam  ahus,  considerando  primam  quantitatem 

"  consanguinitatis :  sicut  pater  et  frater  attinent  aHcui  in 
primo  gradu  consanguinitatis,  quia  ex  neutra  parte  incidit 
aliqua  persona  media ;  sed  tamen,  intensive  loquendo,  ma- 
gis  attinet  aHcui  personae  pater  suus  quam  frater,  quia 
frater  non  attinet  ei  nisi  quantum  est  ex  eodem  patre.  Et 


aliquo,  puta  a  Petro,  in  primo  gradu,  ut  pater  et  fiHus ;  ^s  ideo,  quanto  est  aHquis  propinquior  communi  principio  a 


quae  autem  secundo  utrinque  occurrit,  distat  in  secundo 
gradu,  ut  avus  et  nepos;  et  sic  deinceps. 

Sed    consanguinitas  quae  est  eorum  qui  sunt  in  Hnea 
transversaH,  contrahitur,  non  ex  hoc  quod  unus  eorum  ex 
aHo  propagatur,  sed  quia  uterque  propagatur  cx  uno.  Et  '° 
ideo  debet  gradus    consanguinitatis   in   hac   Hnea   consan- 
guinitatis  computari  per  comparationem  ad  unum  princi- 
pium  ex  quo  propagantur.   Et  secundum  hoc  est  diversa 
computatio  canonica  *  et  legaHs  ** :  quia  legalis  computa- 
tio  attendit  descensum  a  communi  radice  ex  utraque  parte ;  " 
sed  canonica  tantum  ex  altera,  ex  iUa  sciHcet  ex  qua  ma- 
ior  numerus  graduum  invenitur.  Unde  secundum  legalem 
computationem ,  frater  et  soror,  vel  duo  fratres,  attinent 
sibi  in  secundo   gradu:    quia   uterque  a  radice   communi 
distat  per  unum  gradum.  Et  similiter  fiHi  duorum  fratrum  ^ 
distant  a  se  invicem  in  quarto.    Sed  secundum  computa- 
tionem  canonicam,  duo  fratres  attinent  sibi  in  primo  gradu: 
quia  neuter  eorum  distat  a  radice  communi  nisi  pec  unum 
gradum.  Sed  fiHus  unius  fratrum  distat  ab  altero  fratre  in 
secundo    gradu :    quia  tantum    distant  a  communi   radice.  4S 
Et  ideo,  secundum  computationem  canonicam,  quoto  gradu 
distat  quis  ab  aHquo  gradu  superiori,  toto  distat  a  quolibet 
descendentium  ab  ipso,  et  nunquam  minus :  quia  propter 
quod  unumquodque,  illud  magis  *.  Unde,  etsi  aHi  descen- 
dentes  a  communi   principio  conveniunt   cum  aHquo  ra-  s»  lege 
tione  principii  communis,  non  possunt  propinquiores  esse 
descendenti  ex  aHa  parte  quam  sit  primum  principium  ei 
propinquum.  AHquando  tamen  plus  distat  aHquis  ab  ali- 
quo  descendente  a  communi   principio   quam  distet   ipse 
a  principio  :    quia  ille  forte   plus  distat  a  communi  prin-  ss 
cipio  quam  ipse,  et  secundum  remotiorem  distantiam  opor- 
tet  consanguinitatem  computari. 

Ad  primum  ergo  dicendum   quod  obiectio  illa   procedit 
ex  falsis.  Consanguinitas  enim  non  est  coHectio,  sed  rela- 
tio  quaedam  aHquarum  personarum  ad  invicem ,  quarum  «o 
collectio  Hneam  consanguinitatis  facit. 

Ad    secundum    dicendum    quod    descensus    communiter 
sumptus   attenditur  secundum    quamHbet    consanguinitatis 


quo  consanguinitas  descendit,  tanto  est  magis  consangui- 
neus,  quamvis  non  sit  in  propinquiori  gradu.  Et  secundum 
hoc  propatruus  est  magis  consanguineus  aHcui  quam  pro- 
nepos  eius,  quamvis  sit  in  eodem  gradu. 

Ad  sextum  dicendum  quod ,  quamvis  pater  et  patruus 
sint  in  eodem  gradu  respectu  radicis  consanguinitatis,  quia 
uterque  distat  uno  gradu  ab  avo;  tamen  respectu  eius 
cuius  consanguinitas  quaeritur,  non  sunt  in  eodem  gradu: 
quia  pater  est  in  primo  gradu,  patruus  autem  non  potest 
esse  propinquior  quam  in  secundo,  in  quo  est  avus. 

Ad  septimum  dicendum  quod  semper  duae  personae  in 
aequaH  numero  graduum  distant  a  se  invicem:  quamvis 
quandoque  non  aequali  numero  graduum  distent  a  com- 
muni  principio,  ut  ex  dictis  *  patet. 

ART.  III. 


Ata: 


UTRUM    CONSANGinNITAS    DE    lURE    NATURALI 
IMPEDIAT    MATRIMONIUM 
II'  II",  qu.  CLiv,  art.  9;  III  Cont.  Gent.,  cap.  cxxv;  l  ad  Cor.,  cap.  v,  lecl.  1. 

TERTiuM  sic  pRocEDiTUR.  Vidctur  quod  consanguini- 
tas  de  iure  naturaH  non  impediat  matrimonium.  NuUa 
enim  mulier  potest  esse  propinquior  viro  quam  Eva  fuit 
Adae ,  de  qua  dixit ,  Gen.  ii  * :  Hoc  nunc  os  ex  ossibus 
meis,  et  caro  ex  carne  mea.  Sed  Eva  fuit  matrimonio  con- 
iuncta  Adae.  Ergo  consanguinitas  nuHa ,  quantum  est  de 
naturae,  matrimonium  impedit. 

2.  Praeterea,  lex  naturaHs  eadem  est  apud  omnes.  Sed 
apud  barbaras  nationes  nuHa  persona  coniuncta  consangui- 
nitate  a  matrimonio  excluditur.  Ergo  consanguinitas,  quan- 
tum  est  de  lege  naturae,  matrimonium  non  impedit. 

3.  Praeterea,  ius  naturale  est  quod  natura  omnia  ani- 
malia  docuit,  ut  dicitur  in  principio  Digestorum  *.  Sed 
animalia  bruta  etiam  cum  matre  coeunt.  Ergo  non  est  de 
lege  naturae  quod  aliqua  persona  a  matrimonio  propter 
consanguinitatem  repeUatur. 

4.  Praeterea,  nihil  impedit  matrimonium  quod  non 
contrariatur  alicui  bono  matrimonii.  Sed  consanguinitas 
non  contrariatur  alicui  bono  matrimonu.  Ergo  non  impe- 
dit  ipsum. 

5.  Praeterea,  eorum  quae  sunt  magis  propinqua  et  simi- 


lineam :  quia  carnaHs  propagatio,  ex  qua  vinculum  consan 
guinitatis  contrahitur,  descensus  quidam  est.  Sed  descensus  «s  lia,  mehor  et  firmior  est  coniunctio.  Scd  matrimonium  quae^ 
talis,  sciHcet  a  persona  cuius  consanguinitas  quaeritur,  H-  dam  coniunctio  est.  Cum  ergo  consanguinitas  sit  propin- 
neam  descendentium  facit.  quitas  quaedam,  matrimonium  non  impedit,  sed  magis  iuvat. 

Ad   tertium    dicendum   quod  Hnea  dupHciter  accipi  po-  Sed  contra  ,  iHud  quod  impedit  bonum  proHs ,  etiam 

test.  Aliquando  proprie,  pro  ipsa  dimensione  quae  est  prima  raatrimonium  impedit  secundum  legem  naturae.  Sed  con- 
species  quantitatis  continuae.  Et  sic  linea  recta  continet  7»  sanguinitas  impedit  bonum  proHs :  quia,  ut  ex  verbis  Gre- 
tantum  duo  puncta  in  actu ,  quae  terminant  ipsam ;  sed  gorii  *  habetur ,  experimento  didicimus  ex  tali  coniugio 
infinita  in  potentia,  quorum  quoHbet  signato  in  actu,  linea  sobolem  non  posse  succrescere.  Ergo  consanguinitas  se- 
dividitur,  et  fiunt  duae  Hneae.  -  AHquando  vero  linea  su-  cundum  legem  naturae  matrimonium  impedit. 
mitur  pro  his  quae    HneaHter  disponuntur.    Et  secundum  2.  Praeterea,  iUud  quod  habet  natura  humana  in  prima 

hoc  assignatur  in  numeris  linea  et  figura,  prout  unitas  post  71  sui  conditione,  est  de  lege  naturae.  Sed  a  prima  sui  con- 

SUMMAK   ThEOL.    I).    TllOMAR    T.    IX.  I4* 


In  corpore. 


Vers.  23. 


Di^. 


lustii.  el  lure,  3. 


'  Kegitt.  lib. 


Ep.utiv.al.xxxi, 
ij  ioterrog. 


XI, 
txi 

6. 


io6 


QUAESTIO  LIV,  ARTICULUS  IV 


Vers.  34. 


'Levit.  cap.xviii. 


•Loc.cit.vers.io. 


*  Capp.  Quoddi- 
lectto^  QXNon  de- 
bet,  de  Consang. 
et  Affin.;  can. 
Progeniem,s,(\(\., 
caus.  XXXV.  qu. 
II,  111:  Instit.  I, 
X  ,  de  Nuptiis  j 
I  sqq. 


*  De  Animal.  Hi- 
*ror.  lib.  IX,  cap. 

XLVII. 


ditione  hoc  habuit  humana  natura,  quod  pater  et  mater  a 
matrimonio  excluderentur :  quod  patet  per  hoc  quod  di- 
citur  Gen.  11  *:  Propter  hoc  relinquet  homo  patrem  et 
matrem ;  quod  non  potest  intelligi  quantum  ad  cohabita- 
tionem,  et  sic  oportet  quod  intelligatur  quantum  ad  ma- 
trimonii  coniunctionem.  Ergo  consanguinitas  impedit  ma- 
trimonium  secundum  legem  naturae. 

Respondeo  dicendum  quod  in  matrimonio  illud  contra 
legem  naturae  esse  dicitur  per  quod  matrimonium  redditur 
incompetens  respectu  finis  ad  quem  est  ordinatum.  Finis 
autem  matrimonii  per  se  et  primo  est  bonum  prolis.  Quod 
quidem  per  aliquam  consanguinitatem,  sciUcet  inter  patrem 
et  fiUam  vel  filium  et  matrem,  impeditur,  non  quidem  ut 
totaliter  tollatur,  quia  filia  ex  semine  patris  potest  prolem 
suscipere  et  simul  cum  patre  nutrire  et  instruere,  in  qui- 
bus  bonum  prohs  consistit ;  sed  ut  non  convenienti  modo 
fiat.  Inordinatum  enim  est  quod  filia  patri  per  matrimo- 
nium  iungatur  in  sociam,  causa  generandae  prolis  et  edu- 
candae,  quam  oportet  per  omnia  patri  esse  subiectam,  velut 
ex  eo  procedentem.  Et  ideo  de  lege  naturali  est  ut  pater 
et  mater  a  matrimonio  repellantur.  Et  magis  etiam  mater 
quam  pater:  quia  magis  reverentiae  quae  debetur  parenti- 
bus  derogatur  si  filius  matrem,  quam  si  pater  filiam  ducit 
in  uxorem,  cum  uxor  viro  aliqualiter  debeat  esse  subiecta. 

Sed  finis  matrimonii  secundarius  per  se  est  concupi- 
scentiae  repressio.  Cui  deperiret  si  quaelibet  consanguinea 
posset  in  matrimonium  duci :  quia  magnus  concupiscentiae 
aditus  praeberetur  nisi  inter  illas  personas  quas  oportet 
in  eadem  domo  conversari,  esset  carnalis  copula  interdicta. 
Et  ideo  lex  divina  *  non  solum  patrem  et  matrem  exclu- 
sit  a  matrimonio,  sed  etiam  alias  coniunctas  personas,  quas 
oportet  simul  conversari,  et  quae  debent  invicem  altera 
alterius  pudicitiam  custodire.  Et  hanc  causam  assignat  di- 
vina  lex  dicens  * :  Ne  reveles  turpitudinem  (talis  vel  talis), 
quia  turpitudo  tua  est. 

Sed  per  accidens  finis  matrimonii  est  confoederatio  ho- 
minum  et  amicitiae  multiplicatio,  dum  homo  ad  consan- 
guineos  uxoris  sicut  ad  suos  se  habet.  Et  ideo  huic  mul- 
tiplicationi  amicitiae  praeiudicium  fieret  si  aliquis  sanguine 
coniunctam  uxorem  duceret:  quia  ex  hoc  nova  amicitia 
per  matrimonium  nulla  accresceret.  Et  ideo,  secundum 
leges  humanas  et  statuta  Ecclesiae,  plures  consanguinitatis 
gradus  sunt  a  matrimonio  separati  *. 

Sic  ergo  ex  dictis  patet  quod  consanguinitas  quantum 
ad  aliquas  personas  impedit  matrimonium  de  iure  naturali ; 
quantum  ad  aliquas,  de  iure  divino ;  et  quantum  ad  ali- 
quas,  de  iure  per  homines  instituto. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  Eva,  quamvis  ex  Adam 
prodiit,  non  tamen  fuit  filia  Adae :  quia  non  prodiit  ex  eo 
per  modum  illum  quo  vir  natus  est  generare  sibi  simile 
in  specie,  sed  operatione  divina,  qua  ita  potuisset  ex  costa 
Adae  fieri  unus  equus  sicut  facta  est  Eva.  Et  ideo  non 
est  tanta  naturalis  convenientia  Evae  ad  Adam  sicut  filiae 
ad  patrem.  Nec  Adam  est  naturale  principium  Evae,  sicut 
pater  filiae. 

Ad  secundum  dicendum  quod  non  procedit  ex  lege  na- 
turali  quod  aliqui  barbari  parentibus  carnaliter  commiscean- 
tur:  sed  ex  concupiscentiae  ardore,  qui  legem  naturae  in 
eis  obfuscavit. 

Ad  tertium  dicendum  quod  coniunctio  maris  et  femi- 
nae  dicitur  esse  de  iure  naturali,  quia  natura  hoc  omnia 
animalia  docuit.  Sed  hanc  coniunctionem  diversa  animalia 
diversimode  docuit,  secundum  diversas  eorum  conditiones. 
Commixtio  autem  carnalis  ad  parentes  derogat  reverentiae 
quae  eis  debetur:  sicut  enim  parentibus  indidit  natura  sol- 
licitudinem  filiis  providendi,  ita  indidit  reverentiam  filiis  ad 
parentes.  Nulli  autem  generi  animalium  indidit  sollicitudi- 
nem  filiorum  aut  reverentiam  p^rentum  in  omne  tempus, 
nisi  homini :  aliis  autem  animalibus  plus  et  minus  neces- 
sarii  sunt  vel  filii  parentibus,  vel  parentes  filiis.  Unde  etiam 
in  quibusdam  animalibus  abhorret  filius  cognoscere  ma- 
trem  carnaliter,  quandiu  manet  apud  ipsum  cognitio  ma- 
tris  et  reverentia  quaedam  ad  ipsam :  ut  recitat  Philoso- 
phus,  IX  de  Animalibus  *,  de  camelo  et  equo.  Et  quia 
omnes  honesti  mores  animalium  in  hominibus  congregati 


sunt  naturaliter,  et  perfectius  quam  in  ahis,  propter  hoc 
homo  naturaliter  abhorret  cognoscere  non  solum  matrem, 
sed  etiam  filiam,  quod  est  adhuc  minus  contra  naturam, 
ut  dictum  est  *.  Et  iterum  in  aliis    animalibus  ex  propa- 

!  gatione  carnis  non  contrahitur  consanguinitas,  sicut  in  ho- 
minibus  *.   Et  ideo  non  est  similis  ratio. 

Ad  quartum  dicendum  quod  ex  iam  dictis  *  patet  quo- 
modo  consanguinitas  coniugum  bono  matrimonii  contra- 
rietur.  Unde  ratio  procedit  ex  falsis. 

10  Ad  quintum  dicendum  quod  non  est  inconveniens  dua- 
rum  unionum  unam  ab  altera  impediri :  sicut ,  ubi  est 
identitas,  non  est  similitudo.  Et  similiter  consanguinitatis 
vinculum  potest  impedire  matrimonii  coniunctionem. 

ART.  IV.  utrum  consanguinitatis  gradus 

matrimonium  impedientes  potuerint  taxari  ab  ecclesia 

usaue  ad  quartum  gradum 

Ad  auARTUM  sic  PROcEDiTUR.  Videtur  quod  consanguini- 
tatis  gradus  matrimonium    impedientes  non  potuerunt 

20  taxari  ab  Ecclesia  usque  ad  quartum  gradum.  Matth.  xix  * 
dicitur :  Quos  Deus  coniunxit,  homo  non  separet.  Sed  illos 
qui  coniunguntur  infra  quartum  consanguinitatis  gradum, 
Deus  coniunxit :  non  enim  divina  lege  eorum  coniunctio 
prohibetur.  Ergo  nec  debent  humano  statuto  separari. 

2S  2.  Praeterea,  matrimonium  est  sacramentum,  sicut  et 
baptismus.  Sed  non  posset  ex  statuto  Ecclesiae  fieri  quod 
ille  qui  ad  baptismum  accedit,  non  acciperet  characterem 
baptismalem,  si  ex  iure  divino  eius  capax  sit.  Ergo  nec 
Ecclesiae  statutum  facere  potest  quod  matrimonium  non 

50  sit  inter  illos  qui  per  ius  divinum  matrimonialiter  coniungi 
non  prohibentur. 

3.  Praeterea,  ius  positivum  non  potest  ea  quae  sunt 
naturalia  removere  vel  ampliare.  Sed  consanguinitas  est 
naturale  vinculum,  quod,  quantum  est  de  se,  natum  est 

■ii  matrimonium  impedire.  Ergo  Ecclesia  non  potest  aliquo 
statuto  facere  quod  aliqui  possint  matrimonialiter  coniungi 
vel  non  coniungi :  sicut  non  potest  facere  quod  sint  con- 
sanguinei  vel  non  consanguinei. 

4.  Praeterea,  statutum  iuris  positivi  debet  aliquam  ra- 
40  tionabilem  causam  habere :  quia  secundum  causam  ratio- 

nabilem  quam  habet,  a  iure  naturali  procedit.  Sed  causae 
quae  assignantur  de  numero  graduum,  omnino  videntur 
irrationabiles,  cum  nullam  habeant  habitudinem  ad  causata: 
sicut  quod  consanguinitas  prohibeatur  usque  ad  quartum 
4S  gradum  propter  quatuor  elementa  * ;  usque  ad  sextum, 
propter  sex  aetates  mundi  *;  usque  ad  septimum,  propter 
septem  dies  quibus  omne  tempus  agitur  *.  Ergo  vidctur 
quod  talis  prohibitio  nuUum  vigorem  habeat. 

5.  Praeterea,  ubi   est  eadem  causa,  debet  esse  idem 
s»  effectus.   Sed  causa  quare  consanguinitas   impedit  matri- 

monium,  est  bonum  prolis,  repressio  concupiscentiae,  et 
multiplicatio  amicitiae,  ut  ex  dictis  *  patet,  quae  omni 
tempore  necessaria  aequaliter  sunt.  Ergo  debuissent  aequa- 
liter  omni  tempore  gradus  consanguinitatis  matrimonium 
%^  impedire.  Quod  non  est  verum :  cum  modo  usque  ad 
quartum  *,  antiquitus  usque  ad  septimum  gradum  **  matri- 
monium  consanguinitas  impedierit. 

6.  Praeterea,  una  et  eadem  coniunctio  non  potest  esse 
in  genere  sacramenti  et  in  genere  stupri.  Sed  hoc  contin- 

60  geret  si  Ecclesia  haberet  potestatem  statuendi  diversum 
numerum  in  gradibus  impedientibus  matrimonium:  sicut, 
si  aliqui  in  quinto  gradu,  quando  prohibitus  fuit,  coniuncti 
fuissent,  talis  coniunctio  stuprum  esset ;  sed  postmodum 
eadem  coniunctio,  Ecclesia  prohibitionem  revocante,  ma- 

«s  trimonium  esset.  Et  e  converso  posset  accidere  si  aliqui 
gradus  concessi  possent  postmodum  ab  Ecclesia  interdici. 
Ergo  videtur  quod  potestas  Ecclesiae  non  se  extendat 
ad  hoc. 

7.  Praeterea,  ius  humanum  debet  imitari  ius  divinum. 
70  Sed  secundum  ius  divinum,  quod  in  lege  veteri  continetur, 

non  aequaliter  currit  prohibitio  graduum  in  sursum  et 
deorsum  :  quia  in  veteri  lege  aliquis  prohibebatur  accipere 
in  uxorem  sororem  patris  sui  *,  non  tamen  filiam  fratris  **. 
Ergo  nec  modo  debet  aliqua  prohibitio  de  nepotibus  et 
7s  patruis  manere. 


'  In  corpore. 

'  Cf.  art.  I ,  ad  5. 
'  In  corpore. 


Vers.  6. 


*  Cap.  Non  debet, 
de  Consang.  et 
Affin. 

■  Caus.  XXXV, 
qu.  IV,  can.  unic. 

•  Mag.  W  Sent,. 
dist.xL,cap.Qiu)- 
re  vero. 


Art.  praeced. 


*  Cap.  Non  debet, 

de   Consang.  el 

Affln. 

"  Can.  Progen., 

caus.  XXX\',qu. 

11  et  III. 


'  Levit.cif.xwa, 
vers.  12. 
*■  losue  cap.  xv, 
vers.  15,  lO. 


QUAESTIO  LIV,  ARTICULUS  IV  -  QUAESTIO  LV,  ARTICULUS  I 


107 


*   Luc.    cap.    X, 
vers.  16. 


•  Instit.  I,  X,  de 
Nuptiis,  i  sqq. 


*  Art.  praeced. 
'Levit.  cap.  xvni. 


•  Doct.  Perplex., 
lib.  III,  cap.xLix. 


•Nam.cap.xxxvi. 
vers.  6  sqq 

*  Ad  Rom.,  cap. 
viii,  vers.  2. 


•  Cf.  arg.  5. 


•  Cf.  ibid. 


•Matth.cap.xxiv, 
vers.  12. 


•  Ci.l  ad  Cor., 
cap.  VII,  vers.  35. 


*  Exod.  cap.  XX, 
vers,  5. 


Sed  contra  kst  quod  Dominus  dicit  discipulis  *  :  Qui 
vos  audit,  me  audit.  Ergo  praeceptum  Ecclesiae  habet 
firmitatem  sicut  praeceptum  Dei.  Sed  Ecclesia  quandoque 
prohibuit,  et  quandoque  concessit,  aliquos  gradus  quos 
lex  vetus  non  prohibuit.  Ergo  illi  gradus  matrimonium 
impediunt. 

2.  Praeterea,  sicut  olim  matrimonia  gentilium  dispen- 
sabantur  per  leges  civiles,  ita  nunc  per  statuta  Ecclesiae. 
Sed  olim  lex  civilis  determinabat  gradus  consanguinitatis 
qui  matrimonium  impediunt  et  qui  non  *.  Ergo  et  modo 
potest  hoc  fieri  per  Ecclesiae  statutum. 

Respondeo  dicendum  quod  secundum  diversa  tempora 
invenitur  consanguinitas  secundum  gradus  diversos  matri- 
monium  impedisse.  In  principio  enim  humani  generis  solus 
pater  et  mater  a  matrimonio  repellebantur :  eo  quod  tunc 
temporis  erat  paucitas  hominum,  et  oportebat  propagationi 
humani  generis  maximam  curam  impendere;  unde  non 
erant  removendae  nisi  illae  personae  quae  matrimonio 
incompetentes  erant  etiam  quantum  ad  finem  matrimonii 
principalem,  qui  est  bonum  prolis,  ut  dictum  est  *. 

Postmodum  autem,  multiphcato  genere  humano,  per 
legem  Moysi  plures  personae  sunt  exceptae  *,  quae  iam  con- 
cupiscentiam  reprimere  incipiebat.  Unde ,  ut  dicit  Rabbi 
Moyses  *,  omnes  illae  personae  exceptae  sunt  a  matri- 
monio  quae  in  una  famiHa  cohabitare  solent :  quia,  si  inter 
eos  licite  carnahs  copula  esse  posset,  magnum  incentivum 
libidini  praestaretur.  Sed  alios  consanguinitatis  gradus  lex 
vetus  permisit:  immo  quodammodo  praecepit,  ut  scilicet 
de  cognatione  sua  unusquisque  uxorem  acciperet,  ne  suc- 
cessionum  confusio  esset  *  ;  quia  tunc  temporis  cuhus  di- 
vinus  per  successionem  generis  propagabatur. 

Sed  postmodum  in  lege  nova,  quae  est  lex  Spiritus  * 
et  amoris,  plures  gradus  consanguinitatis  sunt  prohibiti : 
quia  iam  per  spiritualem  gratiam,  non  per  carnis  originem 
cultus  Dei  derivatur  et  multipHcatur ;  unde  oportet  ut 
homines  etiam  magis  a  carnahbus  retrahantur,  spirituaHbus 
vacantes;  et  ut  amor  ampHus  diffundatur. 

Et  ideo  antiquitus  usque  ad  remotiores  gradus  consan- 
guinitatis  matrimonium  impediebatur :  ut  ad  plures  per 
consanguinitatem  et  af&nitatem  naturalis  amicitia  proma- 
naret.  Et  rationabiHter  usque  ad  septimum  gradum  *.  Tum 
quia  ultra  hoc  non  de  faciH  remanebat  communfs  radicis 
memoria.  Tum  quia  septiformi  Spiritus  sancti  gratiae 
congruebat. 

Sed  postmodum,  circa  haec  uhima  tempora,  restrictum 
est  Ecclesiae  interdictum  usque  ad  quartum  gradum  *  :  quia 
ultra  inutile  et  periculosum  erat  gradus  consanguinitatis  pro- 
hibere.  Iputile  quidem,  quia  ad  remotiores  consanguineos 
quasi  nullum  foedus  maioris  amicitiae  quam  ad  extraneos 
habebatur ,  caritate  in  multorum  cordibus  frigescente  *. 
Periculosum  autem  erat,  quia,  concupiscentia  et  negHgentia 
praevalente,  numerosam  consanguineorum  muhitudinem 
homines  non  satis  observabant:  et  sic  laqueus  damnationis 
muhis  iniiciebatur  *  ex  remotorum  graduum  prohibitione. 

Satis  etiam  convenienter  usque  ad  quartum  gradum 
dicta  prohibitio  est  restricta.  Tum  quia  usque  ad  quartam 
generationem  homines  vivere  consueverunt :  ut  sic  non 
possit  consanguinitatis  memoria  aboleri.  Unde  Dominus 
in  tertiam  et  quartam  generationem  peccata  parentum  se 
visitaturum  in  fiHis  comminatur  *.  —  Tum  quia  in  qualibet 
generatione  nova  mixtio  sanguinis,  cuius  identitas  consan- 
guinitatem  facit,  fit  cum  sanguine  aHeno ;  et  quantum  mi- 
scetur  alteri,  tantum  receditur  a  primo.  Et  quia  elementa 
sunt  quatuor,  quorum  quodlibet  tanto  facilius  est  misci- 
bile  quanto  est  magis  subtile ;  ideo  in  prima  commixtione 
evanescit  sanguinis  identitas  quantum  ad  primum  elemen- 
tum,  quod  est  subtiHssimum ;  in  secunda,  quantum  ad 
secundum ;  in  tertia ,  quantum  ad  tertium ;  in  quarta , 
quantum  ad  quartum.  Et  sic  convenienter  post  quartam 
generationem  potest  reiterari  carnalis  coniunctio. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  sicut  Deus  non  con- 
iungit  illos  qui  coniunguntur  contra  divinum  praeceptum, 
ita  nec  coniungit  illos  qui  coniunguntur  contra  Ecclesiae 
praeceptum,  quod  habet  eandem  obHgationis  elficaciam 
quam  et  divinum  praeceptum. 


■   Cf    qu.   xui , 
art.  2. 


*  Art.   praeced. 


Ad  secundum  dicendum  quod  matrimonium  non  tantum 
est  sacramentum,  sed  etiam  est  in  officium  *.  Et  ideo  magis 
subiacet  ordinationi  ministrorum  Ecclesiae  quam  bapti- 
smus,  qui  est  sacramentum  tantum :  quia,  sicut  contractus 

s  et  officia  humana  determinantur  legibus  humanis,  ita  con- 
tractus  et  officia  spiritualia  lege  Ecclesiae. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  quamvis  consanguinitatis 
vinculum  sit  naturale,  tamen  non  est  naturale  quod  con- 
sanguinitas    carnalem    copulam    impediat,    nisi    secundum 

10  aliquem  gradum ,  ut  dictum  est  *.  Et  ideo  Ecclesia  suo 
statuto  non  facit  quod  aHqui  sint  vel  non  sint  consan- 
guinei,  quia  secundum  omne  tempus  aequaliter  consan- 
guinei  remanent :  sed  facit  quod  carnalis  copula  sit  licita 
vel  ilHcita  secundum  diversa  tempora  in  diversis  gradibus 

'S  consanguinitatis. 

Ad  quartum  dicendum  quod  tales  rationes  assignatae 
magis  dantur  per  modum  adaptationis  et  congruentiae, 
quam  per  modum  causae  et  necessitatis. 

Ad  quintum  dicendum  quod  iam  ex  dictis  *  patet  quod   '  in  corpore. 

10  non  est  eadem  causa  secundum  diversa  tempora  gradus 
consanguinitatis  prohibendi.  Unde  quod  alio  tempore  uti- 
liter  conceditur,  alio  salubriter  prohibetur. 

Ad  sextum  dicendum  quod  statutum  non  imponit  mo- 
dum  praeteritis,  sed  futuris.    Unde,  si  modo  prohiberetur 

2!  quintus  gradus ,  qui  nunc  est  concessus ,  illi  qui  sunt  in 
quinto  gradu  coniuncti,  non  essent  separandi:  nullum  enim 
impedimentum  matrimonio  superveniens  ipsum  potest  di- 
rimere.  Et  sic  coniunctio  quae  prius  fuit  matrimonium, 
non  efficeretur  per  statutum  Ecclesiae  stuprum.  —  Et  si- 

30  militer,  si  aliquis  gradus  concederetur  qui  nunc  est  pro- 
hibitus,  illa  coniunctio  non  efficeretur  matrimonialis  ex 
statuto  Ecclesiae  ratione  primi  contractus :  quia  possent 
separari  si  vellent.  Sed  tamen  possent  de  novo  contrahere, 
et  alia  coniunctio  esset. 

5i  Ad  septimum  dicendum  quod  in  gradibus  consanguinitatis 
prohibendis  Ecclesia  praecipue  observat  rationem  amoris. 
Et  quia  non  est  minor  ratio  amoris  ad  nepotem  quam  ad 
patruum,  sed  etiam  maior,  quanto  propinquior  est  patri 
filius  quam  fiHo  pater,  ut  dicitur  in  VIII  Ethic.  * ;  propter 

40  hoc  aequaliter  prohibuit  gradus  consanguinitatis  in  patruis 
et  nepotibus. 

Sed  lex  vetus  in  personis  prohibendis  attendit  praecipue 
cohabitationem ,  contra  concupiscentiam  prohibens  illas 
personas  ad  quas  facilior  pateret  accessus  propter  mutuam 

4S  cohabitationem  *.  Magis  autem  consuevit  cohabitare  neptis 
patruo  quam  amita  nepoti :  quia  fiHa  est  idem  quasi  cum 
patre,  cum  sit  aHquid  eius;  sed  soror  non  est  hoc  modo 
idem  cum  fratre,  cum  non  sit  aliquid  eius,  sed  magis  ex 
eodem  nascitur.  Et  ideo  non  erat  eadem  ratio  prohibendi 

so  neptem  et  amitam. 

QUAESTIO  QUINQUAGESIMAQUINTA 

DE  IMPEDIMHNTO  AFFINITATIS 

Deinde    considerandum  est  de  impedimento  affinitatis  *. 
Circa  quod  quaeruntur  undecim. 
Primo :  utrum  affinitas  ex  matrimonio  causetur. 
Secundo :   utrum  maneat  post  mortem  viri  aut  uxoris. 
Tertio :  utrum  causetur  ex  ilHcito  concubitu. 
Quarto ;  utrum  ex  sponsalibus. 
60       Quinto :  utrum  affinitas  sit  causa  affinitatis. 
Sexto:  utrum  affinitas  matrimonium  impediat. 
Septimo :  utrum  affinitas  habeat  per  seipsam  gradus. 
Octavo:  utrum    gradus   eius    extendantur    sicut   gradus 
consanguinitatis. 
6s        Nono :   utrum  matrimonium  quod  est  inter  consangui- 
neos  et  affines,  semper  sit  dirimendum  per  divortium. 
Decimo :  utrum  ad  dirimendum  tale   matrimonium   sit 

procedendum  per  viam  accusationis. 
Undecimo:  utrum   in   tali   causa  sit  procedendum  per 
70  testes. 

ART.  I.  UTRUM  ex  matremonio  consanguinei 

affinitas  causetur 

Ad  primum  sic  proceditur.  Videtur  quod  ex  matrimonio 
consanguinei  afiinitas  non  causetur.  Quia  propter  quod 


s  T 


t 


XII,  n 
lect.  XII. 


Cf.  corp.  art. 


*  Cf.  qu.  Li,  In- 
trod. 


io8 


QUAESTIO  LV,  ARTICULUS  II,  III 


'  Aristot.  Ana- 
lyl.  Poster. Ub.l, 
cap.  II,  n.  15.  - 
S.  Th.  lect.  VI. 


ca 


•  Gen. 

vers.  24 ;  Matth. 
cap.  XIX,  vers.  6. 


cap. 
:  Mal 


'  Disl.  XLijCap.  I, 


•Cap.xii. 
lect.  XII. 

'  Num.  7. 


-S.Th. 


unumquodque,  illud  tnagis  *.  Sed  mulier  ducta  in  matri- 
monium  non  coniungitur  alicui  de  consanguinitate  viri  nisi 
ratione  viri.  Cum  ergo  non  fiat  viro  affinis,  nec  alicui 
consanguineorum  viri  affinis  erit. 

2.  Praeterea,  eorum  quae  sunt  ab  invicem  separata, 
si  uni  aliquid  coniungitur,  non  oportet  propter  hoc  quod 
sit  alteri  coniunctum.  Sed  consanguinei  iam  sunt  ab  in- 
vicem  separati.  Ergo  non  oportet  quod,  si  aliqua  mulier 
coniungatur  alicui  viro,  quod  propter  hoc  coniungatur 
omnibus  consanguineis  eius  per  affinitatem. 

3.  Praeterea,  relationes  e.^  aHquibus  unitionibus  inna- 
scuntur.  Sed  nulla  unitio  fit  in  consanguineis  viri  per  hoc 
quod  ille  du.xit  uxorem.  Ergo  non  accrescit  eis  affinitatis 
relatio. 

Sed  contra,  vir  et  uxor  efficiuntur  una  caro  *.  Si  ergo 
vir  secundum  carnem  omnibus  suis  consanguineis  attinet, 
et  mulier  eadem  ratione  attinebit  eisdem. 

2.  Praeterea,  hoc  patet  per  auctoritates  in  Httera  *  in- 
ductas. 

Respondeo  nicENDUM  quod  amicitia  quaedam  naturaHs 
in  communicatione  naturali  fundatur.  Naturalis  autem  com- 
municatio  est  duobus  modis,  secundum  Philosophum,  VIII 
Ethic.  * :  uno  modo,  per  carnis  propagationem ;  aHo  modo, 
per  coniunctionem  ad  carnis  propagationem  ordinatam. 
Unde  ipse  ibidem  *  dicit  quod  amicitia  viri  ad  uxorem 
est  naturalis.  Unde,  sicut  persona  coniuncta  alteri  per  car- 
nis  propagationem  quoddam  vinculum  naturaHs  amicitiae 
facit,  ita  si  coniungatur  per  carnalem  copulam.  Sed  in  hoc 
differt,  quod  persona  coniuncta  alicui  per  carnis  propaga- 
tionem,  sicut  fiHus  patri,  fit  particeps  eiusdem  radicis  et 
sanguinis :  unde  eodem  genere  vinculi  coHigatur  fiHus 
consanguineis  patris  quo  pater  coniungebatur ,  scilicet 
consanguinitate;  quamvis  secundum  alium  gradum,  propter 
maiorem  distantiam  a  radice.  Sed  persona  coniuncta  per 
carnalem  copulam  non  fit  particeps  eiusdem  radicis,  sed 
quasi  e.\trinsecus  adiuncta.  Et  ideo  ex  hoc  efficitur  aliud 
genus  vinculi,  quod  affinitas  dicitur.  Et  hoc  est  quod  in 
hoc  versu  dicitur:  Mutat  nupta  genus,  sed  generata  gra- 
dum :  quia  scilicet  persona  generata  fit  in  eodem  genere 
attinentiae,  sed  aHo  gradu;  per  carnalem  vero  copulam 
fit  in  alio  genere. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  quamvis  causa  sit  po- 
tior  effectu,  non  tamen  oportet  semper  quod  nomen  idem 
effectui  et  causae  conveniat:  quia  quandoque  illud  quod 
est  in  effectu,  invenitur  in  causa  non  eodem  modo,  sed 
altiori,  et  ideo  non  convenit  causae  et  effectui  per  idem 
nomen,  neque  per  eandem  rationem ;  sicut  patet  in  omni- 
bus  causis  aequivoce  agentibus.  Et  hoc  modo  coniunctio 
viri  et  uxoris  est  potior  quam  coniunctio  uxoris  ad  con- 
sanguineos  viri :  non  tamen  debet  dici  affinitas,  sed  matri- 
monium,  quod  est  unitas  quaedam;  sicut  homo  est  sibi 
ipsi  idem,  non  consanguineus. 

Ad  secundum  dicendum  quod  consanguinei  sunt  quo- 
dammodo  separati  et  quodammodo  coniuncti.  Et  ratione 
coniunctionis  accidit  quod  persona  quae  uni  coniungitur, 
aliquo  modo  omnibus  coniungatur.  Sed  propter  separatio- 
nem  et  distantiam  accidit  quod  persona  quae  uni  coniun- 
gitur  uno  modo,  alii  coniungatur  alio  modo,  vel  secundum 
aliud  genus  vcl  secundum  alium  gradum. 

Ad  tertium  dicendum  quod  relatio  quandoque  innascitur 
ex  motu  utriusque  extremi,  sicut  paternitas  et  filiatio.  Et 
taHs  relatio  est  realiter  in  utroque. 

Quandoque  vero  innascitur  ex  motu  alterius  tantum. 
Et  hoc  contingit  dupliciter.  Uno  modo ,  quando  relatio 
innascitur  ex  motu  unius  sine  motu  alterius  vel  praece- 
dente  vel  concomitante :  sicut  in  (Greatore  et  creatura  pa- 
tet,  et  sensibili  et  sensu,  et  scientia  et  scibiH.  Et  tunc  re- 
latio  est  in  uno  secundum  rem,  et  in  altero  secundum 
rationem  tantum.  -  AHo  modo,  quando  innascitur  ex  motu 
unius  sine  motu  alterius  tunc  existente,  non  tamen  sine 
motu  praecedente :  sicut  aequaHtas  fit  inter  duos  homines 
per  augmentum  unius,  sine  hoc  quod  alius  tunc  augeatur 
vel  minuatur;  sed  tamen  prius  ad  hanc  quantitatem  quam 
habet  per  aliquem  motum  vel  mutationem  pervenit.  Et 
ideo  in  utroque  extremorum  talis  relatio  realiter  fundatur. 


Et  similiter  est  de  consanguinitate  et  affinitate.  Quia 
relatio  fraternitatis  quae  innascitur  aliquo  puero  nato  aHcui 
iam  provecto,  causatur  quidem  sine  motu  ipsius  tunc  exi- 
stente,  sed  ex  motu  ipsius  praecedente,  scilicet  generatio- 
s  nis  eius:  hoc  enim  ei  accidit  quod  ex  motu  alterius  sibi 
nunc  talis  relatio  innascitur.  Similiter  ex  hoc  quod  iste 
descendit  per  generationem  propriam  ab  eadem  radice 
cum  viro,  provenit  affinitas  in  ipso  ad  uxorem  sine  aliqua 
nova  mutatione  ipsius. 

ART.  II.  utrum  affinitas  maneat  post  mortem  viri 
INTER  consanguineos  viri  et  uxorem 

AD  SECUNDUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod  affinitas  non 
manet   post  mortem    viri  inter    consanguineos    viri    et 
■  s  uxorem.  Quia,  cessante  causa,  cessat  effectus  *.  Sed  causa 
affinitatis  fuit    matrimonium ,  quod   cessat  in    morte  viri : 
quia  tunc  solvitur  mulier  a  lege  viri,  ut  dicitur  Rom.  vii  *. 
Ergo  nec  affinitas  praedicta  manet. 

2.  Praeterea  ,    consanguinitas    causat    affinitatem.    Sed 
ao  consanguinitas    viri  cessat   per   mortem  ad   consanguineos 

suos.  Ergo  et  affinitas  uxoris  ad  eos. 

Sed  contra,  affinitas  ex  consanguinitate  causatur.  Sed 
consanguinitas  est  perpetuum  vinculum,  quandiu  personae 
vivunt  inter  quas  est  affinitas.  Ergo  et  affinitas.  Et  ita  non 

^s  solvitur  affinitas  soluto  matrimonio  per  mortem  tertiae 
personae. 

Respondeo  dicendum  quod  relatio  aliqua  esse  desinit 
dupHciter :  uno  modo  ex  corruptione  subiecti ,  alio  modo 
ex  subtractione  causae;  sicut  similitudo  esse  desinit  quando 

J°  alter  similium  moritur,  vel  quando  qualitas  quae  erat  causa 
similitudinis,  subtrahitur.  Sunt  autem  quaedam  relationes 
quae  habent  pro  causa  actionem  vel  passionem  aut  mo- 
tum,  ut  in  V  Metaphys.  *  dicitur.  Quarum  quaedam  cau- 
santur  ex  motu    inquantum    aliquid    movetur    actu :  sicut 

is  ipsa  relatio  quae  est  moventis  et  moti.  Quaedam  autem 
inquantum  habent  aptitudinem  ad  motum :  sicut  motivum 
et  mobile,  dominus  et  servus.  Quaedam  autem  ex  hoc 
quod  aHquid  prius  motum  est :  sicut  pater  et  filius  non 
ex  hoc  quod  est  generari  nunc,  ad  invicem  dicuntur;  sed 

40  ex  hoc  quod  est  generatum  esse. 

Aptitudo  autem  ad  motum,  etiam  ipsum  moveri  transit: 
sed  motum  esse  perpetuum  est ,  quia  quod  factum  est , 
nunquam  desinit  esse  factum  *.  Et  ideo  paternitas  et  filiatio 
nunquam  destruuntur  per  destructionem  causae,  sed  solum 

4S  per  corruptionem  subiecti,  scilicet  alterutrius  extremorum. 
Et  similiter  dicendum  est  de  affinitate,  quae  causatur  ex 
hoc  quod  aliqui  coniuncti  sunt,  non  ex  hoc  quod  coniun- 
guntur.  Unde  non  dirimitur,  manentibus  illis  personis  inter 
quas  affinitas  est  contracta,  quamvis  moriatur  persona  ra- 

so  tione  cuius  contracta  fuit  *. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  coniunctio  matrimonii 

causat  affinitatem  non  solum  secundum  hoc  quod  est  actu 

coniungi,  sed  secundum  hoc  quod  est  prius  coniunctum  esse. 

Ad  secundum    dicendum   quod    consanguinitas   non    est 

ss  proxima  causa  affinitatis:  sed  coniunctio  ad  consanguineum, 
non  solum  quae  est,  sed  quae  fuit.  Et  propter  hoc  ratio 
non  sequitur. 

ART.    III.    UTRUM    ILLICITUS     CONCUBITUS    AFFINITATEM    CAUSET 

60  A  D  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod  ilHcitus  con- 
xvcubitus  affinitatem  non  causet.  Quia  affinitas  est  quae- 
dam  res  honesta.  Sed  res  honestae  non  causantur  ex  in- 
honestis.  Ergo  ex  inhonesto  concubitu  non  potest  affini- 
tas  causari. 

6;  2.  Praeterea,  ubi  est  consanguinitas ,  non  potest  esse 
affinitas  :  quia  affinitas  est  proximitas  personarum  ex  car- 
nali  copula  proveniens  omni  carens  parentela  *.  Sed  ali- 
quando  contingeret  ad  consanguineos  et  ad  seipsum  esse 
affinitatem,  si  illicitus  concubitus  affinitatem  causaret:  sicut 

70  quando  homo  carnaliter  consanguineam  suam  incestuose 
cognoscit.  Ergo  affinitas  non  causatur  ex  illicito  concubitu. 

3.  Praeterea,  illicitus  concubitus  est  secundum  natu- 
ram,  et  contra  naturam.  Sed  ex  illicito  concubitu  contra 
naturam  non  causatur  affinitas,  ut  iura  determinant  *.  Ergo 

75  nec  ex  ilHcito  concubitu  secundum  naturam  tantum. 


•  Cap.  Cum  ces- 
sante,  de  Appel- 
lat.  -  Cf.  Anstot. 
Physic.  lib.  II. 
cap.  III ,  n.  11  ; 
s.  Th.  lect.  VI. 

•  Vers,  2. 


VS.  Th.  leet.xvii. 
-  Did.  lib.  IV  , 
cap.  XV,  n.  5,  6. 


•  Cf.  Aristot.  E- 
thic.  iib.  VI,  cap. 
II,  n.  6.  -  S.  Th. 
lect.  II. 


*  Cf.  can.  Fra- 
ternitatis ,  caus. 
XXXV,  qu.  X. 


•S.Raym.5iimm. 
lib.  Iv,  til.xv,  <f<r 
Imped  Affin.;  b. 
Albert.  IV  Sent., 
dist.  xu,  art.  2. 


*  Can.  Extraor- 
dinaria ,  caus. 
XXXV.qu.  II,  et 
111. 


QUAESTIO  LV,  ARTICULUS  IV,  V 


109 


Vers.  16. 
Cf.  art.  1. 


•  Cf.  arg.  2. 


•  Cap.  XII,  n.  7.- 
S.  Tli.  lect.   XII. 


Cf.  art.  1. 


'  Cf.    Gloss.    in 
can.  cit.  in  arg. 


•  Cf.  can.  Fra- 
ternitatiSj  caus. 
XXXV,  qu.  X. 


■Cf.GIoss-incan, 
Extraordinaria, 
caus.  XXXV,  qu. 
II  et  III. 


*  Cf.  qu.  xLiii , 
art.  i. 

*  Can.  Ubi  non 
est  consensus  , 
caus.   XXX,  qu. 


•Tertius,cap.j4d 
audientiam ,  de 
Sponsal.  el  Ma- 
trim. 


Sed  contra  est  quod  adhaerens  meretrici  unum  corpus 
efficitur,  ut  patet  I  Cor.  vi  *.  Sed  ex  hac  causa  matrimo- 
nium  affinitatem  causabat  *.  Ergo,  pari  ratione,  illicitus  con- 
cubitus. 

2.  Praeterea,  carnalis  copula  est  causa  affinitatis:  ut 
patet  per  definitionem  affinitatis,  quae  est  talis:  Affinitas 
est  propinquitas  personarum  ex  carnali  copula  proveniens 
omni  carens  parentela  *,  Sed  carnalis  copula  est  etiam 
in  illicito  concubitu,  Ergo  illicitus  concubitus  affinitatem 
causat. 

Respondeo  dicendum  quod,  secundum  Philosophum,  in 
VIII  Ethic.  *  ,  coniunctio  viri  et  uxoris  dicitur  naturalis 
principaHter  propter  prolis  productionem ,  et  secundario 
propter  operum  communicationem :  quorum  primum  per- 
tinet  ad  matrimonium  ratione  camalis  copulae,  sed  secun-  is  vel  frangat,  nisi  commixtio  seminum  sequatur,  non  contra- 


matrimonium  sicut  et  affinitas  et  consanguinitas,  secundum 
eosdem  gradus,  Et  definitur  sic :  Publicae  honestatis  iustitia 
est  propinquitas  ex  sponsalibus  proveniens,  robur  trahens 
ex  Ecclenae  institutione  propter  eius  honestatem  *.  Ex  quo 

s  patet  ratio  nominis  et  causa :  quia  scilicet  talis  propinqui- 
tas  ab  Ecclesia  instituta  est  propter  honestatem, 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  sponsalia  non  ratione 
sui,  sed  ratione  eius  ad  quod  ordinantur,  causant  hoc  genus 
affinitatis  quod  dicitur  publicae  honestatis  iustitia.  Et  ideo, 

o  sicut  matrimonium  est  perpetuum  vinculum,  ita  et  prae- 
dictus  affinitatis  modus. 

Ad  secundum  dicendum  quod  vir  et  mulier  efficiuntur 
in  carnali  copula  una  caro  *  per  commixtionem  seminum, 
Unde,  quantumcumque  aliquis  claustrum   pudoris  invadat 


dum  inquantum  est  quaedam  societas  in  communem  vi- 
tam.  Primum  autem  horum  est  invenire  in  qualibet  car- 
nali  copula  ubi  est  commixtio  seminum,  quia  ex  tali  co- 
pula  potest    proles    produci:    quamvis   secunda    desit,    Et 


et  matrimonio :  et  ex  hac  parte  affinitatem  causat.  Aliud 
est  ibi  inordinatum,  per  quod  a  matrimonio  dividitur:  et 
ex  hac  parte  affinitas  non  causatur,  Unde  affinitas  semper 
honesta  remanet,  quamvis  causa  aliquo  modo  sit  inhonesta, 
Ad  secundu.m  dicendum  quod  non  est  inconveniens  re- 
lationes  ex  opposito  divisas  eidem  inesse  ratione  diverso- 
rum.  Et  ideo  potest  inter  aliquas  duas  personas  esse  affi- 
nitas  et  consanguinitas,  non  solum  per  illicitum  concubi- 
tum,  sed  etiam  per  licitum :  sicut  cum  consanguineus  meus 


parte  matris.  Unde,  cum  dicitur  in  definitione  affinitatis 
inducta,  omni  carens  parentela,  inteUigendum  est,  inquan- 
tum  huiusmodi.  -  Nec  tamen  sequitur  quod  aliquis  con- 
sanguineam  suam  cognoscens  sibi  ipsi  sit  affinis :  quia 
affinitas,  sicut  et  consanguinitas,  diversitatem  requirit ;  sicut  40 
et  similitudo. 

Ad  tertium  dicendum  quod  concubitus  contra  naturam 
non  habet  commixtionem  serainum  quae  possit  esse  causa 
generationis.  Et  ideo  ex  tali  concubitu  non  causatur  ah- 
qua  affinitas  * 

ART.  IV. 


et  non  frigidus,  quantum  ad  actum  illum,  sint  aequaliter 
impotentes  *. 

ART.  V,  utrum  affinitas  sit  causa  affinitatis 


JVm 


A 


utrum  ex  sponsalibus  aliqua  affinitas 
causari  possit 

D  quartu.m  sic  proceditur.  Videtur   quod  ex  sponsali- 


QuiNTUM  sic  proceditur,  Videtur  etiam  quod  affi- 
nitas  sit  causa  affinitatis,  Quia  luHus  Papa  *  dicit :  Re- 
lictam  consanguineorum  uxoris  suae  nullus  ducat  uxo- 
rem,  ut  habetur  XXXV,  qu,  iii,  cap,  Contradicimus  *.  Et  in 
sequenti  capitulo  dicitur  quod  duae  consanguineorum  uxo- 
4S  res  uni  viro  altera  post  alteram  nubere  prohibentur  *, 
Sed  hoc  non  est  nisi  ratione  affinitatis  quae  contrahitur 
ex  coniunctione  ad  affinem.  Ergo  affinitas  est  causa  affi- 
nitatis. 

2,  Praeterea,  carnalis  commixtio  coniungit  sicut  et  car- 


bus  nulla  affinitas  causari  possit,  Quia  affinitas  est  per-  so  nalis  propagatio :  quia  aequaliter  computantur  gradus  affi- 


petuum  vinculum  *,  Sed  sponsalia  quandoque  separantur, 
Ergo  non  possunt  esse  causa  affinitatis, 

2,  Praeterea,  si  aUquis  claustrum  pudoris  aUcuius  mu- 
lieris  invasit  et  aperuit,  sed  non  pervenit  ad  operis  con- 


nitatis    et    consanguinitatis.  Sed    consanguinitas   est    causa 
affinitatis.  Ergo  et  affinitas. 

3.  Praeterea,  quaecumque  uni  et  eidem  sunt  eadem,  sibi 
invicem  sunt  eadem  *.  Sed  uxor  viri  aUcuius  efficitur  eius- 


est  magis  propinquus  carnaU  copulae  quam  ille  qui  sponsa- 

Ua  contrahit,    Ergo  ex  sponsalibus  affinitas  non  causatur, 

3,  Praeterea,  in  sponsaUbus  non  fit  nisi  quaedam  spon- 

sio  futurarum  nuptiarum  *.  Sed  aliquando  fit  sponsio  futu- 


omnes  consanguinei  viri  sui  efficiuntur  unum  cum  omni- 
bus  qui  attinent  mulieri  per  affinitatem,  Et  sic  affinitas 
est  causa  affinitatis, 

Sed  contra,  si  affinitas  ex  affinitate  causatur,  aUquis  qui 


rarum  nuptiarum  et  ex  hoc  non  contrahitur  aliqua  affini-  60  cognovisset  duas  mulieres,  neutram  earum  posset   ducere 

tas:    sicut  si  fiat  ante  septennium  *,  vel  si  aliquis  habens 

perpetuum  impedimentum  toUens  potentiam  coeundi  alicui 

mulieri  spondeat  futuras  nuptias,   aut  si  talis  sponsio  fiat 

inter  personas  quibus  nuptiae  per  votum  reddantur  ilUci 

tae,  vel  alio  quocumque  modo 

sunt  esse  causa  affinitatis, 

Sed  contra  est  quod  Alexander  Papa  *  prohibuit  mu- 
lierem  quandam  cuidam  viro  matrimonio  coniungi  quia 
fratri  suo  fuerat  desponsata.  Quod  non  esset  nisi  per  spon- 
salia  affinitas  contraheretur,  Ergo,  etc, 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  sponsalia  non  habent 
perfectam  rationem  matrimonii  sed  sunt  quaedam  praepa- 
ratio  ad  matrimonium,  ita  ex  sponsalibus  non  causatur 
affinitas  sicut  ex  matrimonio,  sed  aliquid  affinitati  simile , 


in  uxorem:  quia  secundum  hoc  altera  efficeretur  alteri 
affinis.  Sed  hoc  est  falsum,  Ergo  affinitas  non  causat  affi- 
nitatem, 

2,  Praeterea,  si  affinitas  ex  affinitate  nasceretur,  aliquis 
Ergo   sponsalia  non  pos-  «s  contrahens  cum  uxore  defuncti  fieret  affinis  omnibus  con- 

sanguineis  prioris  viri,  ad  quos  mulier  habet  affinitatem, 
Sed  hoc  non  potest  esse:  quia  maxime  fieret  affinis  viro 
defuncto.  Ergo,  etc, 

3,  Praeterea,  consanguinitas  est  fortius  vinculum  quam 
70  affinitas,    Sed  consanguinei  uxoris  non   efficiuntur  affines 

consanguineis  viri,  Ergo  multo  minus  affines  uxoris  effi- 
cientur  eis  affines.  Et  sic  idem  quod  prius. 

Respondeo  dicendum   quod  duplex  est  modus  quo  ali- 
quid  ex  alio  procedit :  unus  secundum  quem  aliquid  pro- 


*  Cf,  b.  Albert. 
IV5fnr.,di8t,xLi, 
art.  7. 


hitur  ex  hoc  affinitas  *.  Sed  matrimonium  affinitatem  cau- 
sat  non  solum  ratione  carnalis  copulae,  sed  etiam  ratione 
societatis  coniugalis,  secundum  quam  etiam  matrimonium 
naturale  est.  Unde  et  affinitas  contrahitur  ex  ipso  contractu 


ideo  ,   quia  matrimonium    affinitatem    causabat    secundum  20  matrimonii  per  verba  de  praesenti  ante  camalem  copulam, 

Et  similiter  etiam  ex  sponsalibus,  in  quibus  fit  quaedam 
pactio  coniugalis  societatis,  contrahitur  aUquid  affinitati 
simile,  scilicet  publicae  honestatis  iustitia, 

Ad  tertium  dicendum    quod   omnia  impedimenta   quae 


*  Gen.  cap.  ii , 
vers.  24;  Matth. 
cap.  XIX,  vers.  6. 


'  Gloss.  in  can. 
Extraordinaria 
[  vide  arg.  ( ;  s, 
Raym.5«mm.lib, 
IV,tit.  XV,  de/m- 
ped.  Affin. 


quod  erat  quaedam  carnaUs  commixtio  *,  etiam  fomicarius 
concubitus  affinitatem  causat,  inquantum  habet  aliquid  de 
camali  coniunctione, 

Ad  primum  ergo  dicendum    quod  in  fornicario    concu- 
bitu  est  aliquid  naturale,  quod  est  commune    fomicationi  ^s  faciunt   sponsalia  non  esse   sponsalia ,  non   permittunt  ex 

"    '  -  •■    •      pactione    nuptiarum    affinitatem  fieri,    Unde    sive    habens 

defectum  aetatis,  sive  habens  votum  solemne  continentiae, 
aut  aliquod  huiusmodi  impedimentum,  sponsalia  de  facto 
contrahat,  ex  hoc  non  sequitur  aliqua  affinitas,  quia  spon- 
30  salia  nuUa  sunt,  nec  aliquis  affinitatis  modus  *. 

Si  tamen  aliquis  minor  frigidus  vel  maleficiatus  habens 
impedimentum  perpetuum,  ante  annos  pubertatis  post  se- 
ptennium  contrahat  sponsaUa  cum  adulta,  ex  tali  contractu 
contrahitur    publicae    honestatis  iustitia:    quia  adhuc   non 


ex  parte  patris,  duxit  in  uxorem  consanguineam  meam  ex  js  erat  in  actu  impediendi,  cum  in  taU    aetate  puer  frigidus 


'  S.  Raym.  ibid., 
\.\ix\i,dePublic. 
Honest.  lustit. 


'  B.  Albert.  IV 
Sent.,  dist.  xli  , 
art.  9. 


Primus. 


*  Append.  Gra- 
tian.-Cf.  can.£/ 
hoc  quoque,\h'\i. 
'  Can.  Porroduo- 
rum. 


summationem,  non  contrahitur  ex  hoc  affinitas  *,   Sed  taUs  ss  dem  attinentiae  cum  omnibus  consanguineis  viri.  Ergo  et  n.  8. 


Arist.  Sophttt. 
Etench.,  cap.  ti, 


quod   dicitur  publicae   honestatis   iustitia :   quae  impedit  75  cedit  in  simiUtudinem  speciei,  sicut  ex  homine  generatur 


110 


QUAESTIO  LV,  ARTICULUS  VI,  VII 


homo  ;  alius  secundum  quem  procedit  dissimile  in  specie ;      dum  antiqua  iura,  mihi  proveniebat :  quia  filius  eius  etiam 

et  hic  processus  semper  est  in  inferiorem  speciem,  ut  patet      ex  alio  viro  efficitur  mihi  affinis  in  eodem  genere,  sed  in 

in    omnibus   agentibus   aequivoce.    Primus  autem   modus      alio  gradu,  ut  ex  regula  prius  *  data  patet;  et  iterum  se-   •  An.  i. 

processionis  quotiescumque  iteretur,  semper  manet  eadem      cundus  vir  eius    efficitur    mihi  affinis  in  secundo    genere. 

species:  sicut,  si  ex    homine    generatur   homo   per  actum  5  Sed  ahi  consanguinei  ilHus  muHeris  non   adiunguntur  ei: 

generativae  virtutis,  ex  hoc  quoque  generabitur  homo,  et      sed  ipsa  vel  adiungitur  eis,  sicut  patri  et  matri,  inquantum 


*  Cf.  Comm.  S. 
Tb. ialdeCaelo, 
lect.  II,  Ed.  Leo- 
nin. 


Art.  1. 


'  Cm.Depropin- 
quis,  et  can .  Por- 
ro,  caus.  XXXV, 
qu.  II  et  III. 

*  Cf.  art.  praec. 

*  Cap.  Non  de- 
bet,  de  Consang. 
et  Affin. 


•  Cit.  in  arg. 


•  Arg.  Sed  con- 
tra  1. 


Art.  1,  ad  i. 


*  Arg.  Sed  con- 
tra  2. 


*  Arg.  Sed  con- 
tra  3. 


procedit  ab  eis ;  vel  principio  eorundem ,  sicut  fratribus. 
Unde  frater  affinis  meae,  vel  pater,  non  efficitur  mihi  affi- 
nis  in  aUquo  genere. 

ART.  VI.    UTRUM    AFFINITAS    MATRIMONIUM    IMPEDIAT 
IV  Sent.,  dist.  xxxiv,  art.  5. 


sic  deinceps.  Secundus  autem  modus ,  sicut  in  principio 
facit  aham  speciem,  ita,  quotiescumque  iteretur,  aham  spe- 
ciem  facit:  ut,  si  ex  puncto  per  motum  procedit  Unea, 
non  punctus  (quia  punctus  motus  facit  hneam  *),  ex  Unea 
Hneahter  mota  non  procedit  linea,  sed  superficies ;  et  ex 
superficie  corpus ;  et  ulterius  per  talem  modum  processus 
ahquis  non  potest  esse.  »  d   sextum   sic  proceditur.  Videtur  quod  affinitas  ma- 

Invenimus  autem  in  processu  attinentiae  duos  modos  xvtrimonium  non  impediat.  Nihil  enim  impedit  matri- 
quibus  vinculum  huiusmodi  causatur.  Unus  per  carnis  i;  monium  nisi  quod  est  ihi  contrarium.  Sed  affinitas  non 
propagationem :  et  hic  semper  facit  eandem  speciem  atti-  contrariatur  matrimonio :  cum  sit  effectus  eius.  Ergo  non 
nentiae.  AHus  per  matrimonialem    coniunctionem:  et  hic      impedit  matrimonium. 

facit  aham  speciem  in  principio,  sicut  patet  quod  coniuncta  2.  Praeterea,  uxor  per  matrimonium  efficitur  res  quae- 

matrimonialiter  consanguineo ,  non  fit  consanguinea,  sed  dam  viri.  Sed  consanguinei  defuncti  viri  succedunt  in  rebus 
affinis.  Unde,  si  et  ille  modus  procedendi  iteratur,  non  erit  ><>  eius  *.  Ergo  possunt  succedere  in  uxore.  Ad  quam  tamen 
affinitas,  sed  aliud  attinentiae  genus.  Unde  persona  quae  manet  affinitas,  ut  ostensum  est  *.  Ergo  affinitas  non  impe- 
matrimonialiter  affini  coniungitur,  non  est  affinis:  sed  est      dit  matrimonium. 

aliud  genus  affinitatis,  quod  dicatur  secundum  genus.    Et  Sed  contra  est  quod  dicitur  Levit.  xvni  * :   Turpitudi- 

rursus,  si  affini  in  secundo  genere  aliquis  per  matrimonium      nem  uxoris  patris  tui  non  revelabis.    Sed  illa  est  tantum 
coniungatur,  non  erit  affinis  in  secundo  genere,  sed  in  tertio.  ^s  affinis.  Ergo  affinitas  impedit  matrimonium. 
Ut  hoc  versu  supra  *  posito  ostenditur:  Mutat  nupta  ge-  Respondeo    dicendum    quod  affinitas   praecedens  matri- 

nus,  sed  generata  gradus.  monium    impedit    contrahendum    et    dirimit    contractum: 

Et  haec  duo  genera  olim  erant  prohibita  *,  propter  pu-  eadem  ratione  qua  et  consanguinitas  *.  Sicut  enim  inest  ne- 
bhcae  honestatis  iustitiam  magis  quam  propter  affinitatem :  cessitas  quaedam  cohabitandi  consanguineis  ad  invicem , 
quia  deficiunt  a  vera  affinitate ,  sicut  illa  attinentia  quae  30  ita  et  affinibus.  Et  sicut  est  quoddam  amicitiae  vinculum 
ex  sponsalibus  contrahitur  *.  Sed  modo  illa  prohibitio  ces-  inter  consanguineos,  ita  inter  affines.  -  Sed  si  affinitas  ma- 
savit  *.  Et  remanet  sub  prohibitione  solum  primum  genus  trimonio  superveniat,  non  potest  ipsum  dirimere,  ut  supra  * 
affinitatis,  in  quo  est  vera  affinitas.  dictum  est. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  alicui  viro  consangui-  Ad  primum  ergo  dicendum  quod  affinitas  non  contraria- 

neus  uxoris  suae  efficitur  affinis  in  primo  genere,  et  uxor  is  tur  matrimonio  ex  quo  causatur:  sed  contrariatur  matrimo- 
eius  in  secundo.  Unde,  mortuo  viro  qui  erat  affinis,  non      nio  quod  cum  affine  contrahendum  esset,  inquantum  im- 
poterat  eam  ducere  in  uxorem    propter  secundum   affini-      pediret  multiplicationem    amicitiae  et   concupiscentiae  re- 
tatis  genus.  Similiter  autem,  si  aliquis  viduam  in  uxorem      pressionem,  quae  per  matrimonium  quaeruntur. 
ducat,  consanguineus  prioris  viri ,  qui  est  affinis  uxori  in  Ad  secundum    dicendum  quod  res  possessae  a  viro  non 

primo  genere,  efficitur  affinis  secundo  viro  in  secundo  ge-  4°  efficiuntur  aliquid  unum  cum  ipso  viro,  sicut  uxor  effici- 
nere:  et  uxor  ilHus  consanguinei,  quae  est  affinis  uxori  viri      tur  una  caro  *  cum  ipso.  Unde,  sicut  consanguinitas  im- 
huius  in  secundo  genere,   efficitur  affinis  viro  secundo  in      pedit  coniunctionem  ad  virum,  ita  et  ad  uxorem  viri. 
tertio  genere.  Et  quia  tertium  genus  erat  prohibitum,  pro- 
pter  honestatem  quandam  magis  quam  propter  affinitatem, 
ideo    canon  *  dicit :    Duas   consanguineorum    uxores  uni  45 

viro  alteram  post  alteram  nubere  publicae  honestatis  iu-  »  d  septimum  sic  proceditur.  Videtur  quod  affinitas  ha- 
stitiae  contradicit.  -  Sed  talis  prohibitio  nunc  cessavit.  /\beat    etiam  per  seipsam  gradus.    Cuiuslibet  enim  pro- 

Ad  secundum  dicendum  quod,  quamvis  carnalis  coniun-  pinquitatis  est  accipere  aliquos  per  se  gradus.  Sed  affinitas 
ctio  coniungat ,  non  tamen    eodem    genere  coniunctionis.      propinquitas  quaedam  est.  Ergo  habet  gradus  per  se,  sine 

Ad  tertium  dicendum  quod  uxor  viri  efficitur  eiusdem  s"  gradibus  consanguinitatis,  ex  quibus  causatur. 
attinentiae    cum  consanguineis  viri   quantum   ad  eundem  2.  Praeterea,  in  Httera  *  dicitur  quod  soboles  secundae 

gradum,  sed  non  quantum  ad  idem  attinentiae  genus.  coniunctionis  non  potest  transire  ad  consortium  affinitatis 

Sed  quia  ex  rationibus  quae  in  oppositum  inducuntur     prioris  viri.  Sed  hoc  non  esset  nisi  fiHus  affinis  etiam  es- 
videtur  ostendi  quod  nuHum   vinculum  ex  affinitate   cau-      set  affinis.  Ergo  affinitas  habet  per  se  gradus ,  sicut  con- 
setur,  ad  aUas  rationes  respondendum  est:  ne  antiqua  Ec-  si  sanguinitas. 
clesiae  prohibitio  irrationabiHs  videatur.  Sed  contra,  affinitas  ex  consanguinitate  causatur.  Ergo 

Ad  quartum  *  dicendum,  quod  mulier  non  efficitur  af-      et  omnes  gradus  affinitatis  causantur  ex  gradibus  consan- 
finis  in  primo  genere  viro  cui   coniungitur  carnaliter,  ut      guinitatis.  Et  sic  non  habet  per  se  aliquos  gradus. 
ex  praedictis  *  patet.  Unde  consequenter  alii  mulieri  a  viro  Respondeo  dicendum  quod    res  non  dividitur   divisione 

eodem  cognitae  non  efficitur  affinis  in  secundo  genere.  60  per  se  nisi  ratione  ihius  quod  competit  sibi  secundum 
Unde  nec  ducenti  in  uxorem  unam  earum  efficitur  alia  genus  suum  * :  sicut  animal  per  rationale  et  irrationale,  non 
affinis  in  tertio  genere  affinitatis.  Et  ita  duas  muHeres  co-  autem  per  album  et  nigrum.  Carnis  autem  propagatio  per 
gnitas  ab  eodem  viro  nec  antiqua  iura  eidem  successive  se  comparatur  ad  consanguinitatem,  quia  ex  ea  immediate 
copulari  prohibebant.  consanguinitatis  vinculum   contrahitur:   sed  ad  affinitatem 

Ad  quintum  *  dicendum  quod,  sicut  vir  non  est  affinis  «s  non  comparatur  nisi  mediante  consanguinitate ,  quae  est 
uxori  suae  in  primo  genere,  ita  nec  efficitur  affinis  secundo  causa  eius.  Unde,  cum  gradus  attinentiae  per  propagatio- 
viro  eiusdem  uxoris  in  secundo  genere.  Et  sic  ratio  non  nem  carnis  distinguantur  *,  distinctio  graduum  per  se  et  im- 
procedit.  mediate  competit    consanguinitati ,  sed   affinitati   mediante 

Ad  sextum  dicendum  *  quod  mediante  una  persona  non      consanguinitate.  Et  ideo  ad  inveniendum  gradus  affinitatis 
coniungitur  mihi  alia  nisi  ex  hoc  quod  ei  adiungitur.  Unde,  70  est  regula   generalis    quod ,  quoto   gradu    consanguinitatis 
mediante  muliere  quae  mihi  est  affinis ,  nuHa  persona  fit      attinet  mihi  vir,  toto  gradu  affinitatis  attinet  mihi  uxor. 
mihi  attinens  nisi  quae  ilH  muHeri  adiungitur.  Quod  non  Ad    primum  ergo  dicendum   quod  gradus  in  propinqui- 

potest  esse  nisi  per  carnis  propagationem  ex  ipsa,  vel  pro-  tate  attinentiae  non  possunt  accipi  nisi  secundum  ascen- 
pter  coniunctionem  matrimonialem  ad  eam.  Et  utroque  sum  et  descensum  propagationis.  Ad  quam  non  compa- 
modo  aliqua  attinentia  mediante  praedicta  muliere,  secun-  7s  ratur  affinitas  nisi  mediante  consanguinitate.  Et  ideo  non 


ART.  VII.  utrum  affinitas  habeat  etiam 
PER  seipsam  gradus 


•  Dig.  XXXVlll, 
XVI,  desuis  elle- 
git.  Hered. 

'  Art.  2. 

•  Vers.  8. 


"    Cl.    qu.    Liv , 
art.  3,  4. 


•  Qu.  L,  ad  7. 


•  Gen.  cap.  11 , 
vers.  24;  Matth, 
cap.  XIX,  vers.  6. 


*  Dist.  xLi,  cap. 
Sed  alii. 


'  Aristot.  Uela- 
phys.    lib.    VI , 


cap.  XII,  n.  5.  - 
•    —1.  Hb.  VII, 


S.  Th. 
lect.  XII. 


*  Qu.  Liv,  art.  2. 


QUAESTIO  LV,  ARTICULUS  VIII,  IX,  X 


111 


•  Cap.  Non  de- 
bei,  ae  Consang. 
et  AJin.  -  Cf.  irl. 
5- 


* Deut.,cip.  XXV. 
vers.  5. 

"Z,ei'//.  cap.  xviii. 
vcrSj  9,  11. 


•  Art.  praeced. 


"  Deut.   loc.  cit. 
in  arg. 


•Matth.  cap.  XIX, 
vers.  6. 


habet  affinitas   gradus  per  se,  sed    sumptos   iuxta  gradus 
consanguinitatis. 

Ad  secundum  dicendum  quod  filius  affinis  meae  ex  alio 
matrimonio,  non  per  se  loquendo,  sed  quasi  per  accidens 
dicebatur  antiquitus  affinis.  Unde  prohibebatur  a  matri- 
monio  magis  propter  pubHcae  honestatis  iustitiam  quam 
propter  affinitatem.  Et  propter  hoc  etiam  illa  prohibitio 
nunc  est  revocata  *. 

ART.  VIII.    UTRUM    GRADUS    AFFINITATIS    EXTENDANTUR 
SICUT    GRADUS    CONSANGUINITATIS 

AD  ocTAVUM  sic    PROCEDiTUR.   Videtur  quod  gradus  affi- 
nitatis  non  extendantur  sicut   gradus    consanguinitatis. 
Quia  vinculum  affinitatis  est  minus  forte  quam  consangui 


nitas  vel  consanguinitas,  separandi  sunt,  etiam  si  de  facto 
contraxerunt. 

Respondeo  dicendum  quod,  cum  omnis  concubitus  prae- 
ter  legitimum  matrimonium  sit  peccatum  mortale,  quod 
s  Ecclesia  omnibus  modis  impedire  conatur ,  ad  ipsam  per- 
tinet  eos  inter  quos  non  potest  esse  verum  matrimonium, 
separare :  et  praecipue  consanguineos  et  affines,  qui  sine 
incestu  contrahere  non  possunt  carniditer. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  quamvis  Ecclesia  dono 
'o  et  auctoritate  divina  fulciatur,  taraen,  inquantum  est  ho- 
minum  congregatio,  aliquid  de  defectu  humano  in  actibus 
eius  pervenit,  quod  non  est  divinum.  Et  ideo  illa  con- 
iunctio  quae  fit  in  facie  Ecclesiae  impedimentis  ignoratis, 
non  habet  inseparabilitatem  ex  auctoritate  divina,  sed  est 
nitatis:  cum  affinitas  ex  consanguinitate  causetur  in  diver-  'S  contra  auctoritatem  divinam  errore  hominum  inducta:  qui 


sitate  speciei,  sicut  a  causa  aequivoca.  Sed  quanto  fortius 
est  vinculum,  tanto  diutius  durat.  Ergo  vinculum  affinita- 
tis  non  durat  usque  ad  tot  gradus  ad  quot  durat  consan- 
guinitas. 

2.  Praeterea,  ius  humanum  debet  imitari  ius  divinum.  "  non  possunt,  nulla  praescriptione  firmantur:  quia,  ut  Inno- 
Sed  secundum  ius  divinum  aliqui  gradus  consanguinitatis  centius  *  dicit,  diuturnitas  temporis  non  minuit  peccatum, 
erant  prohibiti  in  quibus  gradibus  affinitas  matrimonium  sed  auget.  Nec  ad  hoc  facit  aliquid  favor  matrimonii,  quod 
non  impediebat :  sicut  patet  de  uxore  fratris,  quam  aliquis      inter  illegitimas  personas  esse  non  poterat, 


excusat  a  peccato,  cum  sit  error  facti  *,  quandiu  manet. 
Et  propter  hoc,  quando  impedimentum  ad  notitiam  per- 
venit  Ecclesiae,  debet  praedictam  coniunctionem  separare. 
Ad  secundum  dicendum  quod  illa  quae  sine  peccato  esse 


poterat  ducere  in  uxorem  ipso  defuncto  *,  non  tamen  pro- 


Ad  tertium  dicendum  *  quod  res  inter  alios  acta,  aliis  non 


inter  affines  et  consanguineos  contractum, 
SIT  procedendum  per  viam  accusationis 


•  Cf.  art.  6  ,  et 
qu.  L,  art.  unic. 


pnam  sororem  '.  Ergo  et  nunc  non  debet  esse  prohibitio  's  praeiudicat  in  foro  contentioso.  Unde,  quamvis  unus  frater 
aequalis  de  affinitate  et  consanguinitate.  repellatur  a  matrimonio  unius  sororum  ex  causa  consan- 

Sed  contra,  ex  hoc  ipso  est  mihi  aliqua  affinis  quod  guinitatis,  non  propter  hoc  separat  Ecclesia  aliud  matrimo- 
meo  consanguineo  est  coniuncta.  Ergo  in  quocumque  nium,  quod  non  accusatur.  Sed  in  foro  conscientiae  non 
gradu  sit  vir  mihi  consanguineus,  in  illo  gradu  erit  uxor  oportet  quod  semper  obligetur  ob  hoc  alius  frater  ad 
mihi  affinis.  Et  sic  gradus  affinitatis  computari  debent  in  10  dimittendum  uxorem  suam :  quia  frequenter  tales  accu- 
eodem  numero  sicut  gradus  consanguinitatis.  sationes   ex  malevolentia   procedunt,   et  per    falsos    testes 

Respondeo  dicendum  quod  ex  quo  gradus  affinitatis  su-      probantur;    unde    non    oportet    quod    conscientiam   suam 

muntur  iuxta  gradus  consanguinitatis  *,   oportet  quod  tot      informet  ex  his  quae  circa  aliud  matrimonium  sunt  facta. 

sint  gradus    affinitatis    quot  sunt   gradus    consanguinitatis.      Sed  distinguendum  videtur  in  hoc.  Quia  aut  habet  certam 

Sed  tamen,  quia  affinitas  est  minus  vinculum  quam  con-  !s  scientiam  de  impedimento  matrimonii,  aut  opinionem,  aut 

sanguinitas,  facilius,  et  olim  et  nunc,  dispensatio  fit  in  re-      neutrum.   Si  primo  modo,  nec  exigere  nec  reddere  debi- 

motis  gradibus  affinitatis    quam  in  remotis    gradibus  con-      tum  debet;    si  secundo,  debet  reddere,  sed  non  exigere; 

sanguinitatis.  si  tertio,  potest  reddere  et  exigere. 

Ad  primum   ergo  dicexdum  quod  illa   minoritas  vinculi         Am^   v 
a-    .      .  .   .^  .     c    ■  ■      ^         ■  AR I .  X.    utrum  ad   separationem   matrimonh  quod  est 

amnitatis  respectu  consanguimtatis,  tacit  varietatem  in  ge-  40 

nere  attinentiae,  non  in  gradibus.    Et  ideo   illa  ratio  non 

est  ad  propositum. 

Ad  secundum  dicendum  quod  frater  non  poterat  accipere        a   d    decimum  sic   proceditur.    Videtur    quod  ad   separa- 

uxorem  fratris  sui  defuncti   nisi  in  casu ,  scilicet    quando      /vtionem    matrimonii   quod  est  inter   affines   et   consan- 

moriebatur  sine   prole ,  ut  suscitaret   semen  fratri  suo  *.  4S  guineos  contractum,  non  sit  procedendum  per  viam  accu- 

Quod  tunc  requirebatur,  quando  per  propagationem  carnis      sationis.  Quia  accusationem  praecedit  inscriptio,  qua  aliquis 

cultus  religionis  multiplicabatur :  quod    nunc    locum   non      se  ad  talionem    obligat  si  in  probatione    defecerit  *.    Sed 

habet.  Et  sic  patet  quod  non  ducebat  eam  uxorem  quasi      haec  non  requiruntur   quando  de  matrimonii  separatione 

gerens  propriam  personam ,  sed  quasi  supplens  defectum      agitur  *.  Ergo  ibi  locum  non  habet  accusatio. 

so       2.  Praeterea,    in    causa   matrimonii    audiuntur   solum 

propinqui ,   ut  in   littera  *  dicitur.    Sed   in    accusationibus 

audiuntur  etiam  extranei.  Ergo  in  causa  separationis  ma- 

trimonii  non  agitur  per  viam  accusationis. 

3.  Praeterea,  si  matrimonium   accusari   deberet,  tunc 

AD  NONUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  coniugium  quod  ss  praecipue  hoc  esset  faciendum  quando  minus  difficile  est 
inter    affines  vel    consanguineos    est   contractum ,  non      quod  separetur.  Sed  hoc  est  quando  sunt  sponsalia  tantum 
semper   sit  per    divortium  dirimendum.    Quia  quos   Deus      contracta.  Non  autem  tunc  accusatur  matrimonium.  Ergo 
coniunxit,  homo  separare  non  debet  *.  Cum  ergo  Deus  fa-      nunquam  de  cetero  debet  fieri  accusatio. 
cere  intelHgatur  quod  facit  Ecclesia,  quae  quandoque  tales  4.  Praeterea  ,    ad    accusandum   non    praecluditur    via 

ignoranter  coniungit,  videtur  quod,  si  postmodum  in  no-  «"  alicui  per  hoc  quod  non  statim  accusat.  Sed  hoc  fit  in 
titiam  veniant,  non  sunt  separandi.  matrimonio :   quia,  si  primo  tacuit  quando  matrimonium 

2.  Praeterea,  favorabilius  est  vinculum  matrimonii  quam  contrahebatur,  non  potest  postea  matrimonium  accusare, 
dominii.  Sed   homo    per   longi    temporis   praescriptionem      quasi  suspectus.  Ergo,  etc. 

acquirit  dominium   in  re  cuius  non    erat   dominus.    Ergo  Sed  contra,  omne  illicitum  potest  accusari.  Sed  matri- 

per  diuturnitatem  temporis  matrimonium  ratificatur,  etiam  ^s  monium  affinium  vel  consanguineorum  est  illicitum.  Ergo 
si  prius  ratum  non  fuit.  de  eo  potest  esse  accusatio. 

3.  Praeterea,  de  similibus  simile  est  iudicium.  Sed  si  Respondeo  dicendum  quod  accusatio  ad  hoc  est  instituta 
matrimonium  esset  dirimendum  propter  consanguinitatem,  ne  aliquis  sustineatur  quasi  innocens  qui  culpam  habet.  Sic- 
tunc,  in  casu  illo  quando  duo  fratres  habent  duas  sorores  ut  autem  ex  ignorantia  facti  contingit  quod  aliquis  homo 
in  uxores,  si  unus  separatur  propter  consanguinitatem,  et  i°  reputatur  innocens  qui  in  culpa  est,  ita  ex  ignorantia  alicu- 
alius  pari  ratione  separari  deberet.  Quod  non  videtur.  Ergo  ius  circumstantiae  contingit  quod  aliquod  factum  reputatur 
matrimonium  non  est  separandum  propter  consanguinita-  licitum  quod  est  illicitum.  Et  ideo,  sicut  homo  accusatur 
tem  vel  affinitatem.                                                                       quandoque,  ita  et  factum  ipsum  accusari  potest.    Et  sic 

Sed  contra,  consanguinitas  et  affinitas  impediunt  con-  matrimonium  accusatur  quando,  propter  ignorantiam  impe- 
trahendum  et  dirimunt  contractum  *.  Ergo,  si  probatur  affi-  7S  dimenti,  aestimatur  legitimum  quod  est  illegitimum. 


fratris  sui. 

ART.   IX.   UTRUM    CONIUGIUM    auoD   inter   affines 
VEL  consanguineos  est  contractum,  semper  sit 

PER    DIVORTIUM    DIRIMENDUM 


•  Dig.  XXII,  VI, 
de  iuris  etfacti 
Ignor.,  8,  g. 


■  Tertius ,  cap. 
Non  debet ,  ae 
Consanguin.  et 
Affin. 

'  Cf.  8.  Rayni. 
Summ.  lib.  IV  , 
tit.  XXI,  (^ualiter 
accusatio  etc. 


•  Can.  Quisquis, 
et  can.  Qui  cri- 
men,  caus.  II, 
qu.  VIII. 

"  Cf.  s.  Raym. 
Summ.  lib.  IV, 
tit.  XXI,  Qualiter 
accusatio  etc. 

*  Dist.  xLi,  cap. 
Et  est  sciendum. 
-Cf.caus.XXXV. 
qu.vi,can.i,3,4. 


112 


QUAESTIO  LV,  ARTICULUS  XI  -  QUAESTIO  LVI,  ARTICULUS  I 


*  Cap.  Videtur 
nohis ,  Qui  ma- 
Irimon.accusare 
poss. 


'  Cap.  Super  eo 
quoaa  nobis,  de 
Testibus  et  Alte- 
stat. 


•  Cap.  Ad  dis- 
solvendum ,  de 
Despons.  Impub. 


*  Cum  in  tua , 
Qui  matrim.  ac- 
cusare  poss. 


'Cf.  art.  praec, 
ad  2. 


'dn.Suspectos, 
et  can.  Accusa- 
tores  vel  testes, 
caus.  III,  qu.  V. 


•S.Raytn.Samm. 
lib.  IV  ,  tit.  XX, 
de  Divortio  etc. 
*  Cap.  Litteras, 
de  luram.  Ca- 
lumn. 


Ad  primum  erqo  dicendum  quod  obligatio  ad  poenam 
talionis  habet  locum  quando  accusatur  persona  de  crimine, 
quia  tunc  agitur  ad  punitionem  eius.  Sed  quando  accu- 
satur  factum,  tunc  non  agitur  ad  poenam  facientis,  sed  ad 
impediendum  quod  est  illicitum.  Et  ideo  in  matrimonio 
accusator  non  se  obligat  ad  aliquam  poenam:  sed  talis 
accusatio  potest  et  verbis  et  scripto  fieri,  ita  quod  expri- 
matur  et  persona  accusans  matrimonium  quod  accusatur, 
et  impedimentum  propter  quod  accusatur. 

Ad  secundum  dicendum  quod  extranei  non  possunt  scire 
consanguinitatem  nisi  per  consanguineos,  de  quibus  pro- 
babilius  est  quod  sciant.  Unde,  quando  ipsi  tacent,  suspicio 
habetur  contra  extraneum  quod  ex  malevolentia  procedat, 
nisi  per  consanguineos  probare  voluerit.  Unde  repellitur 
ab  accusatione  quando  sunt  consanguinei  qui  tacent,  et 
per  quos  probare  non  potest.  Sed  consanguinei,  quantum- 
cumque  sint  propinqui,  non  repelluntur  ab  accusatione 
quando  accusatur  matrimonium  propter  aliquod  impedi- 
mentum  perpetuum,  quod  impedit  contrahendum  et  di- 
rimit  contractum  *.  Sed  quando  accusatur  ex  hoc  quod 
dicitur  non  fuisse  contractum,  tunc  parentes  tanquam  su- 
specti  sunt  repellendi :  nisi  ex  parte  illius  qui  est  inferior 
dignitate  et  divitiis,  de  quibus  probabiHter  aestimari  potest 
quod  libenter  vellent  quod  matrimonium  staret  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  quando  matrimonium  non- 
dum  est  contractum,  sed  sponsaHa  tantum,  non  potest 
accusari,  quia  non  accusatur  quod  non  est.  Sed  potest 
denuntiari  impedimentum,  ne  matrimonium  contrahatur  *. 

Ad  quartum  dicendum  quod  ille  qui  tacuit  primo,  quan- 
doque  auditur  postea,  si  veHt  matrimonium  accusare,  quan- 
doque  repeHitur.  Quod  patet  ex  decretaH  *,  quae  sic  dicit : 
Si  post  contractum  matrimonium  aliquis  appareat  accu- 
sator,  cum  non  prodierit  in  publicum  quando,  secundum 
consuetudinem ,  in  Ecclesiis  edebatur  :  utrum  vox  suae 
accusationis  debeat  admitti ,  merito  quaeri  potest.  Super 
quo  respondemus  quod,  si  tempore  denuntiationis  prae- 
missae  is  qui  iam  coniunctos  impetit,  extra  dioecesim 
existebat,  vel  alias  denunciatio  non  potuit  ad  eius  deve- 
nire  notitiam,  ut  puta  si  nimiae  injirmitatis  fervore  labo- 
rans  sanae  mentis  patiebatur  exilium,  vel  in  annis  erat 
tam  teneris  constitutus  quod  ad  comprehensionem  talium 
eius  aetas  sufficere  non  valebat,  seu  alia  causa  legitima 
fuerit  impeditus,  eius  accusatio  debet  audiri.  Alioquin, 
tanquam  suspectus  est  procul  dubio  repellendus:  nisifir- 
maverit  iuramento  quod  post  didicerit  ea  quae  obiecerit, 
et  ad  hoc  ex  malitia  non  procedat. 

ART.  XI.  utrum  in  tali  causa  sit 

PROCEDENDUM    PER    TESTES,    SICUT    IN    ALIIS    CAUSIS 

AD  UNDECIMUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod  in  taH  causa 
non  sit  procedendum  per  testes,  sicut  in  aHis  causis. 
Quia  in  aHis  causis  adducuntur  ad  testiiicandum  quicum- 
que  sunt  omni  exceptione  maiores.  Sed  hic  non  admit- 
tuntur  extranei  *,  quamvis  sint  omni  exceptione  maiores. 
Ergo,  etc. 

2.  Praeterea,  testes  suspecti  de  privato  odio  vel  amore 
a  testimonio  repelluntur  *.  Sed  maxime  possunt  propinqui 
esse  suspecti  de  amore  respectu  unius  partis  et  odio  ad 
partem  aheram.  Ergo  non  est  audiendum  eorum  testi- 
monium. 

3.  Praeterea,  matrimonium  est  favorabiHus  quam  aHae 
causae,  in  quibus  de  rebus  pure  corporaHbus  agitur.  Sed 
in  ilHs  non  potest  idem  esse  testis  et  accusator.  Ergo  nec 
in  matrimonio.  Et  ita  videtur  quod  non  convenienter  in 
causa  ista  per  testes  procedatur. 

Sed  contra,  testes  inducuntur  in  causis  ut  super  his  de 
quibus  dubitatur  fiat  iudici  fides.  Sed  ita  facienda  est  iudici 
fides  in  causa  ista  sicut  in  aHis  causis:  quia  non  debet 
praecipitare  sententiam  de  eo  quod  non  constat.  Ergo 
procedendum  est  hic  ex  testibus,  sicut  in  aHis  causis. 

Respondeo  dicendum  quod  in  hac  causa  oportet  quod 
per  testes  veritas  patefiat,  sicut  et  in  aHis.  Tamen,  ut  iuri- 
stae  dicunt,  in  hac  causa  multa  speciaHa  inveniuntur:  sci- 
Hcet,  quod  idem  potest  esse  accusator  et  testis  * ;  et  quod 
non  iuratur  de  calumnia,  cum  sit  causa  quasi  spirituaUs  * ; 


et  quod  consanguinei  admittuntur  ad  testificandum  * ;  et 
quod  non  observatur  omnino  ordo  iudiciarius  *,  quia,  taH 
denuntiatione  facta,  contumax  potest  excommunicari  Hte 
non  contestata  * ;  et  valet  hic  testimonium  de  auditu  ** ; 
et  post  pubHcationem  testium  testes  possunt  induci  *.  Et 
hoc  totum  est  ut  peccatum  impediatur,  quod  in  taH  con- 
iunctione  esse  potest. 

Et  per  hoc  patet  solutio  ad  obiecta. 

QUAESTIO  QUINQUAGESIMASEXTA 

DE  IMPEDIMKNTO  COGNATIONIS  SPIRITUALIS 

Deinde  considerandum   est  de  impedimento  cognationis 
spirituaHs  *. 
Circa  quod  quaeruntur  quinque. 

Primc :  utrum  spirituaHs  cognatio  matrimonium  impediat. 

Secundo:  ex  qua  causa  contrahatur. 

Tertio:  inter  quos. 

Quarto :  utrum  transeat  a  viro  in  uxorem. 

Quinto :  utrum  transeat  ad  filios  carnales  patris  spirituaHs. 

ART.  I.  utrum  spiritualis  cognatio 
matrimonium    impediat 

Quodl.  VI,  qu.  III,  ari.  2. 

D  PRiMUM  sic  proceditur.  Vidctur  quod  spirituaHs  co- 
gnatio  matrimonium  non  impediat.  Nihil  enim  impedit 
matrimonium  nisi  quod  contrariatur  aHcui  bono  matri- 
monii.  Sed  spirituaHs  cognatio  non  contrariatur  alicui  bono 
matrimonii.  Ergo  non  impedit  matrimonium. 

2.  Praeterea,    impedimentum  perpetuum  matrimonii 
i°  non  potest   stare   simul   cum   matrimonio.    Sed  cognatio 

spirituaHs  stat  simul  aHquando  cum  matrimonio,  ut  in 
Httera  *  dicitur:  sicut  cum  aHquis  in  casu  necessitatis  fi- 
Hum  suum  baptizat;  quia  tunc  fit  uxori  suae  spirituali 
cognatione  coniunctus,  nec  tamen  matrimonium  separatur. 
;;  Ergo  spiritualis  cognatio  matrimonium  non  impedit. 

3.  Praeterea,  unio  spiritus  non  transit  in  carnem  *.  Sed 
matrimonium  est  carnalis  coniunctio.  Ergo,  cum  cognatio 
spiritualis  sit  unio  spiritus,  non  potest  transire  ad  matri- 
monium  impediendum. 

4°  4.  Praeterea,  contrariorum  non  sunt  iidem  effectus  *. 
Sed  spiritualis  cognatio  videtur  esse  contraria  disparitati 
cultus :  cum  spiritualis  cognatio  sit  propinquitas  proveniens 
ex  datione  sacramenti,  vel  tensione  ad  idem  *;  disparitas 
autem   cultus   consistit  in  sacramenti    carentia,  ut  prius  * 

4S  dictum  est.  Cum  ergo  disparitas  cultus  matrimonium  impe- 
diat,  videtur  quod  spiritualis  cognatio  non  habeat  hunc 
effectum. 

Sed  contra,  quanto  aliquod  vinculum  sanctius  est, 
tanto  magis  est  custodiendum.  Sed  vinculum  spirituale  est 

so  sanctius  quam  corporale.  Cum  ergo  vinculum  propinqui- 
tatis  corporalis  matrimonium  impediat,  videtur  etiam  quod 
cognatio  spiritualis  idem  faciat. 

2.  Praeterea,  in  matrimonio  coniunctio  animarum  est 
principalior    quam    coniunctio    corporum:    quia   praecedit 

ss  ipsam.  Ergo  multo  fortius  spiritualis  cognatio  matrimonium 
impedire  potest  quam  carnalis. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  per  carnalem  propa- 
gationem  homo  accipit  esse  naturae,  ita  per  sacramenta 
accipit  esse  spiritualis  gratiae.  Unde,  sicut  vinculum  quod 

60  ex  carnis  propagatione  contrahitur ,  est  homini  naturale 
inquantum  est  res  quaedam  naturae;  ita  vinculum  quod 
contrahitur  ex  sacramentorum  susceptione,  est  aliquo  modo 
naturale  alicui  inquantum  est  membrum  Ecclesiae.  Et  ideo, 
sicut  carnalis  cognatio  impedit  matrimonium,  ita  spiritualis, 

«s  ex  Ecclesiae  statuto  *. 

Tamen  distinguendum  est  de  spirituali  cognatione.  Quia 
aut  praecessit  matrimonium;  aut  sequitur.  Si  praecessit, 
impedit  contrahendum  et  dirimit  contractum.  Si  sequitur, 
tunc  non  dirimit  vinculum  matrimonii :    sed  quantum  ad 

70  actum  matrimonii  est  distinguendum.  Quia  aut  spiritualis 
cognatio  inducitur  causa  necessitatis ,  sicut  cum  pater 
baptizat  filium  in  articulo  mortis.  Et  tunc  non  impedit 
actum  matrimonii  ex  neutra  parte.  -  Aut  inducitur  extra 
casum  necessitatis,  ex  ignorantia  tamen.  Et  tunc,  si  ille  ex 

7S  cuius  actu  inducitur,  diHgentiam  adhibuit,  est  eadem  ratio 


•  Cap.  Quoties 
aliqui,  de  Test. 
et  Attesiat. 

•  Cap.  Ad    hoc 
Deus,  Ut  lite  non 
contest. 
'lbid..cap.Tuae 

fraternitat. ;  ct. 
Gloss. 

"C'ix\.Deparen- 
<Wa,caus.XXXV, 
qu.  VI ;  cf.  Gloss, 

•  Czp.Series,  de 
Test.etAttestat; 
ct.  Gloss. 


■  Cf.  qu.  Li,  In- 
trod. 


'  [list.  xLii,  cap. 
Spirituales  filti. 


'  Can.  Post  uxo- 
ris,  caus.  XXX, 
qu.  IV. 


*  Problem.  sect. 
VIII,  n.  10.  -  In- 
ter  Opp.  Aristot. 


'S.Raym.5amm. 
lib.  IV,  tit.  VII, 
de  Cognat.  Spi- 
rit.,  §  1;  b.  Al- 
bert.  IV  Sent., 
dist.  xLii,  art.  2. 
'  IV  Sent.,  dist. 
XXXIX,  art.i,ad5. 


•Caus.XXX,au. 
III,  per  tot.;  ue 
Cognat.  Spirit., 
per  plura  capp. 


QUAESTIO  LVI,  ARTICULUS  II 


ii3 


•  Cf.  s.  Bonav. 
IV  Sent.,  dist. 
XLti,art.i,qu.ii. 


•   Cf.    qu.    Liv , 
art.  3. 


•  Cf.  Gloss.  in 
can.  Pervenit , 
caus.XXX,qu.  I. 


Vers.  15. 


•  Cf.  s.  Raym. 
Sumtn.  lib.  IV  , 
tit.  vii,  5  5. 

•  Hugut.  -  Cf. 
Gloss.supercan. 
Pervenit ,  caus. 
XXX,  qu.   1. 


sicut  et  de  primo.  -  Aut  ex  industria,  extra  casum  necessi- 
tatis.  Et  tunc  ille  ex  cuius  actu  inducitur,  amittit  ius  pe- 
tendi  debitum :  sed  tamen  debet  reddere ,  quia  ex  culpa 
eius  non  debet  aliquod  incommodum  alius  reportare  *. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  quamvis  spiritualis  co- 
gnatio  non  impediat  aliquod  de  principalibus  bonis  matri- 
monii,  tamen  impedit  aliquod  de  secundariis  bonis,  quod 
est  amicitiae  multiplicatio  *.  Quia  spiritualis  cognatio  est 
sufficiens  ratio  amicitiae  per  se.  Unde  oportet  quod  ad 
alios  per  matrimonium  familiaritas  et  amicitia    quaeratur. 

Ad  secundum  dicendum  quod  matrimonium  est  vinculum 
perpetuum.  Et  ideo  nullum  impedimentum  superveniens 
potest  ipsum  dirimere.  Et  sic  quandoque  contingit  quod 
matrimonium  et  matrimonii  impedimentum  stant  simul: 
non  autem  si  impedimentum  praecedat. 

Ad  tertium  dicendum  quod  in  matrimonio  non  est  tan- 
tum  coniunctio  corporalis ,  sed  etiam  spiritualis.  Et  ideo 
propinquitas  spiritus  ei  impedimentum  praestat,  sine  hoc 
quod  propinquitas  spiritualis  transire  debeat  in  carnalem. 

Ad  quartum  uicendum  quod  non  est  inconveniens  quod 
duo  contraria  ad  invicem  contrarientur  eidem:  sicut  ma- 
gnum  et  parvum  aequali.  Et  sic  disparitas  cultus  et  spi- 
ritualis  cognatio  matrimonio  repugnant :  quia  in  uno  est 
maior  distantia,  in  altero  maior  propinquitas  quam  matri- 
monium  requirat.  Et  ideo  ex  utraque  parte  matrimonium 
impeditur. 

ART.  II.  utrum  per  solum  baptismum  spiritualis 

PROPINauITAS   contrahatur 

Quodl.  XII,  qu.  xu. 

AD  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  per  solum 
baptismum  spiritualis  propinquitas  contrahatur.  Sicut 
enim  se  habet  corporalis  cognatio  ad  corporalem  genera- 
tionem,  ita  spiritualis  ad  spiritualem.  Sed  solus  baptismus 
dicitur  spiritualis  generatio.  Ergo  per  solum  baptismum 
contrahitur  spiritualis  cognatio :  sicut  et  per  solam  gene- 
rationem  carnalem  carnalis  cognatio. 

2.  Praeterea,  sicut  in  confirmatione  imprimitur  cha- 
racter,  ita  in  ordine.  Sed  ex  susceptione  ordinis  non  se- 
quitur  spiritualis  cognatio.  Ergo  nec  ex  confirmatione.  Et 
sic  solum  ex  baptismo. 

3.  Praeterea,  sacramenta  sunt  digniora  sacramentalibus. 
Sed  ex  quibusdam  sacramentis  spiritualibus  cognatio  non 
sequitur:  sicut  patet  in  extrema  unctione.  Ergo  multo 
minus  ex  catechismo,  ut  quidam  dicunt. 

4.  Praeterea,  inter  sacramentalia  baptismi  multa  alia 
praeter  catechismum  numerantur  *.  Ergo  ex  catechismo 
non  magis  contrahitur  spiritualis   cognatio  quam  ex  aliis. 

5.  Praei;prea,  oratio  non  est  minus  efficax  ad  promo- 
vendum  in  bonum  quam  instructio  vel  catechizatio.  Sed 
ex  oratione  non  contrahitur  spiritualis  cognatio.  Ergo  nec 
ex  catechismo. 

6.  Praeterea,  instructio  quae  fit  baptizatis  per  praedi- 
cationem,  non  minus  valet  quam  illa  quae  fit  nondum 
baptizatis.  Sed  ex  praedicatione  non  contrahitur  aUqua 
cognatio  spiritualis.  Ergo  nec  ex  catechismo. 

Sed  contra,  I  Cor.  rv  * :  /«  Christo  lesu  per  Evange- 
lium  ego  vos  genui :  et  sic  spiritualis  generatio  causat 
spiritualem  cognationem.  Ergo  ex  praedicatione  Evangelii 
et  instructione  fit  spiritualis  cognatio:  et  non  solum  ex 
baptismo. 

2.  Praeterea,  sicut  per  baptismum  tollitur  peccatum 
originale,  ita  per  poenitentiam  actuale.  Ergo,  sicut  bapti- 
smus  causat  spiritualem   cognationem,  ita  et  poenitentia. 

3.  Praeterea,  pater  nomen  cognationis  est.  Sed  per 
poenitentiam  et  doctrinam  et  curam  pastoralem,  et  multa 
huiusmodi,  aliquis  dicitur  alteri  spiritualis  pater.  Ergo  ex 
multis  aliis  praeter  baptismum  et  confirmationem  spiritualis 
cognatio  contrahitur. 

Respondeo  dicendum  *  quod  circa  hoc  est  triplex  opinio. 
Quidam  enim  *  dicunt  quod  spiritualis  regeneratio,  sicut 
per  septiformem  Spiritus  Sancti  gratiam  datur,  ita  per 
septem  efficitur,  incipiendo  a  primo  pabulo  salis  sacri 
usque  ad  conjirmationem  per  episcopum  factam:  et  per 
quodlibet  horum  septem  spiritualis  cognatio  contrahitur.  - 

SpuMAE  Theol.  D.  Thomae  T.   IX. 


Sed  illud  non  videtur  rationabile.  Quia  cognatio  carnalis 
non  contrahitur  nisi  per  actum  generationis  completum: 
unde  etiam  afiinitas  non  contrahitur  nisi  facta  commixtione 
seminum  ex  qua  potest  sequi  generatio  carnalis  *.  SpirituaHs 

s  autem  generatio  non  perficitur  nisi  per  aliquod  sacramen- 
tum.  Et  ideo  inconveniens  est  quod  spiritualis  cognatio 
contrahatur  nisi  per  ahquod  sacramentum. 

Et  ideo  ahi  dicunt  quod  per  tria  tantum  sacramenta 
spiritualis  cognatio  contrahitur,  sciUcet  per  catechismum, 

10  baptismum  et  conjirmationem.  —  Sed  isti  propriam  vocem 
videntur  ignorare  :  quia  catechismus  non  est  sacramentum, 
sed  sacramentale. 

Et  ideo  alii  *  dicunt  quod  tantum  per  duo  sacramenta 
contrahitur,  scilicet  per  confirmationem  et  baptismum.  Et 

I!  haec  opinio  est  communior.  Tamen  de  catechismo  qui- 
dam  horum  *  dicunt  quod  est  debile  impedimentum :  quia 
impedit  contrahendum,  sed  non  dirimit  matrimonium  con- 
tractum  *. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  duplex  est  carnalis  na- 

20  tivitas.  Prima  in  utero :  in  qua  adhuc  quod  natum  est  est 
adeo  debile  quod  non  possit  extra  exponi  sine  periculo. 
Et  huic  nativitati  similatur  regeneratio  per  baptismum,  in 
quo  regeneratur  aliquis  adhuc  quasi  fovendus  intra  ute- 
rum  Ecclesiae.  -  Secunda  est  nativitas  ex  utero :   quando 

2S  iam  id  quod  natum  erat  in  utero,  tantum  roboratum  est 
quod  potest  sine  periculo  exponi  exterioribus,  quae  nata 
sunt  corrumpere.  Et  huic  assimilatur  confirmatio,  per  quam 
homo  roboratus  exponitur  in  publicum  ad  confessionem 
nominis  Christi.  —  Et  ideo  congrue  per  utrumque  istorum 

10  sacramentorum  contrahitur  spiritualis  cognatio. 

Ad  secundum  dicendum  quod  per  ordinis  sacramentum 
non  fit  aliqua  regeneratio,  sed  quaedam  promotio  potesta- 
tis  *.  Et  propterea  mulier  non  suscipit  ordinem.  Et  sic  non 
potest  ex  hoc  aliquod    impedimentum  praestari  matrimo- 

35  nio.  Et  ideo  talis  cognatio  non  computatur. 

Ad  tertium  dicendum  quod  in  catechismo  fit  quaedam 
professio  futuri  baptismi:  sicut  in  sponsalibus  quaedam 
sponsio  futurarum  nuptiarum.  Unde,  sicut  in  sponsalibus 
contrahitur  quidam  modus  propinquitatis  *,  ita  et  in  cate- 

40  chismo,  ad  minus  impediens  contrahendum,  ut  quidam  * 
dicunt.  Non  tamen  in  aliis  sacramentis. 

Ad  quartum  dicendum  quod  talis  professio  fidei  non  fit 
in  aliis  sacramentalibus  baptismi  sicut  in  catechismo  *.  Et 
ideo  non  est  similis  ratio. 

45  Et  similiter  dicendum  ad  quintum,  de  oratione;  et  ad 
sextum,  de  praedicatione. 

Ad  septimum  *  dicendum  quod  Apostolus  eos  ad  fidem 
instruxerat  per  modum  catechismi.  Et  sic  aliquo  modo 
talis    instructio    habebat   ordinem   ad    spiritualem  genera- 

5°  tionem  *. 

Ad  octavum  *  DicENDUM  quod  per  sacramentum  poeni- 
tentiae  non  contrahitur,  proprie  loquendo,  spiritualis  co- 
gnatio.  Unde  filius  sacerdotis  potest  contrahere  cum  illa 
quam  sacerdos  in  confessione  audit :  alias  fihus  sacerdotis 

55  non  inveniret  in  tota  una  parochia  mulierem  cum  qua 
contraheret.  —  Nec  obstat  quod  per  poenitentiam  toUitur 
peccatum  actuale.  Quia  hoc  non  est  per  modum  regene- 
rationis,  sed  magis  per  modum  sanationis. 

Sed  tamen  per  poenitentiam  contrahitur  quoddam  foe- 

«0  dus  inter  mulierem  et  sacerdotem  confitentem ,  spirituali 
cognationi  simile :  ut  tantum  peccet  eam  carnaliter  cogno- 
scens  ac  si  esset  sua  spiritualis  filia.  Et  hoc  ideo  quia 
maxima  famiharitas  est  inter  sacerdotem  et  confitentem : 
et  ob  hoc  ista  prohibitio  est  inducta  *,  ut  tollatur  peccandi 

^5  occasio. 

Ad  nonum  *  DicENDUM  quod  pater  spiritualis  dicitur  ad 
similitudinem  patris  carnalis.  Pater  autem  carnalis,  ut  Phi- 
losophus  dicit,  in  VIII  Ethic.  *,  tria  dat  fiho :  esse,  nutri- 
mentum  et  instructionem.  Et  ideo  spiritualis  pater  aliquis 

70  alicuius  dicitur  ratione  alicuius  horum  trium.  Tamen  ex 
hoc  quod  est  spiritualis  pater  non  habet  spiritualem  co- 
gnationem,  nisi  conveniat  cum  patre  quantum  ad  genera- 
tionem,  per    quam  est  esse. 

Et  sic  etiam  potest  solvi  octavum,  quod  praecessit. 

75 

»5* 


*  Cf.  qu.  LV,  art. 
4,  ad  2. 


•  B.  Albert.  IV 
Sent.,  dist.  xlii, 
art.4.-Cf.Gloss. 
in  can.  Pervenit, 
caus,  XXX,  qu.  \. 
"  S.  Raym.  loc. 
cit. ;  s.  Bonav. 
IV  Sent  ,  dist. 
xlii,  art.  1.  qu.  i. 
■  Cap.  Conlra- 
cto,  de  Cognat. 
Spirit. 


*  Cf.  qu.  xxxiv, 
art.  2,  arg.  4 ;  art. 
3.  arg.  I. 


•Cf.  qu.Lv,  art.4. 
'  Cf.  corp.  art. 


'  Cf.  resp.  ad  3. 


•  Arg.  Sed  con- 
tra  1. 


'  Cf.  resp.  ad  3. 

•  Arg.  Sed  con- 
tra  2.  -  Cf.  infra 
resp.  ad  9,  fin. 


*  Can.  Omnes 
quos  et  sqq.  , 
caus.  XXX,  qu. 
I.  -  Cf.  Mag.  dist. 
xLii,  cap.  Spiri- 
tuales  Jilii. 

'  Arg.  Sed  con- 
tra  3. 

•  Cap.  XI,  n.  2  ; 
cap.  XII ,  n.  5.  - 
S.Th.  lecL  xi,xii. 


/ 


114 


QUAESTIO  LVI,  ARTICULUS  III,  IV,  V 


*  Bccl,  Hier.  cap. 
II ,  part.  I ,  S  7; 
cap.  VII.  5  11. 

*  Art.  praeced. , 
ad  9. 


*  Art.  1,  arg.  4. 

*  Dist.  xLii.  -  Cf. 
can.  De  eo  quod 
interrog.,  caus. 
XXX,qu.i ;  can. 
Si  quis  cum  ma- 
*re,caus.XXXIII, 
qu.  II. 


*  Aristot.  de  A- 
iiimal.  Generat. 
lib.  I,  cap.  XXI, 

XXII. 

*Ibid.,capp.xix, 

XX. 


•  Can.  In  bapti- 
smate ,  de  Con- 
secr.,  dist.  IV. 


•  Art.  praeced., 
ad  3. 

•Cf.can.QttOrfau- 
tem,  caus.  XXX, 
qu.  IV. 


ART.    III.    UTRUM    COGNATIO    SPIRITUALIS    CONTRAHATUR 

INTER    SUSCIPIENTEM    SACRAMENTUM    BAPTISMI 

ET    LEVANTEM    DE    SACRO    FONTE 


ad  uxorem  per  affinitatem.    Ergo  multo  magis   spiritualis 
cognatio. 

Respondeo   dicendum   quod  aliquis  potest  fieri   alicuius 
compater  dupliciter.    Uno  modo,  per   actum  alterius,  qui 

AD  TERTiuM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  cognatio  spi-  s  baptizat  vel  in  baptismo  suscipit  filium  eius.  Et  sic  co- 
ritualis  non  contrahatur  inter  suscipientem  sacramen-  gnatio  spiritualis  non  transit  a  viro  in  uxorem  * :  nisi  forte 
tum  baptismi  et  levantem  de  sacro  fonte.  Quia  in  gene-  ille  sit  filius  uxoris,  quia  tunc  directe  uxor  contrahit  co- 
ratione    carnali    contrahitur   propinquitas    solum  ex   parte      gnationem  spiritualem,  sicut  et  vir. 

eius  ex  cuius  semine  generatur  proles,  non  autem  ex  parte  Alio  modo,  per  actum  proprium :  sicut  cum  levat  filium 

eius  qui  puerum  natum  suscipit.  Ergo  nec  spiritualis  co-  10  alterius  de  sacro  fonte.  Et  sic  cognatio  spiritualis  transit 
gnatio  contrahitur  inter  eum  qui  suscipit  de  sacro  fonte  ad  uxorem  quam  iam  carnaliter  cognovit  * :  non  autem  si 
et  eum  qui  suscipitur.  nondum  sit  raatrimonium  consummatum  *,  quia  nondum 

2.  Praeterea,  ille  qui  in  sacro  fonte  levat,  anadochus  effecti  sunt  una  caro.  Et  hoc  est  per  modum  cuiusdam 
a  Dionysio  dicitur  *,  et  ad  eius  officium  spectat  puerum  affinitatis.  Unde  etiam,  pari  ratione,  videtur  transire  ad  mu- 
instruere.  Sed  instructio  non  est  sufficiens  causa  spiritualis  is  lierem  quae  est  carnaliter  cognita,  quamvis  non  sit  uxor. 
cognationis,  ut  dictum  est  *.  Ergo  nulla  cognatio  contra-  Unde  versus:  Quae  mihi ,  vel  cuius  natum  mea  fonte 
hitur  inter  eum  et  illum  qui  de  sacro  fonte  levatur.               levavit:  Haec  mea  commater,  fieri  mea   non  valet  uxor. 

3.  Praeterea,  potest  contingere  quod  ahquis  levet  ali-  Si  qua  meae  natum  non  ex  me  fonte  levavit:  Hanc  post 
quem    de    sacro  fonte    antequam  ipse  sit  baptizatus.    Sed     fata  meae  non  inde  vetabor  habere. 

ex  hoc  non  contrahitur  aliqua  spiritualis  cognatio :  quia  20  Ad  primum  eroo  dicendum  quod  ex  hoc  quod  sunt  di- 
ille  qui  non  est  baptizatus  ,  non  est  capax  alicuius  spiri-  versorum  generum  unio  corporalis  et  spiritualis ,  potest 
tualitatis.  Ergo  aliquem  levare  de  sacro  fonte  non  sufficit  concludi  quod  una  non  est  altera :  non  autem  quod  una 
ad  spiritualem  cognationem  contrahendam.  non  possit  esse  causa  alterius,   quia  eorum  quae  sunt  in 

Sed  contra  est  definitio  spiritualis  cognationis  supra  *  diversis  generibus,  unum  quandoque  est  causa  alterius,  vel 
inducta;  et  auctoritates  quae  ponuntur  in  littera  *.  ^;  per  se  vel  per  accidens. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  in  generatione  carnali  Ad   secundum   dicendum  quod   pater  spiritualis  et  mater 

aliquis  nascitur  ex  matre  et  patre,  ita  in  generatione  spi-  spiritualis  eidem  non  coniunguntur  in  generatione  spiri- 
rituali  aliquis  renascitur  filius  Dei  sicut  patris  et  Ecclesiae  tuali  nisi  per  accidens:  quia  ad  hoc  unus  per  se  suffice- 
sicut  matris.  Sicut  autem  ille  qui  sacramentum  confert,  ret.  Unde  non  oportet  quod  ex  hoc  aliqua  cognatio  spi- 
gerit  personam  Dei,  cuius  instrumentum  et  minister  est ;  3°  ritualis  inter  eos  nascatur,  quin  possit  esse  inter  eos  ma- 
ita  ille  qui  baptizatum  suscipit  de  sacro  fonte,  aut  confir-  trimonium.  Unde  versus :  Unus  semper  erit  compatrum 
mandum  tenet,  gerit  personam  Ecclesiae.  Unde  ad  utrum-  spiritualis :  Alter  carnalis ,  non  fallit  regula  talis.  Sed 
que  spiritualis  cognatio  contrahitur.  per  matrimonium  fit  vir  et  uxor  una  caro  per  se  loquendo. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  non  tantum  pater,  ex  Et  ideo  non  est  simile. 
cuius  semine  generatur  proles  *,  habet  cognationem  carna-  35  Ad  tertium  dicendum  quod,  si  uxor  non  sit  baptizata, 
lem  ad  natum;  sed  etiam  mater,  quae  materiam  submini-  non  perveniet  ad  eam  spiritualis  cognatio  propter  hoc 
strat  *,  et  in  cuius  utero  generatur.  Et  ita  etiam  anadochus,  quod  non  est  capax :  non  ex  hoc  quod  non  possit  per 
qui  baptizandum  vice  totius  Ecclesiae  offert  et  suscipit ,  matrimonium  traduci  spiritualis  cognatio  a  viro  in  uxorem. 
et  confirmandum  tenet,  spiritualem  cognationem  contrahit.  Ad  quartum  dicendum  quod,  ex  quo  inter  patrem  spi- 

Ad  secundum  dicendum  quod  non  ratione  instructionis  4»  ritualem  et  matrem  non  contrahitur  aliqua  cognatio  spi- 
debitae,  sed  ratione  generationis  spiritualis,  ad  quam  coo-  ritualis  *,  nihil  prohibet  quin  vir  et  uxor  simul  aliquem  de 
peratur,  cognationem  spiritualem  contrahit.  sacro  fonte  levarent.  Nec  est  inconveniens  quod  uxor  ex 

Ad  tertium  dicendum  quod  non-baptizatus    non  potest      diversis  causis   efficiatur   mater    spiritualis  eiusdem:    sicut 
aliquem  levare  de  sacro  fonte  * :    cum  non  sit  membrum      etiam  potest  esse  quod  est  affinis  et  consanguinea  eiusdem 
Ecclesiae,  cuius  typum  gerit  in  baptismo  suscipiens.  Quam-  +s  per  carnalem  propinquitatem. 
vis  possit  baptizare:   quia  est    creatura  Dei,   cuius  typum 
gerit  baptizans.  Nec  tamen  aliquam  cognationem  spiritua- 
lem  contrahere  potest:  quia  est  expers  spiritualis  vitae,  in 
quam  homo  primo  per  baptismum  nascitur.  a  d  auiNTUM  sic  prockditur.  Videtur  quod  non  transeat 

;o  x\ad  filios  carnales  patris  spiritualis.  Quia  spirituali  co- 
gnationi  non  assignantur  gradus.  Essent  autem  gradus  si 
transirent  a  patre  in  filium :  quia  persona  generata  mutat 

AD  QUARTUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod  cognatio  spi-      gradum,  ut  supra  *  dictum  est.  Ergo  non  transit  ad  filios 
ritualis  non  transeat  a  viro  in  uxorem.  Quia  spiritualis      carnales  patris  spiritualis. 
unio  et  corporalis  sunt  disparatae  et  diversorum  generum.  ^"i       2.  Praeterea,  pater  eodem  gradu  attinet  filio,  et  frater 
Ergo,  mediante  carnali  coniunctione,  quae   inter  virum  et      fratri.  Si  ergo  cognatio  spiritualis  transit  a  patre  in  filium, 
uxorem  est,  non  transitur  ad  spiritualem   cognationem.  eadem  ratione  transibit  a  fratre  in  fratrem.  Quod  falsum  est. 

2.  Praeterea,  magis  conveniunt  in  spirituali  generatione,  Sed  contra  est  quod  in  littera  *  probatur  per  aucto- 
quae  est  causa  spiritualis  cognationis,  pater  et  mater  spi-      ritatem. 

ritualis  quam  vir  qui  est  spiritualis  pater  et  uxor.  Sed  60  Respondko  dicendum  quod  filius  est  aliquid  patris,  et 
pater  et  mater  spiritualis  nullam  ex  hoc  spiritualem  co-  non  e  converso,  ut  dicitur  in  VIII  Ethic.  *  Et  ideo  spiri- 
gnationem  contrahunt.  Ergo  nec  uxor  contrahit  aHquam  tualis  cognatio  transit  a  patre  in  filium,  et  non  e  converso. 
spiritualem   cognationem    ex    hoc  quod  vir    eius  fit   pater  Et  sic  patet  quod  sunt  tres  cognationes  spirituales.  Una 

spiritualis  alicuius.  quae  dicitur  spiritualis  paternitas,  quae  est  inter  patrem 

3.  Praeterea,  potest  contingere  quod  vir  est  baptizatus  6s  spiritualem  et  filium  spiritualem  *.  Alia  quae  dicitur  com- 
et  uxor  non  est  baptizata:  sicut  quando  unus  est  ab  in-  paternitas,  quae  est  inter  patrem  spiritualem  et  carnalem 
fidelitate  conversus  sine  alterius  coniugis  conversiope.  Sed  eiusdem  *.  Tertia  autem  dicitur  spiritualis  fraternitas,  quae 
spiritualis  cognatio  non  potest  pervenire  ad  non-baptiza-  est  inter  filium  spiritualem  et  filios  carnales  eiusdem  pa- 
tum  *.  Ergo  non  transit  semper  de  viro  ad  uxorem.  tris  *.  Et  quaelibet  harum  impedit  matrimonium  contrahen- 

4.  Praeterea,  vir  et  uxor  possunt  aliquem  simul  de  fonte  7°  dum  et  dirimit  contractum. 

levare  *.  Si   ergo    spiritualis    cognatio  a   viro   transiret    in  Ad  primum  ergo  dicendum  quod  persona  addita  per  car- 

uxorem,  sequeretur  quod  uterque  coniugum  esset  bis  pater  nis  propagationem  facit  gradum  respectu  illius  personae 
et  mater  spiritualis  eiusdem.  Quod  est  inconveniens.  quae  eodem  genere  attinet,  non  autem  respectu  eius  quae 

Sed  contra,  bona  spiritualia  magis  multiplicabilia  sunt  attinet  in  alio  genere:  sicut  filius  attinet  in  eodem  gradu 
quam  corporalia.  Sed  consanguinitas  corporalis  viri  transit  7;  uxori  patris  in  quo  et  pater,  quamvis  alio  genere  attinen- 


ART.    V.    UTRUM    COGNATIO    SPIRITUALIS    TRANSEAT 
AD    FILIOS    CARNALES    PATRIS    SPIRITUALIS 


ART.  IV.    UTRUM    COQNATIO    SPIRITUALIS    TRANSEAT 
A    VIRO    IN    UXOREM 


•Cf.  cdLn.Quispi- 
ritualem ,  caus. 
XXX,  qu.  IV,  ct 
Gloss.  ibid. 


*  Cap.  Martinus 
Berlhae,  de  Co- 
gnat.  Sfirit. 

•  Gf.  Gloss.  in 
can.  Post  uxo- 
ris  obitum,  caus. 
XXX,  qu.  IV. 


Cf.  resp.  ad  2. 


Qu.  Lv,  art.  1. 


•Dist.  XLii:  capp. 
Quod  autem,  et 
Paschalis. 


•  Cap.  XII,  n.  2.  • 
S.  Th.  lect.  XII. 


*  Art.  3. 


Art.  4. 


*  Can.  Placitum 
et  sqq. ,  caus. 
XXX,  qu.  III ; 
capp.  Tua  nos , 
et  Ex  titteris^  de 
Cognat.   Sptril. 


QUAESTIO  LVII,  ARTICULUS  I 


1  ID 


'  Cf.  corp. 

•  I  ad  Cor.,  cap. 
VI,  vers.  i6. 


■  Cf.  qu.  u,  In- 
trod. 


*.S.Raym.5i(mm. 
lib.IV.tit  viir.iie 
Coe-nat.  Legal.. 
5  1.  -  Cf  b.  Al- 
bert.  IV  Senl., 
dist.  xLii,  art.  7. 


Vers.  14. 


•  Dig.  I,  VII,  de 
Adoptionib.  etc, 
2  :  rnstit.\.  \i.  de 
Adoptionibus.  i. 

*  Uig.  ibid.,  17. 
••  Instit  1 ,  XI  , 
de  Adoptionibus, 


*S.Rayin.5«mm. 
lib  IV.  tit.  viii, 
de  Cognat.  Le- 
gal;  S  1  • 


*  Dig.  I,  VII,  de 
Adoptionib.  etc, 
15,16,40;  Instit. 
I,  XI,  de  Ado- 
ptionibus,  4. 


*  Ad  Rom,  cap. 
viii^,  vers.  15; 
ad  Gatat, ,  cap. 
IV,  vcrs.  5;  Ad 
Ephes. ,  cap.  i , 
vers.  5. 

^Aristot.PAyjic. 
lib.  II,  cap.  II,  n. 
7.-S.Th.lect.iv. 

*  Ibid.  cap.  viii, 
n.5.-S.Th.  lect. 

XIII. 

*  Dig.  I,  I,  de  lu- 
stit.  et  lure,  1. 


tiae.  Spiritualis  autem  cognatio  est  alterius  generis  quam 
camalis.  Et  ideo  non  in  eodem  gradu  attinet  filius  spiritua- 
lis  filio  naturali  patris  sui  spiritualis,  in  quo  attinet  ei  pater 
eius,  quo  mediante  cognatio  spiritualis  transit.  Et  ita  non 
oportet  quod  spiritualis  cognatio  habeat  gradum.  s 

Ad  secundum  dicendum  quod  frater  non  est  aliquid  fra- 
tris,  sicut  filius  est  aliquid  patris  *.  Sed  uxor  est  aliquid 
viri,  cum  quo  effecta  est  unum  corpus  *.  Et  ideo  a  fratre 
in  fratrem  non  transit,  sive  sit  ante  genitus  sive  post  frater- 
nitatem  spiritualem.  ■" 

QUAESTIO  QUINQUAGESIMASEPTIMA 

DE  COGNATIONE  LEGAIJ,  QUAK  EST  PER  ADOPTIONEM 

DEiNDE  considerandum  est  de  cognatione  legali,  quae  est  is 
per  adoptionem  *. 
Circa  quod  quaeruntur  tria. 
Primo :  quid  sit  adoptio. 
Secundo :  utrum   ex  ea  contrahatur   aHquod  vinculum 

impediens  matrimonium.  20 

Tertio :  inter  quas  personas  contrahatur. 

ART.  I.    UTRUM    CONVENIENTER    ADOPTIO  DEFINIATUR 

AD  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod  inconvenien- 
ter  adoptio  definiatur :  Adoptio  est  extraneae  personae  25 
in  filium  vel  nepotem,  vel  deinceps,  legitima  assumptio  *. 
Filius  enim  debet  esse  subditus  patri.  Sed  quandoque  ille 
qui  adoptatur,  non  transit  in  potestatem  patris  adoptantis. 
Ergo  non  semper  per  adoptionem  aliquis  in  filium  assu- 
mitur.  ?" 

2.  Prakterea  ,  parentes  debent  filiis  thesauri^are ,  II 
Cor.  XII  *.  Sed  pater  adoptans  non  oportet  quod  semper 
adoptato  thesaurizet:  quia  quandoque  adoptatus  non  suc- 
cedit  in  bonis  adoptantis.  Ergo  adoptio  non  est  assumptio 
alicuius  in  filium.  3S 

3.  Praeterea  ,  adoptio,  per  quam  aliquis  in  filium  as- 
sumitur,  similatur  generationi  naturali,  per  quam  naturali- 
ter  producitur  filius.  Ergo  cui  competit  naturalis  generatio 
fiHi,  competit  adoptio.  Sed  hoc  est  falsum:  quia  ille  qui 
non  est  sui  iuris  *,  et  qui  est  minor  viginti  quinque  an-  4" 
nis  *,  et  mulier  **,  non  possunt  adoptare;  qui  tamen  pos- 
sunt  filium  naturaliter  generare.  Ergo  adoptio  non-  dicitur 
proprie  assumptio  alicuius  in  filium. 

4.  Praeterea  ,  assumptio  extraneae  personae  in  fiHum 
videtur  esse  necessaria  ad  supplendum  defectum  natura-  4! 
lium  filiorum.  Sed  iHe  qui  non  potest  generare,  ut  spado 
vel  frigidus,  maxime  patitur  defectum  in  fiHis  naturaHbus. 
Ergo  ei  maxime  competit  assumere  aliquem  in  fiHum. 
Sed  non  competit  ei  adoptare  *.  Ergo  adoptio  non  est  as- 
sumptio  alicuius  in  filium.  s» 

5.  Praeterea,  in  spirituali  cognatione,  ubi  aliquis  in 
filium  assumitur  sine  carnis  propagatione ,  potest  indiffe- 
renter  maior  aetate  ef&ci  pater  minoris  et  e  converso: 
quia  iuvenis  potest  senem  baptizare ,  et  e  converso.  Si 
ergo  per  adoptionem  aHquis  assumitur  in  filium  sine  carnis  ^^ 
propagatione,  simiHter  posset  indifferenter  senior  iuniorem, 
vel  minor  seniorem  adoptare.  Quod  non  est  verum  *.  Et 
sic  idem  quod  prius. 

6.  Praeterea  ,  adoptatus  non  differt  secundum  aliquem 
gradum  ab  adoptante.    Ergo  quilibet  adoptatus   adoptatur  6° 
in  filium.    Et  sic    inconvenienter   dicitur   quod   adoptatur 
in  nepotem. 

7.  Praeterea,  adoptio  ex  dilectione  procedit:    unde  et 
Deus  dicitur  nos  per  caritatem  in  filios   adoptasse  *.    Sed 
caritas  maior  habenda  est  ad  proximos  quam  ad  extraneos.  ^s 
Ergo  non  debet  esse  adoptio  extraneae  personae,  sed  ma- 
gis  propinquae. 

Respondeo  dickndum  quod  ars  imitatur  naturam  *,  et 
supplet  defectum  naturae  in  illis  in  quibus  natura  deficit  *. 
Unde,  sicut  per  naturalem  generationem  aliquis  filium  pro-  7° 
ducit,  ita  per  ius  positivum,  quod  est  ars  boni  et  aequi  *, 
potest  aliquis  alium  sibi  assumere  in  filium,  ad  similitudi- 
nem  fiHi  naturalis,  et  ad  supplendum  filiorum  deperdito- 
rum  defectum,  propter  quod  praecipue  adoptio  est  intro- 
ducta.  Et  quia  assumptio  importat  terminum  a  quo,  pro-  7S 


pter  quod  assumens  non  est  assumptum  *,  oportet  quod  ille 
qui  assumitur  in  filium,  sit  persona  extranea.  Ergo,  sicut 
naturalis  generatio  habet  terminum  ad  quem,  sciHcet  for- 
mam,  quae  est  finis  generationis  * ;  et  terminum  a  quo,  sci- 
licet  formam  contrariam:  ita  generatio  legalis  habet  ter- 
minum  ad  quem,  filium  vel  nepotem ;  et  terminum  a  quo, 
personam  extraneam.  Et  sic  patet  quod  praedicta  assignatio 
comprehendit  genus  adoptionis,  quia  dicitur  legitima  as- 
sumptio;  et  terminum  a  quo,  quia  dicitur  extraneae  per- 
sonae ;  et  terminum  ad  quem,  quia  dicitur  in  filium  vel 
nepotem. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  fiHatio  adoptionis  est 
quaedam  imitatio  filiationis  naturalis.  Et  ideo  duplex  est 
adoptionis  species.  Una  quae  perfecte  naturalem  filiatio- 
nem  imitatur :  et  haec  vocatur  adrogatio,  per  quam  tradu- 
citur  adoptatus  in  potestatem  adoptantis  *.  Et  sic  adoptatus 
succedit  patri  adoptanti  ex  intestato  * :  nec  potest  eum  pater 
sine  culpa  privare  quarta  parte  hereditatis  *.  Sic  autem 
adoptari  non  potest  nisi  ille  qui  est  sui  iuris,  qui  scilicet 
non  habet  patrem ;  aut,  si  habet,  est  emancipatus.  Et  haec 
adoptio  non  fit  nisi  auctoritate  principis  *. 

Alia  adoptio  est  quae  imitatur  naturalem  fiHationem 
imperfecte :  quae  vocatur  simplex  adoptio,  per  quam  ado- 
ptatus  non  transit  in  potestatem  adoptantis  *.  Unde  magis 
est  dispositio  quaedam  ad  perfectam  adoptionem  quam 
adoptio  perfecta.  Et  secundum  hanc  potest  adoptari  etiam 
ille  qui  non  est  sui  iuris ;  et  sine  auctoritate  principis,  ex 
auctoritate  magistratus  *.  Et  sic  adoptatus  non  succedit  in 
bonis  adoptantis :  nec  tenetur  ei  adoptans  aliquid  de  bonis 
suis  in  testamento  dimittere  nisi  velit  *. 

Et  per  hoc  patet  solutio  ad  secundum. 

Ad  tertium  dicendum  quod  generatio  naturalis  ordi- 
natur  ad  speciem  consequendam :  et  ideo  omnibus  com- 
petit  posse  naturaliter  generare  in  quibus  natura  speciei 
non  est  impedita.  Sed  adoptio  ordinatur  ad  hereditatis 
successionem :  et  ideo  illis  soHs  competit  qui  habent  po- 
testatem  disponendi  de  hereditate  sua.  Unde  qui  non  est 
sui  iuris,  vel  est  minor  vigintiquinque  annis,  aut  mulier, 
non  potest  adoptare  aliquem,  nisi  ex  speciali  concessione 
principis  *. 

Ad  quartum  dicendum  quod  per  eum  qui  habet  impe- 
dimentum  perpetuum  ad  generandum,  non  potest  heredi- 
tas  transire  in  posterum.  Unde  ex  hoc  ipso  iam  debetur 
illis  qui  succedere  ei  debent  iure  propinquitatis.  Et  ideo 
ei  non  competit  adoptare:  sicut  nec  naturaliter  generare. 

Et  praeterea  maior  est  dolor  de  filiis  amissis  quam  de 
ilHs  qui  nunquam  sunt  habiti.  Et  ideo  habentes  impedi- 
mentum  generationis  non  indigent  solatio  contra  caren- 
tiam  fiHorum  sicut  illi  qui  habuerunt  et  amiserunt ;  vel 
etiam  qui  habere  potuerunt,  sed  aliquo  impedimento  ac- 
cidentali  carent. 

Ad  quintum  dicendum  quod  spiritualis  cognatio  contra- 
hitur  per  sacramentum  quo  fideles  renascuntur  in  Christo, 
in  quo  non  differt  masculus  et  femina,  servus  et  liber  *, 
iuvenis  et  senex.  Et  ideo  indifferenter  quilibet  potest  effici 
pater  spirituaHs  alterius.  Sed  adoptio  fit  ad  hereditatis  suc- 
cessionem,  et  quandam  subiectionem  adoptati  ad  adoptan- 
tem.  Non  autem  est  conveniens  quod  antiquior  iuveni  in 
cura  rei  famiHaris  subdatur.  Et  ideo  minor  non  potest 
adoptare  seniorem:  sed  oportet,  secundum  leges,  quod 
adoptatus  sit  in  tantum  adoptante  iunior  quod  posset  eius 
esse  filius  naturalis  *. 

Ad  sextum  dicendum  quod,  sicut  contingit  amitti  filios, 
ita  et  nepotes.  Et  ideo,  cum  adoptio  sit  inducta  in  sola- 
tium  filiorum  amissorum,  sicut  aHquis  per  adoptionem 
potest  subrogari  in  locum  filii,  ita  in  locum  nepotis  et 
deinceps  *. 

Ad  septimum  dicendum  quod  propinquus  iure  propin- 
quitatis  debet  succedere  *.  Et  ideo  non  competit  ei  quod 
per  adoptionem  ad  successionem  deducatur.  Et  si  aliquis 
propinquus  cui  non  competat  successio  hereditatis,  ado- 
ptetur,  non  adoptatur  inquantum  est  propinquus,  sed  in- 
quantum  est  extraneus  a  iure  successionis  in  bonis  ado- 
ptantis. 


•  Cf.  III  Sent. , 
dist.  V,  qu.  I,  art. 
1,  qu*  3. 


•Aristot.PA/s/c. 
lib.  II ,  cap.  vM, 
n.  3,  7.  -  S.  Th. 
lect.  XI. 


•Dig.  loc  cit.,2. 

•Cod.VIII.xLvii, 

deAdoptionibus, 

10. 

*  Ibid.,  2. 


"  Instit.  I,  XI,  de 
Adoption.,i;t)\%, 
I,  VII,  de  Adopt, 
etc,  2. 

*  Instil.  loc.  cit.. 


*  Dig.  1,  VII,  2; 
Instit.  I,  XI,  t. 

'  Cod.,  loc.  cit., 
10. 


*  Dig.  I,  VII,  de 
Adoptionib.  elc, 


•  Ad  Galat.,  cap. 
III,  vers.  28. 


*  Dig.  I,  VII,  de 
Adopt.  etc. ,  16. 


•Dig.  ibid.,2,43; 
Instit.loc.  cit.,1. 


•  Dig.  XXXVIH, 
XVI,  de  suis  et 
legit.  Hered. 


unic. 


n6  QUAESTIO  LVII,  ARTICULUS  II,  III  -  QUAESTIO  LVIII,  ARTICULUS  I 

mulier   non    potest    adoptare ,  ut   ex   dictis  *  patet.    Ergo   •  Art.  «,  arg.  3. 
ART.  II.  UTRUM  EX  ADOPTiONE  coNTRAHATUR  cognatio  Icgalis  non  transit  a  viro  in  uxorem. 

ALiauoD  viNCULUM  iMPEDiENS  MATRiMONiuM  4.    Praeterea  ,    cognatio    spiritualis    est    fortior    quam 

legalis.    Sed  spiritualis  non  transit  in  nepotem.   Ergo  nec 
D  SECUNDUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  ex  adoptione  s  legalis. 

inon    contrahatur    aliquod   vinculum    impediens   matri-  Sed  contra,  plus  concordat  cognatio  legalis  cum  carnis 

monium.  Quia  cura  spiritualis  est  dignior  quam  cura  cor-      coniunctione  vel  propagatione  quam  spiritualis.    Sed  spi- 
poralis.  Sed  ex  hoc  quod  aliquis  curae  alicuius  subiicitur      ritualis  transit  in  alteram  personam  *.  Ergo  et  legalis.         •  Qu.  lvi,  art.  3, 
spirituaHter,   non   contrahit  aliquod    propinquitatis   vincu-  2.  Praeterea,  ad  hoc  sunt  auctoritates  quae  inlittera*   ■bist.  xui,  cap. 

lum :  alias    omnes    qui   habitant  in  parochia,   essent  pro-  '°  ponuntur.  Q""'^  autem. 

pinqui  sacerdotis,  et  cum  filio  eius  non  possent  contrahere.  Respondeo  dicendum  quod  triplex  est  legalis  cognatio. 

Ergo  nec  adoptio,  quae  trahit   adoptatum  in  curam  ado-      Prima,  quasi  descendentium :  quae  contrahitur  inter  patrem 
ptantis,  hoc  facere  potest.  adoptantem  et  filium  adoptatum,  et  filium  filii  adoptivi,  et 

2.  Praeterea,  ex  hoc  quod  aliquis  alicui  fit  beneficus,  nepotem,  et  sic  deinceps  *.  —  Secunda  quae  est  inter  filium  ' '"^'i'  '.  ".  ''^ 
non  contrahitur  ahquod  propinquitatis  vinculum.  Sed  nihil  ■>  adoptivum  et  filium  naturalem  *.  -  Tertia  per  modum  cu-  •  Sii.  m  dm- 
aliud  est  adoptio  quam  collatio  cuiusdam  beneficii.  Ergo  iusdam  aifinitatis:  quae  est  inter  patrem  adoptantem  et  fujuM'ig'x^^iii' 
ex  adoptione  non  fit  aliquod  propinquitatis  vinculum.  uxorem  filii  adoptivi,  vel  e  converso  inter  filium  adopta-   iudeRHuNupt., 

3.  Praeterea,  pater  naturalis  principaliter  filio  providet  tum  et  uxorem  patris  adoptantis  *.  '  big.  xxiii,  n, 
-Eihic.wb.ym.  in  tribus,  ut  Philosophus  dicit  * :  quia  scihcet  ab  ipso  habet  Prima  ergo  cognatio  et  tertia  perpetuo  matrimonium  ''«^«''«JV'';"-.'4- 
XII, "n.  5.-8.  ih!   esse,  nutrimentum  et  discipliuam.    Hereditatis  aulem  suc- 20  impediunt.    Secunda    autem   non    nisi    quandiu   manet  in 

lect.  ^]i,  iciii.       cessio  est  posterius  ad  ista.  Sed  per  hoc  quod  aliquis  alicui  potestate  patris  adoptantis.    Unde,  mortuo  patre  vel   filio 

providet  in  nutrimento  et  disciplina,  non  contrahitur  ali-  emancipato,  potest  contrahi  inter  eos  matrimonium. 
quod  propinquitatis  vinculum:  alias  nutrientes  et  paedagogi  Ad  primum  ergo  dicendum  quod  per  generationem  spi- 

et  magistri  essent  propinqui,  quod  falsum  est.    Ergo  nec  ritualem  non  trahitur  filius  extra  potestatem  patris,  sicut 
per  adoptionem,  per  quam   aliquis  succedit  in  hereditate  ^s  fit  per  adoptionem.   Et  sic  filius  spiritualis  remanet  filius 

alterius,  contrahitur  aliqua  propinquitas.  utriusque  simul,  non  autem  fihus  adoptivus.  Et  ideo  non 

4.  Praeterea,  sacramenta  Ecclesiae  non  subduntur  hu-  contrahitur  aliqua  propinquitas  inter  patrem  adoptantem 
manis  legibus.  Sed  matrimonium  est  sacramentum  Eccle-  et  matrem  vel  patrem  naturalem :  sicut  erat  in  cognatione 
siae.  Cum  ergo  adoptio  sit  inducta  per  legem  humanam,  spirituali. 

videtur  quod  non  possit   impedire   matrimonium    aliquod  30       Ad  secundum   dicendum  quod   cognatio    legalis   impedit 

vinculum  ex  adoptione  contractum.  matrimonium  propter  cohabitationem  *.    Et  ideo,  quando    'Cf.art.praeced. 

•  cf.  qu.  L,  art.  Sed  contra,  cognatio  matrimonium  impedit  *.  Sed  ex  solvitur  necessitas  cohabitationis,  non  est  inconveniens  si 
adoptione  quaedam  cognatio  causatur,  scilicet  legalis,  ut  praedictum  vinculum  non  maneat:  sicut  quando  fuerit 
patet   per    eius    definitionem :    est    enim    legalis    cognatio      extra  potestatem    eiusdem    patris.    Sed   pater    adoptans  et 

•  Cf.  s.  Raym.  quaedam  proximitas  proveniens  ex  adoptione  *.  Ergo  ado-  is  uxor  eius  semper  quandam  auctoritatem  retinent  super 
tit.  viM ,  /e  Co-  ptio  causat  vinculum  per  quod  matrimonium  impeditur.  filium  adoptatum  et  uxorem  eius.  Et  propter  hoc  manet 
b^^Afbfr?.''' \v         2-  Praeterea,  hoc    idem   habetur  ex  auctoritatibus   in      vinculum  inter  eos. 

Sent.,  dist.  xlii,  littera  *  positis.  Ad  tertium  dicendum  quod  etiam  mulier,  ex  concessione 

•  bist  xLii,  cap.  Respondeo  dicendum  quod  lex  divina  illas  praecipue  principis,  adoptare  potest  *.  Unde  et  in  ipsam  transit  co-  *  ;5*'i?-.'.  ^".  '^^ 
Quod  auiem.  personas  a  matrimonio  exclusit  quas  necesse  erat  cohabi-  40  gnatio  legalis.  -  Et  praeterea ,  non  est  causa  quare  co-  21  °^in°i\i.  i,  xi| 
ib^m''  '^'"'P'"''-  t^r^-   ^^'  "*  Rabbi  Moyses  dicit*,  si  ad  eas  liceret  car-      gnatio  spiritualis  non  transit  in  non-baptizatum  quia  non  ^' A<ioption-Ao- 

'     '       '  nalis  copula,  facilis  pateret  concupiscentiae  locus,  ad  quam  potest  tenere  ad  sacrcimentum :  sed  quia  non  est  alicuius 

reprimendam  matrimonium  est  ordinatum.    Et  quia  fihus  spiritualitatis  capax. 

adoptatus  conversatur  in  domo  patris  adoptantis  sicut  fi-  Ad  quartum  dicendum  quod  per  generationem  spiritua- 

lius  naturalis ,  ideo  legibus  humanis  prohibitum  est  inter  4S  lem  filius  non  ponitur  in  potestate  et  cura  alterius  patris 

•  Dig.  I,  vii,  de  tales  matrimonium  contrahi  *.  Et  talis  prohibitio  est  per  spiritualis,  sicut  in  cognatione  legali.  Oportet  enim  quod 
23 ;  ^xni,  n,  (ie  Ecclesiam  approbata*:  et  inde  habetur  quod  legalis  co-  quidquid  est  in  potestate  filii,  transeat  in  potestatem  patris 
•(^o."s\''qua,  gnatio  matrimonium  impediat.  adoptantis.    Unde,  adoptato  patre,  adoptantur  filii   et  ne- 

de  cognat.  Le-        Et  per  hoc  patet  solutio  ad  prima  tria:  quia  per  omnia      potes  qui  sunt  in  potestate  adoptati  *.  'Dig.  ibid.,3, 15. 

§f/<>erer'  caus".  iHa  non  inducitur  talis  cohabitatio  quae  possit  fomentum  s»  ^  ^   ^ 

xA,  qu.  iM.      concupiscentiae   praestare.   Et   ideo   ex   eis   non    causatur  QUAESTIO  QUINQUAGESIMAOCTAVA 

propinquitas  quae  matrimonium  impediat.  DE  IMPEDIMENTIS  FRIGIDITATIS,  MALEFICII, 

f     t'     ^  ^  >,.  .  FURIAE  VEL   AMENTIAE,  INCESTUS.  ET  DEFECTUS    AETATIS 

Ad   auARTUM  DicENDUM   quod  prohibitio  legis  humanae  ' 

non  suf&ceret  ad  impedimentum  matrimonii  nisi  interve-      -p^EiNDE    considerandum    est    de    quinque   impedimentis 

•  Cf.  corp.  art.    niret  Ecclesiae  auctoritas,  quae  idem  etiam  interdicit  *.     ^s  Lymatrimonii  simul :  scilicet  de  impedimento  frigiditatis, 

.„T-    iiT  maleficii,  furiae  vel  amentiae,  incestus,  et  defectus  aetatis  *.   *£[•  ''''•  "> '"' 

ARl.    III.    UTRUM    TALIS    COGNATIO    NON    CONTRAHATUR    NISI  ir»       ■  u  .  •  *°''' 

Et  circa  hoc  quaeruntur  quinque. 

INTER    PATREM    AUOPTANTEM    ET    FILIUM    ADOPTATUM  ^i   .  ^  ^         r  •    -j-^  7  •  •  •  j-    ^ 

Primo :  utrum  trigiditas  matnmomum  impediat. 
D  TERTiuM  sic  PRocEDiTUR.  Vidctur  quod  talis  cognatio  Secundo :  utrum  maleficium. 

L.non   contrahatur   nisi  inter  patrem    adoptantem   et  fi-  «o       Tertio :  utrum  furia  vel  amentia. 
lium   adoptatum.    Maxime    enim    videretur    quod    deberet  Quarto :  utrum  incestus. 

contrahi   inter   patrem    adoptantem   et  matrem   naturalem  Quinto :  utrum  defectus  aetatis. 

•  Qu.  lvi,  art.  4.   adoptati :  sicut  accidit  in  cognatione  spirituali  *.  Sed  inter 

tales  nulla  est  cognatio  legalis.   Ergo  nec  inter  alias  per-  ^RT.  I.  utrum  frigiditas  matrimonium  impediat 

sonas  praeter  adoptantem  et  adoptatum.  «s  ^"P"'  ''"• ''"'  ""■ '-  ""i  4=  '^  Sem,  dist.  xxxvi,  art.  , ;  Quodi.  xi,  qu.  x,  art.  j. 

2.  Praeterea,    cognatio    impediens    matrimonium    est        *  d  primum  sic  proceditur.    Videtur   quod  frigiditas  ma- 

perpetuum  impedimentum.  Sed  inter  filium  adoptatum  et      /vtrimonium  contrahendum  non  impediat.  Copula  enim 

filiam    naturalem    adoptantis   non   est  perpetuum    impedi-      carnalis  non  est  de  essentia  matrimonii :   quia  perfectiora 

mentum :  quia ,  soluta    adoptione  per  mortem    adoptantis      sunt   matrimonia    pari    voto    continentium.    Sed   frigiditas 

pti^n^r cius.  ^^^  emancipationem  adoptati,  potest  contrahere  cum  ea  *.  70  nihil  tollit  de  matrimonio  nisi    carnalem    copulam.    Ergo 

d'''' xini  '"'   ^""S^    C'^^  ea  non  habuit   aliquam    propinquitatem    quae      non  est  impedimentum  dirimens  matrimonium  contractum. 

deRHu Nupi.,17';  matrimonium  impediret.  2.  Praeterea,  sicut   nimia  frigiditas  impedit  camalem 

Nhp",  2.' " '    *"         ^-  Praeterea,  cognatio  spiritualis  in  nuUam  personam      copulam,  ita  nimia  caHditas,  quae  hominem  exsiccat.  Sed 

•  Qu  Lvi  art.  ^r^^^sit  quae  non  possit  ad  aUquod  sacramentum  tenere  caliditas  non  ponitur  matrimonii  impedimentum.  Ergo  nec 
ad  3.      '     '  ■  vel  suscipere :  unde  in  non-baptizatum  non  transit  *.    Sed  7s  frigiditas  debet  poni. 


/A.r 


QUAESTIO  LVIII,  ARTICULUS  II 


*  Cf.  cap.  Con- 
sultationi  ,  de 
Frigid.  et  Mate- 
flc. 


'  Aristot.,  de  A- 
Tiimal.  Generat. 
lib.  IV,  cap.  I. 


*  Cap.  Quod  se- 
dem. 


•Cf.Dig.L,xvii. 
de  Divers.  Reg. 
Iur.Anliqui,\Si. 


Art.  seq. 


*  Cap.  Ex  lilte- 
ris,  de  Frigid. 
et  Malejic. 
'  lad  Cor.,  cap. 
VII,  vers.  3Q. 


*  Cap.  Laudabi- 
lem,  de  Frigid. 
et  Malejic, 


Ibid. 


Ibid. 


3.  Praeterea,  omnes  senes  sunt  frigidi.  Sed  senes  pos- 
sunt  matrimonium  contrahere.  Ergo  frigiditas  non  impedit 
matrimonium. 

4.  Praeterea,  si  scit  mulier  virum  esse  frigidum  quando 
cum  eo  contrahit,  verum  est  matrimonium  *.  Ergo  frigi- 
ditas,  quantum  est  de  se,  matrimonium  non  impedit. 

5.  Praeterea,  contingit  in  aliquo  esse  siccitatem  suf&- 
cienter  moventem  ad  carnalem  copulam  cum  aliqua  cor- 
rupta,  non  autem  cum  aliqua  virgine :  quia  cito  calidum 
evaporat,  ratione  suae  debilitatis,  ut  ad  corrumpendum 
virginem  non  suf&ciat.  Et  simiUter  est  in  aliquo  sufficiens 
caliditas  ad  pulcram,  quae  magis  concupiscentiam  inflam- 
mat,  quae  non  suf&cienter  movet  ad  turpem.  Ergo  videtur 
quod  frigiditas,  etsi  impediat  respectu  unius,  non  tamen 
impedit  simpliciter. 

6.  Praeterea,  mulier  est  universaliter  frigidior  viro  *. 
Sed  mulieres  non  impediuntur  a  matrimonio.  Ergo  nec 
viri  frigidi. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  Extra,  de  Frigidis  et 
Malefic.  *:  Sicut  puer,  qui  non  potest  reddere  debitum, 
non  est  aptus  coniugio ,  sic  qui  impotentes  sunt,  minime 
apti  ad  contrahenda  matrimonia  reputantur.  Tales  autem 
sunt  frigidi.  Ergo,  etc. 

2.  Praeterea,  nullus  potest  se  obligare  ad  impossibile  *. 
Sed  in  matrimonio  homo  se  obligat  ad  carnalem  copulam: 
quia  ad  hoc  dat  altcri  sui  corporis  potestatem.  Ergo  fri- 
gidus,  qui  non  potest  carnaliter  copulari,  non  potest  ma- 
trimonium  contrahere. 

Respondeo  dicendum  quod  in  matrimonio  est  contractus 
quidam  quo  unus  alteri  obligatur  ad  debitum  carnale  sol- 
vendum.  Unde,  sicut  in  aliis  contractibus  non  est  conve- 
niens  obligatio  si  aliquis  se  obliget  ad  hoc  quod  non 
potest  dare  vel  facere,  ita  non  est  conveniens  matrimonio 
contractus  si  fiat  ab  aliquo  qui  debitum  carnale  solvere 
non  possit.  Et  hoc  impedimentum  vocatur  impotentia 
coeundi,  nomine  generaU. 

Quae  quidem  potest  esse  vel  ex  causa  intrinseca  et 
naturali ;  vel  ex  causa  extrinseca  accidentali ,  sicut  per 
maleficium,  de  qua  post  *  dicetur.  -  Si  autem  sit  ex 
causa  naturaH,  hoc  potest  esse  dupliciter.  Quia  vel  est 
temporalis,  cui  potest  subveniri  beneficio  medicinae  vel 
processu  aetatis:  et  tunc  non  solvit  matrimonium.  Vel 
est  perpetua.  Et  tunc  solvit  matrimonium  * :  ita  quod  ille 
ex  parte  cuius  allegatur  impedimentum,  perpetuo  maneat 
absque  spe  coniugii ,  aHus    nubat  cui  vult  in  Domino  *. 

Ad  hoc  autem  cognoscendum,  utrum  sit  impedimentum 
perpetuum  vel  non,  Ecclesia  tempus  determinatum  adhi- 
buit  in  quo  huius  rei  posset  esse  experimentum,  sciHcet 
triennium  * :  ita  quod  si,  post  triennium,  in  quo  fideHter 
ex  utraque  parte  dederunt  operam  copulae  carnaH  implen- 
dae ,  inveniatur  matrimonium  non  esse  consummatum , 
iudicio  Ecclesiae  dissolvitur  *. 

Et  tamen  in  hoc  quandoque  Ecclesia  errat:  quia  per 
trienniura  quandoque  non  sufficienter  experiri  potest  per- 
petuitas  impotentiae.  Unde,  si  Ecclesia  se  deceptam  inve- 
niat,  per  hoc  quod  iHe  in  quo  erat  impedimentum,  inveni- 
tur  carnalem  copulam  cum  aHa  vel  cum  eadem  perfecisse, 
reintegrat  matrimonium  praecedens,  et  dirimit  secundum, 
quamvis  de  eius  Hcentia  sit  factum  *. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  quamvis  actus  carnaHs 
copulae  non  sit  de  essentia  matrimonii,  tamen  potentia  ad 
hoc  est  de  eius  essentia :  quia  per  matrimonium  datur 
utrique  coniugum  potestas  in  corpore  alterius  respectu 
carnaHs  copulae. 

Ad  secondum  dicendum  quod  caHditas  superflua  vix 
potest  esse  impedimentum  perpetuum.  Si  tamen  inveni- 
retur  quod  per  triennium  impediret  carnalem  copulam , 
iudicaretur  perpetuum.  Tamen,  quia  frigiditas  magis  et 
frequentius  impedit  (tolHt  enim  non  solum  commixtionem 
seminum,  sed  etiam  vigorem  membrorum,  quo  fit  con- 
iunctio  corporum),  ideo  frigiditas  magis  hic  ponitur  impe- 
dimentum  quam  caHditas :  cum  omnis  defectus  naturaHs 
ad  frigiditatem  reducatur. 

Ad  tertium  dicendum  quod  senes,  quamvis  quandoque 
non  habeant  caHditatem  suf&cientem  ad  generandum,  ta- 


117 

men  habent  caHditatem  sufficientem  ad  camalem  copulam. 
Et  ideo  conceditur  eis  matrimonium  secundum  quod  est 
in  remedium :  quamvis  non  competat  eis  secundum  quod 
est  in  of&cium  naturae. 

s  Ad  quartum  dicendum  quod  in  quoHbet  contractu  hoc 
universaliter  tenetur,  quod  iHe  qui  est  impotens  ad  sol- 
vendum  aliquid,  non  reputatur  idoneus  ad  contractum 
illum  quo  se  obHgat  ad  eius  solutionem.  Tamen  potest 
impotens  esse  tripliciter.  Uno  modo,  quia  non  potest  sol- 

10  vere  de  iure.  Et  sic  talis  impotentia  omnibus  modis  facit 
contractum  esse  nuHum :  sive  sciat  ille  cum  quo  facit  talis 
contractum  hanc  impotentiam,  sive  non.  -  AHo  modo,  quia 
non  sit  solvendo  de  facto.  Et  tunc,  si  sciat  ifle  cum  quo 
contrahit  hanc  impotentiam  et  nihilominus  contrahit,  osten- 

'5  ditur  quod  alium  finem  ex  contractu  quaerit:  et  ideo  con- 

tractus  stat.    Si  autem  nescit,  tunc  contractus  nullus  est. 

Et  ideo  frigiditas,  quae    causat   talem  impotentiam  ut 

homo   non  possit  de  facto    solvere    debitum ;    et  conditio 

servitutis  *,  per  quam    non  potest  homo  de  facto    Hbere 

=0  reddere ;  impediunt  matrimonium  quando  alter  coniugum 
ignorat  hoc,  quod  aHus  non  potest  reddere  debitum. 
Impedimentum  autem  per  quod  quis  non  potest  de  iure 
reddere  debitum ,  ut  consanguinitas ,  annuHat  contractum 
matrimonium    sive    sciat    alter    coniugum    sive    non.     Et 

'5  propter  hoc  Magister  ponit  *  quod  haec  duo  faciunt  per- 
sonas  non  omnino  illegitimas. 

Ad  quintum  dicendum  quod  non  potest  esse  perpetuum 
impedimentum  naturale  viro  respectu  unius  personae  et 
non  respectu  alterius.  Sed,  si  non  possit  implere  carnalem 

5°  actum   cum  virgine    et  possit    cum  corrupta ,  tunc  medi- 

cinaliter  aliquo  instrumento  posset  claustra   pudoris  fran- 

gere  et  ei  coniungi.  Nec  esset  hoc  contra  matrimonium : 

quia  non  fieret  ad  delectationem,  sed  ad  medicamentum. 

Abominatio  autem  mulieris  non  est  causa  naturalis,  sed 

5;  causa  accidentalis  extrinseca.  Et  ideo  de  ea  idem  est  iudi- 
cium  quod  de  maleficio,  de  quo  post  *  dicetur. 

Ad  sextum  dicendum  quod  mas  est  agens  in  generatione, 
sed  femina  est  patiens  *.  Et  ideo  maior  caliditas  requiritur 
in  viro  ad  opus  generationis  quam  in  muliere.  Unde  fri- 

40  giditas,  quae  facit  virum  impotentem,  non  faceret  mulierem 
impotentem.  Sed  in  muliere  potest  esse  impedimentum 
naturale  ex  alia  causa,  scilicet  arctatione.  Et  tunc  idem 
est    iudicium  de  arctatione   mulieris  et  de  frigiditate  viri. 

^;     ART.   II.   UTRUM  maleficium  possit  matrimonium  impedire 
QaO(f/.  XI,  qu.  ix,  art.  1. 

AD  SECUNDUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  maleficium 
non  possit  matrimonium  impedire.  Huiusmodi  enim 
maleficia  fiunt  operatione  daemonum.  Sed  daemones  non 

50  habent  potestatem  ad  impediendum  matrimonu  actum 
magis  quam  alios  corporales  actus:  quos  impedire  non 
possunt,  quia  sic  totum  mundum  peryerterent ,  si  come- 
stionem  et  gressum  et  aHa  huiusmodi  impedirent.  Ergo 
per  maleficia  non  potest  impediri  matrimonium. 

S5  2.  Praeterea,  opus  Dei  est  fortius  quam  opus  diaboH. 
Sed  maleficium  est  opus  diaboli.  Ergo  non  potest  impedire 
matrimonium,  quod  est  opus  Dei. 

3.  Praeterea,  nullum  impedimentum  dirimit  contractum 
matrimonium    nisi    sit    perpetuum.    Sed    maleficium    non 

60  potest  esse  impedimentum  perpetuum  :  quia,  cum  diabolus 
non  habeat  potestatem  nisi  super  peccatores,  expulso 
peccato  tolletur  maleficium ;  vel  etiam  per  aliud  malefi- 
cium ;  vel  per  exorcismos  Ecclesiae,  qui  sunt  ordinati  ad 
reprimendam  vim  daemonum.  Ergo  maleficium  non  potest 

65  impedire  matrimonium. 

4.  Praeterea,  carnalis  copula  non  potest  impediri  nisi 
impediatur  potentia  generandi,  quae  est  principium  eius. 
Sed  unius  viri  generativa  potentia  se  habet  ad  omnes  mu- 
Heres  quasi  aequaliter.  Ergo  per  maleficium  non  potest  esse 

70  impedimentum  respectu  unius    nisi   sit  respectu  omnium. 
Sed  contra  est  quod  dicitur  in  Decretis,  XXXIII,  qu.  i  *: 
Si  per  sortiarias  vel  maleficas,  et  infra  * :    Si  sanari  non 
poterunt,  separari  valebunt. 

2.  Praeterea,  potestas  daemonum  est  maior  quam  pote- 
75  stas  hominis :  lob  xli  *,  Non  est  potestas  super  terram,  etc. 


Cf.  qu.  ui. 


'   Dist. 
cap.  I. 


Art.  seq. 


*  Aristot.  de  A- 
nimal.  Generat. 
lib.  I,  cap.  XX, 

XXI. 


Can.  4.. 
Ibid. 


Vers.  24. 


ii8  QUAESTIO  LVIII,  ARTICULUS  III,  IV 

Sed  opere  humano  potest  aliquis  fieri  impotens  ad  carna-      hominis ,  ex  qua    tollitur  viro    concupiscentia  movens  ad 
lem    copulam   per   aliquam  potionem  vel  castraturam,  et      talem  muHerem,  et  non  ad  aliam. 
ex  hoc  matrimonium  impcdiri.  Ergo  multo  fortius  virtute  ^j^^_  jjj    ^^^^^  ^^^^^  ^^^^^^^^  matrimonium 

daemoms  hoc  fieri  potest. 

Respondeo  dicendum  quod  quidam  dixerunt  quod  ma-  s     a  d  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod  furia  non  im- 
leficium   nihil    erat  in  mundo   nisi  in  aestimatione  homi-      /vpediat    matrimonium.    Matrimonium    enim    spirituale , 
num,  qui  effectus  naturales  quorum  causae  sunt  occultae,      quod  in  baptismo  contrahitur ,  dignius  est  quam  carnale. 
maleficiis    imputabant.  -  Sed    hoc   est  contra   auctoritates      Sed  furiosi  possunt  baptizari  *.  Ergo  et  matrimonium  con-   *  Cf.  Part.  iii , 
Sanctorum,  qui  dicunt  quod  daemones  habent  potestatem      trahere.  qu.Lxvn, 

supra  corpora  et  supra  imaginationem  hominum,  quando  lo       2.  Praeterea,  frigiditas  impedit  matrimonium   inquan- 

•  cf.  Aug.  de  a  Deo  permittuntur  *.  Unde  per  eos  malefici  aliqua  signa  tum  impedit  camalem  copulam.  Quae  non  impeditur  per 
xr'cap.  xxvm ;   facere  possunt.  furiam.  Ergo  nec  matrimonium. 

cap^v'"'. '"''"''         Procedit  autem  haec  opinio  ex  radice  infidelitatis  sive  3.  Praeterea,  matrimonium  non  dirimitur  nisi  per  ali- 

incredulitatis.  Quia  non  credunt  esse  daemones  nisi  in  quod  impedimentum  perpetuum.  Sed  de  furia  non  potest 
aestimatione  vulgi  tantum:  ut  terrores  quos  sibi  facit  homo,  -s  sciri  quod  sit  impedimentum  perpetuum.  Ergo  non  diri- 
ex  sua  aestimatione   imputet   daemoni;    et  quia  etiam  ex      mit  matrimonium. 

imaginatione  vehementi  aliquae  figurae  apparent  in  sensu  4.  Praeterea,  in  versibus  supradictis  *  suf&cienter  con-  "  Qu.  l. 

tales  quales  homo  cogitat,  et  tunc  creduntur  daemones  tinentur  impedimenta  dirimentia  matrimonium.  Sed  ibi 
videri.  -  Sed  haec  vera  fides  repudiat:  per  quam  angelos      non  fit  mentio  de  furia.  Ergo,  etc. 

•  Luc.  cap.  X ,   de    caelo    cecidisse  et   daemones    esse  *  credimus ,   et   ex  »»       Sed  contra,  plus  tolHt  usum  rationis  furia  quam  error. 
«"'xi^ver'^*'.'^  subtihtate  suae  naturae  multa  posse  quae  nos  non  possu-      Sed  error  impedit  matrimonium  *.  Ergo  et  furia.  '  Qu-  li. 
lV'^.'^^°n'Jl'^'-   mus  *.  Et  illi  qui  eos  ad  faciendum  talia  inducunt,  malefici           2.  Praeterea,  furiosi  non  sunt  idonei  ad  aliquem  con- 

cstp. Firmiter, de  vocantur.  tractum  laciendum.  Sed  matrimonium  est  contractus  qui- 

•  cf.^Part.T,' qu .        Et   ideo    alii  *  dixerunt    quod    per    maleficia   praestari      dam.  Ergo,  etc. 

•A'ut'issi^o'.,^amm.  potcst  impedimentum  carnali  copulae,  sed  nullum  tale  est  ^s       Respondeo  dicendum  quod  furia  aut  praecedit  matrimo- 

^ar.  lib.  IV,  de  perpetuum :    unde  non  dirimit  matrimonium   contractum.      nium,  aut  sequitur.  Si  sequitur,  nullo  modo  dirimit  matri- 

capf  de  "impo'!.  Et  dicunt  iura  quae  hoc  dicebant,  esse  revocata.  -  Sed      monium.  Si  autem  praecedit,  tunc  aut  furiosus  habet  lu- 

in"Tm.' F%°tr-  ^oc  est  contra  experimentum.  Et  contra  nova  iura  *,  quae      cida  intervalla,  aut  non.  Si  habet,  tunc,  quamvis  dum  est 

nitatis ,  de  Fri-  antiquis  *  concordant.  in  illo  intervallo  non  sit  tutum  quod  matrimonium  con- 

•  Cap.  Littsrae,  Et  ideo  distinguendum  est.  Quia  impotentia  coeundi  50  trahat,  quia  nescit  prolem  educare ;  tamen,  si  contrahit,  est 
f^c.^^Ttfciolt.  ^^  maleficio  aut  est  perpetua :  et  tunc  matrimonium  di-  matrimonium.  Si  autem  non  habet,  vel  si  quando  non  ha- 
ibjd..    .   .  rimit.  Aut  non  est  perpetua :  et  tunc  non  dirimit.  Et  ad     bet  contrahit,  tunc,  quia  non   potest   esse    consensus  ubi 

Giossa.  '  hoc  experiendum  eodem  modo  Ecclesia  tempus  praefixit,      deest  rationis  usus,  non  erit  verum  matrimonium  *.  *  Can.  Neque 

'  Art.  praeced.    triennium  scilicet,  sicut  et  de  frigiditate  dictum  est  *.  Ad  primum  ergo  dicendum  quod  usus  rationis  non  exi-  'xxxn.^qu.^viL 

Tamen  haec  est  differentia  inter  maleficium  et  frigidi- 3!  gitur  ad  baptismum  quasi    causa  ipsius,  sicut  exigitur  ad  -Cf.Gioss.ibid. 
tatem :  quia  qui  est  impotens  ex  frigiditate,  sicut  est  impo-      matrimonium.  Et  ideo  non  est  similis  ratio.  -  Tamen  de 
tens  ad  unam,  ita  est  ad  aliam ;  et  ideo,  quando  matrimo-      baptismo  furiosorum  dictum  est  supra  **.  •  iv  Sent.,  dist. 

nium  dirimitur,  non  datur  licentia  ei  ut  alteri  coniungatur.  Ad   secundum    dicendum    quod  furia   impedit   matrimo-   qu»''"'; "i\".  'y\', 

Sed  ex  maleficio  homo  potest  esse  impotens  ad  unam  et      nium  ratione  suae  causae  ,  quae  est    consensus ,  quamvis   ''"•gj' *"■ '■  ^"* 
non  ad  aliam :    et  ideo ,  quando    iudicio   Ecclesiae  matri-  4»  non  ratione  actus,  ut  frigiditas.  Sed  tamen  simul  cum  fri- 
monium    dirimitur ,  utrique    datur  licentia  ut  alteram  co-      giditate  Magister  determinat  *,  quia  utrumque  est  quidam   '  ^'*'-  """"• 
pulam  quaerat.  naturae  defectus. 

Ad  primum  erqo  dicendum  quod,  quia  corruptio  peccati  Ad  tertium  dicendum  quod  momentaneum  impedimen- 

prima,  per  quam  homo  factus  est  servus  diaboli ,  in  nos      tum  quod  causam  matrimonii,  scilicet  consensum,  impedit, 
per  actum  generativae  devenit,  ideo  maleficii  potestas  per-  45  matrimonium  totaliter  tollit.  Sed  impedimentum  quod  im- 
mittitur  diabolo  a  Deo  in  hoc  actu  magis  quam  in  aliis:      pedit  actum,  oportet  esse  perpetuum  ad  hoc  quod  matri- 
sicut  in  serpentibus  magis  ostenditur  virtus  maleficiorum,      monium  tollat. 
'  ^"  f «^"i''b  ^x^   ^*  dicitur  *,  quam  in  aliis  animalibus,  quia  per  serpentem  Ad  quartum  dicendum  quod  hoc  impedimentum  redu- 

,p.  xxviii.'      '   diabolus  mulierem  tentavit  *.  citur  ad  errorem :  quia  utrobique   est  defectus    consensus 

cap.  III.         ^j^  sEcuNDUM    dicendum  quod    opus    Dei    potest    opere  s"  ex  parte  rationis. 
diaboli  impediri   divina    permissione:    non  quod    diabolus 
sit  Deo  fortior,  ut  per  violentiam  opera  eius  destruat.  ART.  W.  utrum  incestus  quo  quis  coonoscit  sororem 

Ad  tertium  dicendum  quod    maleficium    est  ita  perpe-  uxoris  suae,  matrimonium  dirimat 

tuum  quod  non  potest  habere  remedium  humano  opere : 

quamvis  Deus  possit  remedium  praestare,  daemonem  co-  '5    a  d  quartum  sic  proceditur.  Videtur  quod  incestus  quo 
gendo;  vel  etiam  daemon  desistendo.    Non  enim  semper      /^.quis  cognoscit  sororem  uxoris  suae,  matrimonium  non 
oportet  ut  id  quod  per  maleficium  factum  est,  possit  per      dirimat.  Quia  mulier   non  debet   puniri  pro  peccato  viri. 
aliud  maleficium  destrui :    ut  ipsi  malefici  confitentur.  Et      Sed  puniretur  si  matrimonium  solveretur.  Ergo,  etc. 
tamen,  si  posset  per  maleficium  remedium  adhiberi,  nihi-  2.  Praeterea,  plus  peccat  qui  propriam  consanguineam 

lominus  perpetuum  reputaretur :  quia  nullo  modo  debet  60  cognoscit  quam  qui  cognoscit  consanguineam  uxoris.  Sed 
aliquis  daemonis  auxilium  per  maleficium  invocare.  primum  peccatum  non  impedit   matrimonium.    Ergo  nec 

Similiter  non  oportet  quod,  si  propter  peccatum  aliquod      secundum. 
diabolo  data  est  potestas  in  aliquem,  quod,  cessante  pec-  3.  Praeterea,  si  in  poenam  peccati  hoc  infligitur,  vide- 

cato,  cesset  potestas.  Quia  poena  interdum  remanet  culpa  tur  etiam  si,  mortua  uxore,  cum  alia  contrahat  incestuo- 
transeunte.  6s  sus,  quod  separari  debeant.  Quod  non  est  verum  *.  's^^^d/^m^Jut 

Similiter  etiam  exorcismi   Ecclesiae    non  valent  ad  re-  4.  Praeterea,  hoc  etiam  impedimentum  non  connume-   cognovn  etc. 

primendum  daemones  semper,  quantum  ad  omnes  mole-      ratur  inter  alia  supra  *  enumerata.  Ergo  non  dirimit  con-   *  Q"-  '- 
stias  corporales,  iudicio  divino  hoc  exigente.    Semper  ta-      tractum  matrimonium. 

men    valent    contra  illas   infestationes    daemonum    contra  Sed  contra  est,  quia  per  hoc  quod  cognoscit  sororem 

quas  principaliter  instituta  sunt.  70  uxoris,  contrahitur  affinitas  ad  uxorem.    Sed  affinitas  diri- 

Ad  quartum  dicendum  quod  maleficium  quandoque  pot-      mit   matrimonium   contractum  *.    Ergo  et  incestus   prae-  *cf.qu.Lv,art.6. 
est    praestare   ad   omnes    impedimentum ,    quandoque    ad      dictus. 

unam  tantum:  quia  diabolus  voluntaria  causa  est,  non  ex  2.  Praeterba,  in  quo  quis  peccat,  in  hocpunitur*.  Sed   \J°'''  "P- "'■ 

necessitate  naturae  agens.  Et  praeterea  impedimentum  ma-  talis  peccavit  contra  matrimonium.  Ergo  debet  puniri  quod 
leficii  potest  esse  ex  impressione  daemonis  in  imaginatione  7s  matrimonio  privetur. 


cai 


QUAESTIO  LVIII,  ARTICULUS  V  -  QUAESTIO  LIX,  ARTICULUS  I 


*  Cap.  Si  quis 
cum  jiliastra,  et 
cap.  Transmis- 
sae ,  de  eo  qui 
cognovit  elc. 
"  Ibid. ,  cap. 
Transmissae. 


•  Cf.  Gloss.  iii 
can  Quidormie- 
ri7,  caus.XXVII, 
qu.  II ,  et  caus. 
aXXII  .  qu.  VII. 
'  Cap.Transmis- 
sae  citat.  supra. 


*  Dig.  IV,  IV,  de 
Minoribus  vigin- 
tt  quinque  an- 
nis,  3. 


•  Cap.  Is  qui,  de 
Reg.  et  Trans- 
eunt.  etc,  in  Se- 
xto.  ■  Ct.  cap.  Ad 
nostram,  et  cap. 
Signijicatum  est 
«ofcij,  eod.  tit.  in 
Decretal.  Greg. 
IX. 

•  Cf.  corp. 

•  Cf.  art.  1. 


Qu.  L. 


"  Quod  sedem, 
de  Frigid.  et  Ma- 
lefic. 


'  Didot.  de  Ani- 
mal.  Histor.  lib. 
VII,  cap.  I,  n.  I. 
•  Aristot.  de  A- 
nima  lib.  11,  cap. 
IV,  n.  8.  -  S.  Th. 
lect.  VIII. 


•  Cap.  De  illis 
qui  in  minort,  et 
cap.  Attestatio- 
nes,  de  Despons, 
Impub. ;  Cod.  V, 
IV,  de  Nupt.,  24.. 

"  Cf.  cap.  Ex  lil- 
teris ,  de  De- 
spons.  Impub. 

'  Qu.  11,  art.  2. 


*  Cf.   I»™    11»»  , 

qu.  zcvi,  art.  1, 

ad  3. 

■   Cap.  De   illis 

qui   in    minori , 

de  Despons.  Im- 

pub. 


Respondeo  dicendum  quod,  si  aliquis  cognoscit  sororem 
aut  aliam  consanguineam  uxoris  suae  ante  matrimonium 
contractum ,  etiam  post  sponsalia ,  oportet  matrimonium 
separari  ratione  affinitatis  contractae. 

Si  autem  post  matrimonium  contractum  et  consumma- 
tum,  non  debet  totaliter  matrimonium  separari:  sed  vir 
amittit  ius  petendi  debitum,  nec  potest  sine  peccato  pe- 
tere.  Sed  tamen  debet  reddere  petenti  * :  quia  uxor  non 
debet  puniri  de  peccato  viri. 

Sed  post  mortem  uxoris  debet  omnino  manere  absque 
spe  coniugii  *:  nisi  cum  eo  dispensetur,  propter  fragilita- 
tem  suam,  cui  timetur  de  illicito  coitu.  Si  tamen  praeter 
dispensationem  contrahat,  peccat  contra  statuta  Ecclesiae 
faciens  * ,  non  tamen  matrimonium  propter  hoc  separan- 
dum  est  *. 

Et  per  hoc  patet  solutio  ad  obiecta.  Quia  incestus  po- 
nitur  matrimonii  impedimentum  non  tam  ratione  culpae, 
quam  ratione  affinitatis  quam  causat.  Et  ideo  etiam  non 
connumeratur  aliis  impedimentis,  sed  impedimento  affini- 
tatis  includitur. 

ART.    V.    UTRUM    DEFECTUS    AETATIS    IMPEDIAT   MATRIMONIUM 
Supra,  qu.  w.111,  art.  3;  IV  Sent.,  dist.  xxv.  qu.  11,  art.  1,  qu''  2. 

AD  QuiNTUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod  defectus  ae- 
tatis  non  impediat  matrimonium.  Secundum  enim  le- 
ges  *  pueri  accipiunt  tutorem  usque  ad  vigesimum  quintum 
annum.  Ergo  videtur  quod  usque  ad  tempus  illud  non  sit 
confortata  ratio  ad  consensum.  Et  ita  videtur  quod  illud 
debeat  esse  tempus  statutum  ad  matrimonia  ineunda.  Sed 
ante  tempus  illud  matrimonium  potest  contrahi.  Ergo  de- 
fectus  statutae  aetatis  non  impedit  matrimonium. 

2.  Praeterea,  sicut  vinculum  religionis  est  perpetuum, 
ita  et  vinculum  matrimonii.  Sed  ante  decimum  quartum 
annum  non  possunt  facere  professionem,  secundum  novam 
constitutionem  *.  Ergo  nec  matrimonium  contrahere ,  si 
defectus  aetatis  matrimonium  impediret. 

3.  Praeterea,  sicut  consensus  ad  matrimonium  requi- 
ritur  ex  parte  viri,  ita  ex  parte  uxoris.  Sed  mulier  ante 
decimum  quartum  annum  potest  contrahere  matrimonium  *. 
Ergo  et  vir. 

4.  Praeterea,  impotentia  coeundi,  nisi  sit  perpetua  et 
ignorata,  non  impedit  matrimonium  *.  Sed  defectus  aetatis 
non  est  perpetuus  nec  ignoratus.  Ergo  non  impedit  ma- 
trimonium. 

5.  Praeterea,  non  continetur  in  aliquo  praedictorum 
impedimentorum  *.  Et  ita  non  videtur  esse  matrimonii 
impedimentum. 

Sed  contra,  decretalis  *  dicit  quod  puer  qui  non  pot- 
est  reddere  debitum,  non  est  aptus  matrimonio.  Sed  ante 
decimum  quartum  annum,  ut  in  pluribus,  non  potest  red- 
dere  debitum,  ut  in  IX  Animalium  *  dicitur.  Ergo,  etc. 

2.  Praeterea,  omnium  natura  constantium  positus  est 
terminus  magnitudinis  et  augmenti  *.  Et  ita  videtur,  cum 
matrimonium  sit  naturale,  quod  debeat  habere  determina- 
tum  tempus,  per  cuius  defectum  impediatur. 

Respondeo  dicendum  quod  matrimonium,  cum  fiat  per 
modum  contractus  cuiusdam,  ordinationi  legis  positivae 
subiacet,  sicut  et  alii  contractus.  Unde  secundum  iura  * 
determinatum  est  quod,  ante  illud  tempus  discretionis  quo 
uterque  possit  sufficienter  de  matrimonio  deliberare  et  de- 
bitum  sibi  invicem  reddere,  matrimonia  non  conlrahantur : 
et,  si  non  ita  facta  fuerint,  dirimuntur  *.  Hoc  autera  tem- 
pus,  ut  in  pluribus,  est  in  masculis  in  quarto  decimo  anno, 
in  femina  autem  in  duodecimo  anno :  cuius  ratio  supra , 
dist.  xxvii  *,  dicta  est. 

Quia  tamen  praecepta  iuris  positivi  sequuntur  id  quod 
in  pluribus  est  *,  si  aliquis  ad  perfectionem  debitam  ante 
tempus  praedictum  perveniat,  ita  quod  vigor  naturae  et 
rationis  defectum  aetatis  suppleat  *,  matrimonium  non  dis- 
solvitur.  Et  ideo ,  si  contrahentes  ante  annos  pubertatis , 
ante  tempus  praedictum  carnaliter  fuerint  copulati,  nihilo- 
minus  matrimonium  stat  indissolubile. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  in  illis  ad  quae  natura 
inclinat,  non  exigitur  tantus  vigor  rationis  ad  deliberandum 
sicut  in  aliis.    Et  ideo   ante  potest   sufficienter   deliberans 


119 

in  matrimonium  consentire  quam  possit  in  contractibus 
aliis  res  suas  sine  tutore  pertractare  *. 

Et    similiter  est  dicendum  ad  secundum.    Quia  votum 

religionis  est  eorum  quae  sunt  supra  inclinationem  naturae, 

s  quae    maiorem    difficultatem  habent  quam    matrimonium. 

Ad  tertium  dicendum  quod  mulier  citius  ad  tempus  pu- 
bertatis  pervenit  quam  vir,  ut  dicitur  in  IX  de  Animali- 
bus  *.  Et  ideo  non  est  simile  de  utroque. 

Ad  quartum  dicendum  quod  ex  parte  ista  non  solum 
'o  est  impedimentum  propter  impotentiam  coeundi,  sed  pro- 
pter  defectum  rationis,  quae  adhuc  non  sufficit  ad  consen- 
sum  illum  rite  faciendum  qui  perpetuo  durare  debet. 

Ad  quintum  dicendum  quod,  sicut  impedimentum  quod 
est  ex  furia,  reducitur  ad  impedimentum  erroris  *,  ita  etiam 
's  impedimentum  quod  est  ex  defectu  aetatis:  quia  homo 
nondum  habet  plenum  usum  liberi  arbitrii. 

QUAESTIO  QUINQUAGESIMANONA 

DE  DISPARITATE  CULTUS  QUAE  MATRI.MONIUM  IMPEDIAT 

"<•  p^EiNDE    considerandum  est   de   disparitate  cultus,  quae 
Lymatrimonium  impedit  *. 
Circa  quod  quaeruntur  sex. 

Primo:   utrum    fidelis  possit   contrahere   matrimonium 
cum  infideli. 
2!       Secundo:  utrum  inter  infideles  sit  matrimonium. 

Tertio :  utrum  coniux  conversus  ad  fidem  possit  com- 

manere  cum  infideli  nolente  converti. 
Quarto:  utrum  possit  uxorem  infidelem  relinquere. 
Quinto :  utrum,  ea  dimissa,  possit  aliam  ducere. 
30       Se.xto:  utrum  propter  alia  peccata  vir  possit  dimittere 
uxorem,  sicut  propter  infidelitatem. 

ART.  I.  utrum  fidelis  possit  matrimonium 
cum  infideli  contrahere 

I  ad  Cor.,  cap.  vii ,  lect.  11. 

AD   PRiMUM  sic  proceditur.    Videtur    quod  fidelis   possit 
matrimonium    cum   infideli    contrahere.    Quia   loseph 
contraxit  cum  Aegyptia  *,  et  Esther  cum  Assuero  **.    In 
utroque  autem  matrimonio  fuit  disparitas  cultus :  quia  alter 
40  erat  fideHs  et  alter  infidelis.  Ergo  disparitas  cultus  praece- 
dens  matrimonium  ipsum  non  impedit. 

2.  Praeterea,  eadem  est  fides  quam  docet  vetus  et 
nova  lex.  Sed  secundum  veterem  legem  poterat  esse  ma- 
trimonium  inter  fidelem  et  infidelem,  ut  patet  Deut.  xxi  * : 

45  Si,  egressus  ad  pugnam,  videris  mulierem  pulcram  in  me- 
dio  captivorum  et  adamaveris  eam,  introeas  ad  eam  dor- 
miens  cum  ea,  et  erit  tibi  uxor.  Ergo  et  in  nova  lege  licet. 

3.  Praeterea,  sponsaHa  ad  matrimonium  ordinantur.  Sed 
inter  fidelem  et  infidelem  possunt  in  aHquo  casu  contrahi 

so  sponsalia,  cum  conditione  futurae  conversionis  *.  Ergo,  sub 
eadem  conditione,  matrimonium  potest  contrahi  inter  eos. 

4.  Praeterea,  omne  impedimentum  matrimonii  est  ali- 
quo  modo  contra  matrimonium.  Sed  infidelitas  non  est 
contraria  matrimonio:    quia   matrimonium  est  in  officium 

ss  naturae,  cuius  dictamen  fides  excedit.  Ergo  disparitas  fidei 
non  impedit  matrimonium. 

5.  Praeterea,  disparitas  fidei  etiam  quandoque  est  in- 
ter  duos  baptizatos :  sicut  quando  aliquis  post  baptismum 
in  haeresim  labitur.    Et  si  talis  cum    aHqua  fideli  contra- 

60  hat,  nihilominus  est  verum  matrimonium.  Ergo  disparitas 
cultus  matrimonium  non  impedit. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  II  Cor.  vi  * :  Quae  con- 
ventio  lucis  ad  tenebras?  Sed  maxima  conventio  est  inter 
virum  et  uxorem.  Ergo  ille  qui  est  in  luce  fidei,  non  pot- 

«s  est  contrahere  matrimonium  cum  illa  quae  est  in  tenebris 
infidelitatis. 

2.  Praeterea,  Malach.  n  *  dicitur :  Contaminavit  ludas 
sanctificationem  Domini,  quoniam  dilexit  et  habuit  Jiliam 
dei  alieni.  Sed  hoc  non   esset  si  inter   eos  posset  verum 

70  matrimonium  contrahi.  Ergo  disparitas  cultus  matrimo- 
nium  impedit. 

Respondeo  dicendum  quod  principalius  matrimonU  bo- 
num  est  proles  ad  cultum  Dei  educanda.  Cum  autem  edu- 
catio   fiat  communiter   inter   patrem  et  matrem ,  uterque 

7S  secundum  fidem  intendit  ad  cultum  Dei  prolem  educare. 


*  Cf.    qu.  xuii . 
art.  2. 


'Didot.  de  Ani- 
mal.Generat.hb . 
IV,  cap.  VI. 


'  Cf.  art.  3,  ad  4. 


"  Cf.  qu.  Li,  In- 
trod. 


"  Gen.  cap.  xli, 
vers.  45. 
*"  Esther  cap.  11, 
yers.  16,  17. 


'  Vers.  10  sqq. 


"Can.  Non  o- 
rortet,  caus. 
ItXVIII,  qu.  I. 


Vers.  14. 


Vers.  11. 


120 


QUAESTIO  LIX,  ARTICULUS  II,  III 


*  Exod.  cap. 
XXXIV. vers. 10 ; 
Deut.  cap.  vii, 
vers.  3. 
"  Deut.  cap. 
VII,  vers.  2. 


'  Exod.  cap.  II, 
vers.  21 ;  Num. 
cap  xii,vers.  1. 


■  Cf.  !»■"  11"«  . 
qu.  cv,  art.  4, 
ad  6. 


• In  corpore. 


*  Dist.  IX,  qu.  1 
art.  1.  qu"  1. 


•Qu.  XLii,  art.  1. 

•  Dist.  XXXII, 
can.  Praeter , 
part.  III,  Gloss. 
in  fine. 


■  Art.  praeced. 


Ibid. 


*  De  Adulterin. 
Coniug.   lib.    I , 
cap.  XVIII. 
•"Can.  Sic  enim. 


'  Qu. xLix, art.4. 

"  Lomb.  et  Ord. 

sinenom.exPro- 

spero. 

**  Vers.  23. 


Et  ideo,  si  sint  diversae  fidei,  intentio  unius  alterius  inten- 
tioni  contraria  erit.  Et  ita  non  potest  inter  eos  esse  con- 
veniens  matrimonium.  Et  propter  hoc  disparitas  cultus 
praecedens  impedit  ipsum,  ne  contrahi  possit. 

Ad  primum  ergo  dickndum  quod  in  veteri  lege  de  ali- 
quibus  infidelibus  erat  permissum  quod  cum  eis  possent 
inire  coniugia,  et  de  aliquibus  prohibitum.  Specialiter 
quidem  prohibitum  erat  de  infidelibus  habitantibus  in  terra 
Chanaan  * :  tum  quia  Dominus  praeceperat  eos  occidi  **, 
propter  eorum  obstinationem ;  tum  quia  maius  periculum 
imminebat  ne  coniuges  aut  filios  ad  idololatriam  perverte- 
rent,  quia  filii  Israel  ad  ritus  et  mores  eorum  proniores 
erant  propter  conversationem  cum  eis.  Sed  de  ahis  gen- 
tibus  permisit :  praecipue  quia  non  poterat  esse  timor  per- 
trahendi  ad  idololatriam.  Et  sic  loseph  et  Moyses  *  et  Esther 
cum  infidelibus  matrimonia  contraxerunt. 

Sed  in  nova  lege,  quae  per  totum  orbem  difi"unditur, 
similis  ratio  prohibendi  est  de  omnibus  infidelibus.  Et  ideo 
disparitas  cultus  praecedens  matrimonium  impedit  contra- 
hendum  et  dirimit  contractum. 

Ad  secundum  dicendum  quod  lex  iJla  vel  loquitur  de 
aliis  nationibus  cum  quibus  licite  poterant  inire  coniugia: 
vel  loquitur  quando  illa  captiva  ad  fidem  et  cultum  Dei 
converti  volebat  *. 

Ad  tbrtium  dicendum  quod  eadem  est  habitudo  prae- 
sentis  ad  praesens  et  futuri  ad  futurum.  Unde  sicut,  quando 
matrimonium  in  praesenti  contrahitur,  requiritur  unitas 
cultus  in  utroque  contrahentium ;  ita  ad  sponsalia,  quibus 
fit  sponsio  futuri  matrimonii,  suf&cit  conditio  apposita  de 
futura  unitate  cultus. 

Ad  quartum  dicendum  quod  iam  ex  dictis  *  patet  quod 
disparitas  cultus  contraria  est  matrimonio  ratione  princi- 
palioris  boni  ipsius,  quod  est  bonum  prolis. 

Ad  quintum  dicendum  quod  matrimonium  est  sacramen- 
tum :  et  ideo,  quantum  pertinet  ad  necessitatem  sacramenti, 
requirit  paritatem  quantum  ad  sacramentum  fidei,  scilicet 
baptismum ,  magis  quam  quantum  ad  interiorem  fidem. 
Unde  etiam  hoc  impedimentum  non  dicitur  disparitas //<fei, 
sed  disparitas  cultus,  qui  respicit  exterius  servitium,  ut  in 
III  libro  *  dictum  est.  Et  propter  hoc ,  si  aliquis  fidelis 
cum  haeretica  baptizata  matrimonium  contrahat,  verum 
est  matrimonium.  Quamvis  peccet  contrahendo,  si  scit  eam 
haereticam :  sicut  peccaret  si  cum  excommunicata  contra- 
heret.  Non  tamen  propter  hoc  matrimonium  dirimeretur. 
Et  e  converso,  si  aliquis  catechumenus,  habens  rectam  fi- 
dem  sed  nondum  baptizatus,  cum  aliqua  fideli  baptizata 
contraheret,  non  esset  verum  matrimonium. 

ART.  II.  utrum  inter  infideles  possit  esse  matrimonium 

AD  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  inter  infi- 
deles  non  possit  esse  matrimonium.  Matrimonium  enim 
est  sacramentum  Ecclesiae  *.  Sed  baptismus  est  ianua  sa- 
cramentorum  *.  Ergo  infideles ,  qui  non  sunt  baptizati , 
matrimonium  contrahere  non  possunt ,  sicut  nec  alia  sa- 
cramenta  suscipere. 

2.  Praeterea  ,  duo  mala  sunt  magis  impeditiva  boni 
quam  unum.  Sed  infidelitas  unius  tantum  impedit  bonum 
matrimonii  *.  Ergo  multo  fortius  infidelitas  utriusque.  Et 
ita  inter  infideles  non  potest  esse  matrimonium. 

3.  Praeterea,  sicut  inter  infideles  et  fideles  est  dispa- 
ritas  cultus,  ita  interdum  inter  duos  infideles:  ut  si  unus 
sit  gentilis  et  alter  ludaeus.  Sed  disparitas  cultus  impedit 
matrimonium,  ut  dictum  est  *.  Ergo  ad  minus  inter  infi- 
deles  qui  habent  cultum  disparem,  non  potest  esse  verum 
matrimonium. 

4.  Praeterea,  in  matrimonio  est  vera  pudicitia.  Sed, 
sicut  dicit  Augustinus  *,  et  habetur  XXVIII,  qu.  i  **,  non 
est  vera  pudicitia  infidelis  cum  uxore  sua.  Ergo  nec  verum 
matrimonium. 

5.  Praeterea,  matrimonium  verum  excusat  carnalem 
copulam  a  peccato  *.  Sed  hoc  non  potest  facere  matrimo- 
nium  inter  infideles  contractum:  quia  omnis  vita  infide- 
lium  peccatum  est,  ut  dicit  glossa  *  Rom.  xnr  **.  Ergo  inter 
infideles  non  est  verum  matrimonium. 


Sed  contra  est  quod  dicitur  I  Cor.  vii  * :  Si  quis  fra- 
ter  uxorem  habeat  infidelem  etc.  Sed  uxor  non  dicitur 
nisi  propter  matrimonium.  Ergo  matrimonium  quod  est 
inter  infideles,  est  verum  matrimonium. 

s        2.  Praeterea,  remoto  posteriori,  non  removetur  prius. 

Sed  matrimonium  pertinet  ad  of&cium  naturae :  quae  prae- 

cedit  statum  gratiae,  cuius  principium  est  fides.  Ergo  in- 

fidelitas    non   facit  quin   sit  inter   infideles    matrimonium. 

Respondeo    dicendum  quod   matrimonium    principaliter 

1°  est  institutum  ad  bonum  prolis  non  tantum  generandae, 
quia  hoc  sine  matrimonio  fieri  posset,  sed  etiam  promo- 
vendae  ad  perfectum  statum :  quia  quaelibet  res  intendit 
effectum  suum  naturaliter  perducere  ad  perfectum  statum. 
Est  autem  in  prole  duplex  perfectio  consideranda :  scilicet 

15  perfectio  naturae,  non  solum  quantum  ad  corpus  sed  etiam 
quantum  ad  animam,  per  ea  quae  sunt  in  lege  naturae ; 
et  perfectio  gratiae.  Et  prima  perfectio  est  materialis  et 
imperfecta  respectu  secundae.  Et  ideo,  cum  res  quae  sunt 
propter  finem,  sint  proportionatae  fini,  matrimonium  quod 

20  tendit  in  primam  perfectionem,  est  imperfectum  et  mate- 
riale  respectu  illius  quod  tendit  in  perfectionem  secundam. 
Et  quia  prima  perfectio  communis  esse  potest  infidelibus 
et  fidelibus,  secunda  autem  est  tantum  fidelium,  ideo  inter 
infideles  est  quidem  matrimonium,  sed  non  perfectum  ul- 

25  tima  perfectione,  sicut  est  inter  fideles. 

Ad  primum  erqo  dicendum  quod  matrimonium  non  tan- 
tum  est  institutum  in  sacramentum,  sed  in  of&cium  natu- 
rae  *.  Et  ideo,  quamvis  infidelibus  non  competat  matrimo- 
nium  secundum  quod  est  sacramentum   in   dispensatione 

30  ministrorum  Ecclesiae  consistens,  competit  tamen  eis  in- 
quantum  est  in  olficium  naturae.  -  Et  tamen  etiam  matri- 
monium  tale  est  aliquo  modo  sacramentum  habitualiter : 
quamvis  non  actualiter,  eo  quod  actu  non  contrahunt  in 
fide  Ecclesiae  *. 

n  Ad  secundum  dicendum  quod  disparitas  cultus  non  im- 
pedit  matrimonium  ratione  infidelitatis,  sed  ratione  dispa- 
ritatis  in  fide.  Disparitas  enim  cultus  non  solum  sccundam 
perfectionem  prolis  impedit ,  sed  etiam  primam  * ,  dum 
parentes  ad   diversa  prolem  trahere  intendunt.  Quod  non 

40  est  quando  uterque  est  infidelis. 

Ad  tertium  dicendum  quod  inter  infideles  est  matrimo- 
nium  prout  matrimonium  est  in  officium  naturae  *.  Ea 
autem  quae  pertinent  ad  legem  naturae,  sunt  determina- 
bilia  per  ius  positivum.  Et  ideo,  si  prohibentur  ab  aliquo 

45  iure  positivo  apud  eos  infideles  contrahere  matrimonium 
cum  infidelibus  alterius  ritus,  disparitas  cultus  impedit 
matrimonium  inter  eos.  Ex  iure  enim  divino  non  prohi- 
bentur:  quia  apud  Deum  non  differt  qualitercumque  ali- 
quis   a   fide    deviet,  quantum    ad    hoc    quod    est  a  gratia 

so  alienum  esse.  Similiter  nec  aliquo  Ecclesiae  statuto  :  quae 
non  habet  de  his  quae  foris  sunt  iudicare  *. 

Ad  quartum  dicendum  quod  pudicitiae  et  aliae  virtutes 
infidelium  dicuntur  non  esse  verae,  quia  non  possunt 
attingere  finem  verae  virtutis,  qui  est  vera  felicitas:  sicut 

ss  dicitur  non  esse  verum  vinum  quod  non  habet  effectum 
vini  *. 

Ad  quintum  dicendum  quod  infidelis  cognoscens  uxo- 
rem  suam  non  peccat,  si  propter  bonum  proHs,  aut  fidei 
qua   tenetur   uxori ,  debitum    reddat :    cum   hoc   sit   actus 

60  iustitiae  et  temperantiae,  quae  in  delectabilibus  tactus  de- 

bitas  circumstantias  servat;  sicut  non  peccat  faciens  alios 

actus  politicarum  virtutum.  Nec  dicitur  omnis  vita  infide- 

lium  peccatum  quia  quolibet  actu  peccent:    sed  quia  per 

id  quod  agunt  a  servitute  pcccati  non  possunt  liberari  *. 

<s 

ART.  III.  utrum  coniux  conversus  ad  fidem 

POSSIT  commanere  cum  uxore  infidkli  nolente  converti, 

CUM  qua  in  infidklitatk  contraxkrat 

l  ad  Cor.,  cap.  vii,  lect.  11. 

70  A  D  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod  coniux  con- 
/vversus  ad  fidem  non  possit  commanere  cum  uxore 
infideli  nolente  converti ,  cum  qua  in  infidelitate  contra- 
xerat.  Ubi  enim  est  idem  periculum,  debet  eadem  cautela 
adhiberi.   Sed  propter  periculum  subversionis  fidei  prohi- 

7S  betur  ne  fidelis  cum  infideli  contrahat.  Cum  ergo  pericu- 


Vers.  12. 


'  Qu.  XLii,  art.  2, 


"  Cf.  cap.  Gau- 
demus,  de  Divor- 


tiis. 


•  Cf.  corp. 


"Cf.  resp.  ad  1, 


'  I  ad  Cor,,  cap. 
r,  vers.  12. 


*  Cf.   II'""  U"", 
qu.  xxiti,  art.  7. 


*  Ct.  U»°>  11»«  , 
qu.  x,  art.  4. 


QUAESTIO  LIX,  ARTICULUS  IV 


121 


•  Can,  ludaei. 


"Cf.art.praeced. 


•  Vers.  12. 


Art.  praeced. 


*  Cf.  can.  Ido- 
lotatria,  caus. 
XXVIII,  qu.  I. 


*  Op>  Imp.  in 
Matth. ,  homil. 
XXXII  (interOp. 
Chrys.)-Cf.  can. 
Sicut  crudelis  , 
caus.  XXXII,  qu. 
I. 

*  Vid.  trg.  Sed 
eontra  i.  -  Cf. 
can.  lam  nunc, 
ct  can.  Sic  enim, 
caus.  XXVIII  , 
qu.  I ;  cap.  Gau- 
demus ,  de  Di- 
vort. 

'  Ou.  Lv ,  art. 
6 ;  IV  Sent.,  dist. 
xxxiv,  art.  5. 


lum  sit  si  fidelis  commaneat  cum  infideli  cum  qua  prius 
contraxerat;  et  adhuc  maius,  quia  neophyti  facilius  per- 
vertuntur  quam  illi  qui  sunt  nutriti  in  fide :  videtur  quod 
fidelis  post  conversionem  non  possit  commanere  cum 
uxore  infideli. 

2.  Praeterea,  XXVIII,  qu.  i  *,  dicitur:  Non  potest  infi- 
delis  in  eius  coniunctione  pertnanere  quae  iam  in  Chri- 
stianam  translata  est  fidem.  Ergo  fidelis  habet  necesse 
uxorem  infidelem  dimittere. 

3.  Praeterea,  matrimonium  quod  inter  fideles  contra- 
hitur,  est  perfectius  quam  illud  quod  contrahitur  inter 
infideles  *.  Sed  si  fideles  contrahant  in  gradu  prohibito,  ab 
Ecclesia  dissolvitur  eorum  matrimonium.  Ergo  et  infide- 
lium.  Et  ita  vir  fidelis  non  potest  commanere  cum  uxore 
infideli,  ad  minus  quando  cum  ea  in  infidelitate  contraxit 
in  gradu  prohibito. 

4.  Praeterea,  aliquis  infidelis  habet  quandoque  plures 
uxores,  secundum  ritum  suae  legis.  Si  ergo  potest  com- 
manere  cum  illis  cum  quibus  in  infidelitate  contraxit,  vi- 
detur  quod  possit  etiam  post  conversionem  plures  uxores 
retinere. 

5.  Prakterea,  potest  contingere  quod,  repudiata  una 
uxore,  aliam  duxerit,  et  in  illo  matrimonio  existens  con- 
vertatur.  Videtur  ergo  quod ,  saltem  in  hoc  casu ,  non 
possit  cum  uxore  quam  de  novo  habet,  commanere. 

Sed  contra  est  quod  Apostolus,  I  Cor.  vii  *,  consulit 
quod  commaneant. 

2.  Praeterea,  nullum  impedimentum  superveniens  vero 
matrimonio  tolUt  ipsum.  Sed  matrimonium  erat  verum 
quando  uterque  infideHs  erat.  Ergo,  quando  alter  conver- 
titur,  non  dirimitur  per  hoc  matrimonium.  Et  ita  videtur 
quod  possit  licite  commanere. 

Respondeo  dicendum  quod  fides  eius  qui  est  in  matri- 
monio,  non  solvit,  sed  perficit  matrimonium.  Unde,  cum 
inter  infideles  sit  verum  matrimonium,  ut  ex  dictis  *  patet, 
per  hoc  quod  alter  eorum  convertitur  ad  fidem,  non  ex 
hoc  ipso  vinculum  matrimonii  solvitur.  Sed  aliquando , 
vinculo  matrimonii  manente,  solvitur  matrimonium  quan- 
tum  ad  cohabitationem  et  debiti  solutionem.  In  quo  pari 
passu  currunt  infidelitas  et  adulterium :  quia  utrumque  est 
contra  bonum  prolis.  Unde,  sicut  se  habet  in  potestate 
dimittendi  adulteram  vel  commanendi  cum  ea,  ita  'Se  habet 
in  potestate  dimittendi  infidelem  vel  commanendi  cum  ea  *. 
Potest  enim  vir  innocens  libere  manere  cum  adultera  spe 
correctionis  (non  autem  si  in  adulterii  peccato  fuerit  obsti- 
nata,  ne  videatur  patronus  turpitudinis  *) ;  quamvis,  etiam 
cum  spe  correctionis,  possit  eam  libere  dimittere.  Similiter 
fidelis  coriversus  potest  cum  infideli  manere  cum  spe  con- 
versionis,  si  eam  in  infidelitate  obstinatam  non  viderit: 
et  bene  facit  commanendo,  tametsi  non  tenetur.  Et  de 
hoc  est  consilium  Apostoli  *. 

Ad  primum  krgo  dicendum  quod  facilius  impeditur  ali- 
quid  fiendum,  quam  destruatur  quod  rite  factum  est.  Et 
ideo  multa  sunt  quae  impediunt  matrimonium  contrahen- 
dum  si  praecedant,  quae  tamen  ipsum  non  possunt  dissol- 
vere  si  sequantur:  sicut  de  affinitate  patet  *.  Et  similiter 
dicendum  est  de  disparitate  cultus. 

Ad  secundum  dicendum  quod  in  primitiva  Ecclesia, 
tempore  Apostolorum,  passim  convertebantur  ad  fidem  et 
ludaei  et  gentiles.  Et  ideo  tunc  vir  fidelis  poterat  habere 
probabilem  spem  de  uxoris  conversione,  etiam  si  conver- 
sionem  non  promitteret.  Postmodum  autem,  tempore  pro- 
cedente,  ludaei  sunt  magis  obstinati  quam  gentiles :  quia 
gentiles  adhuc  intrabant  ad  fidem,  sicut  tempore  martyrum 
et  temporibus  Constantini  Imperatoris  et  circa  tempora 
illa.  Et  ideo  tunc  non  erat  tutum  fideli  cum  uxore  infi- 
deli  ludaea  cohabitare,  nec  erat  spes  de  conversione  eius, 
sicut  erat  de  conversione  uxoris  gentilis.  Et  ideo  tunc  fi- 
delis  conversus  poterat  cohabitare  cum  gentili,  sed  non 
cum  ludaea,  nisi  conversionem  promitteret.  Et  secundum 
hoc  loquitur  decretum  illud.  Sed  nunc  pari  passu  ambu- 
lant  utrique,  scilicet  gentiles  et  ludaei :  quia  utrique  obsti- 
nati  sunt.  Et  ideo,  nisi  uxor  infidelis  converti  velit,  non 
permittetur  ei  cohabitare,  sive  sit  gentilis  sive  ludaea. 

Ad  iertium  dicbndum  quod  infideles  non  baptizati  non 

SuMMAE  Theol.  D.  Thomak  T.  IX. 


•    Cap.    Gaude- 
mus,  de  Divort. 


'    Cap.    Gaude- 
mus,  de  Divorl. 


sunt  adstricti  statutis  Ecclesiae  *,  sed  sunt  adstricti  statutis 
iuris   divini.   Et  ideo,  si  contraxerunt   aliqui   infideies  in 
gradibus  prohibitis  secundum  legem  divinam,  Leyit.  xvm  *,    *  Vers.  6  sqq. 
sive  uterque  sive  alter  ad  fidem  convertatur,  non  possunt 

s  in  tali  matrimonio  commanere.  Si  autem  contraxerunt  in 
gradibus  prohibitis  per  statutum  Ecclesiae,  possunt  com- 
manere  *,  si  uterque  convertatur,  vel  si,  uno  converso,  sit 
spes  de  conversione  alterius. 

Ad  quartum  dicendum  quod  habere  plures  uxores  est 

10  contra  legem  naturae ,  cui  etiam  infideles  sunt  adstricti. 
Et  ideo  non  est  verum  matrimonium  infidelis  nisi  cum 
illa  cum  qua  primo  contraxit.  Unde,  si  ipse  cum  omnibus 
suis  uxoribus  convertatur,  potest  cum  prima  commanere, 
et  alias  debet  abiicere  *.  -  Si  autem  prima  converti  no- 

•  s  luerit,  et  aliqua  aliarum  convertatur,  idem  ius  habet  con- 
trahendi  cum  illa  de  novo  quod  cum  alia  habet:  de  quo 
post  *  dicetur. 

Ad  quintum  dickndum  quod  repudium  uxoris  est  contra 
legem  naturae.  Unde  infideli  non  licet  uxorem  repudiare. 

jo  Et  ideo,  si  convertatur  postquam,  una  repudiata,  alteram 
duxerit,  idem  iudicium  est  de  hoc  et  de  illo  qui  plures 
uxores  habebat:  quia  tenetur  primam,  quam  repudiaverat, 
accipere,  si  converti  voluerit,  et  aliam  abiicere  *. 


Ibid. 


Art.  5. 


•    Cap.    Gaude- 
mus,  de  Divort. 


ART.  IV.  UTRUM  fidelis  conversus  possit  uxorem 

infidelem  dimittere  volentem  cohabitarb 

SINB  contumelia  creatoris 

Art.  seq. 

D  QUARTUM  sic  PRocEDiTUR.  Vidctur  quod  fidelis  con- 
?o  i^versus  non  possit  uxorem  infidelem  dimittere  volen- 
tem  cohabitare  sine  contumelia  Creatoris  *.  Maius  enim  est 
vinculum  viri  ad  mulierem  quam  servi  ad  dominum.  Sed 
servus  conversus  non  absolvitur  a  servitutis  vinculo :  ut 
patet  I  Cor.  vii  *  et  I  Tim.  vi  **.  Ergo  et  vir  non  potest 
js  uxorem  infidelem  dimittere. 

2.  Praeterea,  nullus  potest  alteri  praeiudicium  facere 
sine  consensu  ipsius.  Sed  uxor  infidelis  habebat  ius  Ln 
corpore  viri  infideHs.  Si  ergo  per  hoc  quod  vir  ad  fidem 
convertitur,  mulier  praeiudicium  pati  posset,  ut  libere  di- 

40  mitteretur,  non  posset  vir  converti  ad  fidem  sine  consensu 
uxoris :  sicut  nec  potest  ordinari,  nec  vovere  continentiam, 
sine  consensu  uxoris. 

3.  Praeterea,  si  aliquis  contrahat  cum  ancilla  scienter, 
sive  sit  servus  sive  liber,  non  propter  diversam  conditio- 

4S  nem  potest  ipsam  dimittere  *.  Cum  ergo  vir,  quando  con- 
traxit  cum  infideli,  sciverit  eam  esse  infidelem,  videtur  a 
simiH  quod  non  possit  eam  dimittere  propter  infidelitatem. 

4.  Praeterea,  pater  tenetur  ex  debito  procurare  salu- 
tem  prolis.  Sed  si  discederet  ab  infideli  uxore,  filii  com- 

so  munes  matri  remanerent,  quia  partus  sequitur  ventrem  *: 
et  sic  essent  in  periculo  salutis.  Ergo  non  potest  uxorem 
infidelem  licite  dimittere. 

5.  Praeterea,  adulter  non  potest  adulteram  dimittere, 
etiam  postquam  de  adulterio  poenitentiam  egit.   Ergo,  si 

ss  sit  idem   iudicium  de  adultero  et  infideli*,  nec   infidefis 
infidelem,  etiam  postquam  ad  fidem  est  conversus. 
Sed  contra  est  quod  Apostolus  dicit,  I   Cor.  vii  *. 
2.  Praeterea,  adulterium   spirituale  est  gravius    quam 
carnale.     Sed    propter    carnale    adulterium    vir  potest   re- 

«0  linquere  uxorem  quantum  ad  cohabitationem.  Ergo  multo 

fortius  propter  infidelitatem,  quae  est  adulterium  spirituale. 

Respondeo  dicendum   quod  homini  secundum  aliam  et 

aliam  vitam  diversa  competunt  et  expediunt.  Et  ideo  qui 

moritur  priori  vitae,  non  tenetur  ad  illa  ad  quae  in  priori 

«s  vita  tenebatur.  Et  inde  est  quod  ille  qui,  in  vita  saeculari 
existens,  aHqua  vovit,  non  tenetur  illa,  quando  mundo 
moritur  vitam  religiosam  assumens,  perficere.  Ille  autem 
qui  ad  baptismum  accedit,  regeneratur  in  Christo  et  priori 
vitae  moritur  * :   cum  generatio  unius  sit  corruptio  alte- 

70  rius  *.  Et  ideo  liberatur  ab  obligatione  qua  uxori  tene- 
batur  reddere  debitum,  et  ei  cohabitare  non  tenetur,  quando 
converti  non  vult.  Quamvis  in  aliquo  casu  libere  id  possit 
facere,  sicut  dictum  est  * :  sicut  et  religiosus  potest  libere 
perficere  vota  quae  fecit  in  saeculo,  si  non  sunt  contra  re- 

7S  Hgionem  suam,  quamvis  ad  ea  non  teneatur,  ut  dictum  est. 

i6* 


*  Cf.  cap.  Gaude- 
mus,  de  Divort, 


'  Vers.  21. 
"  Vers.  1  sqq. 


"Cf.  qu.Lii,  art.i. 


*  Cod.  III,  xxxii, 
deReiVindic.,-]. 


•  Cf.  can.  Ido- 
lolatria ,  caus. 
XXVIII.  qu.  I, 
Cf.  art.  praec. 

*  Vers.  15. 


•  Cf.  Ad  Rom. , 
cap.  VI,  vers.  ^. 
•Aristot.  Physic. 
lib.  III,  cap.  viii, 
n.  1.  -  S.  Th. 
lect.  XIII. 

*  Art.  praeced. 


122 


QUAESTIO  LIX,  ARTICULUS  V,  VI 


\'ers,  14  sqq. 


Vers,  2, 


■  Ad  Rom.,  cap, 
fi,  vers.  4, 


*  Cf.  loc.  cit.  in 
arg. 


•  Cap,  Ex  litte' 
ris,  ae  Convers, 
Ii0del. 


*  Cf,  qu.  Lxvii . 
art.  I. 


*  Cap.    Gaude- 
mus,  de  Divorl. 


*  Cf,  cap,  Quanto 
te  novimus ,  de 
Divort. 


Ad  primum  ergo  dicendum  quod  servire  non  est  aliquid 
incompetens  Christianae  religionis  perfectioni,  quae  ma- 
xime  humilitatem  profitetur.  Sed  obligatio  matrimonii  ali- 
quid  derogat  perfectioni  vitae  Christianae,  cuius  summum 
statum  continentes  possident.  Et  ideo  non  est  simile  de 
utroque. 

Et  praeterea  unus  coniugum  non  obligatur  alteri  quasi 
possessio  eius,  sicut  domino  servus,  sed  per  modum  so- 
cietatis  cuiusdam :  quae  non  congrue  est  fidelis  ad  infide- 
lem,  ut  patet  II  Cor.  vi  *.  Et  ideo  non  est  simile  de  servo 
et  coniuge. 

Ad  secundum  dicendum  quod  uxor  non  habebat  ius  in 
corpore  viri  nisi  quandiu  in  vita  illa  manebat  in  qua  con- 
traxerant :  quia  etiam,  mortuo  viro,  uxor  soluta  est  a  lege 
viri,  ut  patet  Rom.  vii  *.  Et  ideo  si,  postquam  vir  mutat 
vitam  moriens  priori  vitae,  ab  ea  discedat,  nullum  fit  ei 
praeiudicium. 

Transiens  autem  ad  religionem  moritur  tantum  spiri- 
tuali  morte ,  non  autem  corporali.  Et  ideo ,  si  matrimo- 
nium  sit  consummatum,  non  potest  vir  sine  consensu 
uxoris  ad  religionem  transire.  Potest  autem  ante  carnalem 
copulam,  quando  est  tantum  copula  spiritualis.  Sed  ille 
qui  ad  baptismum  accedit,  corporaliter  etiam  consepelitur 
Christo  in  mortem  *.  Et  ideo  a  debito  reddendo  absolvi- 
tur,  etiam  post  matrimonium  consummatum. 

Vel  dicendum  quod  ex  culpa  sua  uxor  praeiudicium 
patitur,  quae  converti  contemnit. 

Ad  tertium  dicendum  quod  disparitas  cultus  facit  per- 
sonam  simpliciter  illegitimam:  non  autem  conditio  servi- 
tutis,  sed  solum  quando  ignorata  est  *.  Et  ideo  non  est 
similis  ratio  de  infideli  et  ancilla. 

Ad  auARTUM  dicendum  quod  proles  aut  pervenit  ad  per- 
fectam  aetatem :  et  tunc  poterit  libere  sequi  patrem  fide- 
lem  vel  matrem  infidelem.  Vel  est  in  minori  aetate  con- 
stitutus.  Et  tunc  debet  dari  fideli,  non  obstante  quod  in- 
diget  matris  obsequio  ad  educationem  *. 

Ad  quintum  dicendum  quod  adulter  per  poenitentiam 
non  transit  ad  aliam  vitam,  sicut  infidelis  per  baptismum. 
Et  ideo  non  est  similis  ratio. 

ART.  V.   UTRUM  fidelis  discedens  ab  uxore  infideli 

POSSIT    ALIAM    DUCERE    IN    UXOREM 

Ad  quintum  sic  proceditur.  Videtur  quod  fidelis  dis- 
cedens  ab  uxore  infideli  non  possit  aliam  ducere  in 
uxorem.  Quia  indissolubilitas  est  de  ratione  matrimonii : 
cum  repudium  uxoris  sit  contra  legem  naturae  *.  Sed  inter 
infideles  erat  verum  matrimonium.  Ergo  nullo  modo  po- 
test  illud  matrimonium  solvi.  Sed,  manente  vinculo  ma- 
trimonii  ad  unam,  non  potest  aliquis  cum  alia  contrahere. 
Ergo  fidelis  discedens  non  potest  cum  alia  contrahcre. 

2.  Praeterea,  crimen  superveniens  matrimonio  non 
solvit  matrimonium.  Sed,  si  mulier  velit  cohabitare  sine 
contumelia  Creatoris,  non  est  solutum  vinculum  matri- 
monii:  quia  vir  non  potest  aliam  ducere.  Ergo  peccatum 
uxoris  quae  non  vult  cohabitare  sine  contumelia  Creatoris, 
non  solvit  matrimonium,  ut  libere  possit  vir  aliam  uxorem 
ducere. 

3.  Praeterea,  vir  et  uxor  sunt  pares  in  vinculo  matri- 
monii  *.  Cum  ergo  uxori  infideli  non  liceat,  vivente  viro, 
alium  virum  ducere,  videtur  quod  nec  fideli  liceat. 

4.  Praeterea,  favorabilius  est  continentiae  votum  quam 
matrimonii  contractus.  Sed  viro  fideli  uxoris  infidelis  non 
licet,  ut  videtur,  votum  continentiae  emittere  :  quia  tunc 
uxor  fraudaretur  matrimonio  si  postmodum  converteretur. 
Ergo  multo  minus  licet  ei  matrimonium  contrahere  cum  alia 

5.  Praeterea,  filius  qui  remanet  in  infidelitate  patre 
converso ,  amittit  ius  paternae  hereditatis :  et  tamen .  si 
postea  convertitur,  redditur  ei  hereditas  sua,  etiam  si  alius 
in  possessionem  eius  intravit.  Ergo  videtur  a  simili  quod, 
si  uxor  infidelis  post  convertatur,  quod  sit  sibi  reddendus 
vir  suus,  etiam  si  cum  alia  contraxerit.  Quod  non  posset 
esse  si  secundum  matrimonium  verum  esset.  Ergo  non 
potest  contrahere  cum  alia. 

Sed  contra,  matrimonium  non  est  ratum  sine  sacra- 
mento  baptismi  *.  Sed  quod  non  est  ratum,  potest  dissolvi. 


Ergo  matrimonium  in  infidelitate  contractum  potest  dis- 
solvi.  Et  ita,  soluto  matrimoniali  vinculo,  licet  viro  aliam 
ducere  in  uxorem. 

2.  Praeterea,  vir  non  debet   cohabitare   uxori  infideli 

s  nolenti  cohabitare  sine  contumelia  Creatoris.  Si  ergo  non 
liceret  ei  aliam  ducere ,  cogeretur  continentiam  servare. 
Quod  videtur  inconveniens :  quia  sic  ex  conversione  sua 
incommodum  reportaret. 

Respondeo  dicendum  quod,  quando  alter  coniugum  ad 

10  fidem  convertitur,  altero  in  infidelitate  manente,  distin- 
guendum  est.  Quia  si  infidelis  vult  cohabitare  sine  contu- 
melia  Creatoris,  idest,  sine  hoc  quod  ad  infidelitatem 
inducat,  potest  fidelis  libere  discedere,  sed  discedens  non 
potest  alteri  nubere.  Si  autem  infidelis  non  velit  cohabi- 

■5  tare  sine  contumelia  Creatoris,  in  verba  blasphemiae  pro- 
rumpens  et  nomen  Christi  audire  nolens,  tunc,  si  ad  infi- 
delitatem  pertrahere  nitatur,  vir  fidelis  discedens  potest 
alteri  per  matrimonium  copulari  *. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  matrimonium  infidelium 

'°  est  imperfectum  * :  sed  matrimonium  fidelium  est  perfectum, 
et  ita  est  firmius.  Semper  autem  firmius  vinculum  solvit 
minus  firmum,  si  sit  ei  contrarium.  Et  ideo  matrimonium 
quod  post  in  fide  Christi  contrahitur,  solvit  matrimonium 
quod  prius  in  infidelitate  contractum  fuerat.  Unde  matri- 

25  monium  infidelium  non  est  omnino  firmum  et  ratum,  sed 
ratificatur  postmodum  per  fidem  Christi. 

Ad  secundum  dicendum  quod  crimen  uxoris  nolentis 
cohabitare  sine  contumelia  Creatoris,  absolvit  virum  a 
servitute    qua    tenebatur   uxori   ut   non   posset  ea  vivente 

!o  aliam  ducere,  sed  nondum  solvit  matrimonium:  quia,  si 
blasphema  illa  converteretur  antequam  ille  aliud  matri- 
monium  contraheret,  redderetur  ei  vir  suus  *.  Sed  solvitur 
per  matrimonium  sequens,  ad  quod  pervenire  non  posset 
vir  fidelis  nisi   solutus  a  servitute  uxoris  per  culpam  eius. 

3S  Ad  tertium  dicendum  quod,  postquam  fidelis  contraxit, 
solutum  est  vinculum  matrimonii  ex  utraque  parte:  quia 
matrimonium  non  claudicat  quantum  ad  vinculum.  Sed 
quandoque  claudicat  quantum  ad  effectum  *.  Unde  in  poe- 
nam  uxoris  infidelis  ei  indicitur  quod  non  possit  cum  alio 

40  contrahere ,  magis  quarn  virtute  matrimonii  praecedentis. 
Sed,  si  postea  convertatur,  potest  ei  concedi  dispensative 
ut  alteri  nubat,  si  vir  eius  aliam  uxorem  duxit. 

Ad  quartum  dicendum  quod,  si  post  conversionem  viri 
sit  aliqua  probabilis  spes  de  conversione  uxoris,  non  debet 

4S  votum  continentiae  vir  emittere,  nec  ad  aliud  matrimo- 
nium  transire :  quia  difficilius  converteretur  uxor  viro  suo 
sciens  se  privatam  esse.  Si  autem  non  sit  spes  de  conver- 
sione,  potest  ad  sacros  ordines  vel  ad  religionem  accedere, 
prius  requisita  uxore  quod  convertatur  *.  Et  tunc  si,  post- 

50  quam  vir  sacros  ordines  suscepit,  uxor  convertatur,  non 
est  sibi  vir  suus  reddendus :  sed  debet  imputare  sibi  in 
poenam  tardae  conversionis  quod  viro  suo  privatur. 

Ad  quintum  dicendum  quod  vinculum  paternitatis  non 
solvitur  per  disparem  cultum,  sicut  vinculum  matrimonii. 

ss  Et  ideo  non  est  simile  de  hereditate  et  uxore. 

ART.    VI.    UTRUM    ALIA    VITIA    SOLVANT    MATRIMONIUM 

SICUT    et    infidelitas 
IV  Sent,,  dist,  xxxv,  art.  1,  ad  3. 

60  kv>  SEXTUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod  alia  vitia  sol- 
x\vant  matrimonium  sicut  et  infidelitas.  Adulterium  enim 
videtur  esse  directius  contra  matrimonium  quam  infideli- 
tas.  Sed  infidelitas  solvit  matrimonium  in  aliquo  casu, 
ut  liceat  ad  aliud  matrimonium  transire  *.  Ergo  et  adul- 

«s  terium  idem  facit. 

2.  Praeterea,  sicut  infidelitas  est  fornicatio  spiritualis  *, 
ita  et  quodlibet  peccatum.  Si  ergo  propter  hoc  infidelitas 
matrimonium  solvit  quia  est  fornicatio  spiritualis,  pari  ra- 
tione  quodlibet  peccatum  matrimonium  solvet. 

70  3.  Praeterea,  Matth.  xviii  *  dicitur :  Si  dextra  manus 
tua  scandali^at  te,  abscide  eam  et  proiice  abs  te :  et  dicit 
Glossa  *  quod  in  manu  et  dextro  oculo  possunt  accipi 
fratres,  uxor,  propinqui  et  Jilii.  Sed  per  quodlibet  pecca- 
tum  efficiuntur  nobis  impedimento.  Ergo  propter  quodlibet 

75  peccatum  potest  matrimonium  dissolvi. 


*  Can.  SiinJideL, 
caus,XXVlII,qu, 
11;  cap.  Quanto 
te  magis,  et  cap, 
Gaudemus  ,  de 
Divort. 

•  Cf,  art.  2. 


*    Cap.  'Gaude- 
mus,  de  Divort. 


*  GIoss.  in  can. 
Si  iiifidelis,  caas. 
XXVUI,  qu,    II, 


•  Opin.  Hugut.  - 
Cf,  Postillat.  S. 
Raymun,  Summ. 
lib,  IV,  tit.  X,  de 
Dispari  cultu. 


*  Art,  praeced, 

•  Cf.  can,  Ido- 
lolatria,  caus. 
XXVIII,  qu.  I, 


'Cap,v,  vers,  30, 
-  Cr,  cap.  xviii, 
vers.  8, 

*  Hieron,  Com- 
ment.  in  Matth. 
lib.  I,  ad  cap,  v, 
vers.  29,  30, 


QUAESTIO  LIX,  ARTICULUS  VI  -  QUAESTIO  LX,  ARTICULUS  I 


123 


Vers.  5. 


•  Dist,  XXXIX , 
cap.  Si  autem 
quaeris. 

•  Vers.  32.  -  Cf. 
Luc.  cap.  XVI, 
vers.  18. 


*  Art.  1,3.-  Cf. 
qu.  Lxii,  art.  1, 
ad  3. 


*    Cf.   qu.    Lxii, 
art.  I,  ad  3. 


'AdEphes.,CBLp. 
V,  vers.  32. 


*  Vers.  20. 


*  In  corpore. 


'  Ad  Rom.,  cap. 
I,  vers,  25. 


In  corpore. 


*  Cf.  qu.  u,  In- 
trod. 


4.  Praeterea,  avaritia  idololatria  est,  ut  dicitur  Ephes.  v  *. 
Sed  propter  idololatriam  potest  mulier  dimitti.  Ergo,  pari 
ratione,  propter  avaritiam.  Et  ita  propter  alia  peccata  quae 
sunt  maiora  quam  avaritia. 

5.  Praeterea,  Magister  hoc  expresse  dicit  in  littera  *. 
Sed  contra  est  quod  dicitur  Matth.  v  * :   Qui  dimiserit 

uxorem,  excepta  causa  fornicationis,  moechatur. 

2.  Praeterea,  secundum  hoc  tota  die  lierent  divortia: 
cum  raro  inveniatur  matrimonium  in  quo  alter  coniugum 
in  peccatum  non  labatur. 

Respondeo  dicendum  quod  fornicatio  corporalis  et  infi- 
delitas  specialem  habent  contrarietatem  ad  bona  matri- 
monii,  ut  ex  dictis  *  patere  potest.  Unde  specialem  habent 
vim  separandi  matrimonia.  Sed  tamen  intelHgendum  est 
quod  matrimonium  dupliciter  solvitur.  Uno  modo,  quan- 
tum  ad  vinculum.  Et  sic  non  potest  solvi,  postquam  ma- 
trimonium  est  ratificatum,  neque  per  infidelitatem  neque 
per  adulterium.  Sed  si  non  est  ratificatum ,  solvitur  vin- 
culum,  permanente  infidelitate  in  ahero  coniugum,  si  alter 
conversus  ad  fidem  ad  ahud  coniugium  transeat.  Non 
autem  solvitur  vinculum  praedictum  per  adulterium :  alias 
infidelis  libere  posset  dare  hbellum  repudii  uxori  adulterae, 
et,  ea  dimissa,  aham  ducere ;  quod  falsum  est. 

AHo  modo  solvitur  matrimonium  quantum  ad  actum. 
Et  sic  solvi  potest  tam  per  infidehtatem  quam  per  forni- 
cationem  corporalem  *.  Sed  propter  aHa  peccata  non  potest 
solvi  matrimonium  etiam  quantum  ad  actum:  nisi  forte 
ad  tempus  se  veht  vir  subtrahere  a  consortio  uxoris  ad 
castigationem  eius,  subtrahendo  ei  praesentiae  suae  so- 
latium. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  quamvis  adulterium 
magis  directe  opponatur  matrimonio  inquantum  est  in  offi- 
cium  naturae,  quam  infidehtas;  tamen  e  converso  est  in- 
quantum  matrimonium  est  sacramentum  Ecclesiae,  ex  quo 
habet  perfectam  firmitatem ,  inquantum  significat  indivisi- 
bilem  coniunctionem  Christi  et  Ecclesiae  *.  Et  ideo  ma- 
trimonium  quod  non  est  ratum,  magis  potest  solvi  quan- 
tum  ad  vinculum  per  infidehtatem  quam  per  adulterium. 

Ad  secundum  dicendum  quod  coniunctio  prima  animae 
ad  Deum  est  per  fidem.  Et  ideo  per  eam  anima  quasi 
desponsatur  Deo :  ut  patet  Osee  ii  * ,  Sponsabo  te  mihi 
in  fide.  Unde  in  sacra  Scriptura  speciediter  per  fornicatio- 
nem  idololatria  et  infideHtas  designantur.  Sed  aha  peccata 
magis  remota  significatione  dicuntur  spirituales  fomica- 
tiones. 

Ad  tertium  dicendum  quod  hoc  inteHigendum  est  quando 
muher  praestat  magnam  occasionem  ruinae  viro  suo,  ut 
vir  probabiHter  sibi  de  periculo  timeat.  Tunc  enim  vir 
potest  se  Subtrahere  ab  eius  conversatione,  ut  dictum  est  *. 

Ad  quartum  dicendum  quod  avaritia  dicitur  idololatria 
per  quandam  simiHtudinem  servitutis:  quia  tam  avarus 
quam  idololatra  potius  servit  creaturae  quam  Creatori  *. 
Non  autem  per  simihtudinem  infidehtatis :  quia  corruptio 
infidelitatis  est  in  intehectu,  sed  avaritiae  in  affectu. 

Ad  quintum  dicendum  quod  verba  Magistri  sunt  acci- 
pienda  de  sponsaHbus :  quia  propter  crimen  superveniens 
sponsaHa  solvi  possunt. 

Vel,  si  loquitur  de  matrimonio ,  intelHgendum  est  de 
separatione  a  communi  conversatione  ad  tempus,  ut  dictum 
est  *.  Vel  quando  uxor  non  vult  tohabitare  nisi  sub  con- 
ditione  peccandi,  ut  cum  dicit,  Non  ero  uxor  tua  nisi 
mihi  de  latrocinio  divitias  congreges:  tunc  enim  potius 
eam  debet  dimittere  quam  latrocinia  exercere. 

QUAESTIO  SEXAGESIMA 

DE  UXORICIDIO 

Deinde  considerandum  est  de  uxoricidio  *. 
Circa  quod  quaeruntur  duo. 

Primo :  utrum  in  aliquo  casu  Hceat  uxorem    occidere. 
Secundo :  utrum  uxoricidium  matrimonium  impediat. 

ART.  I.  utrum  liceat  vtro  uxorem  interficere 
in  actu  adulterii  deprehensam 


A: 


d  primum  sic  proceditur.  Videtur  quod  liceat  viro  uxo- 
rem  interficere  in  actu  adulterii  deprehensam.  Lex  enim 


divina  praecipit  adulteras  lapidari  *.  Sed  ille  qui  legem 
divinam  exequitur,  non  peccat.  Ergo  nec  occidens  propriam 
uxorem,  si  sit  adultera. 

2.  Praeterea,  illud  quod  licet  legi,  Hcet  ei  cui  lex  hoc 
5  committit.  Sed  legi  Hcet  interficere  adulteram,  aut  quam- 

Hbet  personam  ream  mortis.  Cum  ergo  lex  *  commiserit 
viro  interfectionem  uxoris  in  actu  adulterii  deprehensae, 
videtur  quod  ei  liceat. 

3.  Praeterea,  vir  habet  potestatem  maiorem  super  uxo- 
lo  rem  adulteram  quam  super  eum    qui  cum  ea  adulterium 

commisit.  Sed  si  vir  percutiat  clericum  quem  cum  pro- 
pria  uxore  invenit,  non  est  excommunicatus  *.  Ergo  vide- 
tur  quod  etiam  liceat  interficere  propriam  uxorem  in  adul- 
terio  deprehensam. 

is       4.  Praeterea,  vir  tenetur  uxorem  suam  corrigere.  Sed 

correctio    fit  per    inflictionem    iustae    poenae.    Cum  ergo 

iusta  poena  adulterii  sit  mors,  quia  est  capitale  crimen  *, 

videtur  quod  Hceat  viro  uxorem  adulteram  occidere. 

Sed  contra,  in  littera  *  dicitur  quod  Ecclesia  Dei,  quae 

'°  nunquam  constringitur  legibus  mundanis ,  gladium  non 
habet  nisi  spiritualem.  Ergo  videtur  quod  ei  qui  vult  esse 
de  Ecclesia,  non  sit  Hcitus  usus  legis  illius  quae  uxorici- 
dium  permittit. 

2.  Praeterea,  vir  et  uxor  ad  paria    iudicantur  *.    Sed 

2!  uxori  non  licet  interficere  virum  in  adulterio  deprehen- 
sum.  Ergo  nec  viro  uxorem. 

Respondeo  dicendum  quod  virum  interficere  uxorem 
contingit  dupHciter.  Uno  modo ,  per  iudicium  civile.  Et 
sic  non   est  dubium    quod  sine    peccato    potest  vir ,  zelo 

^o  iustitiae,  non  livore  vindictae  aut  odii  motus,  uxorem  adul- 
teram  in  iudicio  saeculari  accusare  criminaliter  de  adul- 
terio,  et  poenam  mortis  a  lege  statutam  petere :  sicut  etiam 
Hcet  aliquem  accusare  de  homicidio  aut  de  aho  crimine. 
Non  tamen  talis  accusatio  potest  fieri  in  iudicio  ecclesia- 

js  stico :  quia  Ecclesia  non  habet  gladium  materialem,  ut  in 
littera  *  dicitur. 

Alio  modo  potest  eam  per  seipsum  occidere,  non  in  iudi- 
cio  convictam.  Et  sic  extra  actum  adulteru  eam  interficere, 
quantumcumque    sciat  eam   adulteram ,    neque   secundum 

40  leges  civiles  neque  secundum  legem  conscientiae  Hcet.  - 
Sed  lex  civiHs  quasi  licitum  computat  quod  in  ipso  actu 
eam  interficiat  *,  non  quasi  praecipiens,  sed  quasi  poenam 
homicidii  non  infligens,  propter  maximum  incitamentum 
quod    habet    vir    in  tali  facto  ad  occisionem   uxoris.    Sed 

45  Ecclesia  in  hoc  non  est  adstricta  legibus  humanis,  ut  iudi- 
cet  eum  sine  reatu  poenae  aeternae,  vel  poenae  ecclesia- 
stico  iudicio  infligendae,  ex  hoc  quod  est  sine  reatu  poe- 
nae  infligendae  per  iudicium  seculare.  Et  ideo  in  nullo 
casu  licet  viro  occidere  uxorem  propria  auctoritate. 

so  Ad  primum  ergo  dicendum  quod  poenam  illam  infligen- 
dam  lex  non  commisit  personis  privatis,  sed  personis  pu- 
Dhcis,  quae  habent  of&cium  ad  hoc  deputatum.  Vir  autem 
non  est  iudex  uxoris.  Et  ideo  non  potest  eam  interficere, 
sed  coram  iudice  accusare. 

ss  Ad  secundum  dicendum  quod  lex  civilis  non  commisit 
viro  occisionem  uxoris  quasi  praecipiens :  quia  sic  non 
peccaret,  sicut  nec  peccat  minister  iudicis  latronem  occi- 
dens  condemnatum  ad  mortem.  Sed  permisit,  poenam  non 
adhibens.  Unde  etiam  dif&cultates  quasdam  apposuit,  qui- 

60  bus  retraherentur  viri  ab  uxoricidio  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ex  hoc  non  probatur  quod 
sit  Hcitum  simpHciter:  sed  quantum  ad  immunitatem 
ab  aliqua  poena;  quia  etiam  excommunicatio  quaedam 
poena  est. 

«s  Ad  quartium  dicendum  quod  duplex  est  congregatio : 
quaedam  oeconomica,  sicut  familia  aliqua;  et  quaedam 
politica,  sicut  civitas  et  regnum.  Ule  igitur  qui  praeest  se- 
cundae  congregationi,  ut  rex  aut  iudex,  potest  infligere 
poenam  et  corrigentem   personam    et  exterminantem ,  ad 

70  purgationem  communitatis  cuius  curam  gerit.  Sed  ille  qui 
praeest  in  prima  congregatione,  ut  paterfamilias,  non  pot- 
est  infligere  nisi  poenam  corrigentem,  quae  non  se  exten- 
dit  ultra  terminos  emendationis ,  quam  transcendit  poena 
mortis.  Et  ideo  vir,  qui  sic  praeest  uxori,  non  potest  ipsam 

7S  interficere,  sed  alias  castigare. 


loan.  cap.  vin, 
vers.  5.  -  Cf.  Le- 
vit.  cap.  XX.  vers. 
10;  Deut.  cap. 
XXII,  vers.  22. 


•  Dig.  XI.VIII , 
V,  de  Adulteriis 
coercendis ,  21 
|20|  sqq.  ;  Cod, 
IX,  IX,  ae  Adul- 
terio  et  de  Stu- 
pro,  4. 


•  Cap.  Si  vero 
alicuius ,  de  Sent. 
Excomm. 


"Instit.  IV,  XVIII, 
de  Publicis  ludi' 
ciis,  4. 

'  Dist.  XXXVII , 
cap.  His  adii- 
ciendum.  -  Cf. 
can.  Inter  haec. 
caus.  XXXllI , 
qu.  II. 


•  Can.  Si  quis 
uxorem ,  caus. 
XXXII,  qu,  I,  - 
Cf,  ibidem  can, 
Apud  nos  qu.  v. 


'  Loc.  cit,  in  arg, 
Sed  cont.  1, 


*  Cf,  loc,  cit,  in 
arg,  2. 


*  Cf,  loc,  cit.  in 
arg. 


124 


QUAESTIO  LX,  ARTICULUS  II  -  QUAESTIO  LXI,  ARTICULUS  I,  II 


*  Cf.  Exod.  cap. 
XXI,  vers.  15. 


•  Cf.  Arist.  Phy 
sic.  lib.  11,  cap. 
III,  n.  11;  s.  Th. 
Icct.  VI.  -  Vide 
cip.Cum  cessati' 
te,  de  Appellat. 


•  Can.  Interfe- 
ctores  ,  caus. 
XXX III,  qu  II. 


•Cf.5op.cap.  XI, 

vers.  17. 


*  Cf.  arg.  Sed 
cont.  1  ;  et  can. 
Si  quis  vivente, 
caus.XXXI,qu.i. 


*  Cf.  can.  cit.  in 
arg.  Sed  cont.  1. 


'CifSuperhoc, 
et  cdip.SigniJica' 
sti  nobis,  De  eo 
qui  duxit  etc. 


*  Dist.  xxxvii  , 
cap.  His  adii- 
ciendum  est. 

*  Dist.  XXXV,  cap. 
Solet  etiamquaC' 
ri. 


'  Qu.  xxviii.  art. 
1,  ad  3, 


"  Qu.  LXII. 


ART.    II.    UTRUM    UXORICIDIUM    IMPEDIAT     MATRIMONIUM 
IV  Sent.,  dist.  xxxv.  Expos.  litl. ;  Quodl.  V,  qu.  vin,  art.  1,  ad  1. 

AD  SECUNDUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  uxoricidium 
non  impediat  matrimonium.  Directius  enim  opponitur 
matrimonio  adulterium  quam  homicidium.  Sed  adulterium 
non  impedit  matrimonium.  Ergo  nec  uxoricidium. 

2.  Praeterea,  gravius  est  peccatum  occidere  matrem 
quam  uxorem:  quia  nunquam  licet  verberare  matrem  *, 
licet  autem  verberare  uxorem.  Sed  occisio  matris  non 
impedit  matrimonium.  Ergo  nec  uxoris  occisio. 

3.  Praeterea,  magis  peccat  qui  uxorem  alterius  propter 
adulterium  interficit  quam  uxorem  propriam:  inquantum 
minus  habet  de  motivo,  et  minus  ad  eum  spectat  eius 
correctio.  Sed  qui  alienam  uxorem  occidit  non  impeditur 
a  matrimonio.  Ergo  nec  ille  qui  propriam  uxorem  interficit. 

4.  Praeterea,  remota  causa  removetur  effectus  *.  Sed 
peccatum  homicidii  potest  per  poenitentiam  removeri.  Ergo 
et  impedimentum  matrimonii  quod  ex  eo  causatur.  Et  ita 
videtur  quod,  post  peractam  poenitentiam,  non  prohibeatur 
matrimonium  contrahere. 

Sed  contra  est  quod  canon  *  dicit :  Interfectores  sua- 
rum  coniugum  ad  poenitentiam  redigendi  sunt ,  quibus 
penitus  denegatur  coniugium. 

2.  Praeterea,  in  eo  in  quo  quis  peccat,  debet  etiam 
puniri  *.  Sed  peccat  contra  matrimonium  qui  uxorem 
occidit.  Ergo  debet  puniri  ut  matrimonio  privetur. 

Respondeo  dicendum  quod  uxoricidium  ex  statuto  Ec- 
clesiae  matrimonium  impedit  *.  Sed  quandoque  impedit 
contrahendum  et  non  dirimit  contractum:  quando  sci- 
licet  vLr  propter  adulterium  aut  propter  odium  occidit 
uxorem.  Tamen,  si  timetur  de  incontinentia  ipsius,  pot- 
est  cum  eo  dispensari  per  Ecclesiam,  ut  licite  matrimo- 
nium  contrahat  *. 

Quandoque  etiam  dirimit  contractum:  ut  quando  ali- 
quis  interficit  uxorem  suam  ut  ducat  eam  cum  qua  moe- 
chatur.  Tunc  enim  efficitur  illegitima  persona  simpliciter 
ad  contrahendum  cum  illa,  ita  quod,  si  de  facto  cum  ea 
contraxerit ,  matrimonium  dirimitur  *.  Sed  per  hoc  non 
efficitur  simpliciter  persona  illegitima  respectu  aliarum 
mulierum.  Unde,  si  cum  alia  contraxerit,  quamvis  peccet 
contra  statutum  Ecclesiae  faciens,  tamen  matrimonium 
contractum  non  dirimitur  propter  hoc. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  homicidium  et  adulte- 
rium  in  aliquo  casu  impediunt  matrimonium  contrahendum 
et  dirimunt  contractum :  sicut  de  uxoricidio  hic  dicitur  *, 
et  de  adulterio  supra  *  habitum  est. 

Vel  dicendum  quod  uxoricidium  est  contra  substantiam 
coniugii,  sed  adulterium  contra  bonum  fidei  ei  debitae. 
Sic  adulterium  non  est  magis  contra  matrimonium  quam 
uxoricidium.  Et  ita  ratio  procedit  ex  falsis. 

Ad  secundum  dicendum  quod ,  simpliciter  loquendo , 
gravius  peccatum  est  occidere  matrem  quam  uxorem,  et 
magis  contra  naturam :  quia  naturaliter  homo  matrem  re- 
veretur.  Et  ideo  minus  inclinatur  ad  interfectionem  matris, 
et  pronior  est  ad  interfectionem  uxoris.  Ad  cuius  proni- 
tatis  repressionem,  uxoricidis  est  matrimonium  ab  Ecclesia 
interdictum. 

Ad  tertium  dicendum  quod  talis  non  peccat  contra  ma- 
trimonium,  sicut  ille  qui  propriam  uxorem  interficit.  Et 
ideo  non  est  simile. 

Ad  quartum  dicendum  quod  non  est  necessarium  quod, 
deleta  culpa,  deleatur  omnis  poena :  sicut  de  irregularitate 
patet.  Non  enim  poenitentia  restituit  in  pristinam  digni- 
tatem,  quamvis  possit  restituere  in  pristinum  statum  gra- 
tiae,  ut  dictum  est  *. 

QUAESTIO  SEXAGESIMAPRIMA 

DE  IMPEDIMENTO  MATRIMONII   QUOD  EST  VOTUM   SOLEMNE 

DEiNDE  considerandum  est  de  impedimentis  quae  super- 
veniunt  matrimonio.  Et  primo,  de  impedimento  quod 
supervenit  matrimonio,  scilicet  dc  voto  solemni ;  secundo, 
de  impedimento  quod  supervenit  matrimonio  consummato, 
scilicet  de  fornicatione  *. 
Circa  primum  quaeruntur  tria. 


*  Novell.  XXII , 
De  iis  qui  sec. 
nupt. ,  cap.  v.  - 
Vide  can.  Sunt 
qui  dicunt,  caus. 
XXVIl,  qu.  II. 
•Vers.  8,  32sqq. 


•  Cap.  Licet  qui- 
busaam,  de  Reg. 
etTranseunt.ctc. 
-  Gf.  Gloss.  in 
cap. /oan«.,  ibid. 
■  Vers.  5. 


Primo:  utrum  alter  coniugum,  altero  invito,  post  car- 

nalem  copulam  possit  reHgionem  intrare. 
Secundo:   utrum  ante  carnalem  copulam  possit  intrare. 
Tertio :  utrum  mulier   possit  nubere  alteri ,  viro   ante 
5  carnalem  copulam  religionem  ingresso. 

ART.   I.   UTRUM   alter   coniugum, 

etiam  post  carnalem  copulam,  possit,  altero  invito, 

ad  reliqionem  transire 

10  *  D  PRiMUM  sic  PROCEDITUR.  VidetuT  quod  alter  coniugum, 
xvetiam  post  carnalem  copulam ,  possit ,  altero  invito , 
ad  rehgionem  transire.  Quia  lex  divina  magis  debet  spiri- 
tualibus  favere  quam  lex  humana.  Sed  lex  humana  hoc 
permisit  *.  Ergo  multo  fortius  lex  divina  permittere  debuit. 

15        2.  Praeterea,  minus  bonum  non  impedit  maius  bonum. 

Sed  matrimonii  status  est  minus  bonum  quam  status  re- 

ligionis,  ut  patet  I  Cor.  vu  *.  Ergo  per  matrimonium  non 

debet  homo    impediri  quin  possit  ad  religionem  transire. 

3.  Praeterea,  in  qualibet  religione  fit  quoddam  spiri- 

jo  tuale  matrimonium.  Sed  licet  de  leviori  religione  ad  arctio- 
rem  transire  *.  Ergo  licet  de  matrimonio  leviori ,  scilicet 
camali,  ad  arctius,  scilicet  matrimonium  religionis,  trans- 
ire,  etiam  invita  uxore. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  I  Cor.  vii  *,  ut  nec  etiam 

2!  ad  tempus  vacent  orationi  coniuges  sine  mutuo  consensu, 
a  matrimonio  abstinentes. 

2.  Praeterea,  nullus  potest  facere  licite  quod  est  in 
praeiudicium  alterius,  sine  eius  voluntate.  Sed  votum  re- 
ligionis   emissum  ab  uno    coniugum   est  in  praeiudicium 

30  alterius :  quia  unus  habet  potestatem  corporis  alterius  *. 
Ergo  unus  sine  consensu  alterius  non  potest  votum  reli- 
gionis  emittere. 

Respondbo  dicendum  quod  nullus  potest  facere  obla- 
tionem  Deo  de  alieno  *.  Unde,  cum  per  matrimonium  iam 

3S  consummatum  sit  corpus  viri  factum  uxoris,  non  potest 
sine  consensu  eius  Deo  ipsum  offerre  per  continentiae 
votum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  lex  humana  conside- 
rabat  matrimonium  solum  inquantum  est  in  officium  na- 

40  turae.  Sed  lex  divina  secundum  quod  est  sacramentum  *, 
ex  quo  habet  omnimodam  indivisibilitatem.  Et  ideo  non 
est  simile. 

Ad  secundum  dicendum  quod  non  est  inconveniens 
maius    bonum    impediri   per   minus    bonum    quod    habet 

4!  contrarietatem  ad  ipsum :  sicut  etiam  bonum  per  malum 
impeditur. 

Ad  tertium  dicendum  quod  in  qualibet  religione  con- 
trahitur  matrimonium  ad  unam  personam,  scilicet  ad  Chri- 
stum,  cui  tamen  ad  plura  obligatur  aliquis  in  una  religione 

s»  quam  in  alia.  Sed  matrimonium  materiale  et  religionis 
non  fiunt  ad  unam  personam.  Et  ideo  non  est  simile. 

ART.  II.  utrum  alter  coniugum, 

ANTE    CARNALEM    COPULAM,    POSSIT,    ALTERO    INVITO, 
5j  AD    RELIGIONEM    TRANSIRK 

IV  Sent.,  dist.  xxxix,  art.  4.,  ad  2 ;  I  a<i  Cor.,  cap.  vii,  lact.  5. 

AD   sEcuNDUM  sic  PROcEDiTUR.  Videtur  quod  nec  etiam 
ante    carnalem    copulam.    Indivisibilitas    enim    matri- 
monii    pertinet   ad   matrimonii    sacramentum,   inquantum 

60  scilicet  significat  perpetuam  coniunctionem  Christi  ad 
Ecclesiam  *.  Sed  ante  carnalem  copulam,  post  consensum 
per  verba  de  praesenti  expressum,  est  verum  matrimonii 
sacramentum.  Ergo  non  potest  fieri  divisio  per  hoc  quod 
alter  ad  religionem  intrat. 

<s  2.  Praeterea,  in  ipso  consensu  per  verba  de  praesenti 
expresso  unus  coniugum  in  alterum  potestatem  sui  cor- 
poris  transfert.  Ergo  statim  potest  exigere  debitum,  et  alter 
tenetur  reddere.  Et  ita  non  potest  unus,  invito  altero,  ad 
religionem  transire. 

70       3.  Praeterea,  Matth.  xix  * :  Quos  Deus  coniunxit,  homo   '  Vers.  6. 
non  separet.   Sed  coniunctio  quae  est  ante  camalem  co- 
pulam  divinitus  facta  est.  Ergo  non  potest  separari  humana 
voluntate. 

Sed  contra  est  quod,  secundum  Hieronymum  *,  Do- 

7S  minus  loannem  vocavit  de  nuptiis. 


Ibid. ,  vers.  4. 


*  Cf.  Isai.    cap. 
Lxi,  vers.  8. 


*  Cf.  qu.  L,  ad  4. 


•  Ad  Ephes.  cap. 
V,  vers.  32. 


'Prolog.in  loan,- 
Inter  Opp.  Hie- 
ron. 


QUAESTIO  LXI,  ARTICULUS  III  -  QUAESTIO  LXII,  ARTICULUS  I 


125 


•  Cap.  Verum 
post,  et  cap.  Ex 
parte  tua ,  de 
Conv.Coniugat. 


'  Cf.  dist.  XXVI, 
cap.  Cum  ergo 
eoniugium. 


'  Cap.  Expubli- 
cOjdeConv.Con- 
iugat. 


'  Can.  Institu- 
/!im,caus.XXVn, 
qu.  II. 


•Cap.  Statuimus 
novitios.  de  Reg. 
etTranseunt.ac. 


'  Cap.  JVon  so- 
lum.  de  Reg.  et 
Transeunt. ,  in 
Sexto. 


'\  ad  Cor.,  cap. 
VII,  vers.  39.   i2 

'  Cf.  cap.  Verum 
post,  et  cap.  Ex 
parte  tua ,  de 
Conv.  Coniugat. 


Respondeo  dicendum  quod  ante  carnalem  copulam  est 
inter  coniuges  tantum  vinculum  spirituale ,  sed  postea 
etiam  est  inter  eos  vinculum  carnale.  Et  ideo,  sicut  post 
camalem  copulam  matrimonium  solvitur  per  mortem  car- 
nalem,  ita  per  ingressum  religionis  ante  copulam  camalem 
solvitur  * :  quia  religio  est  quaedam  mors  spiritualis,  qua 
aliquis,  saeculo  moriens,  vivit  Deo. 

Ad  primum  eroo  dicendum  quod  matrimonium  ante  car- 
nalem  copulam  significat  illam  coniunctionem  quae  est 
Christi  ad  animam  per  gratiam,  quae  quidem  solvitur  per 
dispositionem  spiritualem  contrariam ,  scilicet  per  pecca- 
tum.  Sed  per  camalem  copulam  significat  coniunctionem 
ad  Ecclesiam  quantum  ad  assumptionem  humanae  naturae 
in  unitate  personae  *,  quae  omnino  est  indivisibilis. 

Ad  secundum  dicendum  quod  ante  carnalem  copulam 
non  est  omnino  translatum  corpus  unius  sub  potestate 
alterius,  sed  sub  conditione  si  interea  alter  ad  frugem 
melioris  vitae  non  convolet.  Sed  per  carnalem  copulam 
completur  dicta  translatio :  quia  tunc  intrat  uterque  in 
corporalem  possessionem  sibi  traditae  potestatis.  Unde 
etiam  ante  camalem  copulam  non  statim  tenetur  reddere 
debitum  post  matrimonium  contractum  per  verba  de  prae- 
senti ,  sed  datur  ei  tempus  duorum  mensium  * ,  propter 
tria.  Primo,  ut  interim  possit  deliberare  de  transeundo  ad 
religionem.  Secundo,  ut  praeparentur  quae  sunt  necessaria 
ad  solemnitatem  nuptiarum.  Tertio,  ne  vilem  habeat  mari- 
tus  datam  quam  non  suspiravit  dilatam  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod  coniunctio  matrimonialis 
ante  carnalem  copulam  est  quidem  perfecta  quantum  ad 
esse  primum,  sed  non  consummata  quantum  ad  actum 
secundum,  qui  est  operatio,  et  similatur  possessioni  cor- 
porali.    Et  ideo  non  omnimodam   indivisibiUtatem  habet. 

ART.   III.  UTRUM  mulier  possit  nubere   alteri, 
VIRO  ante  carnalem  copulam  reliqionem  ingresso 

AD  TERTiuM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  mulier  non 
possit  nubere  alteri,  viro  ante  carnalem  copulam  re- 
ligionem  ingresso.  Quia  illud  quod  cum  matrimonio  stare 
potest,  non  solvit  matrimoniale  vinculum.  Sed  adhuc  manet 
vinculum  matrimoniale  inter  eos  qui  pari  voto  rehgionem 
intrant.  Ergo  ex  hoc  quod  unus  intrat  religionem,  alter 
non  absolvitur  a  vinculo  matrimoniali.  Sed  quandiu  manet 
vinculum  matrimoniale  ad  unum,  non  potest  nubere  alteri. 
Ergo,  etc. 

2.  Praeterea,  vir  post  ingressum  religionis  potest  ante 
professionem  redire  ad  saeculum  *.  Si  ergo  mulier  posset 
alteri  nubere,  viro  intrante  religionem,  et  ipse  posset  alte- 
ram  ducere  rediens  ad  saeculum.  Quod  est  absurdum. 

3.  Prabterea,  per  decretalem  novam  *  professio  ante 
annum  emissa  pro  nuUa  reputatur.  Ergo ,  si  post  talem 
professionem  ad  uxorem  redeat,  tenetur  eum  recipere. 
Ergo  neque  per  introitum  viri  in  religionem,  neque  per 
votum,  datur  mulieri  potestas  nubendi  alteri. 

Sed  contra,  nullus  potest  alterum  obligare  ad  ea  quae 
sunt  perfectionis.  Sed  continentia  est  de  his  quae  ad  per- 
fectionem  pertinent.  Ergo  muUer  non  arctatur  ad  conti- 
nentiam  ex  hoc  quod  vir  religionem  ingreditur.  Et  sic 
potest  nubere. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  mors  corporalis  viri 
hoc  modo  vinculum  matrimoniale  solvit  ut  mulier  nubat 
cui  vult,  secundum  Apostoli  sententiam  * ;  ita  etiam  post 
mortem  spiritualem  viri  per  religionis  ingressum  poterit 
cui  voluerit  nubere  *. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  quando  uterque  pari 
voto  continentiam  vovet,  tunc  neuter  coniugali  vinculo 
abrenuntiat,  et  ideo  adhuc  manet.  Sed  quando  unus  tan- 
tum  vovet,  tunc,  quantum  est  in  se,  abrenuntiat  vinculo 
coniugali.  Et  ideo  aher  absolvitur  a  vinculo  illo. 

Ad  secundum  dicendum  quod  non  intelligitur  mortuus 
saeculo  per  religionis  ingressum  quousque  professionem 
emiserit.  Et  ideo  usque  ad  tempus  illud  tenetur  eum  uxor 
sua  expectare. 

Ad  tertium  dicendum  quod  de  professione  sic  emissa 
ante  tempus  determinatum  a  iure  est  idem  iudicium  quod 
de  voto    simplici.    Unde ,  sicut  post  votum   simplex  viri 


muUer  ei  debitum  reddere  non  tenetur,  tamen  ipsa  non 
haberet  potestatem  alteri  nubere,  ita  et  hic. 

QUAESTIO  SEXAGESIMASECUNDA 

'  DE  IMPEDIMENTO  QUOD  SUPERVENIT 

MATRIMONIO  CONSUMMATO,  QUOD  EST  EORNICATIO 

Deinde  considerandum  est  de  impedimento  quod  super- 
venit    matrimonio   consummato  *,  scilicet   de  foraica- 
10  tione,  quae  impedit  matrimonium  praecedens  quoad  actum, 
durante  vinculo  matrimoniali. 
Et  circa  hoc  quaeruntur  sex. 

Primo:  utrum  liceat  viro  dimittere  uxorem  causa  for- 
nicationis. 
is       Secundo:  utrum  ad  hoc  teneatur. 

Tertio:  utrura  proprio  iudicio  eam  dimittere  possit. 
Quarto:  utrum  vir   et  uxor   quantum  ad  hoc  sint  ae- 

qualis  conditionis. 
Quinto :  utrum  post  divortium  debeant  manere  innupti. 
10       Sexto:  utrum  post  divortium  possint  reconcihari. 

ART.  I.  UTRUM  propter  fornicationem  liceat  viro 

UXOREM    DIMITTERE 
In  Matth.,  cap.  xix;  I  ad  Cor.,  cap.  vii,  lect.  11. 

j;  A  D  pRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  propter  fomi- 
.Tvcationem  non  liceat  viro  uxorem  dimittere.  Non  enim 
est  malum  pro  malo  reddendum  *.  Sed  vir  dimittens  uxo- 
rem  propter  fomicationem,  videtur  malum  pro  malo  red- 
dere.  Ergo  hoc  non  licet. 

10  2.  Praeterea,  maius  peccatum  est  si  uterque  fornicetur 
quam  si  alter  tantum.  Sed  si  uterque  fomicetur,  non  po- 
terit  propter  hoc  fieri  divortium  *.  Ergo  nec  si  unus  tan- 
tum  fornicatus  fuerit. 

3.  Praeterea,  fornicatio  spiritualis  et  quaedam  alia  pec- 
35  cata  sunt  graviora  quam   fomicatio  carnaUs.    Sed  propter 

illa  non  potest   fieri  separatio  a  toro.    Ergo  nec  propter 
fomicationem  camalem. 

4.  Praetbrea,  vitium  contra  naturam  magis  remotum 
est  a  bonis  matrimonii  quam  fornicatio,  quae  modo  natu- 

40  rae  fit.  Ergo  magis  debuit  poni  causa  separationis  quam 
fornicatio. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  Matth.  v  *. 
2.  Praeterea,  illi  qui  frangit  fidem,  non  tenetur  aliquis 
servare  fidem  *.  Sed  coniux  fomicando  fidem  frangit  quam 

45  alteri  coniugi  debet.  Ergo  alter  potest  alterum  causa  for- 
nicationis  dimittere. 

Respondeo  dicendum  quod  Dominus  dimittere  uxorem 
concessit  propter  fomicationem  in  poenam  illius  qui  fidem 
fregit,  et  in  favorem  illius  qui  fidem  servavit ,  ut  non  sit 

50  adstrictus  ad  reddendum  debitum  ei  qui  non  servavit  fidem. 

Et  propter  hoc  excipiuntur  septem   casus  in  quibus  non 

Ucet  viro  uxorem  dimittere  fornicantem,  in  quibus  vel  uxor 

a  culpa  immunis  est,  vel  utrique  aequaliter  culpabiles  sunt. 

Primus  est,  si  ipse  vir  similiter  fornicatus  fuerit  *.  -  Se- 

Si  cundus  si  ipse  uxorem  prostituerit  *.  -  Tertius,  si  uxor 
virum  probabiliter  mortuum  credens  propter  longam  eius 
absentiam,  alteri  nupserit  *.  —  Quartus  est,  si  latenter  cognita 
est  ab  aliquo  sub  specie  viri  lectum  subintrante  *.  -  Quin- 
tus,  si  fuerit  vi  oppressa  *.  —  Sextus,  si  reconciliavit  eam 

60  sibi  post  adulterium  perpetratum ,  carnaliter  eam  cogno- 
scens  *.  —  Septimus ,  si  in  matrimonio  in  infidelitate  utri- 
usque  contracto  vir  dederit  uxori  libeUum  repudii  et  uxor 
alteri  nupserit.  Tunc  enim,  si  uterque  convertatur,  tenetur 
eam  vir  recipere  *. 

«s  Ad  primum  ergo  dicendum  quod  vir,  si  dimittat  uxorem 
fomicantem  Uvore  vindictae,  peccat.  Si  autem  ad  infamiam 
propriam  cavendam,  ne  videatur  particeps  criminis ;  vel  ad 
vitium  uxoris  corrigendum ;  vel  ad  vitandum  prolis  incer- 
titudinem,  non  peccat. 

70  Ad  secundum  dicendum  quod  divortium  ex  causa  for- 
nicationis  fit  uno  accusante  alium.  Et  quia  nuUus  potest 
accusare  qui  in  simiU  crimine  existit  * ,  quando  uterque 
fomicatur  divortium  celebrari  non  potest:  quamvis  magis 
peccetur   contra    matrimonium   utroque    fornicante   quam 

75  altero  tantum. 


*  Cf.  qu.  Lxi,  In- 
trod. 


•  Ad  Rom,,  c«p. 
XII, vers.  17;  lad 
Thess.,  cap.  v  , 
vers.  15  ;  I  Pet. , 
cap.  III,  vers.  9. 


*  Cap.  Signijica- 
sti,  de  btvortiis; 
caus.  XXXII,  qu. 
VI  per  tot. 


*  Vers.  32  ;  cap. 
xix,  vers.  9. 

'  Cf.  de  Reg.  lur., 
reg.  Lxxv,  in  Se- 
xto. 


*  Can.  Nihit 
iniquius ,  caus. 
XXXII,  qu.  VI ; 
cap.  Signijica- 
sti,  de  Divort. 

'  Cap.  Discrelio- 
nem,  De  eo  qui 
cognov.  etc. 

*  Can.  Cum  per 
beliicam ,  caus. 
XXXIV,  qu.  I 
et  II. 

*  Can.  In  lectum, 
ibid. 

'dn.Proposito, 
caus.  XXXII.  qu. 
V.  -  Cf.  Graiian. 
append.  ad  can. 
Puto,  ibid. 

*  Can.  Si  quis 
uxorem ,  caus. 
XXXII,  qu.  I. 

'  Cap.  Gaude- 
mus,  de  Divort. 


'  Can.  Si  testes, 
caus.  IV ,  qu.  11 
et  III ;  cap.  Ve- 
niens,  de  Testib. 
et  Altett, 


ise 


QUAESTIO  LXII,  ARTICULUS  II,  III 


\ r-^   '■j,'t  I 


'  Hieron.  Com- 
meut.  in  Matth. 
lib.  III ,  ad  cap. 
XIX,  vers.  g. 


'CmJdololatria, 
caus.  XXVIII , 
qu.  1 ;  cap.  Quae- 
sivit ,  et  cap. 
Quanto,  de  Di- 
vort. 


'1  ad  Cor.,  cap. 
XI,  vers.  3;  ad 
Ephes,  cap.  v  , 
vers.  23. 


*  Ad  Rom,  cap. 
I ,  vers.  32. 
•Dist.  XXXV,  cap. 
Sed  haec  omnia, 

*  Vers.  16. 

*  Vers.  15. 


*  Ord.  Sedulii. 
**  Vers.  12. 


*  Cf.  qn.  Liv,  art. 
3- 


*  Arg.  Sed  con- 
tra  1. 


Ad  tertium  dicendum  quod  fornicatio  directe  est  contra 
bona  matrimonii:  quia  tollitur  per  eam  certitudo  prolis; 
et  fides  frangitur;  et  significatio  non  servatur,  dum  unus 
coniugum  pluribus  carnem  suatn  dividit  *.  Et  ideo  alia 
crimina,  quamvis  forte  sint  maiora  fornicatione,  non  cau- 
sant  divortium. 

Sed  quia  infidelitas,  quae  dicitur  spiritualis  fornicatio, 
etiam  est  contra  matrimonii  bonum  quod  est  proles  edu- 
canda  ad  cultum  Dei,  etiam  ipsa  facit  divortium.  Sed  ta- 
men  aliter  quam  corporalis  fornicatio.  Quia  propter  unum 
actum  fornicationis  carnalis  potest  procedi  ad  divortium, 
non  autem  propter  unum  actum  infidelitatis,  sed  propter 
consuetudinem,  quae  pertinaciam  ostendit,  in  qua  infideli- 
tas  perficitur  *. 

Ad  quartum  dicendum  quod  etiam  propter  vitium  con- 
tra  naturam  potest  procedi  ad  divortium.  Sed  tamen  non 
fit  ita  mentio  de  ipso ,  tum  quia  est  passio  innominabilis ; 
tum  quia  rarius  accidit;  tum  quia  non  ita  causat  incerti- 
tudinem  prolis. 

ART.  II.  utrum  vir  teneatur  ex  praecepto  uxorem 

FORNICANTEM    DIMITTKRE 
Supra,  qu.  lix,  art.  3. 

AD  sEcuNDUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  vir  teneatur 
ex  praecepto  uxorem  fornicantem  dimittere.  Vir  enim, 
cum  sit  caput  uxoris  *,  tenetur  uxorem  corrigere.  Sed  se- 
paratio  a  toro  est  inducta  ad  correctionem  uxoris  fomi- 
cantis.  Ergo  tenetur  eam  a  se  separare. 

2.  Praeterea,  qui  consentit  peccanti  mortaliter,  ipse 
etiam  mortaliter  peccat  *.  Sed  vir  retinens  uxorem  forni- 
cantem  consentire  ei  videtur,  ut  in  littera  *  dicitur.  Ergo 
peccat  nisi  eam  a  se  eiiciat. 

3.  Praeterea,  I  Cor.  vi  *  dicitur:  Qui  adhaeret  mere- 
trici,  unum  corpus  efficitur.  Sed  non  potest  aliquis  simul 
esse  membrum  meretricis  et  Christi,  ut  ibidem  *  dicitur. 
Ergo  vir  uxori  fornicanti  adhaerens  membrum  Christi  esse 
desinit,  mortaliter  peccans. 

4.  Praeterea,  sicut  cognatio  toUit  vinculum  matrimo- 
nii,  ita  fornicatio  separat  a  toro.  Sed  postquam  vir  nove- 
rit  consanguinitatem  sui  ad  uxorem ,  peccat  mortaliter 
cognoscens  eam.  Ergo  et  si  cognoscit  uxorem  postquam 
scit  ipsam  esse  fornicatam,  mortaliter  peccat. 

Sed  contra  est  quod  dicit  Glossa  *  I  Cor.  vii  **,  quod 
Dominus  permisit  causa  fornicationis  uxorem  dimittere. 
Ergo  non  est  in  praecepto. 

2.  Praeterea,  quilibet  potest  dimittere  alteri  quod  in 
se  peccavit.  Sed  uxor  fornicando  peccavit  in  virum.  Ergo 
vir  potest  ei  parcere,  ut  non  dimittat  eam. 

Respondeo  dicendum  quod  dimissio  uxoris  fornicantis 
introducta  est  ad  corrigendum  uxoris  crimen  per  talem 
poenam.  Poena  autem  corrigens  non  requiritur  ubi  emen- 
datio  iam  praecessit.  Et  ideo,  si  mulier  de  peccato  poeni- 
teat,  vir  non  tenetur  eam  dimittere.  Si  autem  non  poeni- 
teat,  tenetur:  ne  peccato  eius  consentire  videatur,  dum 
correptionem  debitam  non  apponit. 

Ad  primum  erqo  dicendum  quod  peccatum  fomicationis 
in  uxore  potest  corrigi  non  tantum  tali  poena,  sed  etiam 
verbis  et  verbere.  Et  ideo,  si  alias  ad  correctionem  sit 
parata,  non  tenetur  vir  praedictam  poenam  ad  eius  cor- 
rectionem  adhibere. 

Ad  secundum  dicendum  quod  tunc  vir  uxori  consentire 
videtur  quando  eam  tenet  non  cessantem  a  peccato  prae- 
terito.  Si  autem  emendata  fuerit,  non  ei  consentit. 

Ad  tertium  dicpndum  quod  ex  quo  de  peccato  forni- 
cationis  poenituit,  meretrix  dici  non  potest.  Et  ideo  vir 
ei  se  coniungendo  membrum  meretricis  non  fit. 

Vel  dicendum  quod  non  coniungitur  ei  quasi  meretrici, 
sed  quasi  uxori. 

Ad  auARTUM  DicENDUM  quod  non  est  simile.  Quia  con- 
sanguinitas  facit  ut  non  sit  inter  eos  vinculum  matrimo- 
niale  *,  et  ideo  carnalis  copula  esset  illicita.  Sed  fornicatio 
non  tollit  vinculum  praedictum.  Et  ideo  actus  remanet, 
quantum  est  de  se,  licitus :  nisi  per  accidens  illicitus  fiat, 
inquantum  vir  consentire  turpitudini  uxoris  videtur. 

Ad  quintum  *  DicENDUM   quod  permissio  illa   est  intel- 


ligenda  per  prohibitionis  privationem.  Et  sic  contra  prae- 
ceptum  non  dividitur:  quia  etiam  quod  cadit  sub  prae- 
cepto  non  est  prohibitum. 

Ad  sextum  *  DicENDUM    quod    uxor  non  tantum  peccat 
s  in  virum,  sed  etiam  in  seipsam  et  in  Deum.   Et  ideo  vir 
non  totaliter  potest  poenam  dimittere,  nisi  emendatio  se- 
quatur. 

art.  iii.  utrum  proprio  ludicio  possit  vir  uxorem 
fornicantem   dimittere 

10 

AD  TERTiuM  sic  PROCEDITUR.  Videtur  quod  proprio  iudicio 
possit  vir  uxorem   fornicantem   dimittere.    Sententiam 
enim  a  iudice  latam  absque  alio  iudicio  exequi  licet.  Sed 
Deus,  iustus  iudex  *,  dedit  hanc  sententiam  ut  propter  for- 
is  nicationem  vir  uxorem  dimittere  possit  *.  Non  ergo  requi- 
ritur  ad  hoc  aliud  iudicium. 

2.  Praeterea,  Matth.  i  *  dicitur  quod  loseph,  cum  es- 
set  iustus,  cogitavit  occulte  dimittere  Mariam.  Ergo  vide- 
tur    quod    occulte  vir  possit   divortium    celebrare    absque 

20  iudicio  Ecclesiae. 

3.  Praeterea  ,  si  vir  post  foraicationem  uxoris  cogni- 
tam  debitum  ei  reddit,  amittit  actionem  quam  contra  for- 
nicariam  habebat  *.  Ergo  denegatio  debiti,  quae  ad  divor- 
tium  pertinet,  debet  Ecclesiae  iudicium  praecedere. 

25  4.  Praeterea,  illud  quod  non  potest  probari,  non  debet 
ad  Ecclesiae  iudicium  adduci  *.  Sed  fornicationis  crimen 
non  potest  probari :  quia  oculus  adulteri  observat  caligi- 
nem,  ut  dicitur  lob  xxrv  *.  Ergo  non  debet  iudicio  Ecclesiae 
praedictum  divortium  fieri. 

5o  5.  Praeterea,  accusationem  debet  inscriptio  praecedere, 
qua  aliquis  se  ad  talionem  obliget  si  in  probatione  defi- 
ciat  *.  Sed  hoc  non  potest  esse  in  ista  materia:  quia,  qua- 
litercumque  res  iret ,  vir  consequeretur  intentum  suum , 
sive  ipse  uxorem  dimitteret,  sive  uxor  eum.  Ergo  non  de- 

35  bet  ad  iudicium  Ecclesiae  per  accusationem  adduci. 

6.  Praeterea,  plus  tenetur  homo  uxori  quam  extraneo. 
Sed  homo  crimen  alterius,  etiam  extranei,  non  debet  Ec- 
clesiae  deferre  nisi  monitione  praemissa  in  secreto,  ut  patet 
Matth.  XVIII  *.  Ergo  multo  minus  potest  crimen  uxoris  ad 

40  Ecclesiam  deferre,  si  eam  prius    occulte    non  corripuerit. 
Sed  contra,  nullus  debet  seipsum  vindicare  *.    Sed  si 
vir  uxorem  fornicantem  proprio  arbitrio  dimitteret,  ipse  se 
vindicaret.  Ergo  hoc  non  debet  fieri. 

2.  Praeterea,  nullus  in  eadem  causa  est  actor  et  iudex  *. 

45  Sed  vir  est  actor  impetens  uxorem  de  offensa  in  se  com- 
missa.  Ergo  ipse  non  potest  esse  iudex.  Et  sic  non  debet 
eam  proprio  arbitrio  dimittere. 

Respondeo  dicendum  quod  vir  potest  uxorem  dimittere 
dupliciter.  Uno  modo,  quantum  ad  torum  tantum.  Et  sic 

50  potest  eam  dimittere,  quam  cito  sibi  constat  de  fornica- 
tione  uxoris,  proprio  arbitrio.  Nec  tenetur  reddere  debitum 
exigenti  nisi  per  Ecclesiam  compellatur.  Et  taliter  reddens 
nullum  praeiudicium  sibi  facit. 

Alio  modo,  quantum  ad  torum  et  cohabitationem.    Et 

55  hoc  modo  non  potest  dimitti  nisi  iudicio  Ecclesiae  *.  Et 
si  alias  dimissa  fuerit,  debet  cogi  ad  cohabitandum :  nisi 
possit  ei  vir  in  continenti  fornicationem  probare  *.  Haec 
autem  dimissio  divortium  dicitur.  Et  ideo  concedendum 
est  quod  divortium  non  potest  celebrari  nisi  iudicio  Ec- 

«0  clesiae. 

Ad  primum  krgo  dickndum  quod  sententia  est  applicatio 
iuris  communis  ad  particulare  factum.  Unde  Dominus  ius 
promulgavit,  secundum  quod  sententia  in  iudicio  formari 
debet. 

«5  Ad  secundum  dicendum  quod  loseph  voluit  Virginem 
dimittere,  non  quasi  suspectam  de  fornicatione,  sed  ob  re- 
verentiam  sanctitatis  eius,  timens  ei  cohabitare  *. 

Nec  tamen  est  simile.  Quia  tunc  ex  adulterio  non  so- 
lum  procedebatur  ad  divortium,  sed  ulterius  ad  lapidatio- 

70  nem  *.  Non  autem  nunc,  quando  agitur  in  iudicio  Ecclesiae. 

Ad  tertium  patet  solutio  ex  dictis  *. 

Ad  quartum    dicendum    quod    quandoque   vir,  uxorem 

suspectam  habens,  ei  insidiatur,  et  deprehendere  potest  eam 

cum  testibus  in  crimine  fornicationis.  Et  sic  potest  ad  ac- 

75  cusationem  procedere. 


*  Arg.  Sed  con- 
tra  2. 


'Ps.  vii,vers.  12; 
11  ad  Tim.,  cap. 
IV,  vers.  8. 
*  Matth.  cap.  v, 
vers.  32;  cap.  xix, 
vers.  g. 
"  Vers.  iq. 


"  Cf.  s.  Rayni. 
Summ,  lib.  IV  , 
tit.  XXII,  de  Di- 
vort.propterfor- 
nicat,,  §  2. 

*  Cf.  can.  Qui 
non  probavertt , 
caus.  11 ,  qu.  11. 

*  Vers.  15. 


*  Can.  Quisquis, 
et  can.  \ui  cri- 
men ,  caus.  11 , 
qu.  Tiii. 


*  Vers.  15  sqq. 


*  Ad  Rom.,  cap. 
XII,  vers.  19. 


*Can.  Nuliusun- 
quam,  caus.  IV, 
qu.  IV. 


*  Can.  Saecula- 
res  el  seq.,  caus. 
XXXIU,  qu.  II 

•  Cap.  Significa- 
sti,  de  Livort. 


*  Cf.  IV  Sent., 
dist.  XXX,  qu.  11, 
art.  2,  ad  5. 


*  loan.  cap.  viii, 
vers.  5. 

*  In  corpore. 


QUAESTIO  LXII,  ARTICULUS  IV,  V 


"  Cap.  Litteris 
tuae  rratemit ., 
de  Praesumptio- 
nibus. 


•  Cap.  Licetj  de 
Simonia. 


'  Vers.  31,  32. 

*Deut.j  cap.  xxiv, 
vers.  1. 


•  Qu.  Lxv,  art.  1 , 
ad  6  sqq. 

•  Ibid.,  art,  2. 


•  Vers.  3. 


"  Op.  Imperf.  in 

Matth. ,    homil. 

XL.  -  InterOpp. 

Chrys. 

•  Cap.  V,  n.  4.  - 

S.  Th.  lect.  V. 


•  Ibid.,  cap.  ni, 
n.  11.  -  S.  Th. 
lect,  III. 

•  Cf.  arg.  4. 


•  Caus.  XXXII. 
qu.  1 ,  can.  Si 
quis ;  ibid.  qu.  v, 
can.  Christiana. 


Et  praeterea,  si  de  facto  ipso  non  constat,  possunt  esse 
violentae  suspiciones  fornicationis,  quibus  probatis,  videtur 
fornicatio  probata  esse:  ut  si  inveniatur  solus  cutn  sola, 
horis  et  locis  suspectis,  et  nudus  cum  nuda  *. 

Ad  quintum  dicendum  quod  maritus  potest  accusare  uxo- 
rem  de  adulterio  dupliciter.  Uno  modo,  ad  tori  separatio- 
nem,  coram  iudice  spirituali.  Et  tunc  inscriptio  debet  fieri 
sine  obligatione  ad  legem  talionis :  quia  sic  vir  conseque- 
retur  intentum  suum,  ut  probat  obiectio.  -  Alio  modo,  ad 
punitionem  criminis  in  iudicio  saeculari.  Et  sic  oportet 
quod  praecedat  inscriptio  per  quam  ad  poenam  talionis 
se  obliget   si  in  probatione  deficiat. 

Ad  sextum  dicendum  quod,  sicut  decretalis  *  dicit,  tribus 
modis  in  criminibus  procedi  potest.  Primo,  per  inquisitio- 
nem :  quam  debet  praecedere  clamosa  insinuatio,  quae  lo- 
cum  accusationis  tenet.  Secundo,  per  accusationem  :  quam 
debet  praecedere  inscriptio.  Tertio ,  per  denuntiationem : 
quam  debet  praecedere  fraterna  correctio.  Verbum  ergo 
Domini  intelligitur  quando  agitur  per  viam  denuntiationis, 
non  quando  agitur  per  viam  accusationis :  quia  tunc  non 
agitur  solum  ad  correctionem  delinquentis ,  sed  ad  puni- 
tionem ,  propter  bonum  commune  conservandum ,  quod, 
iustitia  deficiente,  periret. 

ART.  IV.    UTRUM    VIR    ET    UXOR  DEBEANT    IN    CAUSA    DrVORTII 
AD    PARIA    lUDICARI 

AD  QUARTUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  vir  et  uxor 
non  debeant  in  causa  divortii  ad  paria  iudicari.  Divor- 
tium  enim  conceditur  in  lege  nova  loco  repudii,  quod  erat 
in  lege  veteri,  ut  patet  Matth.  v  *.  Sed  in  repudio  vir  et 
uxor  non  iudicabantur  ad  paria:  quia  vir  poterat  repu- 
diare  uxorem  *,  et  non  e  converso.  Ergo  nec  in  divortio 
debent  ad  paria  iudicari. 

2.  Praeterea,  plus  est  contra  legem  naturae  quod  uxor 
plures  viros  habeat  quam  quod  vir  plures  mulieres  *:  unde 
hoc  quandoque  licuit  *,  illud  vero  nunquam.  Ergo  plus 
peccat  muUer  in  adulterio  quam  vir.  Et  ita  non  debent 
ad  paria  iudicari. 

3.  Praeterea,  ubi  est  maius  nocumentum  proximi,  ibi 
est  maius  peccatum.  Sed  plus  nocet  uxor  adultera  viro 
quam  vir  adulter  uxori:  quia  adulterium  uxoris  fatit  in- 
certitudinem  proUs,  non  autem  adulterium  viri.  Ergo  maius 
est  peccatum  uxoris.  Et  sic  non  debent  ad  paria  iudicari. 

4.  Praeterea,  divortium  inducitur  ad  crimen  adulterii 
corrigendum.  Sed  magis  pertinet  ad  virum,  qui  est  caput 
mulieris,  ut  dicitur  I  Cor.  xi  *,  corrigere  uxorem  quam  e 
converso.  Ergo  non  debent  in  repudio  ad  paria  iudicari, 
sed  vir  deb^et  esse  melioris  conditionis. 

Sed  contra,  videtur  quod  in  hoc  uxor  debeat  esse  me- 
lioris  conditionis.  Quia  quanto  est  maior  fragilitas  in  pec- 
cante ,  tanto  magis  est  peccatum  venia  dignum.  Sed  in 
mulieribus  est  maior  fragilitas  quam  in  viris :  ratione  cuius 
dicit  Chrysostomus  *  quod  propria  passio  mulierum  est 
luxuria.  Et  Philosophus  dicit,  in  VII  Ethic.  *,  quod  mulie- 
res  non  dicuntur  continentes ,  proprie  loquendo,  propter 
facilem  inclinationem  ad  concupiscentias :  quia  nec  bruta 
animalia  possunt  continere,  propter  hoc  quod  non  habent 
aliquid  quod  concupiscentiis  obviare  possit  *.  Ergo  mu- 
lieribus  in  poena  divortii  deberet  magis  parci. 

2.  Praeterea,  vir  ponitur  caput  mulieris  *  ut  ipsam 
corrigat.  Ergo  magis  peccat  quam  mulier.  Et  sic  debet 
magis  puniri. 

Respondeo  dicendum  quod  in  causa  divortii  vir  et  uxor 
ad  paria  iudicantur,  ut  idem  sit  licitum  et  illicitum  uni 
quod  alteri  *.  Non  tamen  pariter  iudicantur  ad  illa:  quia 
causa  divortii  est  maior  in  uno  quam  in  alio,  cum  tamen 
in  utroque  sit  suf&ciens  causa  ad  divortium.  Divortium 
enim  est  poena  adulterii  inquantum  est  contra  matrimonii 
bona.  Quantum  autem  ad  bonum  fidei,  ad  quam  coniuges 
aequaliter  sibi  invicem  tenentur,  tantum  peccat  contra  ma- 
trimonium  adulterium  unius  sicut  adulterium  alterius:  et 
haec  causa  in  utroque  suf&cit  ad  divortium.  Sed  quantum 
ad  bonum  prolis,  plus  peccat  adulterium  uxoris  quam  viri : 
et  ideo  maior  causa  divortu  est  in  uxore   quam  in  viro. 


127 

Et  sic  ad  aequalia,  sed  non  ex  aequali  causa,  obligantur. 
Nec  tamen  iniuste :  quia  in  utroque  est  causa  sufficiens  ad 
hanc  poenam;  sicut  est  etiam  de  duobus  qui  damnantur 
ad  eiusdem  mortis  poenam,  quamvis  alius  altero  gravius 
5  peccaverit. 

Ad  primum  ergo   dicendum  quod  repudium  non  permit- 

tebatur  nisi  ad   evitandum  homicidium  *.  Et  quia  in  viris 

magis    erat  de  hoc    periculum    quam  in  mulieribus ,  ideo 

viro  permittebatur  dimittere   uxorem,  non  autem  e  con- 

10  verso,  per  legem  repudii. 

Ad  secundum  et  tertium  dicendum  quod  rationes  illae 

procedunt    secundum    quod    in    comparatione   ad   bonum 

prolis  maior  sit  causa  divortii  in  uxore  adultera  quam  in 

viro.  Non  tamen  sequitur  quod  non  iudicentur  ad  paria, 

15  ut  ex  dictis  *  patet. 

Ad  quartum  DicENDUM  quod,  quamvis  vir  sit  caput  mu- 
lieris  quasi  gubernator,  non  tamen  quasi  iudex  ipsius :  sicut 
nec  e  converso.  Et  ideo  in  his  quae  per  iudicium  facienda 
sunt,  non  plus  potest  vir  in  uxorem  quam  e  converso. 

Ad  quintum  *  DicENDUM  quod  in  adulterio  invenitur  de 


*  Cf.  qu,  LXYii, 
art.  6. 


*  In  corpore. 


*  Arg.  Sed  con- 
tra  1. 


*Aristot.Dfi4«»- 
mal.Generat.Wb. 
IV,  cap.  VI. 


*  Arg.  Sed  con- 
ira  2. 


ratione  peccati  idem  quod  est  in  fomicatione  simplici,  et 
adhuc  plus,  quod  magis  gravat,  scilicet  matrimonii  laesio. 
Si  ergo  consideretur  id  quod  est  commune  adulterio  et 
fornicationi,  peccatum  viri  et  mulieris  se  habent  ut  exce- 

2!  dentia  et  excessa :  quia  in  muliere  est  plus  de  humore,  et 
ideo  sunt  magis  ducibiles  a  concupiscentiis ;  sed  in  viro  est 
plus  de  calore  *,  qui  concupiscentiam  excitat.  Sed  tamen, 
simpliciter  loquendo,  ceteris  paribus,  vir  in  simplici  fomi- 
catione  plus  peccat  quam  mulier :  quia  plus  habet  de  ratio- 

10  nis  bono,  quod  praevalet  quibuslibet  motibus  corporalium 
passionum. 

Sed  quantum  ad  laesionem  matrimonii,  quam  adulte- 
rium  fornicationi  addit,  ex  qua  divortium  causatur,  plus 
peccat  mulier  quam  vir,  ut  ex  dictis  *  patet.  Et  quia  hoc  •  in  corpore, 

15  est  gravius  quam  simplex  fornicatio,  ideo,  simpliciter  lo- 
quendo,  plus  peccat  mulier  adultera  quam  vir  adulter  cete- 
ris  paribus. 

Ad  sextum  *  dicendum  quod,  quamvis  regimen  quod  datur 
viro  in   mulierem    sit    quaedam    circumstantia    aggravans, 

40  tamen  ex  illa  circumstantia  quae  in  aliam  speciem  trahit, 
magis  aggravatur  peccatum:  scilicet  ex  laesione  matrimo- 
nii,  quae  trahit  ad  speciem  iniustitiae,  in  hoc  quod  furtive 
aliena  proles  submittitur. 

,  ART.   V.   UTRUM  post  divortium  vir  alteri  nubere    possit 

4) 

In  Matth.,  cap.  xix;  I  ad  Cor.,  cap.  vii,  lect.  11,  iii. 

Ad    quintum  sic  proceditur.    Videtur    quod  post   divor- 
tium  vir   alteri  nubere  possit.  Nullus  enim  tenetur  ad 
perpetuam  continentiam.    Sed   vir   tenetur  in  aliquo  casu 
so  uxorem  fomicantem  a  se  in  perpetuum  separare,  ut  patet 
ex  dictis  *.  Ergo  videtur  quod  ad  minus  in  tali  casu  alte- 
ram  ducere  possit. 

2.  Praeterea,  peccanti  non  est  danda  maior  occasio 
peccandi.  Sed  si  ei  qui  propter  culpam  fornicationis  dimit- 

!!  titur,  non  licet  aliam  copulam  quaerere,  datur  sibi  maior 
occasio  peccandi :  non  enim  est  probabUe  quod  qui  in 
matrimonio  non  continuit,  quod  postea  continere  possit. 
Ergo  videtur  quod  liceat  ei  ad  aliam  copulam  transire. 

3.  Praeterea,  uxor  non   tenetur  viro    nisi  ad  debitum 
60  reddendum  et  cohabitationem.  Sed  per  divortium  ab  utro- 

que  absolvitur.  Ergo  omnino  soluta  est  a  lege  viri  *.  Ergo 
potest  alteri  nubere.  Et  eadem  ratio  est  de  viro. 

4.  Praeterea,  Matth.  xrx  *  dicitur :  Qui  dimiserit  uxo- 
rem  et  aliam  duxerit,   excepta  causa  fornicationis,  moe- 

6s  chatur.  Ergo  videtur  quod  si,  causa  fomicationis  dimissa 
uxore,  aliam  duxerit ,  non  moechetur.  Et  ita  erit  verum 
matrimonium. 

Sed  contra,  I  Cor.  vii  * :  Praecipio  non  ego,  sed  Do- 
minus,  uxorem  a  viro  non  discedere:  quod  si  discesserit, 

70  manere  innuptam. 

2.  Praeterea,  nullus  ex  peccato  debet  reportare  com- 
modum  *.  Sed  reportaret  si  liceret  adulterae  ad  aliud  magis 
desideratum  connubium  transire :  et  esset  occasio  adulte- 
randi  volentibus  alia  matrimonia  quaerere.  Ergo  non  licet 

75  aliam  copulam  quaerere  neque  viro  neque  uxori. 


*  Art.  2. 


'  Ad  Rotn.,  cap. 
VII,  vers.  2. 

*  Vers.  9.  -  Cf. 
cap.  v,  vers.  32. 


Vers.  10,  11. 


*  Cap.  Tuas  du- 
dum,  de  Vsuris. 


128 


QUAESTIO  LXII,  ARTIGULUS  VI  -  QUAESTIO  LXIII,  ARTICULUS  I 


•  De  Nupt,  et 
Concup.  lib.  1 , 
cap.  X,  n.  II. 


•  Cf.  Gloss.  Hu- 
gut.  in  can.  A- 
gathosa ,  caus. 
XXVII,  qu.  II. 

"  S.Raym. 5«mm. 
lib.  IV,  tit.  XIX, 
de  Petit.  et  Re- 
stit,  viri. 


'Qan.Quodbene 
semel,  caus.  VI, 
qu.  IV.  -  Cf.  Dig. 
L.  IX,  de  Decrel. 
ao  ord.faciend.j 
5- 


'  Catn.Admonere, 
caus.XXXIII.qu. 
II.  -  Cf  Gloss.  in 
cap.  Gaudemus, 
de  Divort- 


'  Can.  Nihil  ini- 
guius,c3us.K\xii, 
qu.  VI :  Gloss.in 
cap.  Significasti, 
de  Divort. 
'  Vers.  n. 


Cf.  art.  2. 


Cf.  ibid. 


*  Cap.  Gaude- 
mus,  de  Conv. 
Coniugat.  •  Cf. 
Gloss.  ibid. 


Respondeo  dicendum  quod  nihil  adveniens  supra  matri- 
monium  potest  ipsum  dissolvere.  Et  ideo  adulterium  non 
facit  quin  sit  verum  matrimonium.  Manet  enim,  ut  Augu- 
stinus  dicit  *,  inter  viventes  coniugale  vinculum,  quod  nec 
separatio  nec  cum  alio  iunctio  potest  auferre.  Et  ideo  non 
licet  uni,  aitero  vivente,  ad  aliam  copulam  transire. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  quamvis  per  se  nuilus 
obligetur  ad  continentiam,  tamen  per  accidens  potest  esse 
quod  obligetur :  sicut  si  uxor  sua  aegritudinem  incurabilem 
incurrat,  et  talem  quae  carnalem  copulam  non  patiatur. 
Et  similiter  etiam  est  si  incorrigibiliter  spirituali  infirmi- 
tate,  scilicet  fomicatione,  laboret. 

Ad  secundum  dicendum  quod  ipsa  confusio  quam  re- 
portat  ex  divortio,  debet  eam  cohibere  a  peccato.  Quod 
si  cohibere  non  potest,  minus  malum  est  quod  ipsa  sola 
peccet  quam  quod  vir  peccati  eius  sit  particeps. 

Ad  tertium  dickndum  quod,  quamvis  uxor  post  divor- 
tium  non  teneatur  yiro  adultero  ad  debitum  reddendum 
et  cohabitandum,  tamen  adhuc  manet  vinculum  matrimo- 
nii,  ex  quo  ad  hoc  tenebatur.  Et  ideo  non  potest  ad  aliam 
copulam  transire,  viro  vivente.  -  Potest  tamen  continentiam 
vovere,  viro  invito  * :  nisi  videatur  Ecclesia  decepta  fuisse 
per  falsos  testes  sententiando  de  divortio ;  quia  in  tali  casu, 
etiam  si  votum  professionis  emisisset,  restitueretur  viro  et 
teneretur  reddere  debitum,  sed  non  liceret  ei  exigere  *. 

Ad  quartum  dicendum  quod  exceptio  illa  quae  est  in 
verbis  Domini,  refertur  ad  dimissionem  uxoris.  Et  ideo 
obiectio  ex  falso  intellectu  procedit. 

ART.    VI.    UTRUM    POST    DrVORTIUM   VIR    ET    UXOR 
POSSINT    RECONCILIARI 

AD  SEXTUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod  post  divortium 
vir  et  uxor  non  possint  reconciliari.  Regula  enim  est 
in  iure  * :  Quod  semel  bene  definitum  est,  nulla  debet  itera- 
tione  retractari.  Sed  iudicio  Ecclesiae  definitum  est  quod 
debent  separari.  Ergo  non  possunt  reconciliari  ulterius. 

2.  Praeterea,  si  posset  esse  reconciliatio,  praecipue  vi- 
deretur  quod  post  poenitentiam  uxoris  vir  teneatur  eam 
recipere.  Sed  non  tenetur:  quia  etiam  uxor  non  potest 
pro  exceptione  proponere  in  iudicio  suam  poenitentiam 
contra  virum  accusantem  de  fornicatione  *.  Ergo  nullo 
modo  potest  esse  reconciliatio. 

3.  Praeterea,  si  posset  esse  reconciliatio,  videtur  quod 
uxor  adultera  teneretur  redire  ad  virum  ipsam  revocantem. 
Sed  non  tenetur :  quia  iam  separati  sunt  iudicio  Ecclesiae. 
Ergo,  etc. 

4.  Praeterea,  si  liceret  reconciliare  uxorera  adulteram, 
in  illo  casu  praecipue  deberet  fieri  quando  vir  post  di- 
vortium  invenitur  adulterium  committere.  Sed  in  hoc  casu 
uxor  non  potest  cogere  eum  ad  reconciliationem ,  cum 
iuste  sit  divortium  celebratum.  Ergo  nullo  modo  potest 
reconciliari. 

5.  Praeterea,  si  vir  adulter  occulte  dimittat  per  iudi- 
cium  Ecclesiae  uxorcm  convictam  de  adulterio,  non  vi- 
detur  iuste  factum  divortium.  Sed  tamen  vir  non  tenetur 
uxorem  sibi  reconciliare :  quia  uxor  probare  in  iudicio 
adulterium  viri  non  potest  *.  Ergo  multo  minus  quando 
divortium  iuste  est  celebratum,  reconciliatio  fieri  potest. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  I  Cor.  vii  * :  Quod  si 
discesserit,  manere   innuptam,  aut  viro  suo  reconciliari. 

2.  Prabterea,  vir  poterat  eam  non  dimittere  post  for- 
nicationem  *.  Ergo ,  eadem  ratione ,  potest  eam  reconci- 
liare  sibi. 

Rkspondeo  dicendum  quod,  si  uxor  post  divortium  de 
peccato  poenitentiam  agens  emendata  fuerit,  potest  eam 
sibi  vir  reconciliare.  Si  autem  in  peccato  incorrigibilis  ma- 
neat,  non  debet  eam  ad  se  assumere :  eadem  ratione  qua 
non  licebat  eam  nolentem  a  peccato  desistere  retinere  *. 

Ad  primum  erqo  dickndum  quod  sententia  Ecdesiae  di- 
vortium  celebrantis  non  fuit  cogens  ad  separationem,  sed 
licentiam  praebens.  Et  ideo  absque  retractatione  praece- 
dentis  sententiae  potest  reconciliatio  sequi. 

Ad  secundum  dicendum  quod  poenitentia  uxoris  debet 
inducere  virum  ut  uxorem  fomicantem  non  accuset  aut 
dimittat:  scd  tamen  non  potest  ad  hoc  cogi  *;  nec  potest 


per  poenitentiam  uxor  eum  ab  accusatione  repellere.  Quia, 
cessante  culpa  et  quantum  ad  actum  et  quantum  ad  ma- 
culam,  adhuc  manet  aliquid  de  reatu  * ;  et  cessante  etiam 
reatu  quantum  ad  Deum,  adhuc  manet  reatus  quoad  poe- 

s  nam  humano  iudicio  inferendam ,  quia  homo  non  videt 
cor,  sicut  Deus  *. 

Ad  tertium  dicbndum  quod  illud  quod  inducitur  in  fa- 
vorem  alicuius,  non  facit  ei  praeiudicium  *.  Unde,  cum 
divortium  sit  inductum  in  favorem  viri,  non  aufert  ei  ius 

10  petendi  debitum  vel  revocandi  uxorem.  Unde  uxor  tenetur 
reddere  et  ad  eum  redire  si  fuerit  revocata,  nisi  de  licentia 
eius  votum  continentiae  emiserit. 

Ad  auARTUM  DicENDUM  quod  proptcr  adulterium  quod 
vir  prius  innocens   post  divortium   committit,  secundum 

15  rigorem  iuris  non  debet  cogi  ad  recipiendum  uxorem  adul- 
teram  prius  *.  Tamen  secundum  aequitatem  iuris  iudex 
ex  officio  suo  debet  eum  cogere  ut  caveat  periculo  animae 
eius  et  scandalo  aliorum,  quamvis  uxor  non  possit  recon- 
ciliationem  petere. 

»o  Ad  auiNTUM  DicENDUM  quod,  si  adulterium  viri  sit  occul- 
tum,  per  hoc  non  aufertur  ius  excipiendi  contra  accusa- 
tionem  viri  uxori  adulterae ,  quamvis  desit  sibi  probatio. 
Et  ideo  peccat  vir  divortium  petens :  et  si  post  sententiam 
de  divortio  uxor  petat   debitum  aut  reconciliationem ,  vir 

25  tenetur  ad  utmmque. 

QUAESTIO  SEXAGESIMATERTIA 

DE  SF.CUNDIS  NUPTIIS 

5«  •->  ONSEauENTER  considcrandum  est  de  secundis  nuptiis  *, 
V>Et  circa  hoc  quaeruntur  duo. 
Primo :  utrum  sint  licitae. 
Secundo :  utrum  sint  sacramentales. 

ART.    I.    UTRUM    SECUNDAE    NUPTIAE    SINT    LICITAE 

n 

AD  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  secundae  nuptiae 
non  sint  licitae.  Quia  iudicium  de  re  debet  esse  secun- 
dum  veritatem.  Dicit  autem  Chrysostomus  *  quod  secun- 
dum  virum  accipere   est  fornicatio   secundum   veritatem. 
40  Quae   non   est   licita.    Ergo  nec  secundum  matrimonium. 

2.  Praeterea,  omne  quod  non  est  bonum,  non  est 
licitum.  Sed  Ambrosius  *  dicit  quod  duplex  matrimonium 
non  est  bonum.  Ergo  non  est  Hcitum. 

3.  Praeterea,  nullus  arceri  debet  ne  intersit  illis  quae 
45  sunt  honesta  et  licita.  Sed  sacerdotes  arcentur  ne  intersint 

secundis  nuptiis,  ut  in  littera  *  patet.  Ergo  non  sunt  licitae. 

4.  Praeterba,  nullus  reportat  poenam  nisi  pro  culpa. 
Sed  pro  secundis  nuptiis  aliquis  reportat  irregularitatis 
poenam  *.  Ergo  non  sunt  licitae. 

so  Skd  contra  est  quod  Abraham  legitur  secundas  nuptias 
contraxisse,  Gen.  xxv  *. 

2.  Prabterea  ,  I  Tim.  v  *  dicit  Apostolus :  Volo  autem 
iuniores,  scilicet  viduas,  nubere,  filios  procreare.  Ergo 
secundae  nuptiae  sunt  licitae. 

sj  Respondeo  dicendum  quod  vinculum  matrimoniale  non 
durat  nisi  usque  ad  mortem :  ut  patet  Rom.  vii  *.  Et  ideo, 
moriente  altero  coniugum,  vinculum  matrimoniale  cessat. 
Unde  propter  praecedens  matrimonium  non  Lmpeditur  ali- 
quis  a  secundo,  mortuo   coniuge.    Et  sic  non  solum  se- 

<o  cundae,  sed  tertiae  et  sic  deinceps  nuptiae  sunt  Hcitae. 
Ad  primum  erqo  dicendum  quod  Chrysostomus  loquitur 
quantum  ad  causam   quae   aliquando   solet   ad   secundas 
nuptias  incitare ,  scilicet  concupiscentiam ,  quae  etiam  ad 
fornicationem  incitat. 

«s       Ad  secundum  dicbndum  quod  secundum  matrimonium 

dicitur  non  esse  bonum,  non  quia  sit  illicitum,  sed  quia 

caret  illo  honore  significationis  qui  est  in  primis  nuptiis, 

ut  sit  una  unius,  sicut  est  in  Christo  et  Ecclesia  *. 

Ad  tkrtium  dicbndum  quod  homines  divinis  dediti  non 

70  solum  ab  illicitis,  sed  etiam  ab  illis  quae  habent  aliquam 

turpitudinis  speciem,  arcentur.    Et  ideo  etiam  arcentur  a 

secundis  nuptiis,  quae  carent  honestate  quae  erat  in  primis. 

Ad   auARTUM    dickndum   quod    irregularitas  non  semper 

inducitur  propter  culpam,  sed  propter  defectum  sacramenti. 

7S  Et  ideo  ratio  non  cst  ad  propositum. 


■  Cf.   P"  ii»« , 
}u.  Lxxxvii,  art. 


*  I  Reg.  cap.  XVI, 
vers.  7. 

*  Cod.  I,  XIV,  de 
Legibus  etc. ,  6. 


"  Cf.  s.  Raym. 
Summ.  lib.  IV, 
tit.  XXII ,  de  Di- 
vort.propterfor- 
nicat.,  §  III. 


*  Cf.   qu.    XLiii, 
Introd. 


*  Op.  Imperf.  in 
Matth. ,  homil. 
XXXII(interOp. 
Chrysost.).  -  Ct. 
can  .Hac  ratione, 
caus.XXXl,qu.i. 

'Hitton.advers. 
/oWn.  Iib.l,n.i6 


*  Dist.  xLii,  cap. 
Sciendum. 


'C»n.  Cognosca- 
mus,  dist.  xxxiv ; 
cap.  Vt  bigami 
et  sqq.,  de  Bi- 
gamts  non  ordi- 
nand. 
'  Vers.  1. 
•  Vers.  14. 


Vers.  2,  3. 


'AdBph«t.,c»p. 

V ,  vers.  }J.  -  Gf. 
cap.  Debttumpa- 
storalis,  de  Bi- 
gam.  non  ordi- 
nand. 


QUAESTIO  LXIII,  ARTICULUS  II  -  QUAESTIO  LXIV,  ARTICULUS  I 


129 


•  Cf.  Aug.  Cont. 
Epist.  Parmen. 
lib.  II,  cap.  XIII, 
n.  28. 


*  Dist.  XLii,  cap. 
Sciendum. 
'  Cf.   Part.  III, 
qu,  Lx,  art.  1. 


■  Cf.  art.   prae- 
ced.,  ad  2. 


Ibid.,  arg.  4. 


•  Qu.  XLix,  art. 
2,  4. 


•  Cap.  Quia  cir- 

ca   minima ,    de 
Bigamis  etc. 

•  Cf.   art.   prae- 
ced.,  arg.  4. 


'  Cf.  qu.  XXXIII, 
art.  1. 


Cf.  arg.  3. 


"  Cf.  Gloss.  in 
cap.  Vir  autem, 
de  Secund.  Nupt. 


ART.    II.    UTRUM   SECUNDUM    MATRIMONIUM   SIT   SACRAMENTUM 

AD  SECUNDUM  sic  PROcEDiTUR.  Videtur  quod  secundum 
matrimonium  non  sit  sacramentum.  Qui  enim  iterat 
sacramentum ,  facit  ei  iniuriam  *.  Sed  nulli  sacramento 
facienda  est  iniuria.  Ergo,  si  secundum  matrimonium  esset 
sacramentum,  nuUo  modo  esset  iterandum. 

2.  Praeterea,  in  omni  sacramento  adhibetur  aliqua 
benedictio.  Sed  in  secundis  nuptiis  non  adhibetur,  ut  in 
littera  *  dicitur.  Ergo  non  fit  ibi  aliquod  sacramentum. 

3.  Praethrea,  significatio  est  de  essentia  sacramenti  *. 
Sed  in  secundo  matrimonio  non  salvatur  signilicatio  ma- 
trimonii :  quia  non  est  una  unius,  sicut  Christus  et  Eccle- 
sia  *.  Ergo  non  est  sacramentum. 

4.  Praeterea,  unum  sacramentum  non  impedit  a  su- 
sceptione  alterius.  Sed  secundum  matrimonium  impedit  a 
susceptione  ordinis  *.  Ergo  non  est  sacramentum. 

Sed  contra,  coitus  in  secundis  nuptiis  excusatur  a 
peccato  sicut  et  in  primis.  Sed  per  tria  bona  matrimonii 
excusatur  coitus  matrimonialis,  quae  sunt  Jides,  proles  et 
sacramentum  *.  Ergo  secundum  matrimonium  est  sacra- 
mentum. 

2.  Praeterea,  ex  secunda  coniunctione  viri  ad  mulierem 
non  sacramentali  non  contrahitur  irregularitas :  sicut  patet 
in  fornicatione  *.  Sed  in  secundis  nuptiis  contrahitur  irre- 
gularitas  *.  Ergo  sunt  sacramentales. 

Respondeo  dicendum  quod,  ubicumque  inveniuntur  illa 
quae  sunt  de  essentia  sacramenti,  ibi  est  verum  sacramen- 
tum.  Unde,  cum  in  secundis  nuptiis  inveniantur  omnia 
quae  sunt  de  essentia  sacramenti ,  quia  debita  materia , 
quam  facit  personarum  legitimitas,  et  debita  forma,  scilicet 
expressio  consensus  interioris  per  verba  de  praesenti ;  con- 
stat  quod  etiam  secundum  matrimonium  est  sacramentum, 
sicut  et  primum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  hoc  intelligitur  de  sa- 
cramento  quod  inducit  perpetuum  effectum :  tunc  enim, 
si  iteratur  sacramentum,  datur  intelligi  quod  primum  non 
fuit  ef&cax,  et  sic  fit  primo  iniuria  * ;  sicut  patet  in  omnibus 
sacramentis  quae  imprimunt  characterem.  Sed  illa  sacra- 
menta  quae  habent  effectum  non  perpetuum,  possunt  ite- 
rari  sine  iniuria  sacramenti :  sicut  patet  de  poenitentia. 
Et  quia  vinculum  matrimoniale  toUitur  per  mortem,  nulla 
fit  iniuria  sacramento  si  mulier  post  mortem  viri  iterato 
nubat. 

Ad  secundum  dicendum  quod  secundum  matrimonium, 
quamvis  in  se  consideratum  sit  perfectum  sacramentum , 
tamen  in  ordine  ad  primum  consideratum  habet  aliquid 
de  defectu  sacramenti :  quia  non  habet  plenam  significa- 
tionem,  cum  non  sit  una  unius,  sicut  est  in  matrimonio 
Christi  et  Ecclesiae  *.  Et  ratione  huius  defectus  benedictio 
a  secundis  nuptiis  subtrahitur. 

Sed  hoc  est  intelligendum  quando  secundae  nuptiae 
sunt  secundae  et  ex  parte  viri  et  ex  parte  mulieris ,  vel 
ex  parte  mulieris  tantum.  Si  enim  virgo  contrahat  cum 
illo  qui  habuit  aliam  uxorem,  nihilominus  nuptiae  bene- 
dicuntur  *  :  salvatur  enim  aliquo  modo  significatio  etiam  in 
ordine  ad  primas  nuptias ;  quia  Christus,  etsi  unam  Eccle- 
siam  sponsam  habeat,  habet  tamen  plures  personas  despon- 
satas  in  una  Ecclesia.  Sed  anima  non  potest  esse  sponsa 
alterius  quam  Christi :  quia  alias  cum  daemone  fornicatur, 
nec  est  ibi  matrimonium  spirituale.  Et  propter  hoc,  quando 
raulier  secundo  nubit,  nuptiae  non  benedicuntur,  propter 
defectum  sacramenti. 

Ad  tertium  dicendum  quod  significatio  perfecta  inve- 
nitur  in  secundo  matrimonio  secundum  se  considerato : 
non  autem  si  consideretur  in  ordine  ad  praecedens  matri- 
monium.  Et  sic  habet  defectum  sacramentum. 

Ad  auARTUM  dicendum  quod  secundum  matrimonium 
impedit  sacramentum  ordinis  quantum  ad  id  quod  habet 
de  defectu  sacramenti,  et  non  inquantum  est  sacramentum. 


SuMMAK  Thkoi,.  D.  Thomak  T.  IX. 


QUAESTIO  SEXAGESIMAQUARTA 

DE  ANNEXIS  MATRIMONIO.  ET  PRIMO,  DE  DEBITI  REDDITIONE 

5  ^^  ONSEauENTKR  consideraudum  est  de  annexis  matrimo- 
V^nio  *.    Et   primo,  de    debiti    redditione ;  secundo,  de 
pluralitate    uxorum  * ;    tertio ,    de  bigamia  **  ;    quarto ,  de 
libello  repudii  * ;  quinto,  de  filiis  illegitime  natis  **. 
Circa  primum  quaeruntur  septem. 
'<>       Primo  :  utrum  alter  coniugum   teneatur  alteri  debitum 
reddere. 
Secundo  :  utrum  debeat  aliquando  reddere  non  poscenti. 
Tertio  :  utrum  vir  et  uxor  in  hoc  sint  aequales. 
Quarto  :  utrum  unus  sine  consensu  alterius  possit  votum 
'S  emittere  per  quod  redditio  debiti  impediatur. 

Quinto :  utrum  tempus  impediat  debiti  petitionem. 
Sexto :  utrum  petens  tempore  sacro  peccet  mortaliter. 
Septimo :  utrum  reddere  teneatur  tempore  festivo. 

jo      ART.  I.  UTRUM  ALTER  CONIUGUM  TENEATUR  ALTERI 

ad  redditionem  debiti  ex  necessitate  praecepti 

Infra,  art.  4,  ad  4.;  l  ad  Cor,,  cap.  vii,  lecl.  1. 

AD  primum  sic  proceditur.  Videtur  quod  alter  coniugum 
non  teneatur  alteri  ad  redditionem  debiti  ex  necessitate 

"S  praecepti.  Nullus  enim  prohibetur  a  sumptione  Eucharistiae 
propter  hoc  quod  praeceptum  implet.  Sed  ille  qui  uxori 
debitum  reddit,  non  potest  carnes  Agni  edere,  ut  Hiero- 
nymus  in  littera  *  dicit.  Ergo  reddere  debitum  non  est 
de  necessitate  praecepti. 

3°  2.  Praeterea,  quilibet  potest  licite  abstinere  ab  his  quae 
sunt  sibi  nociva  in  persona.  Sed  aliquando  reddere  debi- 
tum  poscenti  esset  personae  nocivum,  vel  ratione  infirmi- 
tatis,  vel  ratione  solutionis  iam  factae.  Ergo  videtur  quod 
licite  possit  debitum  poscenti  negari. 

-.5  3.  Praeterea,  quicumque  facit  se  impotentem  ad  facien- 
dum  id  ad  quod  ex  praecepto  tenetur,  peccat.  Si  ergo 
aliquis  ex  necessitate  praecepti  tenetur  ad  reddendum  debi- 
tum ,  videtur  quod  peccet  si ,  ieiunando  vel  alias  corpus 
suum    attenuando ,  impotentem  se  reddat  ad  debiti    solu- 

40  tionem.  Quod  non  videtur  verum. 

4.  Praeterea,  matrimonium,  secundum  Philosophum  *, 
ordinatur  ad  procreationem  prolis  et  educationem,  et  iterum 
ad  communicationem  vitae.  Sed  lepra  est  contra  utrumque 
matrimonii  finem  :  quia,  cum  sit  morbus  contagiosus,  mu- 

4!  lier  leproso  non  tenetur  cohabitare  *;  similiter  etiam  mor- 
bus  ille  frequenter  transmittitur  ad  prolem.  Ergo  videtur 
quod  viro  leproso  uxor  debitum  reddere  non  tenetur. 

Sed  contra,  sicut  servus  est  in  potestate  domini  sui,  ita 
et  unus  coniugum  in  potestate  alterius,  ut  patet  I  Cor.  vii  *. 

50  Sed  servus  tenetur  ex  necessitate  praecepti  domino  suo 
debitum  servitutis  reddere ,  ut  patet  Rom.  xiii  * :  Reddite 
omnibus  debita,  cui  tributum  tributum,  etc.  Ergo  et  unus 
coniugum  ex  necessitate  praecepti  tenetur  alteri  debitum 
reddere. 

^i  1.  Praeterea,  matrimonium  est  ordinatum  ad  fornica- 
tionem  vitandam,  ut  patet  I  Cor.  vii  *.  Sed  hoc  non  posset 
per  matrimonium  fieri  si  unus  alteri  non  teneretur  debi- 
tum  reddere  quando  concupiscentia  infestatur.  Ergo  red- 
dere  debitum  est  de  necessitate  praecepti. 

"o  Respondeo  dicendum  quod  matrimonium  principaliter 
est  institutum  in  officium  naturae.  Et  ideo  in  actu  ipsius 
servandus  est  naturae  motus.  Secundum  quem  nutritiva 
non  ministrat  generativae  nisi  illud  quod  superfluit  ad  con- 
servationem  individui :  quia  hic  est  ordo  naturalis,  ut  prius 

«s  aliquid  in  seipso  perficiatur,  et  postmodum  alteri  de  per- 
fectione  sua  communicet.  Hoc  etiam  ordo  caritaris  habet, 
quae  naturam  perficit.  Et  ideo,  cum  uxor  in  viro  pote- 
statem  non  habeat  nisi  quantum  ad  generativam  virtutem, 
non  autem  quantum  ad  ea  quae  sunt  ad  conservationem 

70  individui  ordinata ,  vir  tenetur  uxori  debitum  reddere  in 
his  quae  ad  generarionem  prolis  spectant,  salva  tamen  prius 
personae  incolumitate. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  aliquis  implens  aliquod 
praeceptum  potest  reddi  inhabilis  ad  aliquod  sacrum  of&- 

7S  cium  exequendum :  sicut  iudex  qui  hominem  ad  mortem 

17* 


*  Cf.    qu.    XLiii, 

Inlrod. 

*  Qll.    LXV. 
•'  Qu.  LXVI. 
'   Qu.   LXVll. 
"    t.iU.   LXVIII. 


'  Dist.  xxxii, 
cap.  Hli  autem. 
•Ci.can.Sciatis 
fratres,  caus. 
XXXIll.qu.  iv; 
Serm.  de  Esu 
Aifni,  cap.  viii 
(inter  Op.  Hie- 
ron.). 


•  Ethic.  lib.  VIII, 
cap.  XII ,  n.  7.  - 
S.Th.  lect.  xn. 


■  Cf.  gloss.  Bern. 
in  cap.  Pervenit, 
de  Coniug.  le- 
pros. 


•  Vers.  4. 
"  Vers.  7. 

'  Vers.  2. 


i3o 


QUAESTIO  LXIV,  ARTICULUS  II,  III,  IV 


*  Can.  Si  quis 
viduam,  dist.  L.  - 
Cf.  cap.  Senten- 
tiam,  Ne  clerici 
vel  monach.  etc. 

'Loc.  cit.  inarg. 


In  corpore. 


'  Cap.  Litteras j 

de   Coniug.    le- 

pros. 

'Ibid.,  capp.Per- 

venit ,    et    Quo- 

niam. 

•  Ibid. 

•Ct.  gloss.  Bern. 

incap.  PerVCTi//., 

ibid. 


*   Cf.    qu.   Liii , 
art.  I,  ad  4. 


condemnat  praeceptum  implens,  irregularis  ef&citur  *.  Si- 
militer  etiam  ille  qui  praeceptum  implens  debitum  solvit, 
redditur  ineptus  ad  divina  officia  exequenda,  non  quod 
ille  actus  sit  peccatum,  sed  ratione  carnalitatis  illius  actus. 
Et  sic,  secundum  quod  Magister  dicit  *,  Hieronymus  lo-  s 
quitur  tantum  de  ministris  Ecclesiae  :  non  autem  de  aliis, 
qui  sunt  suo  iudicio  relinquendi ;  quia  possunt  et  ex  devo- 
tione  dimittere,  et  sumere  corpus  Ghristi,  absque  peccato. 

Ad  secundum  dicendum  quod  uxor  non  habet  potestatem 
in  corpus  viri  nisi  salva  consistentia  personae  ipsius,  ut  di-  10 
ctum  est  *.  Unde,  si  ultra  exigit,  non  est  petitio  debiti,  sed 
iniusta  exactio.  Et  propter  hoc  vir  non  tenetur  ei  satisfacere. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  si  aliquis  redditur  impo- 
tens  ad  debitum  solvendum  ex  causa  ex  matrimonio  secuta, 
puta  cum  prius  debitum  reddidit  et  est  impotens  ad  debi-  i; 
tum  solvendum  ulterius,  mulier  non  habet  ius  plus  petendi: 
et  in  petendo  ulterius  se  magis  meretricem  quam  coniugem 
exhibet.  Si  autem  reddatur  impotens  ex  alia  causa,  si  illa 
est  licita,  sic  iterum  non  tenetur,  nec  potest  mulier  exi- 
gere.  Si  non  est,  tunc  peccat,  et  peccatum  uxoris,  si  propter  20 
hoc  in  fornicationem  labatur,  aliquo  modo  sibi  imputatur. 
Et  ideo  debet ,  quantum  potest ,  dare  operam  ut  uxor 
contineat. 

Ad  quartum    dicendum    quod    lepra   solvit    sponsalia  *, 

sed  non  matrimonium  *.    Unde   uxor  etiam  viro  leproso  25 

tenetur  reddere  debitum  *.  Non  tamen  tenetur  ei  cohabi- 

tare  * :  quia  non  ita  cito  inficitur  ex  coitu  sicut  ex  frequenti 

cohabitatione.  Et  quamvis  generetur  infirma  proles,  tamen 

melius  est  ei  sic  esse  quam  penitus  non  esse. 

30 
ART.   II.   UTRUM  VIR  teneatur   debitum  redderb 

UXORI    NON    PETENTI 
Art.  seq.,  ad  2. 

AD  secundum  sic   proceditur.   Videtur  quod  vir  non  te- 
neatur  reddere  debitum  uxori  non  petenti.  Praeceptum  ?5 
enim  affirmativum  non  obligat  nisi  ad  tempus  determina- 
tum.  Sed  tempus  determinatum  solutionis  debiti  non  potest 
esse  nisi  quando  petitur.   Ergo  alias  solvere  non  tenetur. 

2.  Praeterea,  de  quolibet  debemus  praesumere  meliora. 
Sed  melius  est  etiam    coniugibus  continere    quam    matri-  40 
monio  uti.  Ergo,  nisi    expresse  debitum  petat,  debet  vir 
praesumere  quod  ei  placeat  continere.  Et  sic  non  tenetur 
debitum  ei  reddere. 

3.  Praeterea  ,  sicut  uxor  habet   potestatem  in  virum , 
ita  dominus  in  servum.    Sed  domino    non  tenetur  servus  45 
servire  nisi  quando  sibi  ab  ipso  unperatur.   Nec  ergo  vir 
tenetur  uxori  reddere  debitum  nisi  quando  ab  ea  exigitur. 

4.  Praeterea  ,  vir  potest  aliquando  uxorem  exigentem 
precibus  avertere  ne  exigat.  Ergo  multo  magis  potest  non 
reddere  si  non  exigat.  so 

Sed  contra,  per  redditionem  debiti  medicamentum  prae- 
statur  contra  uxoris  concupiscentiam.  Sed  medicus  cui 
infirmus  est  commissus,  tenetur  morbo  eius  subvenire  etiam 
si  ipse  non  petat.  Ergo  vir  uxori  non  petenti  tenetur  debi- 
tum  reddere.  ss 

2.  Praeterea,  praelatus  tenetur  correctionis  remedium 
contra  peccata  subditorum  adhibere  etiam  eis  contradicen- 
tibus.  Sed  redditio  debiti  in  viro  est  ordinata  contra  pec- 
cata  uxoris.  Ergo  tenetur  vir  debitum  reddere  quandoque 
etiam  non  petenti.  60 

Respondeo  dicendum  quod  petere  debitum  est  duplici- 
ter  *.  Uno  modo,  expresse :  ut  quando  verbis  invicem  pe- 
tunt.  Alio  modo  est  petitio  debiti  interpretativa :  quando 
scilicet  vir  percipit  per  aliqua  signa  quod  uxor  vellet  sibi 
debitum  reddi,  sed  propter  verecundiam  tacet.  Et  ita,  etiam  65 
si  non  expresse  verbis  debitum  petat,  tamen  vir  tenetur 
reddere  quando  expressa  signa  in  uxore  apparent  volun- 
tatis  reddendi  debiti. 

Ad  primum  erqo  dicendum  quod  tempus  determinatum 
non  est  quando  petitur,  sed  quando  timetur  ex  aliquibus  70 
signis  periculum   ad  quod  vitandum  ordinatur  debiti  red- 
ditio,  nisi  tunc  reddatur. 

Ad  srcundum  dicendum  quod  vir  potest  talem  praesum- 
ptionem  habere  de  uxore  quando  in  ea  contraria  signa  non 
videt.  Sed  quando  videt,  esset  stulta  praesumptio.  vs 


Ad  tertium  dicendum  quod  dominus  non  ita  verecun- 
datur  a  servo  petere  debitum  servitutis  sicut  uxor  a  viro 
debitum  coniugii.  Si  tamen  dominus  non  peteret,  vel  pro- 
pter  ignorantiam  vel  alia  de  causa,  nihilominus  servus  tene- 
retur  implere  si  periculum  immineret.  Hoc  enim  est  non 
ad  oculum  servire,  quod  Apostolus  servis  mandat  *. 

Ad  quartum  dicendum  quod  non  debet  vir  uxorem  aver- 
tere  ne  petat  debitum  nisi  propter  aliquam  rationabilem 
causam.  Et  tunc  etiam  non  debet  cum  magna  instantia 
averti,  propter  pericula  imminentia. 

ART.   III.   UTRUM  VIR  et   mulier   sint   in   actu 
matrimoniali  aequales 

II»  11",  qu.  xxxii,  art.  8,  ad  2;  IV  Sent. ,  dist.  xv,  qu.  11,  art.  5,  qu"  1,  ad  1; 
dist.  xxxvi ,  art.  3,  ad  ■\\  1  ad  Cor.,  cap.  vii,  lect.  i. 

AD  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod  vir  et  mulier 
non  sint  in  actu  matrimonii  aequales.  Agens  enim  est 
nobilius  patiente :  ut  Augustinus  dicit,  XII  super  Gen.  ad 
litt.  *  Sed  in  actu  coniugali  vir  se  habet  ut  agens,  et  fe- 
mina  ut  patiens  *,  Ergo  non  sunt  in  actu  illo  aequales. 

2.  Praeterea  ,  uxor  non  tenetur  viro  debitum  reddere 
nisi  petat.  Vir  autem  tenetur  uxori,  ut  dictum  est  *.  Ergo 
non  sunt  pares  in  actu  matrimonii. 

3.  Praeterea,  in  matrimonio  niulier  propter  virum  facta 
est  *,  ut  patet  Gen.  ii  ** :  Faciamus  ei  adiutorium  simile 
sibi.  Sed  illud  propter  quod  est  alterum,  semper  est  prin- 
cipalius.  Ergo,  etc. 

4.  Praeterea,  matrimonium  principaliter  ordinatur  ad 
actum  coniugalem.  Sed  in  matrimonio  vir  est  caput  mu- 
lieris ,  ut  patet  I  Cor.  xi  *.  Ergo  non  sunt  aequales  in 
actu  praedicto. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  I  Cor.  vii  * :  Vir  non  habet 
potestatem  sui  corporis ;  et  simile  dicit  de  uxore.  Ergo 
sunt  aequales  in  actu  matrimonii. 

2.  Praeterea,  matrimonium  est  relatio  aequiparentiae : 
cum  sit  coniunctio,  ut  dictum  est  *.  Ergo  vir  et  uxor  sunt 
aequales  in  actu  matrimonii. 

Respondeo  dicendum  quod  duplex  est  aequalitas:  scili- 
cet  quantitatis,  et  proportionis.  AequaJitas  quidem  quanti- 
tatis  est  quae  attenditur  inter  duas  quantitates  eiusdem 
mensurae,  sicut  bicubiti  ad  bicubitum.  Sed  aequalitas  pro- 
portionis  est  quae  attenditur  inter  duas  proportiones  eius- 
dem  speciei,  sicut  dupli  ad  duplum.  Loquendo  ergo  de 
prima  aequalitate,  vir  et  uxor  non  sunt  aequales  in  matri- 
monio :  neque  quantum  ad  actum  coniugalem,  in  quo  id 
quod  nobilius  est  viro  debetur ;  neque  quantum  ad  dispen- 
sationem  domus,  in  qua  uxor  regitur  et  vir  regit.  Sed 
quantum  ad  secundam  aequalitatem  sunt  aequales  in  utro- 
que :  quia  sicut  tenetur  vir  uxori  in  actu  coniugali  et  dis- 
pensatione  domus  ad  id  quod  viri  est,  ita  uxor  viro  ad  id 
quod  uxoris  est.  Et  secundum  hoc  dicitur  in  littera  *  quod 
sunt  aequales  in  reddendo  et  petendo  debitum. 

Ad  primum  ergo  dicendu.m  quod,  quamvis  agere  sit  nobi- 
lius  quam  pati,  tamen  eadem  est  proportio  patientis  ad 
patiendum  et  agentis  ad  agendum.  Et  secundum  hoc  est 
ibi  aequalitas  proportionis. 

Ad  secundum  dicendum  quod  hoc  est  per  accidens.  Vir 
enim ,  quia  nobiliorem  partem  habet  in  actu  coniugali , 
naturaliter  habet  quod  non  ita  erubescat  petere  debitum 
sicut  uxor.  Et  inde  est  quod  non  ita  uxor  tenetur  reddere 
dcbitum  non  petenti  viro  sicut  vir  uxori. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ex  hoc  ostenditur  quod  non 
sunt  aequales  absolute:  non  autem  quod  non  sint  aequa- 
les  secundum  proportionem. 

Ad  quartum  dicendum  quod,  quamvis  caput  sit  princi- 
palius  membrum,  tamen,  sicut  membra  tenentur  capiti  in 
of&cio  suo,  ita  caput  membris  in  suo.  Et  sic  est  ibi  aequa- 
litas  proportionis. 

ART.  IV.   UTRUM  VIR  et  uxor  possint  votum  emittere 
contra  debitum  matrimonii  sine  mutuo  consensu 

IV  Sent.,  dist.  xxxviii,  qu.  i,  art.  1,  qu"  3,  ad  4. 

AD  quartum  sic   proceditur.   Videtur   quod  vir  et  uxor 
possint  votum  emittere  contra  debitum  matrimonii  sine 
mutuo  consensu.  Vir  enim  et  uxor  aequaliter    obligantur 


'  AdEphes.,  cap. 
VI,  vers.  6  ;  ad 
Coloss.,  cap.  III, 
vers.  22. 


*  Cap.  xvi.  -  Cf. 
Aristot.  de  Ani- 
ma  lib.  III,  cap. 
V,  n.  2;  8.  Tn. 
lect.  X. 

*  Aristot.  de  Ge- 
nerat.  Animal. 
lib.  I,  cap.  XXI. 

*  Art.  2. 

*  I  ad  Cor.,  cap. 
XI,  vers.  q. 

"  Vers.  18. 


'  Vers.  3.  -  Cf. 
Ad  Ephes.,  cap. 
V,  vers.  23. 
*  Vers.  4. 


'  Qu.  XLiv,  art.  I. 


*  Dist.xxxii.  cap. 


QUAESTIO  LXIV,  ARTICULUS  V,  VI,  VII 


i3i 


Art.  praeced. 


•  Cap.  Ex  multa, 
de  Voto  et  Voti 
redempt. 


'  Cf.  II  Sent., 
dist.  xLiii,  cap. 
Est  etiam   alia. 


ad  debiti  solutionem,  ut  dictum  est  *.  Sed  licitum  est  viro, 
etiam  uxore  prohibente,  accipere  crucem  in  subsidium  ter- 
rae  sanctae  *.  Ergo  etiam  hoc  licitum  est  uxori.  Et  ideo, 
cum  per  hoc  votum  redditio  debiti  impediatur,  potest  alter 
coniugum  sine  consensu  alterius  votum  praedictum  emittere. 

2.  Prakterea,  non  est  expectandus  in  aliquo  voto  con- 
sensus  alicuius  qui  non  potest  sine  peccato  dissentire.  Sed 
unus  coniugum  non  potest  sine  peccato  dissentire  quin 
alter  continentiam  voveat,  vel  simpliciter  vel  ad  tempus: 
quia  impedire  profectum  spiritualem  est  peccatum  in  Spi-  : 
ritum  Sanctum  *.  Ergo  unus  potest  votum  continentiae 
simpliciter  vel  ad  tempus   sine  consensu    alterius   vovere. 

3.  Praeterea,  sicut  in  actu  matrimoniali  requiritur  de- 
biti  redditio,  ita  debiti  petitio.  Sed  unus  potest  sine  con- 


ART.  V. 


UTRUM    TEMPORIBUS    SACRIS   DEBEAT    ALIQUIS   IMPEniRI 
QUIN    DEBITUM    PETAT 


'  Vers.  5. 


Ibid.,  vers,  4. 


■  Cf.  gloss.  in 
cap .  Carissimus, 
de  Conv.  Coniug. 
•Glois.  Lomb.in 
Ps.LJtTtv,ver5.i2. 


Cf.  art.  praec. 


"  Cap.  Quod  su- 
per  his,  de  Voto 
et  Voti  redempt. 


QuiNTUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  temporibus 
sacris  non  debeat  aliquis  impediri  quin  debitum  petat. 
Tunc  enim  est  subveniendum  morbo  quando  invalescit. 
Sed  possibile  est  quod  in  die  festo  invalescat  concupi- 
scentia.  Ergo  tunc  debet  ei  subveniri  per  debiti  petitionem. 
2.  Praeterea,  non  est  alia  ratio  quare  non  sit  peten- 
dum  debitum  in  diebus  festivis  nisi  quia  sunt  orationi 
deputati.  Sed  in  illis  diebus  sunt  horae  determinatae  ora- 
tioni.  Ergo  aliis  horis  liceret  debitum  petere. 

Sed  contra,  sicut  aliqua  loca  sunt  sacra  quia  deputata 
sensu  alterius  vovere  quod  debitum  non  petat:  cum  in  is  sunt  sacris,  ita  aUqua  tempora  sunt  sacra  propter  eandem 
hoc  sit  suae  potestatis.  Ergo,  pari  ratione,  quod  debitum  rationem.  Sed  in  loco  sacro  non  licet  petere  debitum. 
non  reddat.  Ergo  nec  in  tempore  sacro. 

4.  Praeterea,  nullus  potest  ex  praecepto  superioris  cogi  Respondeo  dicendum  quod  actus  matrimonialis,  quamvis 

ad  id  quod  non  Hceret  sibi  simpliciter  vovere  et  facere:      culpa  careat,  tamen  quia  rationem    deprimit   propter  car- 
quia  in  illicitis  non  est  obediendum.  Sed  praelatus  supe-  20  nalem  delectationem,  hominem  reddit  ineptum  ad  spiritua- 
rior  posset  praecipere   viro  ut  uxori  ad   tempus   debitum      lia.    Et    ideo  in  diebus  in  quibus    spiritualibus   praecipue 
non  redderet,  occupando  eum  in  aliquo  servitio.  Ergo  hoc      est  vacandum,  non  licet  petere  debitum. 
etiam  ipse  posset  per  se  facere  et  vovere  per  quod  a  debiti  Ad  primum  ergo  dicendum   quod  tempore   illo  possunt 

redditione  impediretur.  alia  adhiberi  ad  concupiscentiam  reprimendam :  sicut  ora- 

Sed  contra  est  quod  dicitur  I  Cor.  vii  * :  Ne  fraudetis  ^s  tio  et  multa  huiusmodi,  quae  etiam  illi  adhibent  qui  per- 
vos  invicem,  nisi  ex  communi  consensu  ad  tempus,  ut  vace-     petuo  continent. 

tis  orationi.  Ad  secundum  dicendum  quod,  quamvis  non  teneatur  omni- 

2.  Praeterea  ,  nullus  potest   facere  votum   de   alieno.      bus  horis  orare,  tamen  tenetur  tota  die  se  conservare  ido- 
Sed    vir  non  habet  potestatem  sui    corporis,  sed  uxor  *.      neum  ad  orandum. 
Ergo  sine  eius  consensu    non  potest  votum    continentiae  30  ART   VT 

facere,  vel  simpliciter  vel  ad  tempus  *. 

Respondeo  dicendum  quod  vovere  voluntatis  est  * :  ut 
etiam  ipsum  nomen  ostendit.  Unde  de  illis  tantum  bonis  »  d  sextum  sic  proceditur.  Videtur  quod  petens  in  tem- 
potest  esse  votum  quae  nostrae  subiacent  voluntati.  Qua-  x\pore  sacro  mortaliter  peccet.  Gregorius  enim  dicit,  in 
lia  non  sunt  ea  in  quibus  unus  alteri  tenetur.  Et  ideo  in  55  I  Dial.  *,  quod  mulier   quae  in  nocte  cognita  est  a  viro, 

mane  ad  processionem  veniens  a  diabolo  est  arrepta.    Sed 
hoc  non  esset  nisi  mortaliter  peccasset.  Ergo,  etc. 

2.  Praeterea,  quicumque  facit  contra  praeceptum  divi- 
num ,  mortaliter  peccat.  Sed  Dominus  praecepit ,  Exodi 
40  xix  *,  Nolite  appropinquare  uxoribus  vestris:  quando  scili- 
cet  erant  legem  accepturi.  Ergo  multo  magis  peccant  mor- 
taliter  si  tempore  quo  sacramentis  novae  legis  intenden- 
dum  est,  cum  uxoribus  viri  commisceantur. 

Sed  contra,  nulla  circumstantia  aggravat  in  infinitum. 
pro  quo  crux  sibi  datur ,  institutum  est  quod  vir  possit  4S  Sed  indebitum  tempus  est  circumstantia  quaedam.  Ergo 
absque  consensu  uxoris  crucem  accipere :  sicut  etiam  pos-  non  aggravat  in  infinitum,  ut  faciat  mortale  quod  alias  esset 
set  domino  suo  terreno,  a  quo  feudum  tenet,  absque  eius      veniale. 

consensu,  militare.  Nec  tamen  in  hoc  omnino  subtrahitur  Respondeo  dicendum  quod  debitum  petere  in  die  festivo 

uxori  ius  suum :  quia  uxor  potest  eum  sequi  *.  -  Nec  est      non  est  circumstantia   trahens    in   aliam  speciem    peccati. 
simile  de  uxore  ad  virum.    Quia ,  cum  vir  debeat  regere  s»  Unde  non  potest  in  infinitum  aggravare.  Et  ideo  non  pec- 


I 


'  Vide  gloss.  in 
capp.  Quidamin- 
troivit,  et  Placet, 
deConv.Coniug. 


•  B.  Albert.  IV 
Sent.,  dist,  xxxii, 
art.  5. 


UTRUM    PETENS    IN    TEMPORE    SACRO 
MORTALITER    PECCET. 


talibus  non  potest  aliquis  votum  emittere  sine  consensu 
eius  cui  tenetur.  Unde,  cum  coniuges  sibi  invicem  tenean- 
tur  in  redditione  debiti  *,  per  quam  continentia  impeditur, 
non  potest  unus  absque  consensu  alterius  continentiam 
vovere.  Et  si  voverit ,  peccat :  nec  debet  servare  votum , 
sed  agere  poenitentiam  de  malo  voto  facto. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  satis  probabile  "fest  quod 
uxor  debeat  velle  continere  ad  tempus  pro  subveniendo 
necessitati  Ecclesiae  generalis.  Et  ideo  in  favorem  negotii 


uxorem  et  non  e  converso,  magis  tenetur  uxor  sequi  virum 
quam  e  converso.  Et  praeterea  uxor  cum  maiori  periculo 
castitatis  discurreret  per  terras  quam  vir,  et  cum  minori 
Ecclesiae  utilitate.  Et  ideo  uxor  non  potest  huiusmodi 
votum  facere  sine  viri  consensu. 

Ad  secundum  dicendum  quod  alter  coniugum  dissentiens 
voto  continentiae  alterius  non  peccat:  quia  non  dissentit 
ut  bonum  illius  impediat,  sed  ne  sibi  praeiudicium  gene- 
retur. 

Ad  tertium  dicendum  quod  circa  hoc  est  duplex  opi- 
nio.  Quidam  *  enim  dicunt  quod  unus  absque  consensu 
alterius  potest  vovere  quod  non  petat  debitum,  non  autem 
quod  non  reddat:  quia  in  primo  uterque  est  sui  iuris,  sed 
non  in  secundo.  -  Sed  quia,  si  alter  nunquam  peteret  debi- 
tum,  ex  hoc  alteri  matrimonium  onerosum  redderetur,  dum  «s 
oporteret  unum  semper  confusionem  debiti  petendi  subire ; 
ideo  alii  *  probabilius  dicunt  quod  neutrum  potest  unus 
sine  consensu  alterius  vovere. 

Ad  quartum  dicendum  quod,  sicut  mulier  accipit  pote- 
statem  in  corpore  viri  salvo  hoc  in  quo  vir  tenetur  cor- 
pori  suo,  ita  etiam  salvo  hoc  in  quo  tenetur  alii  domino. 
Et  ideo,  sicut  uxor  non  potest  debitum  petere  a  viro  con- 
tra  salutem  sui  corporis,  ita  nec  ad  impediendum  hoc  in 
quo  domino  tenetur.  Sed  praeter  hoc  non  potest  dominus 
prohibere  quin  debitum  reddat. 


cat  mortaliter  uxor  vel  vir  si  in  die  festo  debitum  petat. 

Sed  tamen  gravius  est  peccatum  si  sola  delectationis  causa 

petatur,  quam  si  propter  timorem  quo  quis  sibi  timet  de 

lubrico  carnis,  debitum  petat. 
ss       Ad  primum  ergo  dicendum  quod  non  fuit  punita  mulier 

illa  propter    hoc    quod  debitum  reddidit:    sed  quia  post- 

modum  se  temere  ad  divina  ingessit  contra  conscientiam. 
Ad    secundum    dicendum    quod  ex  auctoritate    illa    non 

potest  probari  quod  esset  peccatum  mortale,  sed  quod  sit 
60  incongruum.  Multa  enim  ad  munditiam  carnis  pertinentia 

exigebantur  de  necessitate   praecepti  in  veteri  lege,  quae 

carnalibus  dabatur,  quae  in  nova  lege  non  e.xiguntur,  quae 

est  lex  spiritus  *. 

ART.  VII.   UTRUM  teneatur  reddere  tempore  FESTrVO 


/vre 


Cap.  ; 


Vers.  15. 


septimum  sic  proceditur.  Videtur  quod  non  tenetur 

reddere  tempore   festivo.   Quia   peccantes    et    consen- 

tientes  pariter  puniuntur,  ut  patet  Rom.  i  *.  Sed  ille  qui 

reddit  debitum,  consentit  petenti,  qui  peccat.  Ergo  et  ipse 

70  peccat. 

2.  Praeterea,  ex  praecepto    afflrmativo    obligamur   ad 

orandum,  et  ita  ad  aliquod  tempus  determinatum.    Ergo 

pro  tempore  illo  in  quo  quis  orare  tenetur,  debitum  red- 

dere  non  debet:  sicut  nec  eo  tempore  quo   tenetur  tem- 

7;  porali  domino  ad  speciale  obsequium. 


•  Ad  Rom.,  cap. 
VIII,  vers.  2. 


Vers.  32. 


l32 


QUAESTIO  LXV,  ARTICULUS  I 


*  Vers.  5.  Sed  contra  est  quod  dicitur  I  Cor.  vii  * ;  Nolite  frau- 

dari  invicem,  nisi  communi  consensu  ad  tempus,  etc.  Ergo, 
quando  petit,  reddendum  est  ei. 

Respondeo  dicendum  quod,  cum  mulier  habeat  potesta- 
tem  in  corpore  viri  quantum  ad  actum  generationis  spe- 
ctat,  et  e  converso,  tenetur  unus  alteri  debitum  reddere 
quocumque  tempore  et  quacumque  hora,  salva  debita 
honestate  quae  in  talibus  exigitur ;  quia  non  oportet  quod 
statim  in  publico  reddat  debitum. 


petierit.  Ergo  contra  legem  est  si  postea  alteri  potestatem 
sui  corporis  tradat :  quia  nemo  posset  simul  utrique  red- 
dere  debitum,  si  simul  peterent. 

3.  Praeterea,  de  lege  naturae  est,   Quod  tibi  non  vis 
s  Jieri,  alteri  ne  feceris  *.    Sed  vir  nullo  modo  vellet  quod 

uxor  alium  virum  haberet.  Ergo  contra  legem  naturae 
faceret  si  uxorem  aliam  superinduceret. 

4.  Praeterea,  quidquid  est  contra  naturale  desiderium, 
est  contra  legem  naturae.    Sed    zelus    viri  ad  uxorem,  et 


Ad  primum  ergo  dicendum  quod  iste,  quantum  in  se  est,  'o  uxoris  ad  virum,  naturalis  est :   quia  in  omnibus  invenitur. 


•  Cont.    Faust. 
lib.   XXII,  cap. 

XLVll. 

•  Dist.    xxxiii, 
cap.  I. 


•  De  Bono  Con- 
iug. ,  cap.  XXV  ; 
Cont.Faust. ,\oc. 
cit. 


*  Dip.    1,  II ,  de 
lusltt.  et  lure,  1 . 


'D\d.deAnimal. 
Generat.  lib.  I , 
cap.  XXI. 


•  Vers.24;  Matlh. 
cap.  XIX,  vers.  4, 
5- 


non  consentit,  sed  id  quod  ab  eo  exigitur  invitus  et  cum 
dolore  reddit.  Et  ideo  non  peccat.  Hoc  enim  est  propter 
lubricum  carnis  divinitus  ordinatum,  ut  semper  petenti 
debitum  reddatur,  ne  aliqua  occasio  peccati  detur. 


Ergo,  cum  zelus  sit  amor  non  patiens  consortium  in  amato 
videtur  quod  contra  legem  naturae  sit  quod  plures  uxores 
habeant  unum  virum. 

Respondeo    dicendum  quod  omnibus   rebus   naturalibus 


•  Tobiae  cap.  iv, 
vers.  16;  Matth. 
cap.vii,  vers.  12.- 
Gratian.  in  prin- 
cip.  Decret. 


•  Cf.  UI  Sent. , 
dist.  XXVI,  qu.  1, 
art.3;  lladCor., 
cap.  XI,  lect    I. 


Ad  secundum    dicendum    quod  non  est  aliqua   hora  ita  n  insunt  quaedam  principia  quibus    non   solum  operationes 


determinata  ad  orandum  quin  possit  postea  recompensari 
in  aliis  horis.  Et  ideo  obiectio  non  cogit. 


•  Cf.   qu.    Lxiv, 
Introd. 


D 


proprias  efficere  possunt,  sed  quibus  etiam  eas  convenientes 
fini  suo  reddant :  sive  sint  actiones  quae  consequantur  rem 
aliquam  ex  natura  sui  generis,  sive  consequantur  ex  natura 
speciei ;  ut  magneti  competit  ferri  deorsum  ex  natura  sui 

ao  generis,  et  attrahere  ferrum  ex  natura  speciei.  Sicut  autem 
in  rebus  agentibus  ex  necessitate  naturae  sunt  principia 
actionum  ipsae  formae,  a  quibus  operationes  propriae  pro- 
deunt  convenientes  fini ;  ita  in  his  quae  cognitionem  parti- 
cipant,  principia  agendi  sunt  cognitio  et  appetitus.  Unde 

=5  oportet  quod  in  vi  cognitiva  sit  naturalis  conceptio,  et  in 
vi  appetitiva  naturalis  incHnatio ,  quibus  operatio  conve- 
niens  generi  sive  speciei  reddatur  competens  fini.  Sed  quia 
homo  inter  cetera  animalia  rationem  finis  cognoscit  et  pro- 
portionem  operationis  ad  finem,  ideo  naturalis  conceptio 

50  ei  indita ,  qua  dirigitur  ad  operandum ,  convenienter  lex 
naturalis  vel  ius  naturale  dicitur.  In  ceteris  autem  aesti- 
matio  naturalis  vocatur :  bruta  enim  ex  vi  naturae  impel- 
luntur  ad  operandum  convenientes  actiones,  magis  quam 
regulentur,  quasi  proprio  arbitrio  agentia. 

35  Lex  ergo  naturalis  nihil  aliud  est  quam  conceptio  homini 
naturaliter  indita  qua  dirigitur  ad  convenienter  agendum 
in  actionibus  propriis  :  sive  competant  ei  ex  natura  generis, 
ut  generare,  comedere,  et  huiusmodi ;  sive  ex  natura  spe- 
ciei,  ut  ratiocinari  et  huiusmodi.  Omne  autem  illud  quod 


QUAESTIO  SEXAGESIMAQUINTA 

DE     B  IGAMIS 

einde  considerandum  est  de  pluralitate  uxorum  *. 

Circa  quod  quaeruntur  quinque. 

Primo:  utrum    habere    plures  uxores  sit  contra  legem 

naturae. 
Secundo:  utrum  aliquando  fuerit  licitum. 
Tertio :    utrum   habere    concubinam    sit    contra    legem 

naturae. 
Quarto:  utrum   accedere  ad  concubinam  sit  peccatum 

mortale. 
Quinto:  utrum  aliquando  licitum  fuerit  habere  concu- 

binam. 

ART.  I.  UTRUM  habere  plures  uxores 
SIT  contra  legem  naturae 

III  Cont.  Geiit.,  cap.  cxxiv;  hi  Isai.,  cap.  iv  ;  l  ad  Cor.,  cap.  vii,  lect.  i. 

AD  primum  sic   proceditur.  Videtur  quod  habere  plures 
uxores  non  sit  contra  legem  naturae.  Consuetudo  enim 
legi  naturali  non  praeiudicat.    Sed    habere    plures    uxores  4°  actionem  inconvenientem  reddit  fini  quem  natura  ex  opere 

peccatum  non  erat  quando  mos  erat,  ut  ab  Augustino  *  aliquo  intendit,  contra  legem  naturae  esse  dicitur. 
habetur  in  littera  *.    Ergo  habere   plures  uxores    non  est  Potest  autem  actio  non  esse  conveniens  fini  vel  prin- 

contra  legem  naturae.  cipali,  vel  secundario  :  et,  sive  sic  sive  sic,  hoc  contingit 

2.  Praeterea,  quicumque  facit  contra  legem  naturae,  dupliciter.  Uno  modo,  ex  aliquo  quod  omnino  impedit 
facit  contra  praeceptum :  quia  sicut  lex  scripta  habet  sua  4!  finem  :  ut  nimia  superfluitas  aut  defectus  comestionis 
praecepta,  ita  et  lex  naturae.  Sed  Augustinus  dicit  *  quod  impedit  salutem  corporis,  quasi  principalem  finem  come- 
habere  plures  uxores  non  erat  contra  praeceptum,  quia  stionis ;  et  bonam  habitudinem  in  negotiis  exercendis,  qui 
nulla  lege  erat  prohibitum.  Ergo  habere  plures  uxores  non  est  finis  secundarius.  AHo  modo,  ex  aliquo  quod  facit  diffi- 
est  contra  legem  naturae.  cilem  aut  minus  decentem  perventionem  ad  finem  princi- 

3.  Praeterea,  matrimonium  principaliter  ordinatur  ad  50  palem  vel  secundarium:  sicut  inordinata  comestio  quantum 
proHs  procreationem.  Sed  unus  potest  ex  pluribus  prolem  ad  tempus  indebitum.  Si  ergo  actio  sit  inconveniens  fini 
accipere,  plures  fecundando.  Ergo  non  est  contra  legem  quasi  omnino  prohibens  finem  principalem ,  directe  per 
naturae  habere  plures  uxores.  legem  naturae  prohibetur  primis  praeceptis  legis  naturae, 

4.  Praeterea,  ius  naturale  est  quod  natura  omnia  ani-  quae  sunt  in  operabiHbus  sicut  sunt  communes  conceptio- 
malia  docuit,  ut  in  principio  Digestorum  *  dicitur.  Sed  ss  nes  in  speculativis  *.  Si  autem  sit  incompetens  fini  secun- 
natura  non  docuit  hoc  omnia  animalia,  quod  sit  una  unius :  dario  quocumque  modo ,  aut  etiam  principaH  ut  faciens 
cum  unus  mas  in  multis  animalibus  pluribus  feminis  con-  difficilem  vel  minus  congruam  perventionem  ad  ipsum, 
iungatur.  Ergo  non  est  contra  legem  naturae  habere  plu-  prohibetur  non  quidem  primis  praeceptis  legis  naturae,  sed 
res  uxores.  secundis,  quae  ex  primis  derivantur,  sicut  conclusiones  in 

5.  Praeterea,  secundum  Philosophum,  XV  de  Animal.  *,  «o  speculativis  ex  principiis  per  se  notis  fidem  habent  *.  Et  sic 
in  generatione  prolis  mas  se  habet  ad  feminam  sicut  agens  dicta  actio  contra  legem  naturae  esse  dicitur. 

ad  patiens  et  artifex  ad  materiam.  Sed  non  est  contra  ordi-  Matrimonium  ergo  habet  pro  fine  principali  prolis  pro- 

nem  naturae    quod    unum  agens  in  plura  patientia    agat ,  creationem   et   educationem :    qui   quidem    finis    competit 

aut  unus  artifex  ex  diversis  materiis  operetur.  Ergo  nec  homini  secundum  naturam  sui  generis ;  unde  et  aliis  ani- 
est    contra  legem    naturae  quod  unus    mas  plures  uxores  65  malibus  est  communis ,  ut  dicitur  in  VIII  Ethic.  *   Et  sic 

habeat.  bonum  matrimonii  assignatur  proles  *.  Sed  pro  fine  secun- 

Sed  contra,  illud  praecipue  videtur  esse  de  iure  natu-  dario,  ut  dicit  Philosophus  *,  habet  in  hominibus  solum 

raH  quod  homini  in  sua  institutione  inditum  est.  Sed  quod  communicationem    operum   quae   sunt   necessaria  in  vita. 

sit  una  unius  in  ipsa  institutione  humanae  naturae  est  ei  Et  secundum  hocjidem  sibi  invicem  debent,  quae  est  unum 
inditum,  ut  patet  Gen.  11  * :  Erunt  duo  in  carne  una.  Ergo  70  de  bonis  matrimonii  *.  Habet  ulterius  aHum  finem  inquan- 

est  de  lege  naturae.  tum  in  fideHbus  est,  scilicet  significationem  Ghristi  et  Eccle- 

2.  Praeterea,  contra  legem  naturae  est  quod  homo  se  siae  *.    Et  sic  bonum  matrimonii  dicitur  sacramentum  **. 

ad    impossibile   obliget ,  et  ut   quod  uni  datum   est  alteri  Unde  primus  finis  respondet  matrimonio  hominis  inquan- 

detur.  Sed  homo  contrahens  cum  una  uxore  sui  corporis  tum  est  animal ;  secundus  inquantum  est  homo ;  tertius 
potestatem  sibi  tradidit,  ut  necesse  sit  reddere  debitum  cum  vs  inquantum  est  fideHs. 


•Cf.I^^n^.qu. 
xci,  art.  3 


•  Cf.  ibid. 


S  T^, 

XII,  1 

,  lecl 

11.7.- 

.    XII. 

■  Cf. 

qu. 

XLIX, 

art.  3. 

•Loc. 

prox 

.  cit.- 

Cf  qu 

.  XLI, 

art.i. 

•   Cf. 

qu. 

XLIX, 

art.  2. 

•AdEphes. 

,cap. 

v,  ver».  32. 

"  Cf. 

qu. 

XLIX, 

art.  2. 

QUAESTIO  LXV,  ARTICULUS  II 


i33 


•Aristot.  Rhetor. 

lib.  II,  cap  IV, 
n.  21 :  V  Polit. , 
cap  VIII,  n.  18, 
Comment.lect.x. 


*  Cf.  corp.  art. 

•  De  Invent.  Rhe- 
tor.  lib.  JI,  cap. 

LIV. 


'  Ibid.,  cap.  Liii. 


In  corpore. 


Cap.  Liii. 


Comment.  xx. 


"Gratian.inprae- 
fat.  ad  dist.  I. 


In  arg. 


Cf.    art.    seq. 
In  corpore. 


*  Ari5tot.d«4ni- 

mal.Hist. \ib.lX, 
cap.  VII,  n.  2,  3. 


•  Arg.  Sed  cott- 
tra  1. 


*  Arg.  Sed  con- 
Ira  2. 


Pluralitas  ergo  uxorum  neque  totaliter  tollit  neque 
aliqualiter  impedit  primum  finem :  cum  unus  vir  sufficiat 
pluribus  uxoribus  fecundandis,  et  educandis  filiis  ex  eis 
natis.  -  Sed  secundum  finem,  etsi  non  totaliter  toUit,  tamen 
multum  impedit :  eo  quod  non  facile  potest  esse  pax  in 
familia  ubi  uni  viro  plures  uxores  iunguntur,  cum  non  pos- 
sit  unus  vir  sufficere  ad  satisfaciendum  pluribus  uxoribus 
ad  votum;  et  quia  communicatio  plurium  in  uno  officio 
causat  litem,  sicutjiguli  conrixantur  ad  invicem  *,  et  simi- 
liter  plures  uxores  unius  viri.  -  Tertium  autem  finem  totali- 
ter  tollit :  eo  quod,  sicut  Christus  est  unus,  ita  Ecclesia  una. 

Et  ideo  patet  ex  dictis  quod  pluralitas  uxorum  quodam- 
modo  est  contra  legem  naturae,  et  quodammodo  non. 

Ad  primum  ergo  dicesdcm  quod  consuetudo  non  prae- 
iudicat  legi  naturae  quantum  ad  prima  praecepta  ipsius, 
quae  sunt  quasi  communes  animi  conceptiones  in  specu- 
lativis  *.  Sed  ea  quae  ex  istis  trahuntur  ut  conclusiones, 
consuetudo  auget ,  ut  TulUus  dicit,  in  III  Rhetoric.  *,  et 
similiter  minuit.  Et  huiusmodi  est  praeceptum  legis  na- 
turae  de  unitate  uxoris. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  sicut  Tullius  dicit  *,  res 
a  natura  perfectas  et  a  consuetudine  approbatas  legum 
metus  et  religio  sanxit.  Unde  patet  quod  illa  quae  lex 
naturalis  dictat  quasi  ex  primis  principiis  legis  naturae  deri- 
vata ,  non  habent  vim  coactivam  per  modum  praecepti 
absolute,  nisi  postquam  lege  divina  et  humana  sancita  sunt. 
Et  hoc  est  quod  dicit  Augustinus,  quod  non  faciebant 
contra  praeceptum,  quia  nulla  lege  erat  prohibitum. 

Ad  tertium  patet  solutio  ex  dictis  *. 

Ad  quartum  dicesdum  quod  ius  naturale  multipliciter 
accipitur.  Primo  enim  aliquod  ius  dicitur  naturale  ex  prin- 
cipio ,  quia  natura  est  inditum.  Et  sic  definit  TulHus,  in 
II  Rhetoric.  * ,  dicens :  lus  naturae  esi  quod  non  opinio 
genuit,  sed  quaedam  innata  vis  inseruit. 

Et  quia  etiam  in  rebus  naturalibus  dicuntur  aliqui  mo- 
tus  naturales ,  non  quia  sint  ex  principio  intrinseco ,  sed 
quia  sunt  a  principio  superiori  movente,  sicut  motus  qui 
sunt  in  elementis  ex  impressione  corporum  caelestium , 
naturales  dicuntur,  ut  Commentator  dicit,  in  III  Coeli  et 
Mundi  * ;  ideo  ea  quae  sunt  de  iure  divino,  dicuntur  esse 
de  iure  naturali,  cum  sint  ex  impressione  et  infusione 
superioris  principii,  scilicet  Dei.  Et  sic  accipitur  ab  Ridoro*, 
qui  dicit  quod  ius  naturale  est  quod  in  lege  et  in  Evan- 
gelio  continetur. 

Tertio,  dicitur  ius  naturale  non  solum  a  principio,  sed 
a  natura,  quia  de  naturalibus  est.  Et  quia  natura  contra 
rationem  dividitur,  a  qua  homo  est  homo,  ideo,  strictis- 
simo  modo  accipiendi  ius  naturale,  illa  quae  ad  homines 
tantum  pertinent,  etsi  sint  de  dictamine  naturaHs  rationis, 
non  dicuntur  esse  de  iure  naturali ;  sed  illa  tantum  quae 
naturalis  ratio  dictat  de  his  quae  sunt  homini  aliisque 
communia.  Et  sic  datur  dicta  definitio  * ,  scilicet :  lus 
naturale  est  quod  natura  omnia  animalia  docuit. 

Plurahtas  ergo  uxorum ,  quamvis  non  sit  contra  ius 
naturale  tertio  modo  acceptum,  est  tamen  contra  ius  natu- 
rale  secundo  modo  acceptum :  quia  iure  divino  prohibe- 
tur  *.  Et  etiam  contra  ius  naturale  primo  modo  acceptum, 
ut  ex  dictis  *  patet :  quia  natura  dictat  animali  cuilibet 
secundum  modum  convenientem  suae  speciei.  Unde  etiam 
quaedam  animalia,  in  quibus  ad  educationem  prolis  requi- 
ritur  sollicitudo  utriusque,  scilicet  maris  et  feminae,  natu- 
rali  instinctu  servant  coniunctionem  unius  ad  unum :  sicut 
patet  in  turture  et  columba  et  huiusmodi  *. 

Sed  quia  rationes  inductae  in  contrarium  videntur  osten- 
dere  quod  pluralitas  uxorum  sit  contra  prima  principia 
legis  naturae,  ideo  ad  eas  respondendum.  Et  dicendum  ad 
quintum  *  quod  natura  humana  absque  omni  defectu  insti- 
tuta  est.  Et  ideo  non  solum  sunt  indita  ei  illa  sine  quibus 
matrimonii  finis  principalis  esse  non  potest,  sed  etiam  illa 
sine  quibus  secundarius  finis  matrimonii  sine  difficultate 
haberi  non  posset.  Et  hoc  modo  sufficit  homini  in  ipsa 
sui  institutione  habere  unam  uxorem. 

Ad  sextum  *  DicESDUM  quod  vir  per  matrimonium  non 
dat  sui  corporis  potestatem  uxori  quantum  ad  omnia,  sed 
solum  quantum  ad  illa  quae  matrimonium  requirit.   Non 


autem  requirit  matrimonium  ut  quolibet  tempore  uxori 
petenti  vir  debitum  reddat,  quantum  ad  id  ad  quod  matri- 
monium  principaliter  est  institutum,  scilicet  bonum  prolis, 
sed  quantum  sufficit  ad  impraegnationem.  Requirit  autem 

;  hoc  matrimonium  inquantum  est  ad  remedium  institutum, 
quod  est  secundarius  ipsius  finis,  ut  quolibet  tempore  debi- 
tum  petenti  reddatur  *.  Et  sic  patet  quod  accipiens  plures 
uxores  non  se  obligat  ad  impossibile,  considerato  princi- 
pali  fine    matrimonii.    Et  ideo   pluralitas  uxorum  non  est 

10  contra  praecepta  prima  legis  naturae. 

Ad  septimum  *  DicENDUM  quod  illud  praeceptum  legis 
naturae,  Quod  tibi  non  vis  Jieri,  alteri  ne  feceris,  debet 
intelligi,  eadem  proportione  servata :  non  enim,  si  prae- 
latus  non  vult  sibi  resisti  a  subdito,  ipse  subdito  resistere 

>s  non  debet.  Et  ideo  non  oportet  quod,  ex  vi  illius  prae- 
cepti,  quod  si  vir  non  vult  quod  uxor  sua  habeat  alium 
virum,  quod  ipse  non  habeat  aliam  uxorem  :  quia  unum 
virum  habere  plures  uxores  non  est  contra  prima  praecepta 
legis  naturae,  ut  dictum  est  * ;  sed  unam  uxorem  habere 

20  plures  viros  est  contra  prima  praecepta  legis  naturae,  eo 
quod  per  hoc  quantum  ad  ahquid  totaliter  tollitur,  et  quan- 
tum  ad  aliquid  impeditur  bonum  prolis,  quod  est  princi- 
palis  matrimonii  finis.  In  bono  enim  prolis  intelligitur  non 
solum  procreatio,  sed  etiam  educatio.  Ipsa  enim  procreatio 

25  prolis,  etsi  non  totaliter  tollatur,  quia  contingit  post  imprae- 
gnationem  primam  iterum  mulierem  impraegnari,  ut  dicitur 
in  IX  de  Animal.  * ;  tamen  multum  impeditur ,  quia  vix 
potest  accidere  quin  corruptio  accidat  quantum  ad  utrum- 
que  fetum  vel  quantum  ad  alterum.  Sed  educatio  totaliter 

50  toOitur :  quia  ex  hoc  quod  una  mulier  plures  maritos 
haberet,  sequeretur  incertitudo  prolis  respectu  patris,  cuius 
cura  necessaria  est  in  educando.  Et  ideo  nulla  lege  vel 
consuetudine  est  permissum  unam  mulierem  habere  plures 
viros,  sicut  e  converso. 

!!  Ad  octavum  *  DicENDUM  quod  naturalis  inclinatio  in 
appetitiva  sequitur  naturalem  conceptionem  in  cognitione. 
Et  quia  non  ita  est  contra  conceptionem  naturalem  quod 
vir  habeat  plures  uxores  sicut  quod  uxor  habeat  plures 
viros,  ideo  atfectus  uxoris  non  tantum  refugit  consortium 

40  in  viro  sicut  e  converso.  Et  ideo  tam  in  hominibus  quam 
in  aliis  animalibus  invenitur  maior  zelus  maris  ad  feminam 
quam  e  converso. 


45 


art.  ii.  utrum  habere  plures  uxores 
potuerit  aliquando  esse  licitum 

III  Cont.  Gent. ,  cap.  cxxiv;  IV,  cap.  lxxviii. 

AD  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  habere  plures 
uxores  non  potuerit  aliquando  esse  licitum.  Quia  secun- 
dum  Philosophum,  in  V  Ethic.  *,  ius  naturale  semper  et 
50  ubique  habet  eandem  potentiam.  Sed  iure  naturali  prohi- 
betur  pluralitas  uxorum,  ut  ex  dictis  *  patet.   Ergo,  sicut 
modo  non  licet,  ita  nec  unquam  licuit. 

2.  Praeterea,  si  aliquando  licuit,  hoc  non  fuit  nisi  quia 
vel  per  se  licitum   erat ,  vel  per  aliquam   dispensationem 

ss  licebat.  Si  primo  modo,  sic  etiam  nunc  licitum  esset.  Si 
autem  secundo  modo,  hoc  esse  non  potest.  Quia,  secun- 
dum  Augustinum  *,  Deus,  cum  sit  naturae  Conditor,  non 
facit  aliquid  contra  rationes  quas  naturae  inseruit.  Cum 
ergo  naturae  nostrae  Deus  inseruerit  quod  sit  una  unius  *, 

60  videtur  quod  ipse  contra  hoc  nunquam  dispensaverit. 

3.  Praeterea,  si  aliquid  est  licitum  ex  dispensatione , 
hoc  non  licet  nisi  illis  quibus  dispensatio  fit.  Non  autem 
legitur  aliqua  dispensatio  communis  in  lege  cum  omnibus 
facta.  Cum  ergo  omnes  communiter  qui  volebant  plures 

6$  uxores  acciperent  in  veteri  Testamento,  nec  ex  hoc  repre- 
hendebantur  in  lege  vel  a  prophetis,  non  videtur  quod 
fuerit  ex  dispensatione  licitum. 

4.  Praeterea,  ubi  est  eadem  causa  dispensationis,  debet 
eadem  dispensatio  fieri.  Sed  causa  dispensationis  non  potest 

70  aha  poni  nisi  multiplicatio  prolis  ad  cultum  Dei :  quae 
etiam  nunc  necessaria  est.  Ergo  adhuc  dicta  dispensatio 
duraret:  praecipue  cum  non  legatur  revocata. 

5.  Praeterea,  in  dispensatione  non  debet  praetermitti 
maius  bonum  propter  minus  bonum.    Sed  fides  et  sacra- 

7s  mentum,  quae  non  videntur  posse  servari  in  matrimonio 


'   Cf.   qu.  Lxiv, 
art.  7,  ad  1. 


•  Arg.  Sed  con- 
tra  3. 


Resp.  ad  6. 


'  XiM.De  Animal. 
Histor.  lib.  VII, 
cap.  V,  n.  3,  3. 


'  Arg.  Sed  con- 
tra  4. 


•  Cap.  VII,  n.  1.  - 
S.  Th.  lect.  XII. 


Art.  praeced. 


'Coni.Faust.Wb. 
XXVI,  cap.  III.  - 
Cf.  de  Gen.  ad 
litt.  lib.  VI,  cap. 

XV. 

*  Cf.  art  praec, 
arg.  Sed  contra 
1. 


i34 


QUAESTIO  LXV,  ARTICULUS  III 


Vers.  19. 


Vers.  15. 


*  Gen.  cap.  xxix, 
vers.  16  sqq. ; 
cap.  XXXV.  vers. 
23  sqq. 

*■  II  Heg.  cap.  V, 
vers.  13. 

•  Ct.  Gen.  cap. 
XVI,  vers.  3:  cap. 
XXV,  vers.  6;  1 
Reg.  cap.  I,  vers. 
2;  II  Paralip. 
cap.  XXIV,  vers.  3. 
■  Ari.  praeced. 


•  Lib.  1,  cap.  III, 
n.  4;  cap.  vii , 
n.  18.  -  S.  Th. 
lect.  III,  XI. 


*  Cf.  8.  Raym. 
Summ.  lib.  III . 
l\K.)i\i\,deLaps. 
et  Dispens.,  i  2. 

•  Cf.  arg.  2. 


Art.  praeced. 


Nuni.  4. 


'Cap.Gaudemus. 


In  corpore. 


quo  unus  pluribus  uxoribus  coniungitur,  sunt  meliora 
quam  prolis  multiplicatio.  Ergo  intuitu  huius  multiplica- 
tionis  dispensatio  praedicta  fieri  non  debuisset. 

Sed  contra,  Galat.  iii  *  dicitur  quod  lex  propter  prae- 
varicatores  posita  est,  ut  scilicet  eos  prohiberet.  Sed  lex  s 
vetus  facit  mentionem  de  pluralitate  uxorum  sine  aliqua 
eius  prohibitione,  ut  patet  Deuteron.  xxi  * :  Si  habuerit 
hotno  duas  uxores,  etc.  Ergo  habendo  duas  uxores  non 
erant  praevaricatores.  Et  ita  erat  licitum. 

2.  Praeterea,   hoc   idem    videtur    exemplo    ex   sanctis  ■<> 
Patribus,  qui  plures  leguntur  habuisse   uxores,  cum  Deo 
essent   acceptissimi :    sicut   lacob  *  et   David  **    et  plures 
alii  *.  Ergo  aliquando  fuit  licitum. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  ex  dictis  *  patet,  plu- 
ralitas  uxorum  dicitur  esse  contra  legem  naturae,  non  quan-  's 
tum  ad  prima  praecepta  eius ,  sed  quantum  ad  secunda , 
quae  quasi  conclusiones  a  primis  praeceptis  derivantur. 
Sed  quia  actus  humanos  variari  oportet  secundum  diversas 
conditiones  personarum  et  temporum  et  aliarum  circum- 
stantiarum ,  ideo  conclusiones  praedictae  a  primis  legis  =° 
naturae  praeceptis  non  procedunt  ut  semper  efi&caciam 
habentes,  sed  in  maiori  parte  :  talis  est  enim  tota  materia 
moralis,  ut  patet  per  Philosophum,  in  libro  Ethicorum  *. 
Et  ideo,  ubi  eorum  ef&cacia  deiicit,  licite  ea  praetermitti 
possunt.  Sed  quia  non  est  facile  determinare  huiusmodi  's 
varietates,  ideo  illi  ex  cuius  auctoritate  lex  ef&caciam  habet, 
reservatur  ut  licentiam  praebeat  legem  praetermittendi  in 
illis  casibus  ad  quos  legis  efficacia  se  non  extendere  debet. 
Et  talis  Hcentia  dispensatio  dicitur  *. 

Lex  autem  de  unitate   uxoris  non  est  humanitus,  sed  i° 
divinitus  instituta:  nec  unqucim   verbo  aut  litteris  tradita, 
sed  cordi   impressa  *,  sicut  et  alia  quae  ad  legem  naturae 
qualitercumque    pertinent.    Et   ideo    in    hoc    a   solo    Deo 
dispensatio  fieri  potuit  per  inspirationem  internam.  Quae 
quidem  principaliter  sanctis  Patribus  facta  est,  et  per  eorum  3S 
exemplum  ad  alios  derivata  est,  eo  tempore  quo  oportebat 
praedictum  naturae  praeceptum  praetermitti  ut  maior  esset 
multiplicatio  prolis  ad  cultum  Dei  educandae.  Semper  enim 
principalior  finis  magis  observandus  est  quam  secundarius. 
Unde,  cum  bonum  prolis  sit  principalis  matrimonii  finis,  4° 
ubi  prolis  multipHcatio  necessaria  erat,  debuit  negligi  ad 
tempus  impedimentum  quod  posset  in  secundariis  finibus 
evenire,  ad  quod  removendum  praeceptum  prohibens  plu- 
ralitatem  uxorum  ordinatur,  ut  ex  dictis  *  patet. 

Ad  primu.m  ergo  dicendum  quod  ius  naturale  semper  et  4S 
ubique,  quantum  est  de  se,  habet  eandem  potentiam.  Sed 
per  accidens,  propter  aliquod  impedimentum,  quandoque 
et  alicubi  potest  variari :  sicut  ibidem  *  Philosophus  exem- 
plum  ponit  de  aliis  rebus  naturalibus.  Semper  enim  et 
ubique  dextera  est  meHor  quam  sinistra  secundum  natu-  ;o 
ram :  sed  per  aliquod  accidens  contingit  aHquem  esse  ambi- 
dextrum,  quia  natura  nostra  variabilis  est.  Et  similiter  etiam 
est  de  naturali  iusto,  ut  ibidem  Philosophus  dicit. 

Ad  secundum  dicendum  quod  in  decretali  quadam,  de 
Divortiis  *,  dicitur  quod  nunquam  licuit  alicui  plures  ss 
habere  uxores  sine  dispensatione  per  divinam  inspira- 
tionem  habita.  Nec  tamen  talis  dispensatio  datur  contra 
rationes  quas  Deus  naturae  inseruit,  sed  praeter  eas :  quia 
rationes  illae  non  sunt  ordinatae  ad  semper,  sed  in  plu- 
ribus  esse ,  ut  dictum  est  * ;  sicut  etiam  non  est  contra  60 
naturam  quando  aliqua  accidunt  in  rebus  naturaHbus  mira- 
culose,  praeter  ea  quae  ut  frequenter  solent  evenire. 

Ad  tertium  dickndum    quod   qualis  est  lex,  talis  debet 
esse  dispensatio  legis.    Et  quia  lex  naturae  non  est  litteris 
scripta  sed  est  cordibus  impressa,  propter  hoc  non  opor-  «s 
tuit  dispensationem  eorum  quae  ad  legem  naturae  perti- 
nent  lege  scripta  dari,  sed  per  internam  inspirationem  fieri. 

Ad  quartum  dicendum  quod,  veniente  Christo,  fuit 
tempus  plenitudinis  gratiae  Christi,  per  quam  cultus  Dei 
in  omnes  gentes  spirituali  propagatione  diffusus  est.  Et  70 
ideo  non  est  eadem  ratio  dispensationis  quae  erat  ante 
Christi  adventum,  quando  cultus  Dei  carnali  propagatione 
multipHcabatur  et  conservabatur. 

Ad  quintum   dicendum    quod    proles    quod    est   bonum 
matrimonii ,    includit    fidem   ad    Deum    servandam :    quia  75 


secundum  quod  proles  expectatur  ad  cultum  Dei  educanda, 
ponitur  matrimonii  bonum.  Fides  autem  ad  Deum  servanda 
est  potior  quam  fides  uxori,  quae  ponitur  bonum  matri- 
monii ;  et  quam  significatio,  quae  pertinet  ad  sacramentum, 
quia  significatio  ad  fidei  cognitionem  ordinatur.  Et  ideo 
non  est  inconveniens  si  propter  bonum  prolis  aliquid 
detrahitur  aliis  duobus  bonis. 

Nec  tamen  omnino  tolluntur.  Quia  et  fides  manet  ad 
plures :  et  sacramentum  aliquo  modo.  Quia,  quamvis  non 
significatur  coniunctio  Christi  ad  Ecclesiam  inquantum 
est  una,  significatur  tamen  distinctio  graduum  in  Ecclesia 
per  pluralitatem  uxorum,  quae  quidem  non  solum  est  in 
Ecclesia  militante,  sed  etiam  triumphante.  Et  ideo  illorum 
matrimonia  aHquo  modo  significabant  coniunctionem  Chri- 
sti  ad  Ecclesiam,  non  solum  militantem,  ut  quidam  *  dicunt, 
sed  etiam  triumphantem,  in  qua  sunt  diversae  mansiones  *. 

ART.  III.  utrum  habere  concubinam  sit 

CONTRA  LEGEM  NATURAE 

Infra,  qu.  lxvii,  art.  2,  ad  2;  11'^  II'^'',  qu.  cliv,  art.  2; 
III  Cont.  Gent.,  cap.  cxxii;  De  Malo,  qu.  xv,  art.  i. 

AD  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod  habere  con- 
cubinam  non  sit  contra  legem  naturae.  Legis  enim 
caeremonia  non  sunt  de  lege  naturae.  Sed  fornicatio  pro- 
hibetur,  Act.  xv*,  inter  alia  caeremonia  legis  quae  ad 
tempus  credentibus  ex  gentibus  imponebantur.  Ergo  forni- 
catio  simplex,  quae  est  accessus  ad  concubinam,  non  est 
contra  legem  naturae. 

2.  Praeterea,  ius  positivum  a  naturali  iure  profectum 
est,  ut  TuUius  dicit  *.  Sed  secundum  ius  positivum  forni- 
catio  simplex  non  prohibetur:  immo.  potius  in  poenam 
secundum  antiquas  leges  mulieres  lupanaribus  tradendae 
condemnabantur  *.  Ergo  habere  concubinam  non  est  contra 
legem  naturae. 

3.  Praeterea,  naturalis  lex  non  prohibet  quin  illud  quod 
datur  simpliciter,  possit  dari  ad  tempus  et  secundum  quid. 
Sed  una  mulier  soluta  potest  dare  viro  soluto  in  perpetuum 
sui  corporis  potestatem,  ut  ea  utatur  licite  cum  voluerit. 
Ergo  non  est  contra  legem  naturae  si  dederit  ei  potestatem 
sui  corporis  ad  horam. 

4.  Praeterea,  quicumque  re  sua  utitur  ut  vult,  nemini 
facit  iniuriam  *.  Sed  ancilla  est  res  domini  **.  Ergo,  si  domi- 
nus  ea  utitur  ad  libitum,  nulli  facit  iniuriam.  Et  ita  habere 
concuhinam  non  est  contra  legem  naturae. 

5.  Praeterea,  quiHbet  potest  alteri  dare  quod  suum 
est.  Sed  uxor  habet  potestatem  in  corpore  viri,  ut  patet 
I  Cor.  VII  *.  Ergo,  si  uxor  veHt,  vir  poterit  alteri  mulieri 
coniungi  sine  peccato. 

Sed  contra,  secundum  omnes  leges  filii  qui  de  concu- 
bina  nascuntur ,  sunt  vituperabiles  *.  Sed  hoc  non  esset 
nisi  concubitus  ex  quo  oriuntur  esset  naturaliter  turpis. 
Ergo  habere  concubinam  est  contra  legem  naturae. 

2.  Praeterea,  matrimonium  est  naturale  *.  Sed  hoc  non 
esset  si  sine  praeiudicio  legis  naturae  homo  posset  con- 
iungi  mulieri  praeter  matrimonium.  Ergo  contra  legem 
naturae  est  concubinam  habere. 

Respondeo  dicendum  quod  illa  actio  dicitur  esse  contra 
legem  naturae  quae  non  est  conveniens  fini  debito,  sive 
quia  non  ordinatur  in  ipsum  per  actionem  agentis,  sive 
quia  de  se  est  improportionata  illi  fini.  Finis  autem  quem 
natura  ex  concubitu  intendit,  est  proles  procreanda  et  edu- 
canda :  et  ut  hoc  bonum  quaereretur,  posuit  delectationem 
in  coitu,  ut  Constantinus*  dicit.  Quicumque  ergo  concubitu 
utitur  propter  delectationem  quae  in  ipso  est,  non  refe- 
rendo  in  finem  a  natura  intentum,  contra  naturam  facit: 
et  similiter  etiam  nisi  sit  talis  concubitus  qui  ad  illum 
finem  convenienter  ordinari  possit.  Et  quia  res  a  fine  ple- 
rumque  nominantur  tanquam  ab  optimo  *,  sicut  coniunctio 
matrimonii  a  prolis  bono  nomen  accepit  *,  quod  per  matri- 
monium  principaliter  quaeritur ;  ita  concubinae  nomen 
illam  coniunctionem  exprimit  qua  solus  concubitus  propter 
seipsum  quaeritur. 

Et  si  etiam  aliquis  quandoque  ex  tali  concubitu  prolem 
quaerat,  non  tamen  est  conveniens  ad  prolis  bonum,  in 
quo  non  solum  intelligitur  ipsius  procreatio,  per  quam 


*  B.  Albert.  IV 
5en/.,  dist.xxxiii, 
art.  6. 

'  loan.  cap.  xiv, 
vers.  2. 


Vers.  29. 


'  De  Invent.  Rhe- 
tor.  lib.  II,  cap. 

Llll. 


•  Cf.  Tacit.  An- 
nal.  V,  9. 


•Cf.Dig.  L,  XVII, 
de  Divers.  Reg. 
luris  Antiq.,  reg. 

CLI. 

••Cl.  Aristot.Po. 
lit.  lib.  I,  cap.  II, 
n.4,6,7.-S.TIi. 
lect.  II. 
*  Vers.  4. 


'Cf.can  Liberidi- 
cti,  caus. XXXII, 
qu.  IV. 


•    Cf.  qu.    XLi , 
art.  1. 


•  Lib.  de  Coitu, 
in  princip. 


*  Cf.  Aristot.  de 
Anima ,  lib.  II, 
cap.  IV,  n.  i<i, 
s.  rii.  lect.  IX  ; 
'lopic.  lib.  VI , 
cap.  VIII,  n.  3. 

*  Cf.  qu,  XLiv  , 
art.  2. 


QUAESTIO  LXV,  ARTICULUS  IV,  V 


i35 


*  Cap.  XII,  n.  5.  • 
S.  Th.  lect.  XII. 


•  Resp.  ad  1. 

*  Ver».  31. 


•  Aristot  Ethic. 
lib.  V,  cap.  I, 
n.  14.  -  S.  Th. 
lect.  II. 


•Cf.  qu.  Lii,  art, 
2,  ad  3. 

•  In  corpore. 


*     Gen,    cap. 
xxxviM,  vers. 


'  Vers.  20  sqq. 


*  Moral.  lib. 
XXXIII,  cap. 
XII,  al.  XI ;  in 
vet.  cap.  XVI. 


*  Cf.    IV  Sent. 
dist.  XVI,  cap.  1. 


Vers.  9,  10. 


proles  esse  accipit ,  sed  etiam  educatio  et  instructio ,  per  Sed  fornicatio  dicitur  crimen  :  ut  patet  Tobiae  n  *,  Attende 
quam  accipit  nutritnentum  et  disciplinam  a  parentibus,  in  tibi  ab  omni  fornicatione,  et  praeter  uxorem  tuam  nun- 
quibus  tribus  parentes  proli  tenentur,  secundum  Philoso-      quam  patiaris  crimen  scire. 

phum,  VIII  Ethic.  *   Cum    autem    educatio    et   instructio  Respondeo    dicendum    quod,  sicut   in   Secunda   Parte  * 

proli  a  parentibus  debeantur  per  longum  tempus,  exigit  5  dictum  est,  illi  actus  ex  suo  genere  sunt  peccata  mortalia 
lex  naturae  ut  pater  et  mater  in  longum  tempus  comma-  per  quos  foedus  amicitiae  hominis  ad  Deum  et  hominis 
neant,  ad  subveniendum  communiter  proli.  Unde  aves  quae  ad  hominem  violatur :  haec  enim  sunt  contra  duo  prae- 
communiter  pullos  nutriunt,  ante  completam  nutritionem  cepta  caritatis,  quae  est  animae  vita  *.  Et  ideo,  cum  con- 
non  separantur  a  mutua  societate,  quae  incipit  a  concum-  cubitus  fornicarius  tollat  debitam  ordinationem  parentis 
bendo.  Haec  autem  obligatio  ad  commanendum  feminam  10  ad  prolem,  quam  natura  ex  concubitu  intendit,  non  est 
marito  matrimonium  facit.  Et  ideo  patet  quod  accedere  dubium  quod  fornicatio  simplex  de  sui  ratione  est  pecca- 
ad  mulierem  non  iunctam  sibi  matrimonio,  quae  concu-  tum  mortale,  etiam  si  lex  scripta  non  esset. 
bina  vocatur,  est  contra  legem  naturae.  Ad  primum   ergo   dicendum  quod  frequenter  homo  qui 

Ad  primum  eroo  dicendum  quod  in  gentibus  quantum  non  vitat  peccatum  mortale,  vitat  aliquod  peccatum  ve- 
ad  multa  lex  naturae  obfuscata  erat.  Unde  accedere  adisniale,  ad  quod  non  habet  tantum  incitamentum.  Et  ita 
concubinam  malum  non  reputabant ,  sed  passim  fornica-  etiam  ludas  mendacium  vitavit,  fomicationem  non  vitans.  - 
tione  quasi  re  licita  utebantur :  sicut  et  aliis  quae  erant  Quamvis  illud  mendacium  perniciosum  fuisset ,  iniuriam 
contra  caeremonias  ludaeorum,  quamvis  non  essent  contra  habens  annexam,  si  promissum  non  reddidisset  *. 
legem    naturae.    Et  ideo   Apostoli    immiscuerunt   prohibi-  Ad    secundum    dicendum    quod    peccatum    non    dicitur 

tionem  fornicationis  caeremonialibus,  propter  discretionem  20  mortale  quia  morte  temporali  puniatur,  sed  quia  punitur 
quae  erat  in  utroque  inter  ludaeos  et  gentiles.  aeterna.  Unde  etiam  furtum,  quod  est  peccatum  mortale, 

Ad  secundum  dicendum  quod  ex  praedicta  obscuritate  *,      et  multa  alia,  interdum  non  puniuntur  per  leges  temporali 
scilicet  in  quam  ceciderunt  gentiles,  Deo  debitam  gloriam      morte.   Et  similiter  etiam  est  de  fomicatione. 
non  reddentes,  ut  dicitur  Rom.  i  *,  lex  illa  processit,  et  Ad   tertium  dicendum   quod,  sicut  non  quilibet  motus 

non  ex  instinctu  legis  naturae.  Unde,  praevalente  Ghristiana  =s  superbiae  est  peccatum  mortale,  ita  nec  quilibet  motus 
religione,  lex  illa  extirpata  est.  luxuriae:    quia   primi    motus    luxuriae  et  huiusmodi  sunt 

Ad  tertium  dicendum  quod  in  aliquibus ,  sicut  nihil  peccata  venialia,  et  etiam  concubitus  matrimonialis  inter- 
inconveniens  sequitur  si  rem  aliquam  qu^m  quis  in  pote-  dum.  Tamen  aliqui  luxuriae  actus  sunt  peccata  mortalia, 
state  habet  alteri  simpliciter  tradat,  ita  etiam  nec  si  tradat  aliquibus  motibus  superbiae  venialibus  existentibus :  quia 
ad  tempus :  et  sic  neutrum  est  contra  legem  naturae.  Ita  30  in  verbis  Gregorii  inductis  intelligitur  comparatio  vitiorum 
autem  non  est  in  proposito.  Ideo  ratio  non  sequitur.  secundum  genus,  non  quantum  ad  singulos  actus. 

Ad  quartum  dicendum  quod  iniuria  iustitiae  opponitur.  Ad  quartum  dicendum  quod  illa  circumstantia  efficacior 

Lex  autem  naturalis  non  solum  prohibet  iniustitiam,  sed  est  ad  gravandum  quae  magis  appropinquat  ad  speciem 
etiam  opposita  omnium  virtutum  * :  sicut  contra  legem  peccati  *.  Unde,  quamvis  fornicatio  ex  magnitudine  incita- 
naturae  est  ut  aliquis  immoderate  comedat,  quamvis  talis,  3S  menti  diminuatur,  tamen  ex  materia  circa  quam  est,  gra- 
rebus  utens  suis,  nulli  iniuriam  facit.  -  Et  praeterea  ancilla,  vitatem  habet  maiorem  quam  inordinata  comestio  :  cum 
quamvis  sit  res  domini  ad  obsequium,  non  est  tamen  res  sit  circa  ea  quae  pertinent  ad  fovendum  foedus  societatis 
sua  ad  concubitum.  Et  iterum  interest  qualiter  quisque  humanae.  Et  ideo  ratio  non  sequitur. 
re  sua  utatur  *.  -  Facit  etiam  talis  iniuriam  proH  procrean- 
dae,  ad  cuius  bonum  non  suf&cienter  talis  coniunctio  ordi-  40 
natur,  ut  dictum  est  *. 

Ad  quintum  dicendum  quod  mulier  habet  potestatem  in 
corpore  viri  non  simpliciter  quantum  ad  omnia,  sed  solum 
quantum  ad  matrimonium.  Et  ideo  non  potest  contra 
bonum  matrimonii  corpus  viri  alteri  praebere.  4S 


ART.  V.  utrum  ai.iquando  licitum  fuerit 
concubinam  habere 

IV  Sent.,  dist    xxxm,  qu.  ii,  art.  2,  qu'  i,  ad  2; 
III  Cont.  Gent.,  cap.  cxxv,  in  tine. 


ASc 


ART.  IV.  utrum  accedere  ad  concubinam 

SIT    PECCATUM    MORTALE 
ir^*^,  qu.  CLiv,  art.  2:  III  Cont.  Gent, ,  cap.  cxxii;  De  Malo ,   qu.  xv,  art.  2. 


quintum  sic  proceditur.  Videtur  quod  aliquando 
i.Iicitum  fuerit  concubinam  habere.  Sicut  enim  habere 
unam  uxorem  est  de  lege  naturae,  ita  non  habere  concu- 
binam.  Sed  aliquando  licuit  plures  uxores  habere  *.  Ergo 
et  habere  concubinam. 

2.  Praeterea,  non  potest  aliqua  simul  esse  ancilla  et 


d  quartum  sic  proceditur.   Videtur  quod    accedere  ad  s»  uxor :  unde  secundum  legem  ex  hoc  ipso  quod  ancilla  in 


xvconcubinam  non  sit  peccatum  mortale.  Maius  enim 
peccatum  est  mendacium  quam  fornicatio  simplex :  quod 
patet  ex  hoc  quod  ludas,  qui  fornicationem  non  horruit 
cum  Thamar  committere ,  recusavit  mendacium ,  dicens : 
Certe  mendacii  arguere  nos  non  poterit  *.  Sed  mendacium  ^^ 
non  est  semper  peccatum  mortale.  Ergo  neque  fomicatio 
simplex. 

2.  Praeterea,  peccatum   mortale   morte   puniri   debet. 
Sed  lex  vetus  non  puniebat  concubitum  concubinae  morte, 
nisi  in  aliquo  casu,  ut  patet  Deuteron.  xxn 
est  peccatum  mortale. 


matrimonium  ducebatur,  libera  reddebatur  *.  Sed  aliqui 
amicissimi  Deo  leguntur  ad  suas  accessisse  ancillas :  sicut 
Abraham  *  et  lacob  **.  Ergo  illae  non  erant  uxores.  Et 
sic  aliquando  licuit  concubinas  habere. 

3.  Praeterea,  illa  quae  in  matrimonium  ducitur,  non 
potest  eiici ,  et  filius  eius  debet  esse  hereditatis  particeps. 
Sed  Abraham  eiecit  Agar ,  et  filius  eius  non  fuit  heres  *. 
Ergo  non  fuit  uxor  Abrahae. 

Sed  contra,  ea  quae  sunt  contra   praecepta  Decalogi, 

Ergo  non  «o  nunquam    licuerunt.    Sed   habere    concubinam   est   contra 

praeceptum   Decalogi,  scilicet,  Non  moechaberis  * .    Ergo 

3.  Praeterea,  secundum  Gregorium  *,  peccata  mortalia      nunquam  fuit  licitum. 

camalia   sunt    minoris   culpae  quam   spiritualia.    Sed  non  2.  Praeterea,  Ambrosius  dicit,  in  libro  rfe  Pa^rmrc/ifs  * : 

omnis  superbia  aut  avaritia  est  peccatum  mortale ,  quae  Viro  non  licet  quod  mulieri  non  licet.  Sed  nunquam  licuit 
sunt  spiritualia  peccata.  Ergo  non  omnis  fomicatio,  quae  «s  mulieri  ad  alium  virum  accedere ,  dimisso  viro  proprio. 
est  peccatum  carnale.  Ergo  nec  viro  unquam  licuit  concubinam  habere. 

4.  Praeterea  ,  ubi  est  maius  incitamentum ,  ibi  est  Respondeo  dicendum  quod  Rabbi  Moyses  dicit  *  quod 
minus  peccatum :  quia  magis  peccat  qui  minori  tentatione  ante  tempus  legis  fornicatio  non  erat  peccatum :  quod 
vincitur  *.  Sed  concupiscentia  maxime  instigat  ad  venerea.  probat  ex  hoc  quod  ludas  cum  Thamar  concubuit  *.  - 
Ergo,  cum  actus  gulae  non  semper  sit  peccatum  mortale,  70  Sed  ista  ratio  non  cogit.  Non  enim  necesse  est  filios  lacob 
nec  fomicatio  simplex  erit  mortale.                                             a  peccato    excusari :    cum    accusati    fuerint    apud   patrem 

Sed  contra,  nihil  excludit  a  regno  Dei  nisi  peccatum      crimine  pessimo  *,  et  in  loseph   necem  vel   venditionem 
mortale.  Sed  fornicatores  excluduntur  a  regno  Dei,  ut  patet      consenserint  *. 
I  ad  Cor.  vi  *.  Ergo  fomicatio  simplex  est  peccatum  mortale.  Et  ideo  dicendum  est  quod ,  cum  habere  concubinam 

2.  Praeterea,  sola  peccata   mortalia  crimina  dicuntur.  75  non  matrimonio  iunctam  sit  contra  legem  naturae  *,  nullo 


*  Vers.  13, 


•  I»  11" ,  qu. 
Lxxxviii,  art.  2. 
-  Cf.  II  Sent., 
dist.  xLii,  qu.  I, 
art.  4. 


'  Cf.  Part.  III, 
qu.  Lxxxix,art.6. 


*  Cf.  loc.  cit.  in 
arg.,  vers.  17. 


•    Cf.  IV  Sent., 
dist.  XVI,  qu.  iii, 
qu"  2. 


art. 


*  Art.  3. 


"  Deut.  cap.  xxi, 
vers.  10  sqq. 

*  Gen.  cap.  xvi, 
vers.  3,  4;  cap. 
XXV.  vers.  6. 
""  Ibid. ,  cap. 
xxxiv,  vers.  23 
sqq. 

"  Gen.  cap.  xxi, 
vers.  10  sqq. 


*  Exod  cap.  XX, 
vers.  14. 

"  De  Abraham, 
lib.  I ,  cap.  IV, 
n.  25.  -  Cf.  can. 
Nemo  sit>i  btan. 
diatur ,  caus. 
XXXII,  qu.  IV. 

•  Doct.  Perplex. 
lib.III,cap.  XLix. 

"     Gen.    cap. 
xxxviii,  vers. 

13  sqq. 


*  Ibid.,   cap. 
xxxvii,vers.2. 

•  Ibid. ,  vers.  18 
sqq. 

"  Art.  3. 


i36 


QUAESTIO  LXVI,  ARTICULUS  L  II 


Art.  I. 


Ibid. 


Cf.  art.  1. 
Cf.  corp.  art. 


•Qu.  Lxvii,art.6. 

•  Vers.  22  sqq. 


*  Gcti.  cap.xxvii. 
"  Vers.  10  sqq. 

•  Gen.  cap.  xux. 
**InIoan!Evang., 
tract.  XI,  n.  ii.  - 
Cf.  de  Baptism. 
cont.  Donatist. 
lib.  I,   capp.  X, 

XV,    XVI, 


•  Cf.  qu.   Lxiv , 
lotrod. 


*\ad  Tim.,  cap. 
111,  vers.  2;  ad 
Tit.  cap.  1,  vers. 
6. 


tempore  secundum  se  licitum  fuit,  nec  etiam  ex  dispen- 
satione.  Sicut  enim  ex  dictis  *  patet,  concubitus  cum  ea 
quae  non  est  matrimonio  iuncta,  non  est  conveniens  actus 
ad  bonum  prolis,  quod  est  principalis  finis  matrimonii.  Et 
ideo  est  contra  prima  praecepta  legis  naturae,  quae  dispen-  5 
sationem  non  recipiunt. 

Unde  ubicumque  legitur  in  veteri  Testamento  aliquos 
concubinas    habuisse    quos   necesse   sit  a  peccato    mortali 
excusari,  oportet  eas  esse  matrimonio   iunctas,  et  tamen 
concubinas   dici   quia   aliquid   habebant  de  ratione   uxoris  lo 
et  aliquid  de  ratione   concubinae.    Secundum   enim  quod 
matrimonium  ordinatur  ad  suum  principalem   finem,  qui 
est  bonum   prolis,  uxor  viro   coniungitur    insolubili  con- 
iunctione ,  vel   saltem    diuturna ,   ut   ex   dictis  *  patet :    et 
contra  hoc  non  est  aliqua   dispensatio.    Sed   quantum  ad  >; 
secundum   finem,  qui  est  dispensatio   familiae  et  commu- 
nicatio  operum,  uxor  coniungitur  viro  ut  socia.  Sed  hoc 
deerat  in  his  quae  concubinae  nominantur.    In  hoc  enim 
poterat  esse  dispensatio  :    cum  sit  secundarius  matrimonii 
finis.  Et  ex  hac  parte  habebant  aliquid  simile  concubinis,  20 
ratione  cuius  concubinae  nominantur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  habere  plures  uxores 
non  est  contra  legis  naturae  prima  praecepta  *,  sicut  habere 
concubinam  *.  Et  ideo  ratio  non  sequitur. 

Ad  secundum  dicendum  quod  antiqui  Patres,  ea  dispen-  ^s 
satione  qua  plures  uxores  habebant,  ad  ancillas  accedebant 
uxorio  affectu.  Erant  enim  uxores  quantum  ad  principalem 
et  primarium  finem  matrimonii.  Sed  non  crant  uxores 
quantum  ad  illam  coniunctionem  quae  respicit  secunda- 
rium  finem,  cui  conditio  servitutis  opponitur,  cum  non  1° 
possit  simul  esse  socia  et  ancilla. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  in  lege  Moysi  per 
dispensationem  licebat  dare  libellum  repudii  ad  evitandum 
uxoricidium,  ut  dicetur  * ;  ita  ex  eadem  dispensatione  licuit 
Abrahae  eiicere  Agar,  ad  significandum  mysterium  quod  i5 
Apostolus  explicat,  Galat.  rv  *.  Quod  etiam  ille  filius  heres 
non  fuit,  ad  mysterium  pertinet,  ut  ibidem  patet.  Sicut 
etiam  ad  mysterium  pertinet  quod  Esau,  filius  liberae,  he- 
res  non  fuit  * :  ut  patet  Rom.  ix  **.  Similiter  etiam  propter 
mysterium  factum  est  ut  filii  lacob  ex  ancillis  et  liberis  4» 
nati  heredes  essent  *,  ut  Augustinus  dicit  ** :  quia  Christo 
nascuntur  in  baptismo  filii  tam  per  bonos,  quos  liberae 
significant,  quam  per  malos  ministros,  qui  per  ancillas 
significantur. 

QUAESTIO  SEXAGESIMASEXTA  '' 

DE  BIGAMIA  ET  IRREGULARITATK  EX  EA  CONTRACTA 

Deinde  considerandum   est  de  bigamia   et   irregularitate 
ex  ea  contracta  *. 
Circa  quod  quaeruntur  quinque.  s" 

Primo :  utrum  illi  bigamiae  quae  est  ex  hoc  quod  ali- 
quis  duas  uxorcs  successive  habuerit,  sit  irregularitas 
annexa. 
Secundo  :  utrum  irregularitatem  contrahat  qui  simul  vel 
successive  duas  uxores  habuit,  unam  de  iure,  aliam  ^i 
de  facto. 
Tertio:  utrum    irregularitas    contrahatur   ex   hoc   quod 

quis  uxorem  virgincm  non  accepit. 
Quarto :  utrum  bigamia  per  baptismum  solvatur. 
Quinto :  utrum  cum  bigamo  liceat  dispensare.  «" 

ART.  I.  utrum  illi  bigamiae  quae  est  ex  hoc  quod 

ahqms  duas  uxores  successive  habuit, 

sit  irreqularitas  annexa 

W-  11"«,  qu.  cviii.  art.  4,  ad  2;  W  Sent.,  disl.  xlii,  qu.  111.  art.  2,  ad  4;         6; 
I  ad  Tim.,  cap.  111,  lect.  i;  Ad  Tit.,  cap.  1,  lect.  11. 

AD  primum  stc  proceditur.  Videtur  quod  illi  bigamiae 
quae  est  ex  hoc  quod  aliquis  duas  uxores  successive 
habuit,  non  sit  irregularitas  annexa.  Quia  multitudo  et 
unitas  consequuntur  cns.  Ergo  ens  et  non  ens  non  faciunt  i° 
multitudinem  aliquam.  Sed  ille  qui  habet  successive  duas 
uxores,  quando  una  est  in  esse,  alia  non  est  in  esse.  Ergo 
ex  hoc  non  ef&citur  vir  non  unius  uxoris,  qui,  secundum 
Apostolum  * ,  ab  episcopatu  prohibetur. 

2.  Praeterea,  maius  signum  incontinentiae  apparet  in  7S 


eo  qui  plures  fornicarie  cognoscit  quam  qui  plures  uxores 
successive  habet.  Sed  ex  primo  non  efficitur  aliquis  irre- 
gularis  *.  Ergo  nec  ex  secundo. 

3.  Praeterea,  si  bigamia  irregularitatem  causat,  aut  hoc 
est  ratione  sacramenti,  aut  ratione  carnalis  copulae.  Sed 
non  ratione  primi :  quia  sic ,  si  aliquis  cum  una  contra- 
xisset  per  verba  de  praesenti,  et,  ea  mortua  ante  carnalem 
copulam  subsecutam,  duceret  aliam,  efficeretur  irregularis; 
quod  est  contra  decretalem  Innocentii  III  *.  Nec  iterum 
ratione  secundi :  quia  secundum  hoc  etiam  qui  plures  for- 
nicario  concubitu  cognosceret,  irregularis  esset ;  quod  fal- 
sum  est  *.  Ergo  nullo  modo  bigamia  irregularitatem  causat. 

Respondeo  dicendum  quod  aliquis  per  sacramentum 
ordinis  minister  sacramentorum  constituitur :  et  ille  qui 
aliis  sacramenta  ministrare  debet,  nullum  defectum  in 
sacramentis  pati  debet.  Dcfectus  autem  in  sacramento  est 
quando  sacramenti  significatio  integra  non  invenitur.  Sacra- 
mentum  autem  matrimonii  significat  coniunctionem  Christi 
ad  Ecclesiam  *,  quae  est  unius  ad  unam.  Et  ideo  requi- 
ritur  ad  perfectam  significationem  sacramenti  quod  vir  sit 
tantum  unius  vir,  et  uxor  sit  tantum  unius  uxor.  Et  ideo 
bigamia,  quae  hoc  tollit,  irregularitatem  inducit  *. 

Et  sunt  quatuor  modi  bigamiae.  Primus  est,  cum  quis 
plures  habet  uxores  de  iure  successive  *.  Secundus,  cum 
simul  habet  plures,  unam  de  iure,  aliam  de  facto  *.  Tertius, 
cum  habet  plures  successive,  unam  de  iure,  aliam  de  facto  *. 
Quartus,  quando  viduam  ducit  uxorem  *.  Et  in  omnibus 
his  est  irregularitas  adiuncta  *. 

Alia  autem  causa  consequens  assignatur  * :  quia  in  illis 
qui  accipiunt  sacramentum  ordinis,  maxima  spiritualitas 
debet  apparere ;  tum  quia  spiritualia  ministrant ,  scilicet 
sacramenta ;  tum  quia  spiritualia  docent ;  et  in  spiritualibus 
occupari  debent.  Unde,  cum  concupiscentia  maxime  spiri- 
tualitati  repugnet,  per  quam  totus  homo  caro  efficitur  *,  non 
debet  aliquod  signum  concupiscentiae  permanentis  in  eis 
apparere.  Quod  quidem  apparet  in  bigamis,  qui  una  uxore 
contenti  esse  noluerunt.  -  Tamen  prima   ratio  est  melior. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  multitudo  plurium 
uxorum  simul  existentium  est  multitudo  simpliciter.  Et 
ideo  talis  multitudo  totaliter  significationi  sacramenti  repu- 
gnat.  Et  propter  hoc  tollitur  sacramentum.  -  Sed  multitudo 
uxorum  successive  est  multitudo  secundum  quid.  Et  ideo 
non  tollit  significationem  sacramenti  totaliter :  nec  sacra- 
mentum  evacuat  quantum  ad  sui  essentiam,  sed  quantum 
ad  sui  perfectionem.  Quae  requiritur  in  illis  qui  sunt  sacra- 
mentorum  dispensatores. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  quamvis  sit  in  fornicariis 
maioris  concupiscentiae  signum,  non  tamen  concupiscen- 
tiae  ita  adhaerentis :  quia  per  fornicationem  unus  alteri 
non  in  perpetuo  obligatur.  -  Et  iterum  non  est  defectus 
sacramenti. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  dictum  est  *,  bigamia 
causat  irregularitatem  inquantum  tollit  perfectam  signifi- 
cationem  matrimonii ,  quae  quidem  consistit  et  in  con- 
iunctione  animorum,  quae  fit  per  consensum,  et  in  con- 
iunctione  corporum  *.  Et  ideo  ratione  utriusque  simul 
oportet  esse  bigamiam  quae  irregularitatem  faciat.  Unde 
per  decretalem  Innocentii  III  derogatur  ei  quod  Magister 
in  littera  *  dicit,  scilicet  quod  solus  consensus  per  verba 
de  praesenti  suf&cit  ad  irregularitatem  inducendam. 

ART.   II.  UTRUM  irregularitas  sit  annexa  bigamiae 
QUAE  contingit  ex  hoc  quod  homo  habet  duas  uxores, 

SIMUL    VEL    SUCCESSIVE,    UNAM    DE    lURE ,    ALIAM    DE    FACTO 

AD  SEcuNDUM  sic  PROCEDITUR.  Vidctur  quod  irregularitas 
non  sit  annexa  bigamiae  quae  contingit  ex  hoc  quod 
homo  habet  duas  uxores,  simul  vel  successive,  unam  de 
iure,  aliam  de  facto.  Quia  ubi  nullum  est  sacramentum, 
non  potest  esse  defectus  sacramenti.  Sed  quando  aliquis 
contrahit  de  facto  cum  aliqua  et  non  de  iure,  non  est  ibi 
aliquod  sacramentum  :  quia  talis  coniunctio  non  significat 
coniunctionem  Christi  ad  Ecclesiam.  Ergo,  cum  irregula- 
ritas  non  consequatur  bigamiam  nisi  propter  defectum 
sacramenti,  videtur  quod  talem  bigamiam  irregularitas  non 
consequatur. 


•  Cf.  can.  (^uia 
circa ,  de  Btga- 
mis  etc. 


"  Cap.   Debitum 
pastoralis,  ibid. 


*  Cf.  arg.  2. 


' Ad Ephes.,  cap. 
v,  vers.  32. 


*  Can.  Qui  sine 
crimine ,  disi. 
XXVI;  deBiga- 
m/setc.,per  piura 
capp. 

'  Can.  Aperiant, 
caus.  XXXI,  qu. 
I. 

*  Ibid.,can  Qao- 
modo. 

'  Cap.  Nuper,  de 
Bi^amis  eic. 
'  Can.  Seriatim, 
dist.  XXXII 
•Can.  Seriatim  , 
dist.XXXll;can. 
Praecipimus  , 
dist.  XXXIV;  de 
Bigamis  &ic.,ftT 
plura  capp. 

*  Cf.  b.  Albert., 
IV  Sent. ,  dist. 
xxvii,  art   21. 

*  Aug.  Serm. 
CLXlTl,  al.  fra- 
gm.  111,  n.  2 


*  In  corpore. 


•  Cf.  cap.  Debi- 
tum  pastoralis, 
cit.  in  arg. 


'Dist.xxvii.cap. 
Secundum  hoc  in- 
teltigendum   est. 


QUAESTIO  LXVI,  ARTICULUS  III,  IV 


i37 


•  Cf.  cap.  Debi- 
tum  fastoralis, 
de  Bigamis   etc. 

*  Cf.  ibid.  cap. 
Quia  circa. 


Cf.  arg.  3. 


Art.  1. 


2.  Praeterea,  aliquis  accedens  ad  illam  cum  qua  con- 
trahit  de  facto  et  non  de  iure,  committit  fornicationem  si 
non  habeat  aliam  uxorem  legitimam,  vel  adulterium  si 
habeat  aliam.  Sed  dividere  carnem  suam  in  plures  *  per 
fornicationem  vel  adulterium  non  causat  irregularitatem  *. 
Ergo  nec  dictus  bigamiae  modus. 

3.  Praetbrea,  contingit  quod  aliquis,  antequam  cogno- 
scat  carnaliter  illam  cum  qua  de  iure  contraxit,  cum  alia 
contrahat  de  facto  non  de  iure,  et  eam  carnaliter  cogno- 
scat,  sive  prima  mortua  sive  vivente.  Talis  contraxit  cum 
pluribus  vel  de  iure  vel  de  facto,  et  tamen  non  est  irre- 
gularis,  quia  carnem  suam  non  divisit  in  plures  *.  Ergo  ex 
praedicto  modo  bigamiae  non  contrahitur  irregularitas. 

Rbspondeo  dicbndum  quod  in  secundis   duobus  modis 

cf.  art.  praec.   bigamiae  *  contrahitur  irregularitas,  quia,  quamvis  in  altero 

non  sit  sacramentum,  est  tamen  quaedam  sacramenti  simi- 

litudo.  Unde  isti  duo  modi  sunt  secundarii,  et  primus  est 

principalis  in  irregularitate  causanda. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  quamvis  ibi  non  sit 
sacramentum,  est  tamen  ibi  aliqua  simiUtudo  sacramenti. 
Quae  non  est  in  fomicatione  vel  adulterino  concubitu.  Et 
ideo  non  est  simile. 

Et  per  hoc  patet  solutio  ad  secundum. 

Ad  tertium  dicendum  quod  in  tali  casu  non  reputatur 
bigamus,  quia  primum  matrimonium  non  habuit  perfectam 
significationem  suam.  Tamen  si  per  iudicium  Ecclesiae 
compellatur  ad  primam  redire  et  eam  cognoscere,  statim 
efficitur  irregularis :  quia  irregularitatem  non  facit  peccatum, 
sed  imperfectio  significationis  *. 

ART.    III.    UTRUM    CONTRAHATUR    IRREGin.ARITAS 
EX    HOC    aUOD    AHQUIS    DUCIT    UXOREM    NON    VIRQINEM 

AD  TERTiuM  sic  PROcEDiTUR.  Vidctur  quod  non  contra- 
hatur  irregularitas  ex  hoc  quod  aliquis  ducit  uxorem 
non  virginem.  Quia  plus  impeditur  aliquis  defectu  proprio 
quam  alieno.  Sed  si  ipse  contrahens  non  sit  virgo,  non  fit 
irregularis  *.  Ergo  multo  minus  si  uxor  eius  virgo  non  sit. 

2.  Praeterea,  potest  esse  quod  aliquis  defloravit  aliquam 
et  postea  ducat  eam  in  uxorem.  Talis  non  videtur  fieri 
irregularis :  quia  non  divisit  carnem  in  plures  *,  nec  etiam 
uxor  eius.  Sed  tamen  ducit  corruptam  iu  uxorem.  Ergo 
talis  modus  bigamiae  non  causat  irregularitatem.  - 

3.  Praeterea,  nullus  potest  contrahere  irregularitatem 
nisi  voluntarius.  Sed  aliquis  quandoque  ducit  uxorem  non 
virginem  involuntarius :  ut  quando  credit  eam  virginem 
esse  et  postea  invenit  eam  corruptam  fuisse  cognoscens 
eam.    Ergo  talis  modus  non  semper  facit  irregularitatem. 

4.  Praeterea,  corruptio  sequens  matrimonium  est  vitu- 
perabilior'  quam  praecedens.  Sed  si  uxor,  postquam  est 
consummatum  matrimonium,  ab  alio  cognoscatur,  non 
efficitur  vir  irregularis  :  alias  puniretur  pro  peccato  uxoris. 
Et  potest  etiam  esse,  postquam  hoc  sciat,  quod  reddat  ei 
debitum  poscenti ,  antequam  de  adulterio  accusata  con- 
demnetur.  Ergo  videtur  quod  ille  modus  bigamiae  non 
causet  irregularitatem. 

Sed  contra  est  quod  Gregorius  dicit  * :  Praecipimus 
ne  unquam  illicitas  ordinationes  facias :  ne  bigamum,  aut 
qui  virginem  non  est  sortitus  in  uxorem,  aut  ignorantem 
litteras,  aut  qualibet  parte  corporis  vitiatum,  vel  poeniten- 
tiae  vel  curiae  aut  cuilibet  conditioni  obnoxium,  ad  sacros 
ordines  permittas  accedere. 

Respondeo  dicendum  quod  in  coniunctione  Christi  et 
Ecclesiae  unitas  ex  utraque  parte  invenitur.  Et  ideo,  sive 
divisio  carnis  inveniatur  ex  parte  viri  sive  ex  parte  uxoris, 
est  defectus  sacramenti.  Sed  tamen  diversimode:  quia  ex 
parte  viri  requiritur  quod  aliam  non  duxerit  in  uxorem, 
non  quod  sit  virgo;  sed  ex  parte  uxoris  requiritur  quod 
etiam  sit  virgo. 

Cuius  ratio  a  Decretistis  assignatur  * ,  quia  episcopus 
significat  Ecclesiam  militantcm,  cuius  curam  gerit,  in  qua 
sunt  multae  corruptiones :  sed  sponsa  significat  Christum, 
qui  virgo  fuit.  Et  ideo  ex  parte  sponsae  requiritur  virgi- 
nitas,  sed  non  ex  parte  sponsi,  ad  hoc  quod  aliquis  epi- 
scopus  fieri  possit.  -  Sed  haec  ratio  est  expresse  contra 
Apostolum,  Ephes.  v  * :   Viri,  diligite  uxores  vestras,  sicut 

SuHMAE  Theol.  D.  Thomae  T.  IX. 


*  Cf.  cap.  (^uia 
circa,  de  Biga- 
mis  etc. 


•  Cf.  ibid.,  cap. 
Debitum  pasto- 
ralit. 


*  Regist.  lib.  II, 
Epist.  xxxvii,  al. 
XXV.- Can.  Prae- 


ctpimus, 
XXXIV. 


dist. 


*  Vide  eloss.  in 
cip.Debttumpa- 
storalis,  de  Bi- 
gamis  etc. 


Vers.  as. 


et  Christus  Ecclesiam :  ex  quo  apparet  quod  uxor  signi- 
ficat  Ecclesiam,  et  sponsus  Christum.  Et  iterum  * :  Quia 
vir  est  caput  mulieris,  sicut  Christus  Ecclesiae. 

Et  ideo  ahi  *  dicunt  quod  per  sponsum  significatur  Chri- 

5  stus,  per  sponsam   Ecclesia  triumphans,  in    qua  non  est 

aliqua  macula  *.  Christus  autem  primo  habuit  synagogam, 

quasi  concubinam.    Et  sic  non  tollitur  aliquid   de  perfe- 

ctione   significationis   sacramenti  si  sponsus   prius  habuit. 

Sed  hoc  est  valde  absurdum.  Quia,  sicut  est  una  fides  an- 

">  tiquorum  et  modemorum  *,  ita  una  Ecclesia.  Unde  illi  qui 
tempore  synagogae  Deo  serviebant,  ad  unitatem  Ecclesiae 
in  qua  Deo  servimus  pertinebant.  -  Et  praeterea  hoc  est 
expresse  contra  illud  quod  habetur  lerem.  iii  et  Ezech.  xvi 
et  Osee  11,  ubi  expresse  fit  mentio  de  desponsatione  syna- 

'5  gogae.  Unde  non  fuit  sicut  concubina,  sed  sicut  uxor.  - 
Et  praeterea  secundum  hoc  fornicatio  esset  sacramentum 
illius  coniunctionis :  quod  est  absurdum.  Et  ideo  gentilitas, 
priusquam  desponsaretur  a  Christo  in  fide  Ecclesiae,  cor- 
rupta  fuit  a  diabolo  per  idololatriam. 

'°  Et  ideo  aliter  dicendum,  quod  defectus  in  ipso  sacra- 
mento  causat  irregularitatem  *.  Corruptio  autem  camis  ex- 
tra  matrimonium  contingens  quae  praecessit  matrimonium, 
nuUum  defectum  facit  in  sacramento  ex  parte  illius  in  quo 
est  corruptio,  sed  facit   defectum  ex  parte   alterius;  quia 

^s  actus  contrahentis  matrimonium  non  cadit  supra  seipsum, 
sed  supra  alterum;  et  ideo  ex  termino  specificatur,  qui 
etiam  est  respectu  illius  actus  quasi  materia  sacramenti. 
Unde,  si  mulier  esset  ordinis  susceptiva,  sicut  vir  efficitur 
irregularis  ex  hoc  quod  ducit  in  uxorem  corruptam,  non 

jo  autem  ex  hoc  quod  corruptus  contrahit ;  ita  fieret  mulier 
irregularis  si  contraheret  cum  corrupto,  non  autem  si  con- 
traheret  corrupta;  nisi  in  alio  matrimonio  prius  corrupta 
fuisset. 

Et  per  hoc  patet  solutio  ad  primum. 

;s  Ad  secundum  dicendum  quod  in  tali  casu  sunt  diversae 
opiniones  *.  Tamen  probabilius  est  quod  non  sit  irregula- 
ris:  quia  carnem  suam  non  divisit  in  plures  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod  irregularitas  non  est  poena 
inflicta,  sed  defectus  quidam  sacramenti.  Et  ideo  non  opor- 

40  tet  quod  semper  sit  voluntaria  bigamia  ad  hoc  quod  irregu- 
laritatem  causet.  Et  ideo  ille  qui  uxorem  ducit  corruptam 
quam  virginem  credit,  irregularis  est  eam  cognoscens  *. 

Ad  quartum  dicendum  quod,  si  mulier  fomicetur  post 
matrimonium  contractum,  non  efficitur  ex  hoc  vir  irregu- 

4S  laris,  nisi  post  corruptionem  adulterinam  eam  iterato  cogno- 
scat  * :  quia  ahas  corruptio  uxoris  nullo  modo  cadit  sub 
actu  matrimoniali  viri.  Sed  si  etiam  per  ius  compellatur 
ei  reddere  debitum  vel  ex  conscientia  propria,  illa  petente 
debitum,  ante  condemnationem  aduherii,  irregularis  effici- 

so  tur  *.  Quamvis  de  hoc  sint  opiniones :  sed  hoc  quod  dictum 
est,  est  probabilius ;  quia  hic  non  quaeritur  quid  sit  pecca- 
tum,  sed  significatio  tantum. 

ART.  IV.  UTRUM  bigamia  per  baptismum  solvatur 
I  ad  Tim,,  cap^iii,  lect.  i;  Ad  Tit.,  lect.  ii. 

AD  quartum  sic  proceditur.   Videtur  quod  bigamia  per 
baptismum   solvatur.    Dicit   enim    Hieronymus,   super 
Epistolam  ad  Titum  *,  quod,  si  quis  ante  baptismum  plu- 
res  uxores  habuit,  vel  unam  ante  et  aliam  post,  non  est 
60  bigamus.  Ergo  bigamia  per  baptismum  solvitur. 

2.  Praeterea,  qui  facit  quod  maius  est,  facit  quod  minus 
est.  Sed  baptismus  tollit  omne  pcccatum,  quod  est  gravius 
quam  irregularitas.  Ergo  toUit  bigamiae  irregularitatem. 

3.  Praeterea,  baptismus  tollit  omnem  poenam  ex  actu 
«s  provenientem  *.  Sed  irregularitas  bigamiae  est  huiusmodi. 

Ergo,  etc. 

4.  Praeterea,  bigamus  est  irregularis  inquantum  deficit 
a  repraesentatione  Christi  *.  Sed  per  baptismum  plene 
Christo  conformamur.  Ergo  solvitur  illa  irregularitas. 

70  5.  Praeterea,  sacramenta  novae  legis  sunt  magis  effi- 
cacia  quam  sacramenta  veteris  legis.  Sed  sacramenta  veteris 
legis  solvebant  irregularitates,  ut  in  principio  Libri  *  dictum 
est  a  Magistro.  Ergo  et  baptismus,  qui  est  efficacissimum 
sacramentum  in  nova  lege,  solvit  irregularitatem  ex  biga- 

7S  mia  contractam. 

i8» 


'  Ibid.,  vers.  23. 


*  GIoss.  ubi  su- 

fra ;  s.  Bonav. 
V  Sent.,  dist. 
XXV,  art.  2,  qu.  ui. 
■  Ad  Ephes.,  loc. 
cit.,  vers.  27. 


•  Aug.  Ep.  CLvii, 
aliter  lxxxix,  ad 
Hilar.,  n.  14. 


•  Cf.  art.  I. 


*  Cf.  8.  Raym. 
Summ.  lib.  III, 
tit.  III,  de  Biga- 
mis,  §  2. 

*  Cf.  cap.  Debi- 
tum  pastoralis , 
de  Bigamis  etc. 


Cf.  ibid. 


*  Can.  Si  quis 
uxorem,  et  can. 
Si  laici ,  dist. 
XXXIV. 


'  Cf.  8.  Raym. 
loc.  cit  in  resp. 
ad  2. 


'  Cap.  I,  vers.  6.  - 
Cf.  can.  Opor- 
tet  episc. ,  caus, 
XXVIII,  qu.  III ; 
Gloss.  Ord.  in 
I  ad  Tim.  cap. 
III,  vers.  2. 


•  Cf.    Part.   lU , 
qu.  Lxix,  art.  2. 


Art.  I. 


•  Lib.  IV,  dist.  i, 
cap.  Sacramen- 
tum. 


i38 


QUAESTIO  LXVI,  ARTICULUS  V  -  QUAESTIO  LXVII,  ARTICULUS  I 


'  De  Bono  Con- 
iug.,  lib.  I,  cap. 
XVIII.  -  Cf.  can. 
Acutius ,  dist. 
XXVI. 


Ibid. 


•  Cap.  Gaude- 
mus,  de  Divort. 

'  Arg.  Sed  cont. 
1.  -  Cf.  can.  U- 
na  tantum,  dist. 
XXVI  (ex  Am- 
bros.). 


Cap.  Nuper. 


'\ad  Tim,,  cap. 
111,  vers.  2;  ad 
Tit.  cap.  i.vers. 
6. 


•  Cf.  Gloss.  in 
can.  Lector,  disl. 
XXXIV;  b.Alb. 
IV  Sent.,  dist. 
XXVII ,  art.  22  ; 
Gaufrid.  Summ. 
'  Martin.  Braca- 
rens.  Cap.xLiii,- 
Can.Lec/or  dist. 
XXXIV.exConc. 
Tolet.  I,  cap.  3. 

•  Cf  s.  Raym. 
Summ.  lib.  lll, 
tit.  111,  de  Biga- 
mis,  5  2. 


•  B.  Albert.  IV 
5en(.^dist.xxvii, 
art.  22. 


Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit  * :  Acutius  intel- 
ligunt  qui  nec  eum  qui  catechumenus  aut  paganus  habuit 
alteram,  ordinandum  censuerunt :  quia  de  sacramento  agi- 
tur,  non  de  peccato. 

2.  Praeterea,  sicut  idem  dicit  *,  femina,  si  catechumena 
vel  pagana  vitiata  est,  non  potest  inter  Dei  virgines  post 
baptismum  velari.  Ergo,  eadem  ratione,  nec  bigamus  ante 
baptismum  ordinari. 

Respondeo  dicendum  quod  baptismus  solvit  culpas,  et 
non  solvit  coniugia  *.  Unde,  cum  ex  ipso  coniugio  sequa- 
tur  irregularitas,  per  baptismum  tolli  non  potest,  ut  Augu- 
stinus  dicit  *. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  in  casu  isto  non  tene- 
tur  Hieronymi  opinio :  nisi  forte  velimus  eum  exponere 
quod  loquitur  quantum  ad  faciliorem  dispensationem. 

Ad  secundum  dicendum  quod  non  oportet  ut  quod  facit 
maius  faciat  minus,  nisi  sit  ad  iliud  ordinatum.  Et  hoc  defi- 
cit  in  proposito :  quia  baptismus  ad  irregularitatem  tollen- 
dam  non  ordinatur. 

Ad  tertium  dicendum  quod  hoc  intelligendum  est  de 
poenis  quae  consequuntur  ex  actuali  peccato  quasi  infli- 
ctae,  non  infligendae.  Non  enim  aliquis  per  baptismum 
virginitatem  recuperat.  Et  similiter  nec  camis  indivisionem. 

Ad  quartum  dicendum  quod  baptismus  conformat  Chri- 
sto  quantum  ad  virtutem  mentis :  sed  non  quantum  ad 
statum  camis,  qui  consideratur  in  virginitate  vel  indivisione 
carnis. 

Ad  quintum  dicendum  quod  Ulae  irregularitates  ex  levi- 
bus  causis  non  perpetuis  erant  contractae.  Et  ideo  etiam 
per  illa  sacramenta  auferri  poterant.  -  Et  iterum,  erant  ad 
hoc  ordinata.  Non  autem  baptismus  ad  hoc  ordinatur. 

ART.  V.  utrum  cum  bioamo  liceat  dispensarb 

Quodl.  IV,  qu.  VIII,  art.  2. 

AD  quintum  sic  proceditur.  Videtur  quod  cum  bigamo 
non  liceat  dispensare.  Quia  Extra,  de  Bigamis  *,  dici- 
tur:  Cum  clericis  qui,  inquantum  in  ipsis  fuit,  secundas 
sibi  mulieres  coniunxerunt  matrimonialiter,  tanquam  cum 
bigamis,  non  licet  dispensare. 

2.  Praeterea,  contra  ius  divinum  non  licet  dispensare. 
Sed  omnia  quae  in  canone  dicuntur,  ad  ius  divinum  per- 
tinent.  Cum  ergo  Apostolus  in  Scriptura  canonica  *  dicat, 
Oportet  episcopum  unius  uxoris  virum  esse,  videtur  quod 
in  hoc  non  possit  dispensari. 

3.  Praeterea,  nuUus  potest  dispensare  in  his  quae  sunt 
de  necessitate  sacramenti.  Sed  non  esse  irregularem  est 
de  necessitate  sacramenti  ordinis:  cum  significatio,  quae 
est  sacramento  essentialis,  desit.  Ergo  non  potest  in  hoc 
dispensari. 

4.  Praeterea,  quod  rationabiliter  factum  est,  non  potest 
rationabiliter  mutari.  Si  ergo  potest  rationabiliter  dispen- 
sari  cum  bigamo,  irrationabiliter  est  ei  adiuncta  irregula- 
ritas.  Quod  est  inconveniens. 

Sed  in  contrarium  est  quod  Lucius  Papa  dispensavit 
cum  episcopo  Panormitano,  qui  erat  bigamus  *. 

2.  Praeterea,  Martinus  Papa  *  dicit :  Lector,  si  viduam 
uxorem  accipiat,  in  lectoratu  permaneat,  aut,  si  necessitas 
fuerit,  subdiaconus  fiat :  nihil  autem  supra.  Similiter  si 
bigamus  fuerit.  Ergo  ad  minus  usque  ad  subdiaconatum 
cum  eo  dispensari  potest  *. 

Respondeo  dicendum  quod  bigamiae  non  est  adiuncta 
irregularitas  de  iure  naturali,  sed  de  iure  positivo.  Nec 
iterum  est  de  essentialibus  ordinis  quod  aliquis  non  sit 
bigamus:  quod  patet  ex  hoc  quod,  si  aliquis  bigamus  ad 
ordines  accedit,  characterem  accipit.  Et  ideo  Papa  potest 
dispensare  in  tali  irregularitate  totaliter:  sed  episcopus 
quantum  ad  minores  ordines,  Et  quidam  *  dicunt  quod 
etiam  quantum  ad  maiores  in  illis  qui  volunt  Deo  in  reli- 
gione   servire ,  propter  vitandum  religiosorum  discursum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  per  illam  decretalem 
ostenditur  eadem  esse  difBcultas  dispensandi  in  illis  qui 
de  facto  cum  pluribus  contraxerunt,  ac  si  de  iure  contra- 
xissent:  non  quod  subtrahatur  simpliciter  potestas  Papae 
dispensandi  in  talibus. 

Ad  secundum  dicendum  quod   hoc  est  verum  quantum 


ad  ea  quae  sunt  de  iure  naturali,  et  quantum  ad  ea  quae 
sunt  de  necessitate  sacramentorum  et  fidei :  sed  in  aliis , 
quae  sunt  de  institutione  Apostolorum,  cum  Ecclesia  habeat 
nunc  eandem   potestatem    statuendi    et  destituendi   quam 

5  tunc  habuit,  potest  per  eum  qui  primatum  in  Ecclesia  tenet, 
dispensari. 

Ad  tertium  dicendum  quod  non  quaelibet  significatio 
est  de  essentia  sacramenti,  sed  tantum  illa  quae  pertinet 
ad  of&cium  sacramenti.  Et  talis  non  tollitur  per  irregula- 

10  ritatem. 

Ad  quartum  dicendum  quod  in  particularibus  non  potest 
inveniri  ratio  quae  omnibus  competat  aequaliter,  propter 
eorum  diversitatem.  Et  ideo  quod  universaliter  statutum 
est  rationabiliter  consideratis  his  quae  in  plurimis  accidunt, 

■  s  potest  etiam  per  dispensationem  rationabiliter  removeri  in 
aliquo  casu  determinato  *. 

QUAESTIO  SEXAGESIMASEPTIMA 


DE    LIBELLO    REPUDII 
ao 

Deinde  considerandum  est  de  libello  repudii  *. 
Circa  quod  quaeruntur  septem. 

Primo:  utrum    inseparabilitas    matrimonii    sit   de   lege 
naturae. 
2?       Secundo :  utrum  repudiare  uxorem  possit  esse  licitum 
per  dispensationem. 
Tertio :  utrum  sub  lege  Moysi  fuerit  licitum. 
Quarto :  utrum  liceret  uxori  repudiatae  alium  accipere. 
Quinto:    utrum   liceret  viro    repudiatam   a  se   iterum 
30  ducere. 

Sexto :  utrum  causa  repudii  fuerit  odium  uxoris. 
Septimo :  utrum  causae  repudii  deberent  in  libello  scribi. 

ART.  I.  utrum  inseparabilitas  uxoris  sit  de  lege  naturae 

11"  II",  qu.  CLiv,  art.  2;  III  Cont.  Gent.,  cap.  cxxiiu 

AD  PRiMUM   sic  PROCEDiTUR.    Vidctur  quod   inseparabili- 
tas  uxoris  non  sit  de  lege  naturae.  Lex  enim  naturae 
communis  est  apud  omnes  *.  Sed  nulla  lege  praeter  legem 
Christi  fuit  prohibitum  uxorem  dimittere.  Ergo  insepara- 
40  bilitas  uxoris  non  est  de  lege  naturae. 

2.  Praeterea,  sacramenta  non  sunt  de  lege  naturae.  Sed 
inseparabihtas  matrimonii  ad  sacramenti  bonum  pertinet  *. 
Ergo  non  est  de  lege  naturae. 

3.  Praeterea,  coniunctio  viri  et  feminae  in  matrimonio 
45  ordinatur  principaliter  ad  prolis  generationem  et  educatio- 

nem  et  instructionem  *.  Sed  haec  omnia  aliquo  certo  tem- 
pore  consummantur.  Ergo  post  illud  tempus  licet  uxorem 
dimittere  sine  aliquo  praeiudicio  legis  naturae. 

4.  Praeterea  ,    ex    matrimonio    principaliter   quaeritur 
so  bonum  prolis.  Sed  insepsirabilitas  est  contra  bonum  prolis : 

quia,  ut  tradunt  physici,  aliquis  vir  non  potest  ex  aliqua 
femina  prolem  accipere  qui  tamen  ex  alia  accipere  posset, 
et  quae  etiam  ab  alio  viro  impraegnaretur  *.  Ergo  insepara- 
bilitas  matrimonii   magis  est  contra  legem   naturae  quam 

5s  de  lege  naturae. 

Sed  contra,  illud  praecipue  est  de  lege  naturae  quod 
natura  bene  instituta  accepit  in  sui  principio.  Sed  insepa- 
rabilitas  matrimonii  est  huiusmodi ,  ut  patet  Matth.  xnc  *. 
Ergo  est  de  lege  naturae. 

«0  2.  Praeterea,  de  lege  naturae  est  quod  homo  Deo  non 
contrarietur.  Sed  homo  quodammodo  contrarius  esset  Deo 
si  separaret  quos  Deus  coniunxit.  Cum  ergo  ex  hoc  insti- 
tuta  sit  inseparabilitas  matrimonii,  Matth.  xix  *,  videtur 
quod  sit  de  lege  naturae. 

<s  Respondeo  dicendum  quod  matrimonium  ex  intentione 
naturae  ordinatur  ad  educationem  prolis  non  solum  ad 
aliquod  tempus,  sed  per  totam  vitam  prolis.  Unde  de  lege 
naturae  est  qaod parentes  filiis  thesauri^ent  * ,  et  filii  paren- 
tum  heredes  sint  *.  Et  ideo,  cum  proles  sit  commune  bo- 

70  num  viri  et  uxoris ,  oportet  eorum  societatem  perpetuo 
permanere  indivisam  secundum  legis  naturae  dictamen. 
Et  sic  inseparabilitas  matrimonii  est  de  lege  naturae. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  sola  lex  Christi  adper- 
fectum  humanum  genus  adduxit  *,  reducens  in  statum  novi- 

7s  tatis  naturae  *.  Unde  et  in  lege  Moysi  et  in  legibus  huma- 


•  Cf.  IV  Sent., 
dist.  XV,  qu.  m, 
art.  3j    qu*   t ; ' 
pm    fi»*^    qu. 

xcvn,  art,  4. 


*  Cf.   qu.   Lxiv , 
Inlrod. 


•I»II",qu.xciv, 
art.  4. 


*  Qu.  XLix,  art.  3. 


*  Qu.  Lxv,  art.  3. 


■  Aristot.  de  A- 
nimal.  Histor. , 
lib.  VII,  cap.  VI, 
in  princip. ;  de 
AntmaLGenerat. 
lib.  IV,  cap.  II. 


'  Vers.  3  sqq. 


•  Ver».  6. 


*n  adCor.,  cap. 
XII,  vers.  14. 

*  Cf.  ad  Kom. 
cap.  VIII,  vers.  17. 

*  Cf.  ad  Heb., 
cap.  VII,  vers.  19. 

*  II  ad  Cor.,  cap. 
V,  vers.  17;  ad 
Galat.  cap.  vi, 
vers.  15 ;  ad  E- 
phes.ap.UfVen. 
'5 


QUAESTIO  LXVII,  ARTICULUS  II,  III 


iSg 


nis  non  potuit  totum  auferri  quod  contra  legem  naturae 
erat.  Hoc  enim  soli  legi  spiritus  et  vitae  *  reservatum  est. 
Ad  secundum  dicendum  quod  inseparabUitas  competit 
matrimonio  secundum  quod  est  signum  perpetuae  coniun- 
ctionis  Christi  et  Ecclesiae ;  et  secundum  quod  est  in  offi- 
cium  naturae  ad  bonum  prolis  ordinatum,  ut  dictum  est  *. 
Sed  quia  separatio  matrimonii  magis  directe  repugnat  signi- 
ficationi  quam  prolis  bono,  cui  consequenter  repugnat,  ut 
Qu.  LXT,  art.  3.   dictum    est  * ;    inseparabilitas    matrimonii   magis    in   bono 


*  Ad  Rom.,  cap 
VIII,  vers.  a. 


•  In  corp.,  et  qu 
xLix,  art.  3,  3. 


naturae  contineri.  Inseparabilitas  enim  matrimonii  non  ordi- 
natur  ad  prolis  bonum,  quod  est  principalis  matrimonii 
finis,  nisi  quantum  ad  hoc  quod  per  parentes  filiis  provi- 
deri  debet  in  totam  vitam  per  debitam  praeparationem 
eorum  quae  sunt  necessaria  in  vita.  Huiusmodi  autem 
rerum  appropriatio  non  est  de  prima  intentione  naturae, 
secundum  quam  omnia  sunt  communia.  Et  ideo  non  vide- 
tur  contra  primam  intentionem  naturae  dimissio  uxoris 
esse:  et  per  consequens  nec  contra  prima  praecepta,  sed 


sacramenti  intelligitur   quam  in  bono  prolis.    Quamvis  in  '°  contra  secunda,  legis  naturae.  Unde  etiam  primo  modo  sub 


'Incorp,  etadz. 


utroque  intelligi  possit.  Et  secundum  quod  pertinet  ad 
bonum  prolis,  erit  de  lege  naturae :  non  autem  secundum 
quod  pertinet  ad  bonum  sacramenti. 

Ad  tertium  patet  solutio  ex  dictis  *. 

Ad  auARTUM  DicENDUM  quod  matrimonium   principaliter 
ordinatur  ad   bonum    commune   ratione    principalis  finis , 
qui  est  bonum  prolis :  quamvis  etiam  ratione  finis  secun- 
darii  ordinetur  ad  bonum  matrimonium  contrahentis,  prout 
per  se  est  in  remedium  concupiscentiae.  Et  ideo  in  legi 
bus  matrimonii    magis  attenditur    quid    omnibus 
quam  quid  uni  competere  possit.  Quamvis  ergo  matrimo 
nii  inseparabilitas  impediat  bonum  prolis  in  aliquo  homine, 
tamen  est  conveniens  ad  bonum  prolis  simpliciter.  Et  pro- 
pter  hoc  ratio  non  sequitur. 

ART.  II.    UTRUM    UXOREM  DIMITTERE    PER    DISPENSATIONEM 
ESSE    LICITUM    POTUERIT 


art.  5. 

•*  Art.  praeced. 


•  Qu.  Lxv,  art.  5. 


'  Ibid.,  ad  2. 

'  Gen.  cap.  xxi, 
vers.  to  sqq. 


AD  SECUNDUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod  uxorem  dimit- 
tere  per  dispensationem  esse  licitum  non  potuerit.  Illud 
enim  quod  est  in  matrimonio   contra 
contra  prima  praecepta    legis  naturae, 
sunt  *.  Sed  dimissio  uxoris  est  huiusmodi,  ut  ex  dictis  ** 
patet.  Ergo,  etc. 

2.  Praeterea,  concubina  differt  ab  uxore  praecipue  in 
hoc  quod  non  est  inseparabiliter  iuncta.  Sed  habere  con-  a 
cubinas  fuit  indispensabile  *.    Ergo  et  dimittere    uxorem. 

3.  Praeterea,  homines  ita  sunt  modo  receptibiles  dis- 
pensationis  sicut  olim  fuerunt.  Sed  modo  non  potest  dis- 
pensari  cum  aliquo  ut  uxorem   dimittat.    Ergo  nec  olim. 

Sed  contra,  Agar  cognita  est  ab  Abraham  uxorio  affe 
ctu,  ut  dictum  est  *.   Sed  ipse  eam  praecepto  divino  eie- 
cit  *,  et  non  peccavit.  Ergo  potuit  per  dispensationem  fieri 
licitum  quod  homo  uxorem  dimitteret. 

Respondeo  dicendum  quod  dispensatio  in  praeceptis , 
praecipue  quae  sunt  aliquo  modo  legis  naturae,  est  sicut  4i 
mutatio  cursus  rei  naturalis.  Qui  quidem  mutari  duplici- 
ter  potest.  Uno  modo,  ex  aliqua  causa  naturali,  per  quaro 
alia  causa  naturalis  impeditur  a  cursu  suo :  sicut  est  in 
omnibus  quae  in  minori  parte  casuaHter  accidunt  in  natura. 
Sed  per  hunc  modum  non  variatur  cursus  rerum  natura- 
lium  quae  sunt  semper,  sed  quae  sunt  frequenter.  -  Alio 
modo  per  causam  penitus  supematuralem :  sicut  in  mira- 
culis  accidit.  Et  hoc  modo  potest  mutari  cursus  naturalis 
non  solum  qui  est  ordinatus  ut  sit  frequenter,  sed  qui  est 


dispensatione  videtur  posse  cadere. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  in  bono  prolis,  secun- 

dum   quod    est    de  prima  intentione   naturae,  intelligitur 

procreatio   et   nutritio    et   instructio    quousque   proles  ad 

s  perfectam   aetatem   ducatur.    Sed   quod  ei  provideatur  in 

posterum  per  hereditatis  et  aliorum  bonorum  dimissionem. 

videtur  pertinere  ad  secundam  legis  naturae  intentionem. 

Ad  secundum    dicendum    quod  habere    concubinam    est 

contra  bonum  prolis  quantum  ad  id  quod  natura  in  eo  de 

expediat '°  prima  intentione  intendit,  scilicet  educationem  et  instructio- 

nem ,  quae  requirit  diutumam  commansionem  parentum, 

quod  non  est  in  concubina,  quae  ad  tempus  assumitur  *. 

Et  ideo  non  est  simile.  -  Tamen  quantum  ad  secundam 

dispensationem  *,  etiam  habere  concubinam  sub  dispensa- 

is  tione  cadere  potest :  ut  patet  Osee  i  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod  inseparabilitas,  quamvis  sit 
de  secunda  intentione  matrimonii  prout  est  in  officium 
naturae,  tamen  est  de  prima  intentione  ipsius  prout  est 
sacramentum  Ecclesiae.  Et  ideo,  ex  quo  institutum  cst  ut 
bonum  prolis ,  est  3°  sit  Ecclesiae  sacramentum ,  manente  taH  institutione  non 
quae  indissolubilia  potest  sub  dispensatione  cadere :  nisi  forte  secundo  modo 
dispensationis  *. 


•  Cf.    qu.    Lxv, 
art.  3. 

•  Cf.  corp.  art. 

•  Vers.  2. 


•  Cf.  corp.  art. 


ART.  III.  utrum  sub  lege  moysi 

fuerit   licitum  uxorem  dimittere 


III  Conl.  Gent.,  capp.  cxxiii,  cxxv;  Quodl.  II,  qu.  ' 
In  Mallh.  capp.  v,  xix;  I  ad  Cor.,  cap.  vii. 


,  art.  2. 
lect.  I. 


ad 


a; 


d  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod  sub  lege  Moysi 
fuerit  licitum  uxorem  dimittere.  Unus  enim  modus 
40  consentiendi  est  non  prohibere,  cum  prohibere  possit.  Con- 
sentire  autem  illicito  est  ilHcitum.  Cum  ergo  Moyses  non 
prohibuerit  uxoris  repudium  * ;  nec  peccaverit ,  quia  lex 
sancta  est,  ut  dicitur  Rom.  vii  * :  videtur  quod  repudium 
fuerit  aHquando  licitum. 

2.  Praeterea,  prophetae  locuti  sunt  Spiritu  Sancto 
inspirante,  ut  patet  II  Pet.  i  *.  Sed  Malach.  11  **  dicitur: 
Si  odio  habueris  eam,  dimitte  eam.  Ergo,  cum  illud  quod 
Spiritus  Sanctus  inspirat,  non  sit  iUicitum,  videtur  quod 
repudium  uxoris  non  semper  fuerit  iHicitum. 

3.  Praeterea,  Chrysostomus  dicit  *  quod,  sicut  Apo- 
stoli  permiserunt  secundas  nuptias  *,  ita  Moyses  permisit 
libellum  repudu.  Sed  secundae  nuptiae  non  sunt  peccatum. 
Ergo  nec  repudium  uxoris  sub  lege  Moysi. 

Sed  contra  est  quod  Dominus   dicit  * ,  quod  libellus 


s» 


*  losue  cap.  x, 
vers.  12,  13. 

*•  Isaiae  cap. 
XXXVIII ,  vers. 
8. 

*  Matth.  cap. 
xxvii,  vers.  45; 
Marc.  cap.  xv, 
vers.  33;  Luc. 
cap.  xxiii,  vers. 

44.  45- 

*  Qu.  Liv,  art. 
2.  -  Cf.  I»"» 
n",  qu.  xciv, 
art.  5. 


*  Gen.  cap.  xxii, 
vers.  2. 


ordinatus  etiam  ut  sit  semper:  ut  patet  in  statione  solis  ss  repudii  datus  est  a  Moyse  ludaeis  ^rop/er  duritiam  cordis 
tempore  losue  *,  et  reditu  eiusdem  tempore  Ezechiae  ** ,  eorum.  Sed  duritia  cordis  eorum  non  excusabat  eos  a 
et  de  eclipsi  miraculosa  tempore  passionis  Christi  *.  peccato.  Ergo  nec  lex  de  libello  repudii. 

Haec  autem  ratio  dispensationis  in  praeceptis  legis  natu-  2.   Praeterea,    Chrysostomus    dicit,    super   Matth.   *, 

rae  quandoque  est  in  causis  inferioribus.  Et  sic  dispen-  quod  Mqyses,  dando  libellum  repudii,  non  iustitiam  Dei 
satio  cadere  potest  supra  secunda  praecepta  legis  naturae :  «o  monstravit :  ut  quasi  per  legem  agentibus  peccatum  non 
non  autem  supra  prima,  quia  illa  sunt  quasi  semper  exi-      videatur  esse  peccatum. 

stentia :  ut  dictum  est  *  de  pluraHtate  uxorum,  et  de  huius-  Respondeo  dicendum  quod  circa  hoc  est  duplex  opinio. 

modi.  -  Aliquando  autem  est  tantum  in  causis  superiori-  Quidam  *  enim  dicunt  quod  illi  qui  sub  lege  uxorem,  dato 
bus.  Et  tunc  potest  dispensatio  esse  di^initus  etiam  contra  libello  repudii,  dimittebant,  non  excusabantur  a  peccato, 
prima  praecepta  legis  naturae ,  ratione  aHcuius  mysterii  65  quamvis  excusarentur  a  poena  secundum  legem  infligenda. 
divini  significandi  vel  ostendendi :    sicut   patet  de  dispen-      Et  propter  hoc  dicitur  Moyses  libeUum  repudii  permisisse. 

Et  sic  ponunt  quatuor  modos  permissionis  *.  Unus,  per  pri- 
vationem  praeceptionis :  ut ,  quando  maius  bonum  non 
praecipitur,  minus  bonum  permitti  dicitur;  sicut  Aposto- 
70  lus,  non  praecipiendo  virginitatem ,  matrimonium  permi- 
sit,  I  Cor.  VII  *.  Secundus,  per  privationem  prohibitionis : 
sicut  veniaHa  dicuntur  permissa,  quia  non  sunt  prohi- 
bita.  Tertius,  per  privationem  cohibitionis :  et  sic  peccata 
omnia  dicuntur  permitti  a  Deo,  inquantum  non  impedit, 


occisione  filii  innocen- 
non  fiunt    communiter 
sicut  etiam 


sativo  praecepto  Abrahae  facto  de 

tis  *.  Tales  autem   dispensationes 

ad  omnes,  sed  ad  aliquas  singulares  personas 

in  miraculis  accidit. 

Si  ergo  inseparabiUtas  matrimonii  inter  prima  praecepta 
legis  naturae  contineatur,  solum  hoc  secundo  modo  sub 
dispensatione  cadet.  Si  autcm  sit  inter  secunda  praecepta 
legis  naturae,  etiam  primo  raodo  cadere  potuit  sub  dispen- 


satione.  Videtur  autem  magis  inter  secunda  praecepta  legis  ??  cum  impedire  possit.  Quartus,  per  privationem  punitionis. 


*i)eu/.  cap.  xxiv, 
vers.  1-4. 
*  Vers.  12. 


•  Vers.  21. 
•■  Ver».  16. 


*  Op.  Imperf.  in 

Matth. ,    homil. 

XXXII  (interOp. 

Chrys.l. 

'  \  ad  Cor.,  cap. 

VII,  vers.  39. 

•Matth.cap.  XIX, 
vers.  8. 


"  Hom.  cit.,  in 
arg.  2. 


•  Mag.  IV  Sent., 
dist,  XXXIII,  cap. 
Siquis;  Halens. 
Summ.  Theol.  p. 
III,  qu.  XLVI,  m. 
2,  art.  2;  Autis- 
siod.  Summ.  Aur. 
lib.  IV,  tr.  de 
Matrtm.,  cap.  de 
UbeUo  Repud. ; 
8,  Bonavent.  IV 
5en/.,dist.xxxiii, 
art.  3,  qu.  1 ;  b. 
Innoc.  V ,  ibid., 
qu.  III,  art.  1. 

•  Cf.  s.  Bonav. 
et  b.  Innoc.  V, 
loc.  cit. 

•  Vers.  7  sqq. ; 
25  sqq. 


140 


QUAESTIO  LXVII,  ARTICULUS   IV,  V 


*  Qu.  Lxv,  art.  2. 
■  Cf.  art.  6. 


•Deai.cap.  XXIII, 
vcrs.  19,  20. 
'  Num.    cap.   v, 
vers.  12  sqq. 


*  Cf.  Ghrys.  in 
Epist,  ad  Rom. 
hom.  X,  ad  cap. 
V,  vers.  20  ;  Am- 
bros.  Comm.  in 
eund.  loc. ;  Aug. 
Proposit.  ex  Ep. 
ad  Rom,,  prop. 

••  b'.  Albert.  IV 
.y^M^^dist.xxxiii, 
art.  26. 

•  Vers.  i. 


•Loc.  cit.  in  arg. 
Sed  contra  2. 


•  Arg.  Sed  con- 
tra  1. 


*  Arg.  Sed  con- 
tra  2. 


*  Gen.  cap.  xxx, 
vers.  isqq. ;  cap. 
XXXV ,    vers.    22 

sqq. 


*  Cf.  art.  6. 

*  Cf.  fin.  corp. 


Cf.  corpus  art. 


Et  sic  libellus  repudii  lege  permissus  fuit :  non  quidem 
propter  aliquod  maius  bonum  consequendum ,  sicut  fuit 
dispensatio  de  pluribus  uxoribus  habendis  * ;  sed  propter 
maius  malum  cohibendum,  scilicet  uxoricidium,  ad  quod 
ludaei  proni  erant  propter  corruptionem  irascibiUs  * ;  sicut  s 
permissura  fuit  eis  extraneis  faenerari  propter  corruptionem 
aliquam  in  concupiscibili,  ne  scilicet  fratribus  suis  faene- 
rarentur  * ;  et  sicut ,  propter  corruptionem  suspicionis  in 
rationali,  fuit  permissum  sacrificium  zelotypiae  *,  ne  sola 
suspicio  apud  eos  iudicium  corrumperet.  '° 

Sed  quia  lex  vetus,  quamvis  gratiam  non  conferret, 
tamen  ad  hoc  data  erat  ut  peccatum  ostenderet,  ut  com- 
muniter  Sancti  dicunt  * ;  ideo  aliis  **  videtur  quod,  si  repu- 
diando  uxorem  peccassent,  hoc  saltem  eis  per  legem  aut 
prophetas  indicari  debuisset:  Isaiae  Lvra  *,  Annuntia  populo  's 
meo  scelera  eorum.  Alias  viderentur  nimis  esse  neglecti, 
si  ea  quae  necessaria  sunt  ad  salutem,  quae  non  cogno- 
scebant,  nunquam  eis  nuntiata  fuissent.  Quod  non  potest 
dici:  cum  iustitia  legis,  tempore  suo  observata,  vitam  mere- 
retur  aeternam.  Et  propter  hoc  dicunt  quod,  quamvis  repu-  ^° 
diare  uxorem  per  se  sit  malum,  tamen  ex  permissione 
divina  licitum  fiebat.  Et  hoc  confirmant  auctoritate  Chry- 
sostomi,  qui  dicit  *  quod  a  peccato  abstulit  culpam  Legis- 
lator  quando  permisit  repudium. 

Et    quamvis    hoc  probabiliter  dicatur,  tamen    primum  ^s 
communius  sustinetur.  Ideo  ad  utrasque  rationes  respon- 
dendum  est. 

Ad  primum  erqo  dicendum  quod  aliquis  qui  potest  pro- 
hibere,  non  peccat  si  a  prohibitione  abstineat  non  sperans 
correctionem,  sed  maius  malum  aestimans  ex  taH  prohibi-  1° 
tione  occasionem  sumere.  Et  sic  accidit  Moysi.  Unde,  divina 
auctoritate  fretus,  libellum  repudii  non  prohibuit. 

Ad  secundum  dicendum  quod  prophetae,  Spiritu  Sancto 
inspirati,    non   dicebant   dimittendam    esse    uxorem  quasi 
Spiritus  Sancti  praeceptum  sit:    sed  quasi  permissum,  ne  35 
aliqua  peiora  fierent. 

Ad  tertium  dicendum  quod  illa  permissionis  similitudo 
non  est  intelligenda  quantum  ad  omnia,  sed  solum  quan- 
tum  ad  causam  eandem :  quia  utraque  permissio  ad  vitan- 
dam  turpitudinem  facta  est.  40 

Ad  auARTUM  *  dicendum  quod ,  quamvis  duritia  cordis 
non  excusaret  a  peccato,  tamen  permissio  ex  duritia  facta 
excusat.  Quaedam  enim  prohibentur  sanis  quae  non  pro- 
hibentur  infirmis  corporaliter ,  nec  tamen  infirmi  peccant 
permissione  sibi  facta  utentes,  4S 

Ad  quintum  *  dicendum  quod  aliquod  bonum  potest 
intermitti  dupliciter.  Uno  modo,  propter  aliquod  maius 
bonum  consequendum.  Et  tunc  intermissio  illius  boni  ex 
ordine  ad  maius  bonum  accipit  honestatem :  sicut  inter- 
mittebatur  singularitas  uxoris  honeste  a  lacob  propter  s» 
bonum  prolis  *.  -  Alio  modo  bonum  aliquod  intermittitur 
ad  vitandum  maius  malum.  Et  tunc,  si  auctoritate  eius 
qui  dispensare  potest  hoc  fiat,  reatum  talis  boni  intermissio 
non  habet,  sed  honestatem  etiam  non  acquirit.  Et  sic  indi- 
visibilitas  matrimonii  in  lege  Moysi  intermittebatur  propter  ii 
maius  malum  vitandum,  scilicet  uxoricidium  *.  Et  ideo 
Chrysostomus  dicit  *  quod  a  peccato  abstulit  culpam. 
Quamvis  enim  inordinatio  maneret  in  repudio,  ex  quo 
peccatum  dicitur;  tamen  reatum  poenae  non  habebat,  neque 
temporalis  neque  perpetuae ,  inquantum  divina  dispensa-  <<> 
tione  fiebat.  Et  sic  erat  ab  eo  culpa  ablata.  Et  ideo  etiam 
ipse  ibidem  dicit  quod  permissum  est  repudium,  malum 
quidem,  tamen  licitum.  Quod  quidem  illi  qui  sunt  de  prima 
opinione  *,  referunt  ad  hoc  tantum  quod  non  habebat 
reatum  temporalis  poenae.  «s 


quod,  quando  mos  erat,  peccatum  non  erat.  Sed  tempore 
legis  veteris  erat  talis  consuetudo  quod  repudiata  alium 
virum  ducebat :  ut  patet  Deuteron.  xxrv  * ,  Cum  egressa 
virum  alterum  duceret,  etc.  Ergo  non  peccabat  alteri  viro 
se  iungendo. 

3.  Praeterka,  Dominus,  Matth.  v  *,  iustitiam  novi  Testa- 
menti  ostendit  superabundantem  esse  respectu  iustitiae  vete- 
ris  Testamenti.  Hoc  autem  dicit  ad  iustitiam  novi  Testa- 
menti  per  superabundantiam  pertinere  quod  uxor  repudiata 
non  ducit  alterum  virum  *.  Ergo  in  veteri  lege  licebat. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  Matth.  v  * :  Qui  dimissam 
duxerit,  moechatur.  Sed  moechia  nunquam  fuit  in  veteri 
lege  licita.  Ergo  nec  uxori  repudiatae  licuit  alium  virum 
habere. 

2.  Praeterea  ,  Deuteron.  xxiv  *  dicitur  quod  mulier 
repudiata  quae  aliura  virum  duceret,  polluta  erat  et  abo- 
minabilis  facta  coram  Domino.  Ergo  peccabat  alium  virum 
ducendo. 

Respondeo  dicendum  quod,  secundum  primam  opinio- 
nem  *,  post  repudium  uxor  peccabat  alteri  viro  coniun- 
cta  *:  quia  adhuc  raatrimonium  primum  non  erat  solu- 
tum.  Mulier  enim,  quanto  tempore  vivit,  alligata  est  legi 
viri,  ut  patet  Rom.  vii  * :  non  autem  poterat  simul  plures 
viros  habere.  -  Sed  secundum  aliam  opinionem  * ,  sicut 
licebat  ex  dispensatione  divina  viro  uxorem  repudiare,  ita 
uxori  alium  virum  ducere.  Quia  inseparabilitas  matrimonii 
ex  causa  divinae  dispensationis  tollebatur:  qua  inseparabi- 
litate  manente  intelligitur  verbum  Apostoli. 

Ut  ergo  ad  utrasque  rationes  respondeamus,  dicendum 
ad  primum  quod  viro  licebat  plures  uxores  simul  habere 
secundum  dispensationem  divinam  *.  Et  ideo,  una  dimissa, 
etiara  matrimonio  non  soluto,  poterat  aliam  ducere.  Sed 
nunquam  uxori  licuit  habere  plures  viros.  Et  ideo  non 
est  simile. 

Ad  secundum  dicendum  quod  in  illo  verbo  Augustini 
mos  non  ponitur  pro  consuetudine,  sed  pro  actu  honesto  : 
secundum  quod  a  more  aliquis  dicitur  morigeratus,  quia 
est  bonorura  morum ;  vel  sicut  a  more  philosophia  moralis 
nominatur  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod  Dominus,  Matth.  v,  ostendit 
novam  legem  abundare  per  consilia  ad  veterem,  non  solum 
quantum  ad  ea  quae  lex  vetus  licita  faciebat,  sed  etiam 
quantum  ad  ea  quae  in  veteri  lege  illicita  erant  sed  a 
multis  licita  putabantur  per  non  rectam  praeceptorum 
expositionem :  sicut  patet  de  odio  inimici  *.  Et  ita  est 
etiam  de  repudio. 

Ad  auARTUM  *  DicENDUM  quod  verbum  Domini  intelli- 
gitur  quantum  ad  tempus  novae  legis,  in  quo  dicta  per- 
missio  est  sublata. 

Et  sic  etiam  intelligitur  quoddam  verbum  Chrysostomi, 
qui  dicit  *  quod  qui  secundum  legem  dimittit  uxorem, 
quatuor  facit  iniquitates :  quia  quoad  Deum  existit  homi- 
cida,  inquantum  habet  propositum  occidendi  uxorem  nisi 
eam  dimitteret  *;  et  quia  dimittit  non  fornicantem,  in  quo 
solo  casu  lex  Evangelii  uxorem  dimittere  permittit ;  et  simi- 
liter  quia  facit  eam  adulteram ;  et  illum  cui  copulatur. 

Ad  auiNTUM  *  DicENDUM  quod  quaedam  Interlinearis  di- 
cit :  «  Polluta  est  et  abominabilis  »  :  scilicet  illius  iudicio 
qui  quasi  pollutam  eam  prius  dimisit.  Et  sic  non  oportet 
quod  sit  poUuta  simpliciter. 

Vel  dicitur  polluta  eo  modo  quo  immundus  dicebatur 
qui  mortuum  tangebat  *  vel  leprosum  **,  non  immunditia 
culpae,  sed  cuiusdam  irregularitatis  legalis.  Unde  et  sacer- 
doti  non  licebat  viduam  aut  repudiatam  ducere  in  uxorem  *. 


ART.    IV.    UTRUM    FUERIT    LICITUM    UXORI    REPUDIATAE 

ALIUM    VIRUM    HABERE 

/«  Matth.,  capp.  v,  xix;  I  ad  Cor.,  cap.  vii,  lect.  iii. 


ART.    V.    UTRUM    FUERIT    LICITUM    VIRO     REPUDIATAM 

A    SE    ACCIPERK 

I  ad  Cor.,  cap.  vii,  lect.  iii. 


AD  GuiNTUM  sic  PRocKDiTUR.  Vidctur  quod  licebat  viro 
D  auARTUM  sic  PRocEDiTUR.  Videtut  quod  liceret  uxori  70  /\repudiatam  a  se  accipere.  Licet  enim  corrigere  quod 
r        '■""■■  ' 


ri  70  xvr 


*   Cont.    Faust. 
lib.  XXII,   cap. 

XLVII. 


L.repudiatae  alium  virum  habere.  Quia  in  repudio  magis  male  factum  est.  Sed  male  factum  erat  quod  vir  uxorem 

erat  iniquitas  viri  repudiantis  quam  uxoris  repudiatae.  Sed  repudiabat.    Ergo    licebat  hoc    corrigere   reducendo    uxo- 

vir  poterat  sine  peccato  aliam  ducere  uxorem.  Ergo  uxor  rem  ad  se. 
sine  peccato  alium  virum  ducere  poterat.  2.  Praeterea,  semper  licuit  peccanti  indulgere:  cum  sit 


Vers.  2. 


Vers.  20    sqq. 


■  Ibid.,  vers.  32. 

•  Ibid. ;   et  cap. 
XIX,  vers.  9. 


Vers.  4. 


•  Cf.  art.  praec. 

•  Cf.  Halens. , 
loc.  cit.  art.  prae- 
ced. 

•  Vers.  2.  -  Cf. 
I  ad  Cor.,  cap. 
vii,  vers.  39. 

•  B.  Albert.  IV 
5«i<.,dist.xxxiii, 
art.  27. 


'  Qu.  Lxv,  art.  2. 


•  Cf.  Aristot.  £- 
thic,  lib.  II,  cap. 
I,  n.  1.  -  S.  Th. 
lect.  I. 


•  Vers.  43  sqq. 


*  Arg.  Sed  con- 
tra  t. 


'  Op.  Jmperf.  in 
Matth.  homil. 
XII  (inter  Opp. 
Chrys.l. 

•  Cf.  art.  6. 


■  Arg.  Sed  con- 
tra  2. 


*  Num.  cap.  xix, 
vers,  11  sqq. 

•"  Cf.  ibid.,  vers. 
22 ;  Levit.  cap. 
XIII,  vers.  46. 

•  Levit.  cap.  xxi, 
vers.  14. 


Cf.l»"'!!",^^. 


2.  Praeterea,  Augustinus  dicit  *  de  duabus  uxoribus  7S  morale  praeceptum,  quod  in  omni  lege  manet  *,   Sed  vir  xcm,  art.  3.' 


Vers.  4. 


■  Ibid.  -  Cf.  le- 
rem.  cap.  iii , 
vers.  1. 

'Deut.  cap.  XXIV, 
vers.  1-4. 

*  Cf.  art.  4. 


*  Cf.  arl.  3. 
'  Cf.  ibid. 


In  corpore. 


*  S.  Bonavent. 
IV  Sent.,  dist. 
XXXIII,  art.3,  qu. 


'  Halens.  Summ. 
Theol.  part.  III, 
qu.  XLVI ,  m.  2  , 
art.  6. 

'  Art.  praeced. , 
ad  5. 


Vers.  16. 
Vers.  1. 


"  Vers.  13  sqq. 


•  Cf.  Chrys.  dc 
Virginit. ,  cap. 
xn;  Hieron. Com. 
ment.  in  Matth. 
lib.  III,  ad  cap. 
xix.vers.  8;  Aug. 
de  Bono  Coniug. 
cap.  vni. 

•  Ord. 

"  Vers.  1. 


■  B.  Albert.  IV 
5«i;.jdist.xxxiii, 
art.  25. 


QUAESTIO  LXVII,  ARTICULUS  VI,  VII  -  QUAESTIO  LXVIII,  ARTICULUS  I         141 

Sed  quaedam  glossa  super  illud  Deuteron.  xxii  *,  Cum 
non  invenerit  gratiam  etc,  videtur  magis  arctare,  scilicet 
ad  peccatum  :  cum  dicit  ibi  per  foeditatem  peccatum  intel- 
ligi.  -  SqA  peccatum  glossa  nominat  non  solum  in  mori- 
bus  animae,  sed  etiam  in  natura  corporis. 

Sic  ergo  prima  duo  concedimus. 

Ad  tertium  *  DicENDUM  quod  sterilitas  et  alia  huiusmodi 
sunt  causa  odii.  Et  sic  sunt  causae  remotae. 

Ad  auARTUM  *  DicENDUM  quod  propter  virtutem  non  est 
aliquis  odibilis  per  se  loquendo :  quia  bonitas  est  causa 
amoris  *.  Et  ideo  ratio  non  sequitur. 

Ad  quintum  *  DicENDUM  quod  dabatur  in  poenam  viri 
quod  non  posset  in  perpetuum  repudiare  uxorem  in  casu 
illo :  sicut  etiam  in  alio  casu,  quando  puellam  defloraverat  *. 


accipiendo  repudiatam   ei  peccanti  indulgebat.    Ergo   hoc 
licitum  erat. 

3.  Praeterea,  Deuteron.  xxrv  *  ponitur  pro  causa  quare 
non  possit  accipi  iterum,  quia  polluta  est.  Sed  repudiata 
non  poUuitur   nisi  alterum   virum  ducendo.    Ergo  saltem  s 
antequam  alium  virum  duceret,  licebat  eam  accipere. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  Deuteron.  xxiv  *,  quod 
non  poterat  prior  maritus  accipere  eam,  etc. 

Respondeo  dicendum  quod  in  lege  de  libello  repudii  *  duo 
erant  permissa,  scilicet  dimittere  uxorem,  et  uxorem  dimis-  10 
sam  alteri  iungi  * ;  et  duo  praecepta,  scilicet  scriptura  libelli 
repudii,  et  quod  iterum  maritus  repudians  eam  accipere 
non  possit.  Quod  quidem,  secundum  eos  qui  primam  opi- 
nionem  *  tenent,  factum  fuit  in  poenam  mulieris  quae  alteri 
nupsit  et  in  hoc  peccato  polluta  est.  Sed  secundum  alios  *,  i; 
ut  vir  non  de  facili  uxorem  repudiaret,  quam  postea  nullo 
modo  recuperare  posset. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  ad  illius  mali  impedimen- 
tum  quod  committebat  aliquis  repudiando  uxorem,  ordina- 
batur   quod  vir  uxorem  repudiatam   assumere  iterato  non  20 
posset,  ut  patet  ex  dictis  *.  Et  ideo  divinitus  ordinatum  fuit. 

Ad  secundum  dicendum  quod  semper  licuit  indulgere 
peccanti  quantum  ad  rancorem  cordis :  sed  non  quantum 
ad  poenam  divinitus  taxatam. 

Ad  tertium   dicendum    quod  in  hoc  est  duplex  opinio.  25 
Quidam  *  enim  dicunt  quod  licuit  repudiatam  viro  recon- 
ciliari  nisi  matrimonio  alteri  viro  esset  iuncta.  Tunc  enim, 
propter  adulterium,  cui  se  mulier  voluntarie  subdidit,  in 
poenam  dabatur  ei  quod  ad  priorcm  virum  non  rediret. 

Sed  quia  lex    universaliter  prohibet,  ideo  dicunt  alii  *  ;o 
quod  etiam  antequam  alteri  nuberet,  non  poterat  revocari, 
ex  quo  repudiata  erat :  quia  pollutio  non  intelligitur  quan- 
tum  ad  culpam,  sed  ut  dictum  est  *. 

ART.  VI.  utrum  causa  repudii  fuerit  odium  uxoris 

AD  sextum  sic  proceditur.    Videtur  quod   causa  repudii 
fuerit  odium  uxoris :  secundum  hoc  quod  dicitur  Ma- 
lach.  II  * :  Si  odio  habueris  eam,  dimitte  illam. 

2.  Praeterea,  Deuteron.  xxrv  *  dicitur:   Ciim  non  inve- 
nerit  gratiam  in  oculis  eius  propter  aliquamfoeditatem,  etc.  40 
Ergo  idem  quod  prius. 

Sed  contra,  sterilitas  et  fomicatio  magis  contrariantur 
matrimonio  quam  odium.  Ergo  illa  potius  debuerunt  esse 
causa  repudii  quam  odium. 

2.  Praeterea,  odium  potest  causari  ex  virtute  eius  qui  45 
odio  habetur.    Si  ergo    odium    est    suf&ciens  causa ,  tunc 
mulier  posset  repudiari  propter  virtutem  suam.  Quod  est 
absurdum^ 

3.  Praeterea,  Deuteron.  xxii  *  dicitur:  Si  duxerit  vir 
uxorem  suam  et  postea  odio  habuerit,  et  obiecerit  ei  stu-  50 
prum  ante  coniugium,  si  in  probatione  defecerit,  verbera- 
bitur,  et  centum  siclis  argenti  condemnabitur,  et  non  pote- 
rit  eam  dimittere  omni  tempore  vitae  suae.  Ergo  odium 
non  est  sufficiens  causa  repudii. 

Respondeo  dicendum  quod  causa  permissionis  repudiandi  s5 
uxorem  fuit  vitatio  uxoricidii,  ut  Sancti  communiter  dicunt*. 
Proxima  autem  causa  homicidii  est  odium.  Et  ideo  pro- 
xima  causa  repudii  est  odium.  Sed  odium  ex  aliqua  causa 
causatur,  sicut  et  amor.  Et  ideo  oportet  etiam  alias  causas 
repudii  ponere  remotas,  quae  erant  causa  odii.  60 

Dicit  autem  Augustinus,  in  Glossa  *  Deuteron.  xxiv  ** : 
Multae  erant  in  lege  causae  dimittendi  uxorem.  Solam 
Christus  fornicationem  excipit :  ceteras  molestias  iubet  pro 
fide  et  castitate  coniugii  sustinere.  Hae  autem  causae  intel- 
liguntur  foeditates  in  corpore,  puta  infirmitas ,  vel  aliqua  «; 
notabilis  macula ;  vel  in  anima,  sicut  fornicatio,  vel  aliquod 
huiusmodi  quod  in  moribus  inhonestatem  facit. 

Sed  quidam  *  has  causas  magis  coarctant,  satis  probabi- 
liter  dicentes  quod  non  licebat  uxorem  repudiare  nisi  pro- 
pter  aliquam  causam  post  matrimonium  supervenientem ;  70 
nec  propter  quamlibet  talem,  sed  propter  illas  solum  quae 
possunt  bonum  prolis  impedire ;  vel  in  corpore,  ut  steri- 
litas  aut  lepra  aut  aliquid  huiusmodi;  vel  in  anima,  ut  si 
esset  malorum  morum,  quos  fiHi  ex  conversatione  ad  ipsam 
imitarentur.  7S 


Vers. 


ART.  VII.  utrum  causae  repudii  debuerint 

IN  LIBELLO  SCRIBI 
/«  Matth.,  cap.  v. 

AD  septimum  sic  proceditur.  Videtur  quod  causae  re- 
pudii  debebant  in  libello  scribi.  Quia  per  libellum  repu- 
dii  scriptum  *  a  poena  legis  absolvebatur.  Sed  hoc  omnino 
videtur  iniustum  nisi  causis  sufficientibus  repudii  assigna- 
tis.  Ergo  oportebat  illas  scribere  in  libello. 

2.  Praeterea,  ad  nihil  aliud  illa  scriptura  valere  vide- 
batur  nisi  ut  causae  repudii  ostenderentur.  Ergo ,  si  non 
inscribebantur,  frustra  libellus  ille  tradebatur  sibi. 

3.  Praeterea,  hoc  Magister  dicit  in  littera  *. 

Sed  contra,  causae  repudii  aut  erant  suf&cientes,  aut 
non.  Si  sufficientes,  praecludebatur  mulieri  via  ad  secun- 
das  nuptias,  quae  ei  secundum  legem  concedebantur  *.  Si 
autem  insuf&cientes ,  ostendebatur  iniustum  repudium:  et 
sic  repudium  fieri  non  poterat.  Ergo  nullo  modo  causae 
repudii  ibi  inscribebantur. 

Respondeo  dicendum  quod  causae  repudii  in  speciali 
non  scribebantur  in  libello,  sed  in  generali,  ut  ostendere- 
tur  iustum  repudium.  Sed  secundum  losephum  *,  ut  mulier, 
habens  libellum  conscriptum  de  repudio,  alteri  nubere  pos- 
set:  alias  enim  ei  traditum  non  fuisset.  Unde  secundum 
eum  erat  scriptura  talis  :  Promitto  tibi  quod  nunquam  tecum 
conveniam. 

Sed  secundum  Augustinum  * ,  ideo  libellus  scribebatur 
ut,  mora  interveniente,  et  consilio  scribarum  dissuadente, 
vir  a  proposito  repudiandi  desisteret. 

Et  per  hoc  patet  solutio  ad  obiecta. 

QUAESTIO  SEXAGESIMAOCTAVA 

DE  FILIIS  ILLEGITIME  NATIS 

Deinde  considerandum  est  de  filiis  illegitime  natis  *. 
Et  circa  hoc  quaeruntur  tria. 
Primo :  utrum  filii  qui  nascuntur  extra  verum  matrimo- 

nium,  sint  illegitimi. 
Secundo :  utrum  illegitimi  filii  debeant  ex  hoc  damnum 

reportare. 
Tertio:  utrum  possint  legitimari. 

ART.  I.  utrum  filii  qui  nascuntur 
extra  verum  matrimonium,  sint  illegitimi 

AD  primum  sic  proceditur.  Videtur  quod  filii  qui  nascun- 
tur  extra  verum  matrimonium,  non  sint  illegitimi.  Quia 
secundum  legem  natus  legitimus  filius  dicitur.  Sed  quili- 
bet  filius  nascitur  secundum  legem,  ad  minus  naturae,  quae 
fortissima  est.  Ergo  quilibet  filius  est  legitimus. 

2.  Praeterea,  communiter  dicitur  quod  legitimus  filius 
est  qui  est  de  legitimo  matrimonio  natus,  vel  de  eo  quod 
in  facie  Ecclesiae  legitimum  reputatur  *.  Sed  contingit 
quandoque  quod  aliquod  matrimonium  legitimum  repu- 
tatur  in  facie  Ecclesiae  quod  habet  impedimentum  ne  sit 
verum  matrimonium,  et  tamen  a  contrahentibus  in  facie 
Ecclesiae  scitur.  Et  si  occulte  nubant  et  impedimentum 
nesciant,  legitimum  videtur  in  facie  Ecclesiae,  ex  quo  per 
Ecclesiam  non  prohibentur.  Ergo  filii  extra  verum  matri- 
monium  nati  non  sunt  illegitimi. 

Sed  contra,  illegitimum  dicitur  quod  est  contra  legem. 
Sed  illi  qui  nascuntur  extra  matrimonium,  nascuntur  con- 
tra  legem.  Ergo  sunt  illegitimi. 


*  Arg.  Sed  con- 
Ira  1. 

'  Arg.  Sed  con- 
tra  3. 

*I*n*°,qu.xxvii, 
art.  I. 

*  Arg.  Sed  con- 
tra  3. 

'Deut.  cap.  xxii, 
vers.  28,  29. 


'Deut.  cap.xxiv, 
vers.  1,  3. 


'Dist.xxxiii.cap. 
Si  quis  opponat. 


'  Deut.  loc.  cit., 
vers.  3 ;  cf.  art.  4. 


*  Antiquit.  lud. 
lib.IV,  cap.  vin.- 
Cf.  Halens.  Sum. 
Theol.  part.  III, 
qu.  xLvi,  m.  2, 
art.  5. 


'Cont.Faust.nb. 
XIX,  cap.  XXVI. 


'  Cf.   qu.    LXiv  , 
Introd. 


'.S.  Raym. 5«mm. 
lib.  IV,  tit.  XXIV, 
de  Filtis  §  i. 


142 


QUAESTIO  LXVIII,  ARTICULUS  II,  III  -  QUAESTIO  LXIX 


*  Cf.  gloss.  in 
cap.  Tanta  est 
vis,  Quijiliisint 
legit.;  s.  Raym. 
loc.  cit.  supra. 


♦  Cf.  qu.  Lxv , 
art.  3;  I«™  IP", 
qu.  xciv,  art.  5, 
«rg.  a. 


•  Cap.  Ex  tenore, 
Quijilii  sint  le- 
g't- 

•  Cap.  Cum  inhi- 
bit,,  de  Clandest. 
Despons. 

•  Ibid. 


*  Vers.  20. 


Vers.  5,  6. 


*   Cf.    qu.   Lxv, 
art.  2. 


•  Cap.  Referente, 
Qui  fllit  sint  le- 
«■''• 

•  Novell.  Lxxxix, 
Quibusmodisna- 
turales  etc,  cap. 
xu,Discretis  igi- 
tur,  §  Si  vero  fi- 
lios. 

••  Novell.  ibid. , 
cap.  XV,  Ultima. 

•  Cap.  Cum  ha- 
beret,  De  eo  ijui 
duxit  etc.  -  Vide 
8.  Raym.  Summ. 
lib.  IV,  tit  XXIV, 
de  Filtis,  8  3. 


Respondeo  dicendum  quod  quadruplex  est  status  filio- 
rum  *.  Quidam  enim  sunt  naturales  et  legitimi :  sicut  illi 
qui  nascuntur  ex  legitimo  matrimonio.  Quidam  naturales 
et  non  legitimi:  ut  filii  qui  nascuntur  ex  simplici  forni- 
catione.  Quidam  legitimi  et  non  naturales :  sicut  filii  ado-  s 
ptivi.  Quidam  nec  legitimi  nec  naturales :  sicut  spurii  nati 
de  adulterio  vel  de  stupro  ;  tales  enim  nascuntur  et  contra 
legem  positivam,  et  expresse  contra  legem  naturae.  Et  sic 
concedendum  est  quosdam  filios  esse  illegitimos. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  quamvis  illi  qui  nascun-  '° 
tur  ex  illicito  coitu,  nascuntur  secundum  naturam  quae 
communis  est  homini  et  omnibus  animalibus,  tamen  nascun- 
tur  contra  legem  naturae  quae  est  propria  hominibus :  quia 
fomicatio  et  adulterium  et  huiusmodi  sunt  contra  legem  na- 
turae*.  Et  ideo  tales  secundum  nullam  legem  sunt  legitimi.  '5 

Ad  secundum  dicendum  quod  ignorantia  excusat  illici- 
tum  coitum  a  peccato  nisi  sit  affectata.  Unde  illi  qui  con- 
veniunt  bona  fide  in  facie  Ecclesiae,  quamvis  sit  impedi- 
mentum,  dum  tamen  ignorent,  non  peccant,  nec  filii  sunt 
illegitimi  *.  Si  autem  sciant ,  quamvis  Ecclesia  sustineat,  '° 
quae  ignorat  impedimentum ,  non  excusantur  a  peccato, 
nec  filii  ab  illegitimitate  *.  Si  autem  nesciant  et  in  occulto 
contrahant,  non  excusantur :  quia  talis  ignorantia  videtur 
affectata  *. 

ART.  II.  UTRUM  illegitimi  filii  debeant 

EX    HOC    ALIQUOD    DAMNUM    REPORTARE 

AD  sEcuNDUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  illegitimi 
filii  non  debeant  ex  hoc  aliquod  damnum  reportare. 
Quia  filius  non  debet  puniri  pro  peccato  patris :  ut  patet '° 
per  sententiam  Domini,  Ezech.  xviii  *.  Sed  quod  iste  nasca- 
tur  ex  illicito  coitu,  non  est  peccatum  proprium,  sed  pec- 
catum  patris.  Ergo  ex  hoc  non  debet  aliquod  damnum 
incurrere. 

2.  Praeterea,  iustitia   humana  est  exemplata  a  divina.  js 
Sed  Deus  aequaliter  largitur  bona  naturalia  legitimis  et  ille- 
gitimis  filiis.    Ergo  et  secundum   iura  humana  filii  illegi- 
timi  debent  legitimis  aequiparari. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  Genes.  xxv  *,  quod  Abra- 
ham  dedit  otnnia  bona  sua  Isaac,  et  Jiliis  concubinarum  4° 
largitus  est  munera.  Et  tamen  illi  non  erant  ex  illicito 
coitu  nati  *.  Ergo  multo  magis  debent  illi  qui  ex  illicito 
coitu  nascuntur,  hoc  damnum  reportare  quod  non  succe- 
dant  in  bonis  paternis. 

Respondeo  dicendum  quod  aliquis  dicitur  damnum  ex  4S 
aliquo  incurrere  dupliciter.  Uno  modo,  per  hoc  quod  ei 
subtrahitur  quod  ei  erat  debitum.  Et  sic  filius  illegitimus 
nullum  damnum  incurrit.  -  Alio  modo,  per  hoc  quod  ei 
aliquid  non  est  debitum  quod  alias  poterat  esse  ei  debi- 
tum.  Et  sic  filius  illegitimus  damnum  incurrit  duplex:  s» 
unum,  quia  non  admittitur  ad  actus  legitimos,  sicut  ad  offi- 
cia  et  dignitates,  quae  requirunt  quandam  honestatem  in 
illis  qui  hoc  exercent;  aliud  damnum  incurrit  quia  non 
succedit  in  hereditate  paterna  *. 

Sed   tamen   naturales  filii   succedere  possunt  in   sexta  ;? 
parte  tantum  *.  -  Spurii  autem  in  nulla  parte  ** :  quamvis 
ex  iure  naturali  parentes  eis  in  necessariis  providere  tenean- 
tur.  Unde  pertinet  ad  sollicitudinem  episcopi  ut  utrumque 
parentum  cogat  ad  hoc  quod  eis  provideant  *. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  incurrere  damnum  hoc  6o 
secundo  modo  non  est  poena.  Et  ideo  non  dicimus  quod 
sit  poena  alicui  quod  non  succedit  in  regno  aliquo  per 
hoc  quod  non  est  filius  regis.  Et  similiter  non  est  poena 
quod  alicui  qui  non  est  legitimus,  non  debeantur  ea  quae 
sunt  legitimorum  filiorum.  «s 

Ad  secundum  dicendum  quod  coitus  illegitimus  non  est 
contra  legem  inquantum  est  actus  generativae  virtutis, 
sed  inquantum  ex  prava  voluntate  procedit.  Et  ideo  filius 
illegitimus  non  incurrit  damnum  in  his  quae  acquiruntur 
per  naturalem  originem ,  sed  in  his  quae  per  voluntatem  70 
fiunt  vel  possidentur. 

ART.  III.    UTRUM    FILIUS    ILLEGITIMUS    POSSIT    LEGITIMARI 

AD  TERTiuM  sic  pRocEDiTUR.   Videtur  quod  filius  illegiti- 
mus  non  possit  legitimari.  Quantum  enim  distat  legiti-  75 


mus  ab  illegitimo,  tantum  e  converso  illegitimus  a  legitimo. 
Sed  legitimus  nunquam  fit  illegitimus.  Ergo  illegitimus 
numquam  fit  legitimus. 

2.  Praeterea,  coitus  illegitimus  causat  illegitimum  filium. 
Sed  coitus  illegitimus  nunquam  fit  legitimus.  Ergo  nec 
filius  illegitimus  legitimari  potest. 

Sed  contra,  quod  per  legem  inducitur,  per  legem  re- 
vocari  potest.  Sed  illegitimitas  filiorum  est  per  legem  posi- 
tivam  inducta.  Ergo  potest  fiUus  illegitimus  legitimari  ab 
eo  qui  habet  auctoritatem  legis. 

Respondeo  dicendum  quod  filius  illegitimus  potest  legi- 
timari,  non  ut  fiat  de  legitimo  coitu  natus,  quia  coitus  ille 
transivit,  et  nunquam  potest  fieri  legitimus  ex  quo  semel 
fuit  illegitimus:  sed  dicitur  legitimari  inquantum  damna 
quae  illegitimus  filius  incurrit,  subtrahuntur  per  legis  aucto- 
ritatem. 

Et  sunt  sex  modi  legitimandi  *.  Duo  secundum  canones : 
scilicet  cum  quis  ducit  in  uxorem  illam  ex  qua  filium 
illegitimum  generavit,  si  non  fuit  adulterium  * ;  et  per  spe- 
cialem  indulgentiam    et   dispensationem  Domini  Papae  *. 

Quatuor  autem  alii  modi  sunt  secundum  leges.  Primus 
est  si  pater  fiUum  naturalem  curiae  Imperatoris  offerat  * : 
ex  hoc  enim  ipso  legitimatur,  propter  curiae  honestatem.  - 
Secundus,  si  pater  testamento  nominet  eum  legitimum 
heredem,  et  filius  postmodum  testamentum  Imperatori  offe- 
rat  *.  -  Tertius  est  si  nullus  sit  filius  legitimus,  et  ipsemet 
filius  se  principi  offerat  *.  -  Quartus,  si  pater  in  publico 
instrumento ,  vel  cum  trium  testium  subscriptione ,  eum 
legitimum  nominet  nec  adiiciat  naturalem  *. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  alicui  potest  sine  iniu- 
stitia  gratia  fieri:  sed  non  potest  aliquis  damnificari  nisi 
pro  culpa.  Et  ideo  magis  potest  illegitimus  fieri  legitimus 
quam  e  converso.  Etsi  enim  legitimus  aliquando  here- 
ditate  privatur  pro  culpa,  non  tamen  dicitur  illegitimus 
filius:  quia  generationem  legitimam  habuit. 

Ad  secundum  dicendum  quod  actus  illegitimus  habet  defe- 
ctum  intra  se  inseparabilem,  quo  legi  opponitur:  et  ideo 
non  potest  fieri  legitimus.  Nec  est  simile  de  filio  illegi- 
timo,  qui  non  habet  huiusmodi  defectum. 

QUAESTIO    SEXAGESIMANONA 

DE    HIS   QUAE    SPECTANT   AD   RESURREGTIONEM. 
ET  PRIMO,  DE  LOCO  ANIMARUM  POST  MORTEM 

Post  hoc  agendum  est  de  his  quae  spectant  ad  tracta- 
tum  resurrectionis  *.  Postquam  enim  dictum  est  de 
sacramentis,  quibus  homo  liberatur  a  morte  culpae,  con- 
sequenter  dicendum  est  de  resurrectione,  per  quam  homo 
liberatur  a  morte  poenae. 

Circa  tractatum  autem  resurrectionis  tria  consideranda 
sunt:  scilicet  praecedentia  resurrectionem ,  concomitantia, 
et  sequentia.  Et  ideo  primo  dicendum  est  de  his  quae, 
pro  parte  quamvis  non  ex  toto  *,  resurrectionem  praecedunt ; 
secundo,  de  ipsa  resurrectione  et  circumstantibus  eam  *; 
tertio,  de  his  quae  eam  sequuntur  *. 

Praecedentium  autem  resurrectionem  prima  consideratio 
est  de  receptaculis  animarum  post  mortem  eis  assignatis; 
secundo,  de  qualitate,  et  poena  animarum  separatarum  eis 
ab  igne  inflicta  * ;  tertio,  de  suftragiis  quibus  animae  de- 
functorum  a  vivis  adiuvantur  * ;  quarto ,  de  orationibus 
sanctorum  in  patria  existentium  *;  quinto,  de  signis  iudi- 
cium  generale  praecedentibus  * ;  sexto ,  de  igne  ultimae 
conflagrationis  mundi,  qui  faciem  ludicis  praecedet  *. 
Circa  primum  quaeruntur  septem. 

Primo :  utrum  animabus  post  mortem  receptacula  assi- 

gnentur. 
Secundo:  utrum   statim  post   mortem  ad  ipsa    animae 
deducantur. 
'    Tertio:  utrum  de  ipsis  locis  egredi  valeant. 

Quarto :    utrum    limbus   infemi   sit    idem    quod    sinus 

Abrahae. 
Quinto :  utrum  limbus  sit  idem  quod  infernus  damna- 

torum. 
Sexto :  utrum  limbus  puerorum  sit  idem  quod  limbus 

Patrum. 
Septimo:  utrum  tot  receptacula  debeant  distingui. 


•  Cf.  s.  Raym. 
Summ.  lib.  IV, 
tit.  XXIV,  de  Fi- 
liis,  §  2. 

•  Capp.  Conque- 
stus ,  et  Tanta , 
Quifllii  sint  le- 
git. 

•  Ibid.,  cap.  Per 
Venerabilem. 
•Novell.  Lxxxix, 
Quibus  modis 
naturales  etc.  , 
cap.  II ,  Primus 
itaque,  §  Si  quis 
igitur. 

•  Ibid. 

•  Ibid. 


*  Novell.  cxvii , 
Ut  liceat  matri 
etc,  cap.  II,  Ad 
haec  autem. 


•  Cf.   Part.   ni , 
Prolog. 


"  Cf  qu.  Lxxiv, 
art.  7. 

"  Qu.  LXXV. 
•    Qu.    LXZXTII. 


•  Qu.  LXX. 
"  Qu.  LXXI. 
"  Qu.  LXXII. 
"    Qu.   LXXIII. 

*  QU.   LXXIT. 


QUAESTIO  LXIX,  ARTICULUS  I,  II 


143 


•  Al.  An  omne 
quod  est,  sit  bo- 
num.  -  Opusc. 
III ,  edit.  Teub- 
ner,  1871. 

*  Cap.  xxxn. 


'  Hexaem.  lib.l, 
ad  Gen.  cap.  i , 
vers.j.-Cf.Strab. 
Gloss.  Ord.ibid., 
vers.  1. 

*Cap.xxv,zzviii, 
xziz. 

•  Cap.  ZL. 


*  Cap.  zxz. 


*  Cap.  IV. 

*  Cap.  VI. 


■  Cf.  Arist.  Me- 
taphys.  lib.  XI , 
cap.  VIII,  n.  3.  - 
S.  Th.  lib.  XII , 
lect.  IX. 


*  Isai.  cap.  lxvi, 
vers.  1;  Act.  cap. 
VII,  vers.  49. 


'Cf.Sap.  cap.  V, 
vers.  6;  Isai.  cap. 
Lx,  vers.  19,  20. 


ART.    I.    UTRUM    ANIMABUS     POST    MORTEM 
RBCEPTACULA     ASSIGNENTUR 

AD  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod  animabus  post 
mortem  receptacula  non  assignentur.  Sicut  enim  dicit 
Boetius,  in  libro  de  Hebdomad.  * ,  communis  animi  con- 
ceptio  est  apud  sapientes  incorporalia  in  loco  non  esse. 
Cui  concordat  quod  Augustinus  dicit,  XII  super  Gen.  ad 
litt.  * :  Cito  quidem  responderi  potest  ad  corporalia  loca 
animam  non  ferri  nisi  cum  aliquo  corpore.  Sed  anima 
separata  a  corpore  non  habet  aliquod  corpus:  sicut  ibi- 
dem  Augustinus  dicit.  Ergo  ridiculum  est  animabus  sepa- 
ratis  aliqua  receptacula  assignare. 

2.  Praeterea,  omne  quod  habet  locum  determinatum, 
magis  convenit  cum  illo  loco  quam  cum  alio.  Sed  animae 
separatae,  sicut  etiam  quaeUbet  aliae  spirituales  substantiae, 
indifferenter  se  habent  ad  omnia  loca :  non  enim  potest 
dici  quod  cum  aliquibus  corporibus  conveniant  et  cum 
aliis  dififerant,  cum  ab  omnibus  conditionibus  corporalibus 
penitus  sint  remotae.  Ergo  eis  receptacula  determinata  non 
sunt  assignanda. 

3.  Praeterea,  animabus  separatis  non  assignatur  aliquid 
post  mortem  nisi  quod  cedat  in  poenam  vel  in  praeraium. 
Sed  corporalis  locus  non  potest  eis  esse  in  poenam  vel 
in  praemium :  cum  a  corporibus  nihil  recipiant.  Ergo  non 
sunt  eis  assignanda  certa  receptacula. 

Sed  contra,  caelum  empyreum  est  locus  corporalis.  Et 
tamen  ipsum  factum  mox  sanctis  angelis  est  repletum , 
ut  Beda  dicit  *.  Cum  ergo  angeli  sint  incorporei,  sicut  et 
animae  separatae,  videtur  etiam  quod  animabus  separatis 
sint  certa  receptacula  assignanda.  Ergo,  etc. 

2.  Praeterea,  hoc  patet  per  id  quod  Gregorius  dicit, 
in  IV  Dialog.  *,  scilicet  animas  post  mortem  ad  diversa 
loca  corporalia  esse  deductas :  ut  patet  de  Paschasio,  quem 
Germanus,  Capuanus  episcopus ,  in  balneis  invenit  * ;  et  de 
anima  Theodorici  regis,  quam  dicit  ad  gehennam  esse  dedu- 
ctam  *.  Ergo  animae  post  mortem  habent  certa  reccptacula. 

Respondeo  dicendum  quod,  quamvis  substantiae  spiritua- 
les  secundum  esse  suum  a  corpore  non  dependeant,  cor- 
poraUa  tamen  a  Deo  mediantibus  spiritualibus  gubeman- 
tur:  ut  dicit  Augustinus,  in  III  de  Trin.  *,  et  Gregorius,  in 
IV  Dialog.  *  Et  ideo  est  quaedam  convenientia  spiritua- 
lium  substantiarum  ad  corporales  substantias  per  congruen- 
tiam  quandam,  ut  scilicet  dignioribus  substantiis  digniora 
corpora  adaptentur.  Unde  etiam  philosophi  secundum 
ordinem  mobilium  posuerunt  ordinem  substantiarum  sepa- 
ratarum  *.  Quamvis  autem  animabus  post  mortem  non  assi- 
gnentur  aliqua  corpora  quorum  sint  formae  vel  determinati 
motores,  determinantur  tamen  eis  quaedam  corporalia  loca 
per  congruentiam  quandam  secundum  gradum  dignitatis 
earum,  in  quibus  sint  quasi  in  loco,  eo  modo  quo  in- 
corporalia  in  loco  esse  possunt ,  secundum  quod  magis 
accedent  ad  primam  substantiam,  cui  locus  superior  per 
congruentiam  deputatur,  scilicet  Deum,  cuius  sedem  caelum 
Scriptura  esse  denuntiat  *.  Et  ideo  animas  quae  sunt  in 
participatione  perfecta  divinitatis ,  in  caelo  esse  ponimus : 
animas  vero  quae  a  participatione  huiusmodi  impediuntur, 
loco  contrario  dicimus  deputari. 

Ad  primum  erqo  dicendum  quod  incorporalia  non  sunt 
in  loco  modo  aliquo  nobis  noto  et  consueto ,  secundum 
quod  dicimus  corpora  proprie  in  loco  esse.  Sunt  tamen 
in  loco  modo  substantiis  spiritualibus  convenienti ,  qui 
nobis  plene  manifestus  esse  non  potest. 

Ad  secundum  dicendum  quod  duplex  est  convenientia 
vel  similitudo.  Una  quae  est  per  participationem  eiusdem 
qualitatis:  sicut  calida  ad  invicem  conveniunt.  Et  talis 
convenientia  incorporalium  ad  loca  corporalia  esse  non 
potest.  —  Alia  per  quandam  proportionalitatem :  secundum 
quam  in  Scripturis  metaphorae  corporalium  ad  spiritualia 
transferuntur,  ut  cum  dicitur  Deus  esse  sol  *,  quia  est  prin- 
cipium  vitae  spiritualis  sicut  sol  vitae  corporalis.  Et  se- 
cundum  hanc  convenientiam  quaedam  animae  quibusdam 
locis  magis  conveniunt:  sicut  animae  spiritualiter  illumi- 
natae  cum  corporibus  luminosis;  animae  vero  obtenebratae 
per  culpam  cum  locis  tenebrosis. 


Ad  tertium  dicbndum  quod  anima  separata  directe  nihil 
recipit  a  locis  corporalibus  per  modum  quo  corpora  reci- 
piunt,  quae  conservantur  a  suis  locis  * :  sed  ipsae  animae, 
ex  hoc  quod  cognoscunt  se  talibus  locis  deputari ,  sibi 
s  gaudium  ingerunt  vel  maerorem.  Et  sic  locus  cedit  eis  in 
poenam  vel  praemium. 

ART.  II.  utrum  statim  post  mortem  aliquae  animab 
deducantur  ad  caelos  vel  ad  infernum 

10  Part.  I,  qu.  lxiv,  art.  4,  ad  3;  l*  11"",  qu.  iv,  ad  5; 

Part.  III,  qu.  lix.  art.  5,  ad  1 ;  II  Sent.,  dist.  vi,  art.  3,  ad  5:  dist.  xi,  art.  t; 

IV  Cnnt.  Gent.,  cap.  xci ;  In  loan.  cap.  xix,  lect.  v ; 

II  ad  Cor.,  cap.  v,  lect.  11 :  Ad  Heb.,  cap.  xi,  lect.  viii. 

AD  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  statim  post 
mortem   nuUae    animae   deducantur  ad   caelos  vel  ad 

's  infernum.  Quia  super  illud  Psalmi*,  Adhuc  pusillum  et 
non  erit  peccator,  dicit  Glossa  *  quod  sancti  liberantur  in 
fine  mundi :  post  hanc  tamen  vitam  non  ibi  eris  ubi  erunt 
sancti,  quibus  dicetur,  Venite  benedicti  Patris  mei.  Sed  illi 
sancti  erunt  in  caelo.    Ergo  sancti  post    hanc  vitam  non 

'°  statim  ascendunt  ad  caelum. 

2.  Praeterea,  Augustinus  dicit,  in  Enchirid.  * ,  quod 
tempus  inter  hominis  mortem  et  ultimam  resurrectionem 
interpositum  animas  abditis  receptaculis  continet,  sicut 
unaquaeque  digna  est  requie  vel  aerumna.  Sed  haec  abdita 

25  receptacula  non  possunt  intelligi  caelum  et  infemus:  quia 
in  illis  etiam  post  resurrectionem  ultimam  cum  corporibus 
erunt;  unde  pro  nihilo  distingueret  tempus  ante  resurre- 
ctionem  et  post  resurrectionem.  Ergo  non  erunt  nec  in 
inferno  nec  in  paradiso  usque  ad  diem  iudicii. 

;o  3.  Praeterea,  maior  est  gloria  animae  quam  corporum. 
Sed  simul  omnibus  redditur  gloria  corporum,  ut  sit  maior 
laetitia  singulomm  ex  communi  gaudio :  ut  patet  Heb.  xi, 
super  illud  *,  Deo  pro  nobis  aliquid  melius  providente,  etc. ; 
dicit  Glossa  *:  Ut  in  communi  gaudio  omnium  maius  fieret 

n  gaudium  singulorum.  Ergo  multo  fortius  gloria  animarum 

debet  differri  usque  ad  finem,  ut  simul  omnibus  reddatur. 

4.  Praeterea,  poena  et  pracmium  quae  per  sententiam 

iudicii  redduntur,  iudicium  praecedere  non   debent.    Sed 

ignis  inferni  et   gaudium   paradisi  dabuntur   omnibus  per 

40  sententiam  iudicantis  Christi,  scilicet  in  ultimo  iudicio,  ut 
patet  Matth.  xxv  *.  Ergo  ante  diem  iudicii  nuUus  ascendit 
in  caelum  vel  descendit  ad  inferos. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  II  Cor.  v  * :  Si  terrena 
nostra  habitatio  dissolvatur,  domum  habemus  non  manu- 

^■i  factam  conservatam  in  caelis.  Ergo,  dissoluta  carne,  homo 
habet  mansionem  quae  ei  in  caelis  fuerat  conservata. 

2.  Praeterea,  Philip.  1  *  dicit  Apostolus:  Cupio  dissolvi 
et  esse  cum  Christo.  Ex  quo  sic  arguit  Gregorius,  in  IV 
Dialog.  * :  Qui  ergo  Christum  in  caelo  esse  non  dubitat, 

so  nec  Pauli  animam  in  caelo  esse  negat.  Sed  non  est  ne- 
gandum  Christum  esse  in  caelo :  cum  sit  articulus  fidei  *. 
Ergo  nec  est  dubitandum  animas  sanctorum  ad  caelos 
ferri.  -  Quod  etiam  aliquae  animae  ad  infemum  descen- 
dunt  statim  post  mortem,  patet  Luc.  xvi  * :    Mortuus  est 

ss  autem  dives,  et  sepultus  est  in  inferno. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  in  corporibus  est  gra- 
vitas  vel  levitas,  qua  feruntur  ad  suum  locum,  qui  est  finis 
motus  ipsorum;  ita  etiam  est  in  animabus  meritum  vel 
demeritum ,  quibus  perveniunt   animae  ad  praemium  vel 

60  poenam,  quae  sunt  fines  actionum  ipsarum.  Unde,  sicut 
corpus  per  gravitatem  vel  levitatem  statim  fertur  in  locum 
suum  nisi  prohibeatur,  ita  statim  animae,  soluto  vinculo 
carnis,  per  quod  in  statu  viae  detinebantur,  praemium  con- 
sequuntur  vel  poenam,  nisi  aliquid  impediat:  sicut  inter- 

65  dum  impedit  consecutionem  praemii  veniale  peccatum , 
quod  prius  purgari  oportet,  ex  quo  sequitur  quod  prae- 
mium  differatur.  Et  quia  locus  deputatur  animabus  secun- 
dum  congruentiam  praemii  vel  poenae  *,  statim  ut  anima 
absolvitur  a  corpore,  vel  in  infernum  immergitur;  vel  ad 

70  caelum  evolat,  nisi  impediatur  aliquo  reatu,  quo  oporteat 
evolationem  differri,  ut  prius  anima  purgetur. 

Et  huic  veritati  auctoritates  Scripturae  canonicae  mani- 
feste  attestantur,  et  documenta  sanctomm  Patrum.  Unde 
contrarium  pro  haeresi  est  habendum :  ut  patet  IV  Dialog.  *, 

75  et  in  libro  de  Ecclesiasticis  Dogmatibus  *. 


'  Aristot.  Phy- 
sic.  lib.  IV,  cap. 
IV,  n.  i.  -  S.  Th. 
lect.  V. 


'  Ps.  zzzvi,  vers. 

10. 

'  Lomb. 


'  Cap.  cix. 


Vers.  40. 
Lomb. 


'  Vers.  31  sqq. 
'  Ver«.  1. 


'  Vers. 

23. 

*  Cap. 

zzv. 

'  Symb 

.  Apost 

•  Vers. 

22. 

*  Art.  praeced. 
ad  3. 


'S.  Greg.Magn., 
capp.  xzv,  zzviu. 
'  Cap.  ZLvi,  al. 
Lzxix.-InterOp. 
Aug. 


144  QUAESTIO  LXIX,  ARTICULUS  III 

Ad  primum  ergo  dickndum  quod  Glossa  seipsam  expo-      IV  Dialog.  *,  ubi  narrat  de  multis  mortuis  qui  vivis  appa-   '  Capp.  xn,  xvi, 
nit.  Quod  enim  dicit,  Nondum  eris  ubi  erunt  sancti  etc,      ruerunt.  '""''  *'"'  "' 

statim  exponit  subdens :  Idest,  Non  habebis  geminam  sto-  Respondeo  dicendum  quod  aliquem  exire  de  inferno  vel 

lam,  quam  habebunt  sancti  in  resurrectione.  de  paradiso  potest  intelligi  dupliciter.  Uno  modo,  ita  quod 

Ad  secundum  dicendum  quod  inter  illa  abdita  recepta-  s  simpliciter  inde  exeat,  ut  iam  locus  eius  non  sit  paradisus 
cula  de  quibus  Augustinus  loquitur,  etiam  sunt  compu-  vel  infernus.  Et  sic  nullus  inferno  vel  paradiso  finaliter 
tandi  et  infernus  et  paradisus,  in  quibus   animae  aliquae      deputatus  inde  exire  potest,  ut  infra  *  dicetur.  'Ou.  utxi.art.s, 

ante    resurrectionem    continentur.    Sed    ideo    distinguitur  Alio  modo  potest  intelligi  ut  exeat  ad  tempus.    Et  in       ^' 

tempus  ante  resurrectionem  et  post,  quia  ante  resurrectio-      hoc  distinguendum  est  quid  eis  conveniat  secundum  legem 

nem  sunt  ibi  sine  corpore,  post  autem  erunt  cum  corpore :  ">  naturae,  et  quid  eis  conveniat  secundum  ordinem  divinae 
et  quia  in  aliquibus  receptaculis  nunc  sunt  animae  in  qui-  providentiae :  quia,  ut  dicit  Augustinus,  in  libro  de  Cura 
bus  post  resurrectionem  non  erunt.  pro  mortuis  agenda  *,  alii  sunt  humanarum  limites  rerum,   '  Cap.  xvi. 

Ad  tertium  dicendum  quod  homines  secundum  corpora  alia  divinarum  signa  virtutum ;  alia  sunt  quae  naturali- 
habent  quandam  continuitatem   ad  invicem:    quia  secun-      ter,  alia  quae  mirabiliter  fiunt. 

*  Vers.  »6.  dum  ea  est  verum  quod  dicitur  Act.  xvii  *,  quod  Deus  ex  'J       Secundum  ergo    naturalem   cursum,  animae  separatae, 

uno  fecit  omnium  hominum  genus.  Sed  animas  singillatim      propriis  receptaculis  deputatae,  a  conversatione  viventium 

*  Cf.  p«.  xxxii ,  finxit  *.  Unde  non  est  tanta  congruentia  ut  omnes  homines      penitus  segregantur.  Non  enim  secundum  cursum  naturae 
vers.  15.  simul  glorificentur  in  anima,  sicut  quod  simul  glorificen-      homines    in    mortali    carne    viventes    substantiis    separatis 

tur  in  corpore.  immediate  iunguntur,  cum  omnis  eorum  cognitio  a  sensu 

Et  praeterea  gloria  corporis  non  est  ita  essentialis  sicut  jo  oriatur :  nec  propter  aliud  a  suis  receptaculis  eas  conve- 
gloria  animae.  Unde  maius  detrimentum  esset  sanctis  si  glo-      niret  exire  nisi  ut  rebus  viventium  interessent. 
ria  animae  differretur,  quam  de  hoc  quod  gloria  corporis  Sed  secundum  dispositionem  divinae  providentiae,  ali- 

difFeratur.  Nec  posset  hoc  detrimentum  gloriae  recompensari  quando  animae  separatae,  a  suis  receptaculis  egressae,  con- 
per  ampliationem  gaudii  singulorum  de  gaudio  communi.      spectibus    hominum   praesenlantur :    sicut   Augustinus,  in 

Ad  quartum  dicendum  quod  eandem  obiectionem  Gre-  15  libro   praedicto  * ,  narrat  de  Felice   martyre ,  qui   civibus  *  •'''<'• 

*  Cap.  XXV.         gorius,  in  IV  Dialog.  *,  proponit  et  solvit.  Si,  inquit,  nunc     Nolanis  visibiliter  apparuit  cum  a  barbaris  oppugnarentur. 

in  caelo  sunt  animae  sanctorum,  quid  est  quod  in  die  iudi-  Et  hoc  etiam  credi  potest  quod  aliquando  de  damnatis 
cii  pro  iustitiae  suae  retributione  recipiunt?  Et  respondet.  contingat,  quod,  ad  eruditionem  hominum  et  terrorem, 
Hoc  eis  nimirum  crescit  in  iudicio ,  quod  nunc  animae  permittuntur  viventibus  apparere;  aut  etiam  ad  suffragia 
sola  singulari  retributione  laetantur;  postmodum  vero  io  expetenda,  quantum  ad  illos  qui  in  purgatorio  detinentur; 
etiam  corporum  beatitudine  perfruentur,  ut  in  ipsa  quoque  ut  per  multa  quae  in  IV  Dialog.  *  narrantur,  patet.  Sed  *  Capp.  xxx,  xl, 
carne  gaudeant,  in  qua  dolores  pro  Domino  cruciatusque  hoc  interest  inter  sanctos  et  damnatos,  quod  sancti,  cum  "" 
pertulerunt.  Et  eodem  modo  dicendum  est  de  damnatis.  voluerint,  apparere  possunt  viventibus :  non  autem  damnati. 

Sicut  enim   sancti  viventes    in  came   per   donum   gratiae 

ART.  III.  utrum  animah  in  paradiso  vel  in  inferno       is  gratis  datae  accipiunt  ut  sanitates  et  signa  perficiant,  quae 

ExisTENTES  EQREDi  VALEANT  uon  nisi  divina  virtute  mirabiliter  fiunt,  quae  quidem  signa 

Part.  I,  qn.  lxxxix,  art.  8,  ad  j;  11  Sent.,  dist.  yi,  art.  3,  ad  5.  ab  aliis  hoc  dono  carentibus  perfici  non  possunt;  ita  etiam 

non  est  inconveniens  ut  ex  virtute  gloriae  aliqua  potentia 

AD  TERTiuM  sic  PRocEDiTUR.  Vidctur  quod  animae  in  pa-      animabus   sanctorum   detur  per  quam    possint  mirabiliter 
radiso  vel  in  inferno  existentes  egredi  non  valeant.  Au-  4«  apparere  viventibus  cum  volunt ;  quod  alii  non  possunt , 

*  Cap.  xiii.         gustinus  enim  dicit,  in  libro  de  Cura  pro  mortuis  agenda  * :      nisi  interdum  permissi. 

Si  rebus  viventium  uterentur   animae  mortuorum ,  ut  de  Ad  primum    ergo    dicendum    quod    Augustinus ,  ut  per 

aliis  taceam,  meipsum  pia  mater  nulla  nocte  desereret,  sequentia  patet,  loquitur  secundum  communem  cursum 
quae  terra  marique  secuta  est  ut  mecum  viveret ;  et  ex  naturae.  -  Nec  tamen  sequitur  quod,  etiam  si  mortui  pos- 
hoc  concludit  quod  animae  defunctorum  rebus  viventium  4s  sunt  ut  volunt  viventibus  apparere,  toties  appareant  quo- 
non  intersunt.  Sed  interesse  possent  si  de  suis  receptacuLLs  ties  apparent  in  carne  viventes.  Quia  separati  a  came  vel 
exirent.  Ergo  de  suis  receptaculis  non  exeunt.  omnino  conformantur  divinae  voluntati,  ita  quod  non  liceat 

•P8.xxTi,Ters.4.        2.  Praeterea  ,  in    Psalmo  *  dicitur:    Ut   inhabitem    in      eis  nisi  quod  secundum  divinam  dispositionem  congruere 

*  Ver».  9.  domo  Domini   omnibus  diebus  vitae  meae.   Et  lob  vii*:      intuentur;  vel  ita  sunt  poenis  oppressi  ut  de  sua  miseria 

Qui  descendit  ad  inferos,  non  ascendet.    Ergo    tam  boni  %o  magis  doleant  quam  curent  aliis  apparere. 

quam  mali  a  suis  receptaculis  non  exeunt.  Ad  secundum  dichndum  quod  auctoritates  illae  loquun- 

*  Art.  praeced.         3.  Praetkrea,  receptacula ,  ut  dictum  est  * ,  animabus      tur  quantum  ad  hoc  quod  nuUus  de  paradiso  vel  infemo 

post  mortem  dantur  in  praemium  vel  in  poenam.  Sed  post  egreditur  simpliciter :  et  non  quod  non  egrediatur  ad 
mortem  neque  praemia  sanctorum  minuuntur  neque  poe-     tempus. 

nae  damnatoram.  Ergo  non  exeunt   de  suis   receptaculis.  ss       Ad  tbrtium  dicendum  quod,  sicut  ex  dictis  *  patet,  se-  "  Art.  i,  ad  3. 
Sed  contra  est  quod  dicit  Hieronymus,  contra  Vigilan-      cundum  hoc  locus  animae  cedit  in  poenam  vel  praemium, 

*  Num.  6.  tium  *,  sic  eum  alloquens :  Ais  enim  vel  in  sinu  Abrahae,      quod  anima  afficitur  ex  hoc  quod  tali  loco  deputatur  vel 

vel  in  loco  refrigerii,  vel  subter  aram  Dei,  animas  Apo-     gaudendo  vel  dolendo.  Hoc  autem  gaudium,  sive  hic  dolor, 

stolorum  et  martjrrum  consedisse,  nec  posse  suis  tumulis,      de  hoc  quod  talibus  locis  deputatur,  manet  in  anima  etiam 

cum  voluerint,  adesse  praesentes.  Et  ita  tu  Deo  leges  ponis,  60  quando  extra  loca  praedicta  fuerit :  sicut  pontifici,  cui  datur 

tu  Apostolis  vincula   iniicies ,  ut   usque   ad   diem    iudicii     pro  honore  ut  in  cathedra  sedeat  in  ecclesia,  non  minui- 

teneantur  custodia,  nec  sint  cum  Domino  suo,  de  quibus     tur  gloria    quando  a  cathedra  recedit,  quia,  etsi  actu  ibi 

scriptum  est,  *  Sequuntur  Agnum  quocumque  ierit  » .  Et  si     non  sedeat,  locus  tamen  ille  sibi  deputatus  est. 

Agnus  ubique  est,  ergo  et  hi  qui  cum  eo  sunt,  ubique  esse  Ad  ea  etiam  quae  contra  obiiciuntur,  respondere  opor- 

credendi   sunt.    Ridiculum    ergo  est  dicere  quod    animae  «s  tet.  Ad  quorum  primum  *  dicendum  quod    Hieronymus   J^Arg.  Sed  con- 

mortuoram  a  suis  receptaculis  non  recedant.  loquitur  de  Apostolis  et  martyribus  secundum  hoc  quod 

2.  Praeterba,  Hieronymus  ibidcm  arguit  sic:  Cum  eis  accrescit  ex  potestate  gloriae ,  et  non  secundum  quod 
diabolus  et  daemones  vagentur  orbe  toto,  et  celeritate  ni-  eis  congruit  ex  debito  naturae.  Quod  autem  dicit  eos  ubi- 
mia  ubique  praesentes  sint,  martyres  post  effusionem  san-  que  esse,  non  est  intelligendum  quasi  simul  sint  in  plu- 
guinis  ara  operientur  inclusi,  et  inde  exire  non  poterunt?  t>  ribus  locis  aut  ubique:  sed  quia  esse  possunt  ubi  volunt. 

Ex  quo  potest  concludi  non  solum  de  bonis ,  sed  etiam  Ad  secundum  *  dicbndum  quod  non  est  simile  de  daemo-  *  Arg.  Sed  cou- 

de  malis,  quod  sua  receptacula  quandoque  exeant:  cum  nibus  et  angelis,  et  animabus  sanctorum  et  damnatorum. 
non  habeant  maiorem  damnationem  quam  daemones,  qui  Angeli  enim  boni  et  mali  hoc  of6cium  sortiuntur  ut  ho- 
ubique  discurrunt.  minibus  praesint,  vel  ad  custodiam  vel  ad  exercitium.  Quod 

3.  Praeterea,  idem  probari  potest  per   Gregorium,  in  7s  de  animabus  hominum  non  potest  dici:  sed  tantum  secun- 


QUAESTIO  LXIX,  ARTICULUS  IV,  V 


•  Arg.  Sed  con- 
tra  3. 


•  Cap.    XI ,   xn , 

XVII. 


"  Luc.  cap.  ivi, 

vers.  23. 

*  Cap.  xxxiii,  n. 

64. 


I4D 

dicebatur  infernus.  Et  sic  nec  sinus  Abrahae  in  malum 
accipitur,  nec  infemus  in  bonum ,  quamvis  quodammodo 
sint  unum. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  sicut  requies  sanctorum 
Patrum  ante  Christi  adventum  dicebatur  sinus  Abrahae, 
ita  et  post  Christi  adventum :  sed  diversimode.  Quia  enim 
ante  Christi  adventum  sanctorum  requies  habebat  defe- 
ctum  requiei  adiunctum,  dicebatur  idem  infemus  et  sinus 
Abrahae,  inquantum  ibi  non  videbatur  Deus.  Sed  quia  post 
Christi  adventum  sanctorum  requies  est  completa,  cum 
Deum  videant,  talis  requies  dicitur  sinus  Abrahae,  et  nullo 
modo  infernus.  Et  ad  hunc  sinum  Abrahae  Ecclesia  orat 
fideles  perduci. 

Unde  patet  responsio  ad  tertium.  Et  sic  etiam  intelli- 
ART.  IV.  UTRUM  LiMBus  iNFERNi  siT  iDEM  QUOD  siNus  ABRAHAE  ,,  ^^^^^  ^^^  quacdam  glossa  *  quac  habetur  Luc.  XVI,  super 

illud  *,  Factum  est  ut  moreretur  mendicus  etc. ,  quae  sic 

AD  QUARTUM  sic  PKocEDnuK.  V  luciui  quuu  1UUUU5  uuemi      dicit:  Sinus  Abrahae  est  requies  beatorum  pauperum,  quo- 
non  sit  idem  quod  sinus  Abrahae  *.  Sicut  enim  dicit      rum  est  regnum  caelorum. 


dum  potestatem  gloriae  animabus  sanctorum  hoc  congruit 
quod  possunt  esse  ubi  voluerint.  Et  hoc  est  quod  Hiero- 
nymus  intendit. 

Ad  tertium  *  DicENDUM  quod,  quamvis  aliquando  animae 
sanctorum  vel  damnatorum  praesentialiter  adsint  ubi  appa-  s 
rent,  non  tamen  credendum  est  hoc  semper  accidere.  Ali- 
quando  enim  huiusmodi  apparitiones  fiunt ,  vel  in  dor- 
miendo  vel  in  vigilando,  operatione  bonorum  vel  malorum 
spirituum ,  ad  instructionem  vel  deceptionem  viventium. 
Sicut  etiam  vivi  homines  aliquando  aliis  apparent  et  eis  lo 
multa  dicunt  in  somniis,  cum  tamen  constet  eos  non  esse 
praesentes :  sicut  Augustinus  per  multa  exempla  probat  in 
libro  de  Cura  pro  mortuis  agenda  *. 


Cap.  iii. 


Part.  III,  qu.  lii,  art.  2,  ad  4;  IV  Sent.,  dist.  i,  part.  11,  exposit.  text. 

D  QUARTUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod  limbus  inferni 
Lnon  sit  idem  quod  sinus  Abrahae  *.  Sicut  enim  dicit 
Augustinus,  XII  super  Gen.  ad  litt.  *:  Nondum  inveni  infe- 
ros  alicubi  in  bono  posuisse  Scripturam.  Sed  sinus  Abrahae  »<> 
in  bono  accipitur:  ut  ibidem  subiungit  Augustinus,  sic 
dicens :  Non  in  bono  accipiendum  sinum  Abrahae,  et  illam 
requiem  quo  ab  angelis  pius  pauper  allatus  est ,  nescio 
utrum  quisquam  possit  audire.  Ergo  sinus  Abrahae  non 
est  idem  quod  limbus  inferni.  'S 

2.  Praeterea,  in  infemo  existentes  non  vident  Deum. 
Sed  in  sinu  Abrahae  videtur  Deus:  ut  patet  per  Augu- 
stinum,  IX  libro  Confess.  *,  qui,  loquens  de  Nebridio, 
dicit :  Quidquid  illic  est  quod  sinus  Abrahae  vocatur,  ibi 


'  Processionar. 
Ord.  Praed.,  Of- 
fic.  Sepult.  FF., 
resp.  1. 

•  Luc.  cap.  XVI, 
vers.  23. 

*  Ord. 

•*  Vers.  23. 


■  Vers.  38. 


Vers.  6. 


*  Gen.  cap.  xii , 
vers.  4. 

*  Ibid.  cap.  xvii, 
vers.  10  sqq. ;  ad 
Rom.  cap.  iv , 
vers.  II. 

*  Cap.  XXXIV,  n. 
65.  -  Gf.  de  Ani- 
ma  et  eius  orig., 
lib.  IV,  cap.  XVI. 


Ord. 
Vers.  22. 


ART.  V.  utrum  limbus  sit  idem  quod  infernus 


Afd 


damnatorum 

III  Sent.,  dist.  xxii,  qu.  11,  art.  1,  qu"  2. 

quintum  sic  proceditur.  Videtur  quod  Umbus  sit 
idem  quod  infemus  damnatorum.  Christus  enim  dici- 
tur  infemum  momordisse  *,  non  absorbuisse,  quia  aliquos 
inde  extraxit,  non  autem  omnes  *.  Non  autem  diceretur 
momordisse  infernum  si  illi  quos  liberavit  non  fuissent 
pars  multitudinis  in  inferno  contentae.  Ergo,  cum  illi  quos 
liberavit  in  limbo  inferni  continerentur,  iidem  contineban- 


*  Osee  cap.  xiii, 
vers.  14. 
*Cf.Greg.homil. 
XXII  inEvang., 
num.  6. 


Nebridius  meus  vivit;  et  infra:  lam  non  ponit  aurem  a^ '"  tur  in  limbo  et  infemo.  Ergo  limbus  vel  est  idem  quod 


infernus,  vel  pars  inferni 

2.  Praeterea,  Christus  dicitur  in  Symbolo  *  descendisse  '  Apostoiorum. 
ad  infernum.  Sed  non  descendit  nisi  ad  limbum  Patmm. 
Ergo  limbus  Patrum  est  idem  quod  infernus. 

3.  Praeterea,  lob  xvn  *  dicitur:  In  profundissimum 
inferni  descendent  omnia  mea.  Sed  lob ,  cum  esset  vir 
sanctus  et  iustus  *,  ad  limbum  descendit.  Ergo  limbus  est 
idem  quod  profundissimum  inferni. 

Sed  contra  ,   in  inferno  nuUa  est  redemptio  *.    Sed  a 

Ergo  limbus  non  est  idem 


05  meum,  sed  spirituale  os  adfontem  tuum,  et  bibit  quan 
tum  potest  sapientiam  pro  aviditate  sua,  sine  fine  felix. 
Ergo    sinus   Abrahae  non  est  idem   quod  limbus  inferai. 

3.  Praeterea,  Ecclesia  non  orat  pro  aliquo  ut  ad  infer- 
num  deducatur.  Orat  autem  ut  angeli  animam  defuncti  in  is 
sinum  Abrahae  ferant  *.  Ergo  videtur  quod  sinus  Abrahae 
non  sit  idem  quod  limbus. 

Sed  contra,  sinus  Abrahae  dicitur  ubi  mendicus  Laza- 
rus  ductus  est  *.    Sed  ductus  est  ad   infernum :    quia ,  ut 

dicit  Glossa  *  lob  xxx ,  super  illud  ** ,   Ubi  constituta  est  40  limbo  sancti  fuerunt  redempti 
domus  omni  viventi :  Infernus  domus  erat  omnium  viven-      quod  infemus. 

tium  ante  Christi  adventum.  Ergo  sinus  Abrahae  5st  idem  2.  Praeterea,  Augustinus  dicit,  XII  super  Gen.  ad  litt.  *: 

quod  limbus.  Quomodo  illam  requiem,  quam  Lazarus  accepit,  apud  in- 

2.  Praeterea,  Genes.  xlh  *  dicit  lacob  filiis  suis:  Dedu-  feros  esse  credamus,  non  video.  Sed  anima  Lazari  ad  lim- 
cetis  canos  meos  cum  dolore  ad  inferos.  Ergo  lacob  scie-  4S  bum  descendit.  Ergo  limbus  non  est  idem  quod  infernus. 
bat  in  morte  sua  se  ad  inferos   transferendum.    Ergo  et,  Respondeo  dicendum  quod  receptacula   animarum  post 

eadem  ratione ,  Abraham  ad  inferos  translatus  fuit  post  mortem  dupUciter  distingui  possunt :  aut  secundum  situm ; 
mortem.  Et  ita  sinus  Abrahae  videtur  esse  aliqua  pars  aut  secundum  locorum  qualitatem,  prout  scilicet  in  aliqui- 
infemi.  bus  locis  poenas  vel  praemia   recipiunt  animae.    Si  ergo 

Respondeo  dicendum  quod  animae  hominum  post  mor-  5°  consideretur  limbus  Patrum  et  infemus  secundum  locorum 
tem  ad  quietem  pervenire  non  possunt  nisi  merito  fidei :  qualitatem  praedictam ,  sic  non  est  dubium  quod  distin- 
quia  accedentem  ad  Deum  oportet  credere,  Heb.  xi  *.  Pri-  guuntur.  Tum  quia  in  inferno  est  poena  sensibilis,  quae 
mum  autem  exemplum  credendi  hominibus  in  Abraham  non  erat  in  limbo  Patrum.  Tum  etiam  quia  in  infemo 
datur,  qui  primo  se  a  coetu  infidelium  segregavit  *,  et  spe-  est  poena  aeterna :  sed  in  limbo  Patrum  detinebantur  sancti 
ciale   signum  fidei   accepit  *.    Et  ideo    requies   illa  quae  ss  temporaliter  tantum. 

hominibus  post  mortem  datur,  sinus  Abrahae  dicitur :  ut  Sed  si  considerentur  quantum  ad  situm  loci,  sic  proba- 

patet  per  Augustinum,  XII  super  Gen.  ad  litt.  *  bile  est  quod  idem  locus,  vel  quasi  continuus,  sit  infemus 

Sed  animae  sanctorum  post  mortem  non  omni  tempore  et  limbus :  ita  tamen  quod  quaedam  superior  pars  inferni 
eandem  quietem  habuerunt.  Quia  post  Christi  adventum  limbus  Patrum  dicatur.  Existentes  enim  in  inferno  secun- 
habent  plenam  quietem ,  divina  visione  perfruentes.  Sed  60  dum  diversitatem  culpae  diversam  sortiuntur  et  poenam. 
ante  Christi  adventum  habebant  quietem  per  immunitatem     Et  ideo  secundum   quod  gravioribus   peccatis  etiam  irre- 

tiuntur  damnati,  secundum  hoc  obscuriorem  locum  et  pro- 
fundiorem  obtinent  in  infemo.  Unde  et  sancti  Patres,  in 
quibus  minimum  erat  de  ratione  culpae,  suprcmum  et  mi- 
65  nus  tenebrosum  locum  habuerunt  omnibus  puniendis. 

Ad  primum  ergo   dicendum  quod    secundum   hoc  quod 


*  Vers.  16. 


Cap.  1,  vers.  i . 


•OfBc.Def.  resp. 
VII  ad  Matut. ;  s. 
Bernard.  serm. 
\Ul,deDivers., 
a.  5. 

•  Part.  III,  qu. 
XII,  art.  5. 

*  Cap.  XXXIII , 
n.  64. 


poenae,  sed  non  habebant  quietem  desiderii  per  consecu- 
tionem  finis.  Et  ideo  status  sanctomm  ante  Christi  adven- 
tum  potest  considerari  et  secundum  id  quod  habebat  de 
requie,  et  sic  dicitur  sinus  Abrahae:  potest  etiam  consi 
derari  quantum  ad  id  quod  eis  deerat  de  requie ,  et  sic 
dicitur  limbus  inferni. 

Limbus  ergo  infemi  et  sinus  Abrahae  fuerunt  ante  Ghri- 
sti  adventum  unum  per  accidens,  et  non  per  se.  Et  ideo 
nihil  prohibet  post  Christi  adventum  esse  sinum  Abrahae  70 
omnino  diversum  a  limbo:    quia  ea  quae   sunt  per  acci- 
dens,  separari  contingit. 

Ad  PRnroM  ERGO  dicendum  quod   quantum  ad  id  quod 
habebat  de  bono,  status  sanctorum  Patrum  sinus  Abrahae 


dicebatur.  Sed  quantum  ad  id  quod 

SoMMAK  Theol.  D.  Thomak  T.  IX. 


habebat  de  defectu,  75  dum 


infemus  et  limbus  sunt  idem  quantum  ad  situm,  dicitur 
Christus  infernum  momordisse,  et  in  infemum  descendisse, 
quando  Patres  a  limbo  eripuit  suo  descensu. 

Et  per  hoc  patet  solutio  ad  secundum. 

Ad  tertium  dicendum  quod  lob  non  descendit  in  infer- 
num  damnatorum,  sed  in  limbum  Patram.  Qui  quidem 
dicitur  profundissimus  locus,  non  quidem  respectu  loco- 
mm  poenalium,  sed  in  comparatione  ad  alia  loca,  secun- 


quod  sub  eodem  includitur  omnis  locus  poenarum. 

19» 


146 


QUAESTIO  LXIX,  ARTICULUS  VI,  VII 


Vel  dicendum,  sicut  Augustinus  solvit,  XII  super  Gen. 
Loc.  cit.  supra.  ad  Utt.  *,  dc  lacob,  sic  dicens :  Illud  quod  dicit  lacob  ad 
Jilios  suos,  «  Deducetis  senectutem  meam  cum  tristitia  ad 
inferos  » :  videtur  hoc  magis  timuisse,  ne  nimia  tristitia  sic 
perturbaretur  ut  ad  requiem  beatorum  non  iret,  sed  ad  s 
inferos  peccatorum.  Et  similiter  potest  exponi  verbum  lob, 
eadem  ratione,  ut  sit  verbum  magis  timentis  quam  asse- 
rentis  *. 


•  Cf.  Part.  III 
qu,  Lii ,  art.  2 
ad  5. 


qu' 


ART.  VI.    UTRUM    LIMBUS     PUERORUM    SIT    IDEM    ftUOD  ^^ 

LIMBUS    PATRUM 
III  Sent,,  dist.  xiiii,  qu.  11,  art.  i,  qu'  2, 

AD  SEXTUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  limbus  puero- 
rum  sit  idem  quod  limbus  Patrum.  Poena  enim  debet 
respondere  culpae.  Sed  pro  eadem  culpa  detinebantur  in  's 
limbo  Patres  et  pueri,  scilicet  pro  culpa  originali.    Ergo 
idem  debet  esse  utrorumque  locus  poenae. 

Cap.  xcm.  2.  Praeterea,  Augustinus  dicit,  in  Enchirid.  *:  Mitis- 

sima  est  poena  puerorum,  qui  cum  solo  originali  decedunt. 
Sed  nulla  est  poena  mitior  ea  quam  sancti  Patres  habe- »" 
bant.  Ergo  idem  est  locus  poenae  utrorumque. 

Sed  contra,  sicut  actuali  peccato  debetur  poena  tem- 
poralis  in  purgatorio  et  aeterna  in  inferno,  ita  et  originali 
peccato  debebatur  poena  temporalis  in  limbo  Patrum,  et 
aetema  in  limbo  puerorum.  Si  ergo  infernus  et  purgato-  25 
rium  non  sunt  idem,  videtur  quod  nec  limbus  puerorum 
et  limbus  Patrum  sint  idem. 

Utrum    autem   infernus  et  purgatorii  locus  sint  idem, 

(ju.  1 ,  art.  1 ,  quaesitum  est  supra  dist.  xxi  *. 

Respondeo  dicendum  quod  limbus  Patrum  et  limbus  j» 
puerorum  absque  dubio  differunt  secundum  qualitatem 
praemii  vel  poenae:  pueris  enim  non  adest  spes  beatae 
vitae,  quae  Patribus  in  limbo  aderat,  in  quibus  etiam  lu- 
men  fidei  et  gratiae  refulgebat.  Sed  quantum  ad  situm 
probabiliter  creditur  utrorumque  locus  idem  fuisse:  nisi  js 
quod  requies  beatorum  adhuc  erat  in  superiori  loco  quam 

Art.  praeced.  limbus  puerorum,  sicut  de  limbo  et  inferno  dictum  est  *. 
Ad  primum  ergo  dicendum  quod  ad  culpam  originalem 
non  eodem  modo  se  habebant  Patres  et  pueri.  In  Patri- 
bus  enim  originalis  culpa  expiata  est  secundum  quod  erat  40 
infectiva  personae ,  remanebat  tamen  impedimentum  ex 
parte  naturae,  pro  qua  nondum  erat  satisfactum  plenarie. 
Sed  in  pueris  est  impedimentum  et  ex  parte  personae  et 
ex  parte  naturae.  Et  ideo  pueris  et  Patribus  diversa  rece- 
ptacula  assignantur.  4S 

Ad  secundum  dicendum  quod  Augustinus  loquitur  de 
poenis  quae  debentur  alicui  ratione  personae  suae,  inter 
quos  mitissimam  poenam  habent  qui  solo  originali  pec- 
cato  gravantur.  Sed  adhuc  est  mitior  poena  eorum  quos 
non  impedit  a  perceptione  gloriae  defectus  personae,  sed  ■>« 
solum  defectus  naturae:  ut  ipsa  dilatio  gloriae  quaedam 
poena  dicatur. 

ART.  VII.  utrum  debeant  tot  receptacula  distingui 

AD  septimum  sic  proceditur.  Videtur  quod  non  debeant  s; 
tot  receptacula  distingui.  Sicut  enim  receptacula  de- 
bentur  animabus  pro  peccato  post  mortem,  ita  et  pro  me- 
rito.  Sed  ratione  meriti  non  debetur  nisi  unum  tantum 
receptaculum,  scilicet  paradisus.  Ergo  nec  ratione  pecca- 
torum  debetur  nisi  unum  receptaculum.  60 

2.  Praeterea,  receptacula  assignantur  animabus  post 
mortem  ratione  meritorum  vel  demeritorum.  Sed  unus  est 
locus  in  quo  merentur  vel  demerentur.  Ergo  unum  tan- 
tum  receptaculum  deberet  eis  assignari  post  mortem. 

3.  Praeterea,  loca   poenalia   debent    respondere   ipsis  65 
culpis.    Sed  non  sunt   nisi  tria  genera  culparum:    sciHcet 
originalis,  venialis  et  mortalis.  Ergo  non  debent  esse  nisi 
tria  receptacula  poenalia. 

Sed  contra,  videtur    quod  debeant   esse  multo    plura 
quam  assignentur.   Aer  enim  iste   caliginosus  est  daemo-  70 
num  carcer,  ut  patet  II  Petri  11  *.  Nec  tamen  computatur 
inter  quinque  receptacula  quae  a  quibusdam  *  assignantur. 
Ergo  sunt  plura  receptacula  quam  quinque. 

2.  Praeterea,  alius  est  paradisus  terrestris,  et  alius  para- 
disus  caelestis.  Sed    quidam  post   statum  huius   vitae    ad  75 


•  Vers.  4.  ( vid. 
Aug.  de  Civit. 
£)ffi  lib.  XI,  cap. 
xxxiii).  -  Cf.  ad 
Bphes.  cap.  vi, 
vers.  12;  Ep.  lud. 
vers.  6. 

•  B.  Albert.  IV 
Sent.,  dist.  xliv, 
art.  45. 


paradisum  terrestrem  sunt  translati:  sicut  de  Henoch  et  de 
Elia  dicitur  *.  Cum  ergo  paradisus  terrestris  inter  quinque 
receptacula  non  computetur,  videtur  quod  sint  plura  quam 
quinque. 

3.  Praeterea,  cuilibet  statui  peccantium  debet  aliquis 
locus  poenalis  respondere.  Sed  si  ponatur  aliquis  in  ori- 
ginali  decedere  cum  solo  veniali  peccato,  nullum  recepta- 
culorum  assignatorum  ei  competeret.  Constat  enim  quod 
in  paradiso  non  esset:  cum  gratia  careret.  Et  eadem  ra- 
tione  nec  in  limbo  Patrum.  Similiter  etiam  nec  in  limbo 
puerorum :  cum  in  ipso  non  sit  poena  sensibilis,  quae  tali 
debetur  ratione  venialis  peccati.  Similiter  nec  in  purgato- 
rio :  quia  ibi  non  est  nisi  poena  temporalis ,  huic  autem 
debetur  poena  perpetua.  Similiter  autem  nec  in  inferno 
damnatorum :  quia  mortali  peccato  caret.  Ergo  oportet 
sextum  receptaculum  assignare. 

4.  Praeterea,  diversae  sunt  quantitates  praemiorum  et 
poenarum  secundum  differentias  culparum  et  meritorum  *. 
Sed  infiniti  sunt  gradus  meritorum  et  culparum.  Ergo  infi- 
nita  debent  distingui  receptacula,  in  quibus  puniantur  vel 
praemientur  post  mortem. 

5.  Praeterea,  animae  quandoque  puniuntur  in  locis  in 
quibus  peccaverunt :  ut  per  Gregorium  patet,  IV  Dialog.  * 
Sed  peccaverunt  in  loco  in  quo  nos  habitamus.  Ergo  hic 
locus  debet  computari  inter  receptacula :  et  praecipue  cum 
aliqui  in  hoc  mundo  pro  peccatis  suis  puniantur,  ut  supra  * 
Magister  dixit. 

6.  Praeterea,  sicut  aliqui  in  gratia  decedentes  habent 
aliqua  pro  quibus  digni  sunt  poena,  ita  aliqui  in  peccato 
mortali  decedentes  habent  aliqua  bona  pro  quibus  essent 
digni  praemio.  Sed  decedentibus  in  gratia  cum  peccatis 
venialibus  assignatur  aliquod  receptaculum  in  quo  puniun- 
tur  antequam  praemia  consequantur,  scilicet  purgatorium. 
Ergo,  eadem  ratione,  e  converso  debet  esse  de  illis  qui 
in  mortali  decedunt  cum  aliquibus  bonis  operibus. 

7.  Praeterea,  sicut  Patres  retardabantur  a  plena  gloria 
animae  ante  Christi  adventum,  ita  et  nunc  a  gloria  cor- 
poris.  Ergo,  sicut  distinguitur  receptaculum  sanctorum  ante 
Christi  adventum  ab  eo  in  quo  nunc  recipiuntur,  ita  debet 
receptaculum  nunc  distingui  ab  eo  in  quo  recipientur  post 
resurrectionem. 

Respondeo  dicendum  quod  receptacula  animarum  distin- 
guuntur  secundum  diversos  status  earum.  Anima  autem 
coniuncta  mortali  corpori  habet  statum  merendi :  sed  exuta 
corpore  est  in  statu  recipiendi  pro  meritis  bonum  vel  ma- 
lum.  Ergo  post  mortem  vel  est  in  statu  recipiendi  finale 
praemium,  vel  est  in  statu  quo  impeditur  ab  illo.  Si  au- 
tem  est  in  statu  recipiendi  finalem  retributionem,  hoc  est 
dupliciter :  vel  quantum  ad  bonum ,  et  sic  est  paradisus ; 
vel  quantum  ad  malum,  et  sic  ratione  actualis  culpae  est 
infernus,  ratione  autem  originalis  est  limbus  puerorum.  Si 
vero  est  in  statu  quo  impeditur  a  finali  retributione  con- 
sequenda,  vel  hoc  est  propter  defectum  personae ,  et  sic 
est  purgatorium,  in  quo  detinentur  animae  ne  statim  prae- 
mia  consequantur,  propter  peccata  quae  commiserunt ;  vel 
propter  defectum  naturae,  et  sic  est  limbus  Patrum,  in  quo 
detinebantur  Patres  a  consecutione  gloriae  propter  reatum 
humanae  naturae,  quae  nondum  poterat  expiari. 

Ad  primum  erqo  dicendum  quod  bonum  contingit  uno 
modo,  sed  malum  multifarie :  ut  patet  per  Dionysium,  rv 
cap.  de  Div.  Nom.  *,  et  per  Philosophum,  in  II  Ethic.  **  Et 
propter  hoc  non  est  inconveniens  si  locus  beatae  retribu- 
tionis  est  unus,  loca  vero  poenarum  sunt  plura. 

Ad  secundum  dicendum  quod  status  merendi  et  deme- 
rendi  est  unus  status :  cum  eiusdem  sit  posse  mereri  et 
demereri.  Et  ideo  convenienter  debetur  omnibus  unus 
locus.  Sed  eorum  qui  recipiunt  pro  meritis,  sunt  status 
diversi.  Et  ideo  non  est  simile. 

Ad  tertium  dicendum  quod  pro  culpa  originali  potest 
aliquis  puniri  dupliciter,  ut  ex  dictis  *  patet :  vel  ratione 
personae,  vel  ratione  naturae  tantum.  Et  ideo  illi  culpae 
respondet  duplex  limbus. 

Ad  quartum  *  DicENDUM  quod  aer  iste  caliginosus  non 
assignatur  daemonibus  quasi  locus  in  quo  recipiant  retri- 
butionem  pro  meritis,  sed  quasi  competens  of&cio  eorum 


'Eccli.  cap.  xLiv, 
vers.  16;  cap. 
xLviii,  vers.  9.  - 
Cf.  s.  Irenaeum , 
Cont.  Haeres., 
lib.  V,  cap.  v. 


•  Cf.  P™  II«« , 
qu.  Lxxiii,  art.  2 ; 
ni  Cont.  Gent., 
cap.  cxxxix;  De 
Malo,  qu.  11,  art. 
9- 


Cap.  LV. 


*  Dist.  XV,  cap. 
Attende  lector. 


•S.Th.lect.xxn. 
"Cap.  VI,  n.14.- 
S.  Th.  lect.  vn. 


*  In  corp.j  et  art. 
6,  ad  t. 


*  Arg.  Sed  con- 
tra  1. 


tra  4 


tra  5 


QUAESTIO  LXX,  ARTICULUS   I  147 

inquantum  deputantur  nobis  ad  exercitium.  Et  ideo  inter  2.  Praeterea,  Augustinus  dicit,  in  libro  de  Ecclesiasti- 

receptacula  de  quibus  nunc  agitur,  non  computatur :  primo  cis  Dogmat.  * :  Solum  hominem  credimus  animam  habere  '  Cap.  xvi.  -  in- 

•  Vers.  41.  enim  eis  deputatur  ignis  infemi,  ut  patet  Matth.  xxv  *.  substantivam,  quae  exuta  a  corpore  vivit,  et  sensus  suos  *"    '"''■    "^' 

•  Arg.  Sed  con-        Ad  quintum  *  DicENDUM  quod  paradisus  terrestris  perti-  atque  ingenia  vivaciter  tenet.  Ergo  anima  exuta  a  corpore 
'^"  '■                net  magis  ad  statum  viatoris  quam  ad  statum   recipientis  s  vivit  et  habet  potentias  sensitivas. 

pro   meritis.    Et    ideo    inter    receptacula    de    quibus  nunc  3.  Praeterea,  potentiae  animae  vel  essentialiter  ei  insunt, 

agitur,  non  computatur.  ut  quidam  *  dicunt :  vel  ad  minus  sunt  naturales  proprie-   '  Cf.  de  Spirit. 

'  ALig.  sed  con-        Ad  sextum  *  DicENDUM  quod  iUa  positio  est  impossibi-     tates  ipsius.  Sed  id  quod  essentialiter  inest  alicui,  non  pot-  xiii."interOppi 

•  c^' II  Seni.,  lis  *.  Si  tamen  esset  possibilis,  taHs  in  inferno  puniretur      est  ab  eo  separari:  neque  subiectum    aliquod  deseritur  a  ^"s- 
dist.  xuij  qu.  n^  ifi  aeternum.  Quod  enim  veniale  peccatum  in  purgatorio  «<>  naturalibus  proprietatibus.  Ergo  impossibile  est  quod  anima 
Afa/o,'  qu.  v,'art.    temporaliter  puniatur,  accidit  ei  inquantum  gratiam  habet      separata  a  corpore  aliquas  potentias  amittat. 

art"  io,'a'i"8.'"  '   adiunctam.  Unde,  si  adiungatur  mortali,  quod  est  sine  gra-  4.  Praeterea,  non  est  totum  integrum  cui  aliqua  par- 

tia,  poena  aeterna  in  inferno  punietur.  Et  quia  iste  qui  tium  deest.  Sed  potentiae  animae  dicuntur  partes  ipsius. 
cum  originali  peccato  decedit ,  habet  veniale  sine  gratia ,  Si  ergo  potentias  aliquas  post  mortem  anima  amittit,  non 
non  est  inconveniens  si  ponitur  aeternaliter  puniri.  «s  erit  anima  integra  post  mortem.  Quod  est   inconveniens. 

Arg.  Sed  con-        Ad    septimum  *  DicENDUM    quod   diversitas    graduum  in  5.  Praeterea,  potentiae  animae  magis  cooperantur  ad 

poenis  vel  praemiis  non  diversificat  statum,  secundum  cuius  meritum  quam  etiam  corpus :  cum  corpus  sit  solum  in- 
diversitatem  receptacula  distinguuntur.  Et  ideo  ratio  non  strumentum  actus,  potentiae  vero  principia  agendi.  Sed 
sequitur.  necesse   est  ut  simul  corpus  praemietur  cum  anima  pro- 

Arg.  Sed  con-        Ad  octavum  *  DicENDUM  quod  hoc  quod  animae  sepa-  »  pter  hoc  quod   cooperabatur  in  merito.  Ergo  multo  for- 
ratae    aliquando  in  loco  nostrae    habitationis   puniuntur ,      tius  est  necesse  quod  potentiae  animae  simul  praemientur 
non    est  propter  hoc  quod    locus  iste   sit  proprius   locus      cum  ipsa.  Ergo  anima  separata  eas  non  amittit. 
poenarum  :  sed  hoc  fit  ad  nostram  instructionem,  ut,  eo-  6.  Praeterea,  si  anima,  cum  separatur  a  corpore,  poten- 

rum  poenas  videntes,  retrahamur  a  culpis.  tiam  sensitivam  amittit,  oportet  quod  illa  potentia  in  nihi- 

Quod  autem  animae  existentes  in  came  hic  puniuntur  ^s  lum  cedat :  non  enim  potest  dici  quod  in  materia  aliqua 
pro  peccatis,  non  pertinet  ad  propositum.  Quia  talis  poena  resolvatur,  cum  non  habeat  materiam  partem  sui.  Sed  id 
non  trahit  hominem  extra  statum  merentis  vel  demeren-  quod  omnino  in  nihilum  cedit,  non  reiteratur  idem  nume- 
tis :  nunc  autem  agimus  de  receptaculis  quae  debentur  ro  *.  Ergo  anima  non  habebit  in  resurrectione  eandem  nu- 
animae  post  statum  meriti  vel  demeriti.  mero  potentiam  sensitivam.  Sed,  secundum  Philosophum  *,  '  Cf.  dist.  xuv^ 

•  Arg.  Sed  con-       Ad  nonum  *  DicENDUM  quod  malum  non  potest  esse  pu-  5°  sicut  se  habet  anima  ad  corpus,  ita  se  habent  potentiae  ani-  ?,  "arg.  4.   ' 

rum  absque  commixtione  boni,  sicut  bonum  summum  est     mae  ad  partes  corporis,  ut  visus  ad  oculum.  Si  autem  non  nf^^,™n.'  9''- 

absque  omni  commixtione  mali.   Et  ideo  illi  qui  ad  bea-      est  eadem  anima  quae  redibit  ad  corpus,  non  esset  idem   S.  Th.  lect.  n. 

titudinem,  quae  summum    bonum  est ,  transferendi  sunt ,      homo.  Ergo,  eadem  ratione,  non  esset  idem  oculus  numero 

debent  etiam  ab  omni  malo  purgari.  Et  propter  hoc  oportet     si  non  habeat  eandem  numero  potentiam  visivam.  Et,  si- 

esse  locum  in  quo  tales  purgentur ,  si  hinc  non  omnino  is  mili  ratione,  nec  aliqua  alia  pars  eadem  numero  resurge- 

purgati  exeant.    Sed  illi  qui  in  inferno    detrudentur ,  non      ret.  Et  per  consequens  nec  totus  homo  idem  numero  erit. 

erunt  immunes  ab  omni  bono.    Et  ideo    non  est  simile :      Non  ergo  potest  esse  quod  anima  separata  potentias  sen- 

quia  ibi  in  infemo  existentes  praemium  bonorum  suorum      sitivas   amittat. 

recipere  possunt  inquantum  bona  praeterita  eis  valent  ad  7.  Praeterea,   si   potentiae    sensitivae    corrumperentur 

mitigationem  poenae.  40  corrupto  corpore,  oporteret  quod,  debilitato  corpore,  debi- 

•  Arg.  Sed  con-        Ad  decimum  *  DicENDUM  quod  in  gloria  animae  consistit      litarentur.  Hoc  autem  non  contingit :    quia,  ut  dicitur  in 

praemium    essentiale :    sed  gloria  corporis ,  cum  jedundet  I  de  Anima  *,  si  senex   accipiat   oculum    iuvenis,  videbit  '  Cap.  iv,  n.  13.  - 

ex  anima,  tota  consistit  in  anima  quasi  originaliter.  Et  ideo  utique  sicut  iuvenis.  Ergo  nec,  corrupto  corpore,  sensitivae 

carentia  gloriae  animae  diversificat  statum,  non  autem  ca-  potentiae  corrumpentur. 

rentia  gloriae  corporis.  Et  propter  hoc  etiam  idem  locus,  4S       Sed  contra  est  quod  Augustinus ,  in  libro  de  Eccle- 

scilicet  caelum  empyreum,  debetur  animabus  sanctis  exutis  siasticis  Dogmat.  *,  dicit:  Duabus  substantiis  homo  con-  '  Cao.  xix.  -  in- 

a  corpore,  et  coniunctis  corporibus  gloriosis.  Non  autem  stat,  anima  tantum  et  carne,  anima  cum  ratione  sua,  et    "    ''''■    "^' 

idem  locus  debetur  animabus  Patrum   ante  perceptionem  carne  cum  sensibus  suis.  Potentiae  ergo  sensitivae  ad  car- 

gloriae  animae,  et  post  perceptionem  ipsius.  nem  pertinent.  Ergo,  corrupta  came,  non  manent  poten- 

nTTAF«iTTO  SFPTTIAOFmMA  '"  ^^^  sensitivae  in  anima. 

yUAli&HU  Ssli/flUACrJi&mA  2.  Praeterea,    Philosophus,    in   XII    Metaphys.  * ,    de  ' S. Th. lect. in.- 

DEQUALITATE  ANIMAE  EXISTENTIS  A  CORPORE  SEPARATAE,      separatione  animae  loquens ,  sic  dicit:    Si  autem   aliquid  „,'%'.  5     ' '*''• 
ET  POENA  EI  INFLICTA  AB  IGNE  CORPOREO  ^         ^    ■  ^  ^  ,  .    j     u  r  ■ 

remanet  tn  postremo,    quaerendum  est  de  hoc.    In  qut- 

DEiNDE  considerandum  est  de  qualitate  animae  exeuntis     busdam  enim  non  est  impossibile.  Verbi  gratia,  si  anima 
a  corpore,  et  poena  ei  ab  igne  corporeo  inflicta  *.        ss  est  talis  dispositionis,  non  tota,  sed  intellectus.  Tota  enim 
"'™  ■  Circa  quod  quaeruntur  tria.  /orte  impossibile.  Ex  hoc  videtur  quod  anima  tota  a  cor- 

Primo :  utrum  in  anima  separata  remaneant  potentiae      pore  non  separetur,  sed  solum  potentiae  animae  intellecti- 

sensitivae.  vae :  non  enim  sensitivae  vel  vegetativae. 

Secundo :  utrum  remaneant   in  ea  actus  dictarum  po-  3.  Praeterea,  in  II  de  Anima  *  Philosophus  dicit,  de  'Cap.n.n.g.io.- 

tentiarum.  tio  Intellectu  loquens:  Hoc  solum  contingit  separari  utper- 

Tertio :  utrum  anima  separata  possit  pati  ab  igne  cor-     petuum  a  corruptibili.  Reliquae  autem  partes  animae  ma- 

poreo.  nifestum  est  ex  his  quod  non  separabiles  sunt,  ut  quidam 

dicunt.   Ergo   potentiae   sensitivae   non  manent  in  anima 
ART.  I.  utrum  in  anima  separata   remaneant  separata. 

POTENTIAE  SENSiTrvAE  <s       Respondeo  dicendum  quod  circa  hoc  est  multiplex  opi- 

Part.  i,  qu.  Lxxvii,  art.  8;  Qaa«/.  Dispp.,  de  i4mm<3,  art.  19;  nio.  Quidam  enim ,  aestimantes   potentias   omnes  esse  in 

xii  Metaphys.,  lect.  iii.  anima  ad  modum  quo  color  est  in  corpore,  dicunt  quod 

AD  pRiMUM  sic  PRocEDiTUR.  Vidctur  quod  in  anima  sepa-      anima  a  corpore    separata    omnes   potentias   suas   secum 
rata  remaneant  potentiae  sensitivae.  Augustinus  enim,      trahit*.  Si  enim  aliqua  ei  deesset,  oporteret  animam  trans-  *  Cf.  ^g.  1;  et 
'  Cap.  XV.  -  in-   in  libro  de  Spiritu  et  Anima  *,  sic  dicit:    Recedit  a«2»wa  7°  mutatam    esse    secundum    naturales    proprietates  :    quae,  cap.uit. 
c"art.''seq.,af'i'.  a  corpore  secum  trahens  omnia:  sensum  scilicet,  imagi-      subiecto  manente,  variari  non  possunt. 

nationem,  rationem,  intellectum,  intelligentiam,  concupisci-  Sed  dicta  aestimatio  falsa  est.    Cum  enim  potentia  sit 

bilitatem  et  irascibilitatem.  Sed  sensus  et  imaginatio ,  et  secundum  quam  potentes  dicimur  aliquid  agere  vel  pati ; 
vis  irascibilis  et  concupiscibilis,  sunt  vires  sensitivae.  Ergo  eiusdem  autem  sit  agere  et  posse  agere :  oportet  quod 
in  anima  separata  vires  sensitivae  remanent.  7S  eiusdem   sit  potentia   sicut   subiecti   quod   est   agens  vel 


148 


QUAESTIO  LXX,  ARTICULUS  II 


•Cap.  i.-S.Th. 
lect.  I. 


•  Cf.  Part.  I,  qu. 
Lxxvii,  art.  5. 


Cf.  ibid. 


*  B.  Albert.  IV 
Sent.,  dist.  xliv, 
art.  43. 


In  corpore. 


*  Homil,  in  prin- 
cip.      Proverb. , 
num.  13. 
"Cap.  XI,  n.  5.  - 
S.  Th.  lect.  IX. 

•  In  corpore. 


patiens.  Unde  Philosophus,  in  principio  de  Somno  et  Vi- 
gilia  *,  dicit  quod  cuius  est  potentia,  eius  est  actio.  Vi- 
demus  autem  manifeste  quasdam  operationes,  quarum 
potentiae  animae  sunt  principia,  non  esse  animae,  proprie 
loquendo,  sed  coniuncti,  quia  non  explentur  nisi  mediante 
corpore :  ut  est  videre,  audire,  et  huiusmodi.  Unde  oportet 
quod  istae  potentiae  sint  coniuncti  sicut  subiecti  * ;  animae 
autem  sicut  principii  influentis,  sicut  forma  est  principium 
proprietatum  compositi.  Quaedam  vero  operationes  exer- 
centur  ab  anima  sine  organo  corporali:  ut  intelligere, 
considerare  et  velle.  Unde,  cum  hae  actiones  sint  animae 
propriae ,  et  potentiae  quae  sunt  harum  principia ,  non 
solum  erunt  animae  ut  principii,  sed  ut  subiecti  *.  Quia 
ergo ,  manente  proprio  subiecto ,  manere  oportet  et  pro- 
prias  passiones,  et  corrupto  eo  corrumpi;  necesse  est  illas 
potentias  quae  in  suis  actionibus  non  utuntur  organo 
corporali,  remanere  in  anima  separata;  illas  autem  quae 
utuntur,  corrumpi  corpore  corrupto.  Et  huiusmodi  sunt 
potentiae  omnes  quae  pertinent  ad  animam  sensibilem 
et  vegetabilem. 

Et  propter  hoc  quidam  in  potentiis  animae  sensibilibus 
distinguunt.  Dicunt  enim  has  esse  duplices :  quasdam  quae 
sunt  actus  organorum,  quae  sunt  ab  anima  effluxae  in 
corpus,  et  hae  cum  corpore  corrumpuntur ;  quasdam  vero 
originales  harum,  quae  sunt  in  anima,  quia  per  eas  anima 
corpus  sensificat  ad  videndum  et  audiendum  et  huiusmodi, 
et  hae  originales  potentiae  manent  in  anima  separata. 

Sed  hoc  non  videtur  convenienter  dici.  Anima  enim 
per  suam  essentiam,  non  mediantibus  aliquibus  aliis  po- 
tentiis,  est  origo  illarum  potentiarum  quae  sunt  actus 
organorum:  sicut  et  forma  quaelibet,  ex  hoc  ipso  quod 
per  essentiam  suam  materiam  informat,  est  origo  proprie- 
tatum  quae  compositum  naturaliter  consequuntur.  Si  enim 
oporteret  in  anima  ponere  alias  potentias,  quibus  median- 
tibus  potentiae  quae  organa  perficiunt  ab  essentia  animae 
effluerent,  eadem  ratione  oporteret  ponere  ahas  potentias 
quibus  mediantibus  ab  essentia  animae  efEluerent  illae  me- 
diae  potentiae :  et  sic  in  infinitum.  Si  enim  statur  aHcubi, 
melius  est  ut  in  primo  stetur. 

Unde  alii  *  dicunt  quod  potentiae  sensitivae ,  et  aliae 
similes,  non  raanent  in  anima  separata  nisi  secundum  quid, 
scilicet  ut  in  radice,  per  modum  scilicet  quo  principiata 
sunt  in  principiis  suis :  in  anima  enim  separata  manet 
efficacia  influendi  iterum  huiusmodi  potentias  si  corpori 
uniatur.  Nec  oportet  hanc  efficaciam  esse  aliquid  super- 
additum  essentiae  animae,  ut  dictum  est.  Et  haec  opinio 
videtur  magis  rationabilis. 

Ad  primum  ergo  dicendcm  quod  verbum  illud  Augu- 
stini  intelligendum  est  quod  anima  secum  trahit  quasdam 
illarum  potentiarum  in  actu,  scilicet  intelligentiam  et  in- 
tellectum ;  quasdam  vero  radicaliter,  ut  dictum  est  *. 

Ad  secundum  dicendum  quod  sensus  quos  anima  secum 
trahit,  non  sunt  isti  exteriores,  sed  interiores,  qui  scilicet 
ad  partem  intellectivam  pertinent:  quia  intellectus  inter- 
dum  sensus  appellatur,  ut  patet  per  Basilium,  super  Prover- 
bia  *,  et  per  Philosophum,  in  VI  Ethic.  **.  -  Vel,  si  intel- 
ligit  de  sensibus  exterioribus,  dicendum  sicut  ad  primum. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  iam  patet  ex  dictis  *, 
potentiae  sensitivae  non  comparantur  ad  animam  sicut 
naturales  passiones  ad  subiectum,  sed  sicut  ad  originem. 
Unde  ratio  non  procedit. 

Ad  quartum  dicendum  quod  potentiae  animae  dicuntur 
partes  eius  potentiales.  Talium  autem  totorum  ista  est 
natura,  quia  tota  virtus  totius  consistit  in  una  partium 
perfecte,  in  aliis  autem  partialiter:  sicut  in  anima  virtus 
animae  perfecte  consistit  in  parte  intellectiva,  in  aliis 
autem  partialiter.  Unde,  cum  in  anima  separata  remaneant 
vires  intellectivae  partis,  integra  remanebit,  non  diminuta, 
quamvis  sensitivae  potentiae  actu  non  remaneant:  sicut 
nec  potentia  regis  manet  diminuta  mortuo  praeposito,  qui 
eius  potentiam  participabat. 

Ad  quintum  dicendum  quod  corpus  cooperatur  ad  me- 
ritum  quasi  pars  essentialis  hominis  qui  meretur.  Sic 
autem  non  cooperantur  potentiae  sensitivae :  cum  sint  de 
genere  accidentium.  Et  ideo  non  est  simile. 


Ad  sextum  dicendum  quod  potentiae  animae  sensitivae 
non  dicuntur  esse  actus  organorum  quasi  formae  essen- 
tiales  ipsorum ,  nisi  ratione  animae  cuius  sunt :  sed  sunt 
actus  ipsorum  sicut  perficientes  ea  ad  proprias  operationes, 

s  sicut  calor  est  actus  ignis  perficiens  ipsum  ad  calefacien- 
dum.  Unde,  sicut  ignis  idem  numero  remancret  etiam  si 
alius  numero  in  eo  calor  esset ,  sicut  patet  de  frigore 
aquae,  quod  non  redit  idem  numero  postquam  fuerit 
calefacta,  aqua  nihilominus  eadem  numero  manente;    ita 

'°  et  organa  erunt  eadem  numero,  quamvis  potentiae  eaedem 
numero  non  sint. 

Ad  septimum  dicendum  quod  Philosophus  ibi  loquitur 
de  huiusmodi  potentiis  secundum  quod  radicaliter  in  anima 
consistunt:    quod  patet  ex  hoc  quod  dicit,  quod  senium 

•!  non  est  in  patiendo  aliquid  animam,  sed  id  in  quo  est, 
scilicet  corpus.  Sic  enim  propter  corpus  neque  debilitantur 
nec  corrumpuntur  animae  virtutes. 

ART.  II.  utrum  in  anima  separata  remaneant 

">  ACTUS  sensitfvarum  potentiarum 

Part.  1,  qu.  ucxvii,  art.  8;  lll  Cont.  Gent.,  cap.  lxxxi,  ad  5; 
Quodl.  X,  qu.  IV,  ad  2. 

Ad  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  in  anima 
separata  remaneant  etiam  actus  sensitivarum  poten- 
25  tiarum.  Dicit  enim  Augustinus ,  in  libro  de  Spiritu  et 
Anima  * :  Anima  recedens  a  corpore  ex  his,  scilicet  ima- 
ginatione,  concupiscibilitate,  irascibilitate,  secundum  merita 
afficitur  ad  delectationem  sive  dolorem.  Sed  imaginatio 
et  concupiscibilis  et  irascibilis  sunt  potentiae  sensitivae. 
30  Ergo  secundum  sensitivas  potentias  anima  separata  affi- 
cietur.  Et  ita  secundum  eas  in  aliquo  actu  erit. 

2.  Praeterea,  Augustinus,  super  Gen.  ad  litt.,  lib.  XII  *, 
dicit  quod  corpus  non  sentit,  sed  anima  per  corpus ;  et 
infra:  Quaedam  autem  anima   non  per  corpus,  sed  sine 

15  corpore  sentit,  ut  est  timor  et  huiusmodi.  Sed  id  quod 
animae  sine  corpore  convenit,  potest  inesse  animae  a 
corpore  separatae.   Ergo  tunc  actu  anima  sentire  poterit. 

3.  Praeterea,  inspicere  similitudines  corporum  sicut  in 
somno   accidit,  ad  visionem   imaginariam   pertinet,  quae 

40  est  in  parte  sensitiva.  Sed  huiusmodi  similitudines  corpo- 
rum  inspicere  sicut  in  somnis  accidit,  convenit  animae 
separatae.  Unde  Augustinus,  XII  super  Gen.  ad  litt.  *,  sic 
dicit:  Neque  enim  video  cur  habeat  anima  similitudinem 
corporis  sui,  cum,  iacente  sine  sensu  corpore,  nondum  ta- 

45  men  penitus  mortuo,  videt  talia  qualia  multi  ex  illa  sub- 
ductione  vivis  redditi  narraverunt,  et  non  habeat  cum  per- 
fecta  morte  penitus  de  corpore  exierit.  Non  enim  potest  hoc 
intelligi  quod  anima  similitudinem  corporis  habeat,  nisi 
secundum  quod  eam  inspicit.  Unde  praemisit  de  iacentibus 

50  sine  sensu  quod  gerunt  quandam  similitudinem  corporis 
sui,  per  quam  possunt  ad  loca  corporalia  ferri,  et  talia, 
qualia  vident,  similitudinibus  sensuum  experiri.  Ergo  anima 
separata  potest  exire  in  actum  potentiarum  sensitivarum. 

4.  Praeterea,  memoria  est  potentia  sensitivae  partis: 
55  ut  probatur  in  libro  de  Memoria  et  Reminiscentia  *.  Sed 

animae  separatae  actu  memorabuntur  eorum  quae  in  hoc 
mundo  gesserunt :  unde  et  diviti  epuloni  dicitur,  Luc.  xvi  *: 
Recordare  quia  recepisti  bona  in  vita  tua.  Ergo  anima 
separata  exibit  in  actum  potentiae  sensitivae. 

60  5.  Praeterea,  secundum  Philosophum,  in  III  de  Ani- 
ma  *,  irascibilis  et  concupiscibilis  sunt  in  parte  sensitiva. 
Sed  in  irascibili  et  concupiscibili  sunt  gaudium  et  tristitia, 
amor  et  odium,  timor  et  spes,  et  huiusmodi  affectiones, 
quas  secundum  fidem  nostram  ponimus  in  animabus  se- 

«5  paratis.  Ergo  animae  separatae  non  carebunt  actibus  po- 
tentiarum  sensitivarum. 

Sed  contra,  id  quod  est  commune  animae  et  corpori, 
non  potest  remanere  in  anima  separata.  Sed  omnes  opera- 
tiones  potentiarum  sensitivarum  sunt  communes  animae  et 

70  corpori :  quod  patet  ex  hoc  quod  nuUa  potentia  sensitiva 

aliquem   actum   habet  nisi  per  organum   corporale.  Ergo 

anima  separata  carebit   actibus   sensitivarum  potentiarum. 

2.  Praeterea,  Philosophus  dicit,  in  I  de  Anima  *,  quod, 

corrupto  corpore,  anima  neque  reminiscitur  neque  amat. 

75  Et  eadem  ratio  est  de  omnibus  aliis  actibus  sensitivarum 


"  Cap.  XV.  -  Inter 
Opp.  Aug. 


•  Cap.  XXIV.  -  Cf. 
lib.  ni,  cap.  V. 


*  Cap.  XXXII. 


•  Cap.  I.  -  S.  Th. 
lect.  II. 

'  Ver».  35. 


*  Cap.  IX,  n.  3.  - 
S.  Th.  lect.  XIV. 


'  Cap.  IV,  n.  14.' 
S.  Th.  leci.  X. 


QUAESTIO  LXX,  ARTICULUS  III 


149 


'VideJAlcibiad., 
cap.  XXV ;  Phae- 
dricap.-xxx;  Ti- 
masam  (Did.vol. 
II,  p.  213) ;  Leg. 
lib.  X  (Did.  vol. 
II,  p.  451). 
'  Ctvil.  hb.  X  , 
circa  fin. 


"  Vide  Aristot. 
Topic.  lib.  VI, 
cap.  111.  n.  2 ; 
VIIIPA/sic.cap. 
IX,  n.  3  ,  s.  Tn. 
lect.  XX ;  I  de 
Anim.,  cap,  ix, 
n.  u,S.  Th.lect. 


•Cap.ni. -S.Th. 
lect.  VI  sqq. 


'  Cf.   art.   prae- 
ced.,  infinecorp. 


*  Cf.  admonit.  in 
lib.  de  Spirit.  et 
Anima ,  Migne 
Patr.  Lat.  XL  , 
779- 


*  In  corpore.  - 
Cf.  Part.  I,  qu. 
Lxxvii,  art.  5,  ad 
3- 


*  Dist.  III,  qu.  IV, 
art.  1,  ad  2.  -  Cf. 
lib.III.dist.xxvi, 
qu.ii,art.  5,  ad4. 


*  Cap.  IV,  n.  14.  - 
S.  Th.  lect.  X. 

*  Cf.  Part.  I,  qu. 
xciii,  art.  7  ,  ad 
2.  3- 


potentiarum.  Ergo  non  procedit  anima  separata  in  aliquem 
actum  alicuius  potentiae  sensitivae. 

Respondbo  dicendum  quod  quidam  distinguunt  duplices 
actus  sensitivarum  potentiarum  :  quosdam  exteriores,  quos 
per  corpus  exercet,  et  hi  non  remanent  in  anima  separata ; 
quosdam  vero  intrinsecos,  quos  anima  per  seipsam  exer- 
cet,  et  hi  erunt  in  anima  separata.  Haec  autem  positio 
descendere  videtur  ab  opinione  Platonis,  qui  posuit  *  ani- 
mam  corpori  coniungi  sicut  quandam  substantiam  per- 
fectam  in  nuUo  a  corpore  dependentem,  sed  solum  sicut 
motorem  mobili:  quod  patet  ex  trans-corporatione  quam 
ponebat  *.  Quia  autem  secundum  ipsum  nihil  movebat 
nisi  motum;  et,  ne  abiretur  in  infinitum,  dicebat  quod 
primum  movens  movet  seipsum :  posuit  quod  anima 
erat  seipsam  movens  *.  Et  secundum  hoc  erat  duplex  mo- 
tus  animae :  unus  quo  movebatur  a  seipsa ;  aUus  quo  mo- 
vebatur  corpus  ab  ea.  Et  sic  anima  habebat  actum  qui 
est  videre,  primo  in  seipsa,  secundum  quod  movebat 
seipsam ;  et  secundo  in  organo  corporali,  secundum  quod 
movebat  corpus. 

Hanc  autem  positionem  Philosophus  destruit,  in  I  de 
Anima  * ,  ostendens  quod  anima  non  movet  seipsam ,  et 
quod  nuUo  modo  movetur  secundum  istas  operationes 
quae  sunt  videre,  sentire  et  huiusmodi,  sed  quod  istae  ope- 
rationes  sunt  motus  coniuncti  tantum.  Unde  oportet  dicere 
quod  actus  sensitivarum  potentiarum  nuUo  modo  maneant 
in  anima  separata,  nisi  forte  sicut  in  radice  remota  *. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  liber  ille  negatur  a 
quibusdam  fuisse  Augustini :  dicitur  enim  fuisse  cuiusdam 
Cisterciensis ,  qui  eum  ex  dictis  Augustini  compilavit,  et 
quaedam  de  suo  addidit  *.  Unde  quod  ibi  scribitur,  pro 
auctoritate  habendum  non  est. 

Si  tamen  auctoritas  debeat  sustineri,  dicendum  quod 
non  debet  intelligi  quod  anima  separata  ex  imaginatione 
et  aUis  huiusmodi  potentiis  af&ciatur  quasi  ipsa  affectio 
sit  actus  potentiarum  praedictarum :  sed  quia  ex  his  quae 
anima  per  imaginationem  et  ahas  huiusmodi  potentias 
commisit  in  corpore,  in  futuro  afficietur,  vel  in  bonum 
vel  in  malum;  ut  sic  imaginatio  et  huiusmodi  potentiae 
non  intelligantur  elicere  illam  affectionem,  sed  elicuisse 
in  corpore  meritum  affectionis  illius. 

Ad  secundum  dicendum  quod  anima  dicitur  sentire  per 
corpus,  non  quasi  actus  sentiendi  sit  animae  secundum 
se :  sed  quia  est  totius  coniuncti  ratione  animae,  eo  modo 
loquendi  quo  dicimus  quod  calor  calefaciat. 

Quod  autem  subiungitur,  quod  quaedam  anima  sentit 
sine  corpore,  ut  timorem  et  huiusmodi,  inteUigendum  est 
sine  exterioris  corporis  motu,  qui  accidit  in  actibus  sen- 
suum  propriorum  :  non  enim  timor  et  huiusmodi  passiones 
sine  motu  corporaU  contingunt.  -  Vel  potest  dici  quod 
Augustinus  loquitur  secundum  opinionem  Platonicorum, 
qui  hoc  ponebant,  ut  dictum  est  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod  Augustinus  ibi  inquirendo 
loquitur,  non  determinando :  sicut  fere  per  totum  iUum 
Ubrum.  Patet  enim  quod  non  est  simiUs  ratio  de  anima 
dormientis,  et  de  anima  separata.  Anima  enim  dormientis 
utitur  organo  imaginationis,  in  qua  corporales  simiUtudines 
imprimuntur :  quod  de  anima  separata  dici  non  potest. 

Vel  dicendura  quod  simiUtudines  rerum  sunt  in  anima 
et  quantum  ad  potentiam  sensitivam,  et  imaginativam,  et 
intellectivam,  secundum  maiorem  et  minorem  abstractio- 
nem  a  materia  et  a  materiaUbus  conditionibus.  Tenet  ergo 
simiUtudo  Augustini  quantum  ad  hoc  quod,  sicut  simiU- 
tudines  rerum  corporaliura  sunt  in  aniraa  soraniantis  vel 
excessum  raentis  patientis  iraaginabiliter,  ita  sunt  in  aniraa 
separata  intellectualiter :  non  autem  quod  in  anima  sepa- 
rata  sint  iraaginabiliter. 

Ad  auARTUM  DicENDUM  quod,  sicut  in  I  Libro  *  dictum 
est,  meraoria  dupliciter  sumitur.  Quandoque  prout  est 
potentia  sensitivae  partis,  secundum  quod  concernit  prae- 
teritum  tempus.  Et  hoc  modo  actus  memoriae  in  aniraa 
separata  non  erit.  Unde  dicit  Philosophus,  in  I  de  Anima  *, 
quod,  hoc  corrupto,  scilicet  corpore,  anima  non  remini- 
scitur.  -  Alio  raodo  accipitur  raeraoria  prout  est  pars 
imaginis  *,  ad  inteUectivam  partem  pertinens :   secundum 


scilicet  quod  ab  omni  differentia  temporis  abstrahit,  cum 
non  sit  tantum  praeteritorum ,  sed  etiara  praesentium  et 
futurorum,  ut  Augustinus  dicit  *.  Et  secundum  hanc  me- 
moriam  anima  separata  memorabitur. 

s  Ad  auiNTUM  DicENDUM  quod  amor,  gaudium  et  tristitia, 
et  huiusmodi,  dupliciter  accipiuntur.  Quandoque  quidem 
secundum  quod  sunt  passiones  appetitivae  sensibilis.  Et 
sic  non  erunt  in  anima  separata :  hoc  enim  modo  non 
explentur  sine  determinato   motu  cordis.    -    Alio   modo, 

■o  secundum  quod  sunt  actus  voluntatis,  quae  est  in  parte 
intellectiva.  Et  hoc  modo  erunt  in  anima  separata :  sicut 
et  delectationem,  quae  quodam  modo  est  passio  partis  sen- 
sitivae,  secundum  alium  modum  accipiendi  ponit  Philo- 
sophus  in  Deo,  dicens,  in  VII  Ethic.  *,  quod  Deus  una 

■  !  simplici  delectatione  gaudet. 

ART.    III.    UTRUM    ANIMA    SEPARATA    PATI    POSSIT 

AB    lONE    CORPORBO 

Part.  I,  qu.  lxiv,  art.  4,  ad  1 ;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  xc; 
Quaest.  Dispp.,  de  Anima,  an.  6,  ad  7;  art.  21;  de  Spirit.  Creat.,  art.  i,ad2o; 
^  de  Verit.y  qu.  xxvi,  art.  1;  Compend.  Theot.,  cap.  clxxx; 

Quodl.  II,  qu.  v«,  art.  1 ;  III,  qu.  x,  art.  1 ;  VII,  qu.  v,  art.  3. 

AD  TERTiuM  sic  pRocEDiTUR.    Vidctur  quod  anima  sepa- 
rata   pati   non   possit   ab   igne    corporeo.    Augustinus 
enim,  XII  super  Gen.  ad  litt.  *,  dicit :    Non  sunt  corpo- 
js  ralia,  sed  corporalibus  similia,  quibus  animae  corporibus 
exutae  afficiuntur,  seu  bene  seu  male.  Ergo  cinima  sepa- 
rata  igne  corporeo  non  punitur. 

2.  Praeterea,  Augustinus,  in  eodem  libro  *,  dicit  quod 
agens  semper  est  nobilius  patiente.    Sed  impossibile  est 

jo  aliquod  corpus  esse  nobilius  anima  separata.  Ergo  non 
potest  ab  aliquo  corpore  pati. 

3.  Praeterea,  secundum  Philosophum,  in  I  de  Gene- 
rat.  *,  et  secundum  Boetium,  in  libro  de  duabus  Naturis  **, 
Ula  solum  agunt  et  patiuntur  ad  invicem  quae  in  materia 

!s  communicant.  Sed  anima  et  ignis  corporeus  non  commu- 
nicant  in  materia :  quia  spiritualium  et  corporalium  non 
est  materia  communis.  Unde  non  possunt  ad  invicem 
transmutari,  ut  Boetius  in  eodem  libro  *  dicit.  Ergo  anima 
separata  ab  igne  non  patitur. 

40  4.  Praeterea,  omne  quod  patitur  recipit  aliquid  ab 
agente.  Si  ergo  aniraa  patiatur  ab  igne  corporeo,  aliquid 
ab  eo  recipiet.  Sed  orane  quod  recipitur  in  aliquo,  est  in 
eo  per  modura  rccipientis.  Ergo  quod  recipitur  ab  igne 
in  anima,  non  est  in  eo  materialiter,  sed  spiritualiter.  Sed 

4!  formae  rerum  in  anima  spiritualiter  existentes  sunt  per- 
fectiones  ipsius.  Ergo ,  etsi  patiatur  ab  igne  corporeo , 
hoc  non  erit  in  eius  poenam,  sed  magis  in  eius  per- 
fectionem. 

5.  Si  dicatur  quod  hoc   ipso   anima  punitur  ab  igne 
so  quod  ignem  videt,  ut  videtur  dicere  Gregorius,  IV  Dialog.*: 

contra.  Si  videt  anima  ignera  inferni,  non  potest  videre 
nisi  visione  intellectuali :  cum  non  habeat  organa  quibus 
visio  sensitiva  vel  imaginaria  perficitur.  Sed  visio  intel- 
lectualis  non  videtur  quod  possit  esse  causa  tristitiae : 
s!  delectationi  enim  quae  est  in  considerando,  non  est  tristitia 
contrarium,  secundum  Philosophura  *.  Ergo  ex  tali  visione 
aniraa  non  punitur. 

6.  Si  DicATUR  quod  anima  patitur  ab  igne  corporeo  eo 
quod  tenetur  ab  eo ,  sicut   nunc  tenetur  a  corpore  dum 

60  vivit  in  corpore  :  contra.  Aniraa,  dura  in  corpore  vivit,  te- 
netur  a  corpore  inquantum  ex  ea  et  corpore  fit  unum 
sicut  ex  materia  et  forma  fit  unum.  Sed  aniraa  non  erit 
forraa  illius  ignis  corporei.  Ergo  supra  dicto  modo  non 
poterit  ab  illo  igne  teneri. 

«s  7.  Praeterea,  omne  agens  corporeum  agit  per  con- 
tactum  *.  Sed  non  potest  esse  aliquis  contactus  ignis  cor- 
porei  et  animae:  quia  contactus  solum  fit  inter  corpora 
quae  habent  ultima  simul.  Ergo  aniraa  ab  igne  corporeo 
non  patitur. 

70  8.  Praeterea,  agens  organicura  non  agit  in  remota  nisi 
per  hoc  quod  agit  in  media :  unde  per  determinatam  di- 
stantiam  agere  potest  proportionatam  suae  virtuti.  Sed 
animae,  vel  ad  minus  daeraones,  de  quibus  est  eadem 
ratio,  quandoque  sunt  extra   locum   infemi;    quandoque 

7s  etiam  in  hoc  mundo  hominibus  apparent.  Nec  tamen  sunt 


*  De  Trin.  lib. 
XIV,  cap.  XI. 


•Cap.  XIV,  n.8.  - 
S.  Th.  lect.  xnr. 


*  Cap.  XXXII. 


•  Cap.  XVI.  -  Cf. 
de  Musica,  lib. 
VI,  cap.  V,  n.  8. 


*  Cap.  X,  n.  8.  - 
Continuat.  Com- 
ment.  s.Th.  lect. 

XXV. 

"  Cap.  Ti. 


Ibid. 


Cap.  XXIX. 


*  Topic.  lib.  I , 
cap.  XIII,  n.  5.  - 
CLfirtic.  lib.X, 
cap.  III ,  n.  7  , 
s.  Th.  lect.  ni ; 
Neraes.  de  Nat. 
Hom.  cap.  xviii, 
al.Iib.IV,  cap.x. 


•  Cf.  Aristot.  de 
Gen.etCorr.Wb. 
I,  cap.  VI,  n.  4.  - 
Continuat.  Com- 
ment.  s.  Th.  lect. 
xviii. 


i5o 


QUAESTIO  LXX,  ARTICULUS  III 


Vers.  41. 


*  Dist.  xLiv,  qu 
III,  art.  2,  qu^  t. 


*  Vers.  41. 


Cap. 


a  poena  immunes :  sicut  enim  gloria  sanctorum  nunquam 
interrumpitur,  ita  nec  poena  damnatorum.  Nec  tamen  vi- 
demus  quod  omnia  intermedia  ab  igne  inferni  patiantur. 
Nec  iterum  est  credibile  aliquid  corporeum  de  natura  ele- 
menti  esse  tantae  virtutis  ut  ad  tantam  distantiam  actionem 
suam  diffundat.  Ergo  non  videtur  quod  poenas  quas  ani- 
mae  damnatorum  sustinent,  ab  igne  corporeo  patiantur. 
Sed  contra,  eadem  ratio  est  in  animabus  separatis  et 
daemonibus  quod  ab  igne  corporeo  pati  possint.  Sed  dae- 
mones  ab  eo  patiuntur:  cum  puniantur  ab  illo  igne  in 
quem  corpora  damnatorum  proiicientur  post  resurrectio- 
nem,  quem  oportet  esse  corporeum;  et  hoc  patet  per 
sententiam  Domini,  Matth.  xxv  * :  Ite,  maledicti,  in  ignem 
aeternum,  qui  paratus  est  diabolo  et  angelis  eius.  Ergo 
et  animae  separatae  ab  igne  corporeo  pati  possunt. 

2.  Praetkrea,  poena  debet  respondere  culpae.  Sed  ani- 
ma  per  culpam  se  corpori  subiecit  per  pravam  concupi- 
scentiam.  Ergo  iustum  est  ut  in  poenam  rei  corporeae 
subiiciatur  per  passionem. 

3.  Praeterea,  maior  est  unio  formae  ad  materiam  quam 
agentis  ad  patiens.  Sed  diversitas  naturae  spiritualis  et  cor- 
poralis  non  impedit  quin  anima  sit  forma  corporis.  Ergo 
nec  impedit  quin  possit  a  corpore  pati. 

Respondeo  dicendum  quod,  supposito  ex  praedictis  * 
quod  ignis  inferni  non  sit  metaphorice  dictus,  nec  ignis 
imaginarius,  sed  verus  ignis  corporeus,  oportet  dicere  quod 
anima  ab  igne  corporeo  patietur :  cum  Dominus  ignem 
illum  diabolo  et  angelis  eius  paratum  esse  dicat,  Matth. 
XXV  *,  qui  sunt  incorporei  sicut  illa.  Sed  quomodo  pati 
possit,  multipliciter  assignatur. 

Quidam  enim  dixerunt  quod  hoc  ipsum  quod  est  ignem 
videre,  sit  animam  ab  igne  pati.  Unde  Gregorius,  in  IV 
Dialog.  *,  dicit:  Ignem  eo  ipso  patitur  anima  quo  videt. 

Sed  illud  non  videtur  sufficere.  Quia  quodlibet  visum, 
ex  hoc  quod  videtur,  est  perfectio  videntis.  Unde  non 
potest  in  eius  poenam  cedere  inquantum  est  visum.  Sed 
quandoque  est  punitivum  vel  contristans  per  accidens, 
inquantum  scilicet  apprehenditur  ut  nocivum.  Unde  opor- 
tet  quod,  praeter  hoc  quod  anima  ignem  illum  videt,  sit 
aliqua  comparatio  animae  ad  ignem  secundum  quam  ignis 
animae  noceat. 

Unde  alii  dixerunt  quod,  quamvis  ignis  corporeus  non 
possit  animam  exurere,  tamen  anima  apprehendit  ipsum 
ut  nocivum  sibi,  et  ad  talem  apprehensionem  afficitur 
■  Ps.  XIII,  vers.  5.  timore  et  dolore :  ut  in  eis  impleatur  id  quod  dicitur  * : 
Trepidaverunt  timore  ubi  non  erat  timor.  Unde  Grego- 
rius,  in  IV  Dialog.  *,  dicit  quod,  quia  anima  cremari  se 
conspicit,  crematur. 

Sed  hoc  iterum  non  videtur  sufficere.  Quia  secundum 
hoc  passio  animae  ab  igne  non  esset  secundum  rei  veri- 
tatem,  sed  secundum  apparentiam  tantum.  Quamvis  enim 
possit  esse  vera  passio  tristitiae  vel  doloris  ex  aliqua  falsa 
imaginatione,  ut  Augustinus  dicit,  XII  super  Gen.  ad  litt.  *; 
tamen  non  potest  dici  quod  secundum  illam  passionem 
vere  patiatur  a  re,  sed  a  similitudine  rei  quam  conspicit.  - 
Et  iterum  iste  modus  passionis  magis  recederet  a  reali 
passione  quam  ille  qui  ponitur  per  imaginarias  visiones: 
cum  ille  dicatur  per  veras  imagines  rerum  esse,  quas  anima 
secum  defert;  iste  autem  per  falsas  conceptiones,  quas 
anima  errans  fingit.  -  Et  iterum  non  est  probabile  quod 
animae  separatae,  vel  daemones,  qui  subtilitate  ingenii 
pollent,  putarent  ignem  corporeum  sibi  nocere  posse,  si 
ab  eo  nullatenus  gravarentur. 

Unde  alii  dicunt  quod  oportet  ponere  animam  etiam 
realiter  ab  igne  corporeo  pati.  Unde  et  Gregorius,  in  IV 
Dialog.  *,  dicit :  Colligere  ex  dictis  Evangelicis  possumus 
quod  incendium  anima  non  solum  videndo,  sed  etiam  expe- 
•yideb  Aibert.  riendo,  vatiatur.  Sed  hoc  tali  modo  fieri  ponunt  *.  Dicunt 

IV  Sent.,   dist.         .         ^     ,    .       .      ...  .  ,    ^    .  ,       ,. 

xLiv,  art.  37, 40.  enim  quod  ignis  iUe  corporeus  consideran  potest  dupli- 
citer.  Uno  modo,  secundum  quod  est  res  quaedam  cor- 
porea.  Et  hoc  modo  non  habet  quod  in  animam  agere 
possit.  Alio  modo,  secundum  quod  est  instrumentum  di- 
vinae  iustitiae  vindicantis :  hoc  enim  divinae  iustitiae  ordo 
exigit,  ut  anima  quae  peccando  se  rebus  corporalibus  sub- 
didit,  eis  etiam  in  poenam  subdatur.  Instrumentum  autem 


etiam  in  vir- 
inconveniens  si 


*  Loc.  cit. 


*  Cap.  XXXII. 


*  Loe.  cit. 


non  solum  agit  virtute  propriae  naturae,  sed 

tute  principalis   agentis.    Et   ita   non  est 

ignis  ille,  cum   agat  in  vi  spiritualis  agentis,  in  spiritum 

agat  hominis  vel  daemonis;  per  modum  etiam  quo  de  sa- 

5  cramentis  dictum  est  *  quod  animam  sanctificant. 

Sed  istud  etiam  non  videtur  sufficere.  Quia  omne  in- 
strumentum  in  id  circa  quod  instrumentaliter  operatur, 
habet  propriam  actionem  sibi  connaturalem,  et  non  solum 
illam  actionem  secundum  quam  agit  in  virtute  principalis 

10  agentis :  immo  exercendo  primam  actionem  oportet  quod 
efficiat  hanc  secundam,  sicut  aqua  lavando  corpus  in 
baptismo  sanctificat  animam,  et  serra  secando  lignum  per- 
ducit  ad  formam  domus.  Unde  oportet  dare  igni  aliquam 
actionem  in  animam  quae  sit  ei  connaturalis,  ad  hoc  quod 

■s  sit  instrumentum  divinae  iustitiae  peccata  vindicantis. 

Et  ideo  dicendum  quod  corpus  in  spiritum  naturaliter 
agere  non  potest,  nec  ei  aliquo  modo  obesse  vel  ipsum 
gravare,  nisi  secundum  quod  aliquo  modo  corpori  unitur: 
sic  enim  invenimus  quod  corpus  quod  corrumpitur,  aggra- 

jo  vat  animam,  Sap.  ix  *.  Spiritus  autem  corpori  unitur  du- 
pliciter.  Uno  modo,  ut  forma  materiae,  ut  ex  eis  fiat 
unum  simpliciter.  Et  sic  spiritus  unitus  corpori  et  vivi- 
ficat  corpus,  et  a  corpore  aliqualiter  aggravatur.  Sic  autem 
spiritus  hominis  vel  daemonis  igni  corporeo  non  unitur.  - 

25  Alio  modo,  sicut  movens  mobili;  vel  sicut  locatum  loco, 
eo  modo  quo  incorporaHa  sunt  in  loco.  Et  secundum  hoc 
spiritus  incorporei  creati  loco  definiuntur,  ita  in  uno  loco 
existentes  quod  non  in  alio  *.  Quamvis  autem  res  corporea 
ex  sua  natura  habeat  quod  spiritum  incorporeum  loco  de- 

jo  finiat,  non  tamen  ex  sua  natura  habet  quod  spiritum  in- 
corporeum  loco  definitum  detineat,  ut  ita  alligetur  illi  loco 
quod  ad  alia  divertere  non  possit :  cum  spiritus  non  sit  ita 
in  loco  naturaliter  quod  loco  subdatur.  Sed  hoc  superaddi- 
tur  igni  corporeo  inquantum  est  instrumentum  divinae  iusti- 

35  tiae  vindicantis,  quod  sic  detinet  spiritum.  Et  ita  efficitur  ei 

poenalis,  retardans  eum  ab  executione  propriae  voluntatis, 

ne  scilicet  possit  operari  ubi  vult  et  secundum  quod  vult. 

Et  hunc  modum  ponit  Gregorius,  in  IV  Dialog.  *  Ex- 

ponens  enim  quomodo  anima  incendium  experiendo  pa- 

40  tiatur,  sic  dicit :  Dum  Veritas  peccatorem  divitem  damna- 
tum  in  igne  perhibeat,  quisnam  sapiens  reproborum  ani- 
mas  teneri  ignibus  neget?  -  Et  hoc  etiam  lulianus  *  dicit, 
ut  in  littera  *  Magister  dicit :  Si  viventis  hominis  incorpo- 
reus   spiritus    tenetur   in   corpore,   cur   etiam    non   post 

4S  mortem  corporeo  igne  teneatur  ?  Augustinus  etiam,  XXI 
de  Civ.  Dei  *,  dicit  quod,  sicut  anima  in  hominis  condi- 
tione  iungitur  corpori  ut  dans  ei  vitam,  quamvis  illud  sit 
spirituale  et  hoc  corporale,  et  ex  illa  coniunctione  vehe- 
menter   concipit   amorem  ad  corpus;    sic   ligatur   igni  ut 

so  accipiens  ab  eo  poenam,  et  ex  illa  coniunctione  concipit 
horrorem. 

Oportet  ergo  omnes  praedictos  modos  in  unum  colli- 
gere,  ut  perfecte  videatur  quomodo  anima  ab  igne  corpo- 
reo  patiatur :  ut  scilicet  dicamus  quod  ignis  ex  natura  sua 

ss  habet  quod  spiritus  incorporeus  ei  coniungi  possit  ut  loco 
locatum;  sed  inquantum  est  instrumentum  divinae  iusti- 
tiae,  habet  ut  ipsum  quodammodo  retineat  alligatum;  et 
in  hoc  veraciter  ignis  ille  est  spiritui  nocivus;  et  sic  ani- 
ma,  ignem   ut   sibi   nocivum   videns,  ab   igne  cruciatur. 

60  Unde  Gregorius,  in  IV  Dialog.  *,  omnia  ista  per  ordinem 
tangit,  ut  ex  praemissis  eius  auctoritatibus  patet. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  Augustinus  loquitur 
inquirendo.  Unde  etiam  alium  modum  ponit  determinando 
in  libro  de  Civitate  Dei,  ut  ex  dictis  *  patet. 

«s  Vel  dicendum  quod  Augustinus  intelligit  quod  ea  qui- 
bus  anima  proxime  afficitur  ad  dolorem  vel  tristitiam,  sunt 
spiritualia :  non  enim  affligeretur  nisi  ignem  ut  nocivum  sibi 
apprehenderet.  Ignis  ergo  apprehensus  est  proximum  affli- 
gens :  sed  ignis  corporeus  extra  animam  existens  est  affli- 

70  gens  remotum. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  quamvis  anima  simpliciter 
sit  igne  nobilior,  ignis  tamen  est  anima  nobilior  inquan- 
tum  est  instrumentum  divinae  iustitiae. 

Ad  tkrtium  dicendum  quod  Philosophus  et  Boetius  lo- 

7s  quuntur  de  actione  illa  per  quam  patiens  transmutatur  in 


*  Dist.  1 

Vt.  4,   qu»  1. 

Cf.  Part.  III,  qu. 


3"- 

II*  4 


Vers.  15- 


•I5ni/.,distinct. 
XXXVII ,  qu.  III , 
art.  2 ;  IV ,  dist. 
X,  qu.  ',  »rt.  J, 
qu*  2 ;  Part.  I , 
qu.  Lii,  art.  2. 


•  Loc.  cit. 


*  Episc.  Tolet.  - 
Prog-noiMib.II, 
cap.  XVII. 

*  Dist.  iLiv,  cap- 
Cum  autem  con. 
stat. 

'  Cap.  X. 


Loc.  cit. 


*In  corpore,  fin. 


QUAESTIO  LXXI,  ARTICULUS  I 


i5i 


naturam  agentis.  Talis  autem  non  est  actio  ignis  in  ani- 
mam.  Et  propter  hoc  ratio  non  concludit. 

Ad  quartum  dicendum  quod  ignis  agit  in  animam  non 
per  modum  influentis,  sed  per  modum  detinentis,  ut  ex 

*  in  corpore.       dictis  *  patet.  Et  ideo  ratio  non  est  ad  propositum. 

Ad  auiNTUM  DicENDUM  quod  in  visione  intellectuali  non 
est  tristitia  ex  hoc  ipso  quod  aliquid  videatur :  cum  illud 
quod  videtur,  nullo  modo  intellectui  possit  esse  contra- 
rium  inquantum  videtur.  In  sensu  autem  hoc  quod  vide- 
tur,  ex  ipsa  actione  quam  agit  in  visum  ut  videatur,  potest 
esse  corruptivum  visus  per  accidens,  inquantum  corrumpit 
harmoniam  organi.  Sed  tamen  visio  intellectualis  potest 
esse  contristans  inquantum  id  quod  videtur  apprehenditur 
ut  nocivum:  non  quasi  noceat  eo  ipso  quod  videtur,  sed 
alio  quocumque  modo.  Et  sic  anima  videndo  ignem  affli- 
gitur. 

Ad  sextum  dicendum  quod  non  est  simile  quantum  ad 

*  ibid.  omnia,  sed  quantum  ad  aliquid,  ut  ex  dictis  *  patet. 

Ad  septimum  dicendum  quod,  quamvis  non  sit  tactus  cor- 
poralis  inter  animam  et  corpus,  tamen  est  inter  ea  aliquis 
tactus  spiritualis:  sicut  etiam  motor  caeli,  cum  sit  spiri- 
tualis,  spirituali  tactu  tangit  caelum  ipsum  movens,  per 
modum  quo  dicitur  contristans  tangere,  sicut  dicitur  in  I 
•Cap.  VI,  ng.  -  dc  Gencrat.  *  Et  huiusmodi  modus  sufficit  ad  actionem. 

Continuat.Com-  .  ,         .   .  ,  . 

ment.  s.Th.  lect.        Ad  octavum  dicendum  quod  spiritus  damnati  nunquam 

**'"■  sunt  extra  infemum  nisi  ex  dispensatione  divina,  vel  ad 

instructionem  vel    ad  exercitium   electorum.    Ubicumque 

autem  extra  infernum  sint,  semper  tamen  vident  ignem 

inferni  ut  eis  in  poenam  praeparatum.   Unde,  cum  ista 

*  Re»p.  ad  i.       visio  sit  immediate  affligens,  ut  dictum  est  *,  ubicumque 

sunt,  ab  igne  infemi  affliguntur :  sicut  et  captivi  extra  car- 
cerem  existentes  quodammodo  a  carcere  affliguntur,  dum 
vident  se  ad  carcerem  damnatos.  Unde,  sicut  gloria  electo- 
rum  in  nullo  minuitur,  nec  quantum  ad  praemium  essen- 
tiale  nec  quantum  ad  accidentale,  si  aliquando  extra  cae- 
lum  empyreum  sint,  quod  quodammodo  in  eorum  gloriam 
cedit;  ita  etiam  in  nullo  minuitur  poena  damnatorum  si 
extra  infemum  ex  divina  dispensatione  ponantur  ad  tempus. 
;.Ord^__Bedae.  Et  hoc  est  quod  Glossa  *  dicit,  super  illud  lac.  in  **,  In- 
flammat  rotam  nativitatis  nostrae  etc. :  Diabolus,  ubicum- 
que  sit,  sive  sub  aere  sive  sub  terra,  secum  trahit  tor- 
menta  suarum  flammarum.  Obiectio  autem  procedit  ac  si 
ignis  corporeus  affligeret  immediate  spiritus  sicut  affligit 
corpora. 

QUAESTIO  SEPTUAGESIMAPRIMA 

DE  SUFFRAGIIS  MORTUORUM 

Deinde  oonsiderandum  est  de  suffragiis  mortuorum  *. 
Et  circa  hoc  quaeruntur  quatuordecim. 
Primo :  utrum  suffragia  quae  per  unum  fiunt,  alii  prod- 

esse  possint. 
Secundo :  utrum  mortui  iuvari  possint  ex  operibus  vi- 

vorum. 
Tertio:  utrum   suffragia  per  peccatores   facta   mortuis 

prosint. 
Quarto:  utrum  suffragia  pro  mortuis  facta   facientibus 

prosint. 
Quinto  :  utrum  suffragia  existentibus  in  infemo  prosint. 
Sexto :  utmm  prosint  existentibus  in  purgatorio. 
Septimo:  utmm  valeant  pueris  existentibus  in  limbo. 
Octavo:  utrum    aliquo    modo    prosint    existentibus  in 

patria. 
Nono :  utrum  oratio  Ecclesiae,  et  sacrificium  Altaris,  et 

eleemosyna,  prosint  defunctis. 
Decimo :  utrum   indulgentiae   quas   Ecclesia   facit ,    eis 

prosint. 
Undecimo:  utrum  cultus  exequiamm  eis  prosint. 
Duodecimo :  utrum  suffragia  magis  prosint  ei  pro  quo 

fiunt  quam  aliis. 
Decimotertio :  utrum  suffragia  pro  multis  facta  valeant 

tantum    singulis    ac   si   pro    unoquoque    singulariter 

fierent. 
Decimoquarto :  utrum  valeant  tantum  communia  suffra- 

gia  illis  pro  quibus  specialia  non  fiunt,  quantum  illis 

pro  quibus  fiunt  valent  specialia  et  communia  simul. 


Vers.  6. 


*  Cf.   qu.   Lxix, 
Introd. 


ART.    I.    UTRUM    SUFFRAGIA    PER    UNUM    FACTA 

ALII    PRODESSE    POSSINT 

IV  Sent.,  dist.  xviii,  qu.  ii,  art.  i,  qu"  i,  ad  2;  l  ad  Cor.,  cap.  xv,  lect.  iv. 

Ad  primum  sic  proceditur.  Videtur  quod  suffragia  per 
unum  facta  alii  prodesse  non  possint.  Galat.  vi  *  :  *  Ver».  8. 
Quae  enim  seminaverit  homo,  haec  et  metet.  Sed  si  unus 
ex  suffragiis  alterius  consequeretur  fructum,  meteret  ab 
aliis  seminata.  Ergo  ex  suffragiis  aliorum  nullus  fructum 
consequitur. 

■o       2.  Praeterba,  ad  iustitiam  Dei  pertinet  ut  unicuique 
tribuatur   pro   meritis:    unde   Psalmus  * :    Tu   reddes   uni-  •Ps.uu.ver».  13. 
cuique  secundum  opera  sua.  Sed  iustitiam  Dei  deficere  est 
impossibile.  Ergo  impossibile  est  quod  unus  ex  operibus 
alterius  iuvetur. 

's  3.  Praeterea,  secundum  eandem  rationem  est  aliquod 
opus  meritorium  et  laudabile:  quia,  scilicet,  inquantum 
est  voluntarium.  Sed  ex  opere  unius  non  laudatur  alter. 
Ergo  nec  opus  unius  potest  esse  alteri  meritorium. 

4.  Praeterea,  ad  iustitiam   divinam    pertinet   similiter 

'o  bona  reddere   pro  bonis ,  et   mala  pro  malis.    Sed  nuUus 
punitur  pro  malis  alterius :  immo,  ut  dicitur  Ezech.  xviii  *,   '  ver».  20. 
anima   quae  peccaverit,  ipsa   morietur.    Ergo   nec   unus 
iuvatur  pro  bono  alterius. 

Skd   contra   est  quod   dicitur  in  Psalmo  *:   Particeps  *P«.cxTiii,ver». 

2S  ego  sum  omnium  timentium  te,  etc.  '' 

2.  Praeterea,  omnes   fideles  per  caritatem   uniti  sunt 
unius  corporis  Ecclesiae  membra  *.  Sed  unum  membmm  '  cf.  ad  Rom., 
iuvatur  per  alterum.   Ergo  unus  homo  potest  ex  alterius  <^p  "'•^*"-5- 
meritis  iuvari. 

1°  Respondeo  dicendum  quod  actus  noster  ad  duo  valere 
potest:  primo,  ad  aliquem  statum  acquirendum,  sicut  per 
opus  meritorium  homo  acquirit  statum  beatitudinis ;  se- 
cundo,  ad  aliquid  consequens  statum,  sicut  homo  per  ali- 
quem  actum  meretur  aliquod  praemium   accidentale ,  vel  Mt  jn*/ 

5S  dimissionem  poenae.  Ad  utrumque  autem  horum  actus 
noster  dupliciter  valere  potest:  uno  modo,  per  viam  me- 
riti;  alio  modo,  per  viam  orationis.  Et  est  differentia  inter 
istas  duas  vias,  quia  meritum  innititur  iustitiae ;  sed  orans 
impetrat  petitum  ex  sola  liberalitate  eius  qui  oratur. 

40  Dicendum  ergo  quod  opus  unius  nullo  modo  potest 
alteri  valere  ad  statum  consequendum  per  viam  meriti,  ut 
scilicet  ex  his  quae  ego  facio,  aliquis  mereatur  vitam  aeter- 
nam.  Quia  sors  gloriae  redditur  secundum  mensuram  acci- 
pientis :  unusquisque  autem  ex  actu  suo  disponitur,  et  non 

4S  ex  alieno;  et  dico  dispositione  dignitatis  ad  praemium.  - 
Sed  per  viam  orationis  etiam  quantum  ad  statum  conse- 
quendum  opus  unius  alteri,  dum  est  in  via,  valere  potest : 
sicut  quod  unus  homo  impetrat  alteri  primam  gratiam. 
Cum  enim  impetratio  orationis  sit  secundum  liberalitatem 

so  Dei,  qui  oratur,  ad  omnia  illa  impetratio  orationis  se  potest 
extendere  quae  potestati  divinae  subsunt  ordinate.  .   • 

Sed  quantum  ad  aliquid  quod  est  consequens  vel  acces-  '. 

sorium  ad   statum,  opus   unius   potest   valere   alteri   non 
solum  per  viam  orationis,  sed  etiam  per  viam  meriti.  Quod 

ss  quidem  dupliciter  contingit.  Vel  propter  communicantiam 
in  radice  operis,  quae  est  caritas  in  operibus  meritoriis. 
Et  ideo  omnes  qui  sibi  invicem  caritate  connectuntur , 
aliquod  emolumentum  ex  mutuis  operibus  reportant :  tamen 
secundum    mensuram    status   uniuscuiusque ;    quia   etiam 

60  in  patria  unusquisque  gaudebit  de  bonis  alterius.  Et  inde 

est  quod  articulus  fidei  ponitur  sanctorum  communio  *.  -  *  Symb.  Apo»t. 
Alio  modo,  ex  intentione  facientis,  qui  aliqua  opera  spe- 
cialiter  ad  hoc  facit  ut  talibus  prosint.    Unde  ista  opera 
qundammodo  efficiuntur  eomm  pro  quibus  fiunt,  quasi  eis 

«s  a  faciente  collata.  Unde  possunt  eis  valere  vel  ad  imple-  •    i  • 

tionem    satisfactionis ;    vel    ad   quidquid    huiusmodi   quod 
statum  non  mutat. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  messio  Ula  est  perce- 
ptio  vitae  aeternae :  sicut  habetur  loan.  vf  *:  Et  qui  metit  '  Ver».  36. 

lofructum  congregat  in  vitam  aeternam.  Sors  autem  vitae 
aetemae  non  datur  alicui  nisi  pro  propriis  operibus:  quia, 
etsi  aliquis  alteri  impetret  ut  ad  vitam  aetemam  perveniat, 
nunquam  tamen  hoc  fit  nisi  mediantibus  operibus  pro- 
priis;  dum   scilicet  precibus    alicuius  gratia  alicui   datur, 

7s  per  quam  meretur  vitam  aetemam. 


132 


QUAESTIO  LXXI,  ARTICULUS  II,  III 


*  Cap.  XII,  n.  1.  - 
S.Th.  lect.  XVIII. 


*  In  corpore. 


Vers.  10. 


Vers.  13. 


Vers.  8. 


*Cap.xi,n.5,6.- 
S.  Th.  lect.  XVII. 
*  Vers.  46. 


•  Cap.  I,  n.  3. 


*  Al.  De  his  qui 
in  fide  dormie- 
runt,  num.  3. 


•  Part.  II. 


*  Part.  III,  \  6. 


*  Cf.  ad  Ephes. 
cap.  IV,  vers.  3; 
ad  Coloss.  cap. 
iii,  vers.  14. 

•  i^ers.  8. 


Ad  secundum  dicendum  quod  opus  quod  pro  aliquo  fit, 
efficitur  eius  pro  quo  fit.  Et  similiter  opus  quod  est  eius 
qui  mecum  est  unum,  quodammodo  est  et  meum.  Unde 
non  est  contra  divinam  iustitiam  si  unus  fructum  percipit 
de  operibus  factis  ab  eo  qui  est  unum  secum  in  caritate, 
vel  ab  operibus  pro  se  factis.  Hoc  etiam  secundum  hu- 
manam  iustitiam  contingit,  ut  satisfactio  unius  pro  alio 
accipiatur. 

Ad  tertium  dicendum  quod  laus  non  datur  alicui  nisi 
secundum  ordinem  eius  ad  actum :  unde  laus  est  ad  ali- 
quid,  ut  dicitur  in  I  Ethic.  *  Et  quia  ex  opere  alterius 
nullus  efficitur  vel  ostenditur  bene  dispositus  vel  male  ad 
aliquid,  inde  est  quod  nullus  laudatur  ex  operibus  alterius : 
nisi  per  accidens,  secundum  quod  ipse  est  aliquo  modo 
operum  illorum  causa,  consilium  vel  auxilium  praebendo, 
seu  inducendo,  vel  quocumque  alio  modo.  Sed  opus  est 
meritorium  alicui  non  solum  considerata  eius  dispositione, 
sed  etiam  quantum  ad  aliquid  consequens  dispositionem 
vel  statum  eius,  ut  ex  dictis  *  patet. 

Ad  quartum  dicendum  quod  auferre  alicui  quod  sibi  de- 
betur,  hoc  directe  iustitiae  repugnat.  Sed  dare  aHquid  ali- 
cui  quod  ei  non  debetur,  hoc  non  est  iustitiae  contrarium, 
sed  metas  iustitiae  excedit:  est  enim  liberalitatis.  Non 
autem  posset  aliquis  laedi  ex  malis  alterius  nisi  ahquid 
ei  de  suo  subtraheretur.  Et  ideo  non  ita  convenit  quod 
aliquis  puniatur  pro  peccatis  alterius,  sicut  quod  emolu- 
mentum  percipiat  ex  bonis  alterius. 

art.  ii.  utrum  mortui   possint   luvari 
ex  operibus  vivorum 

IV  SenLf  dist.  xv,  qu.  11,  art.  5,  qu*  3,  ad  2. 

AD  SKCUNDUM  sic  proceditur.  Vidctur  quod  mortui  non 
possint  iuvari  ex  operibus  vivorum.  Primo,  per  hoc 
quod  dicit  Apostolus,  II  Cor.  v  * :  Omnes  nos  manifestari 
oportet  ante  tribunal  Christi,  ut  recipiat  unusquisque  pro- 
pria  corporis  quae  gessit.  Ergo  ex  his  quae  post  mortem 
hominis  geruntur,  quando  extra  corpus  erit,  nihil  ei  accre- 
scere  poterit  ex  aHquibus  operibus. 

2.  Praeterea,  hoc  idem  videtur  ex  hoc  quod  habetur 
Apoc.  xrv  *:  Beati  mortui  qui  in  Domino  moriuntur : 
opera  enim  illorum  sequuntur  illos. 

3.  Praeterea,  proficere  ex  opere  aliquo  est  solum  in 
via  existentis.  Sed  homines  post  mortem  iam  non  sunt 
viatores :  quia  de  eis  hoc  intelligitur  quod  legitur  lob  xix  * : 
Semitam  meam  circumsepsit,  et  transire  non  possum.  Ergo 
mortui  de  suffragiis  alicuius  iuvari  non  possunt. 

4.  Praeterea,  nuHus  iuvatur  ex  opere  alterius  nisi  sit 
aHqua  vitae  communicatio  inter  eos.  Sed  nulla  commu- 
nicatio  est  mortuorum  ad  vivos,  secundum  Philosophum, 
in  I  Ethic.  *  Ergo  suffragia  vivorum  non  prosunt  mortuis. 

Sed  contra  est  quod  habetur  II  Machab.  xii  * :  Sancta 
et  salubris  est  cogitatio  pro  defunctis  exorare,  ut  a  pec- 
catis  solvantur.  Sed  hoc  esset  inutile  nisi  eos  iuvaret. 
Ergo  suffragia  vivorum  mortuis  prosunt. 

2.  Praeterea,  Augustinus  dicit ,  in  libro  de  Cura  pro 
mortuis  agenda  *:  Non  parva  est  universae  Ecclesiae, 
quae  in  hac  consuetudine  claret,  auctoritas,  ut  in  precibus 
sacerdotis,  quae  Domino  Deo  ad  eius  altare  funduntur, 
locum  suum  habeat  etiam  commendatio  mortuorum.  Quae 
quidem  consuetudo  ab  ipsis  Apostolis  inchoavit :  ut  dicit 
Damascenus,  in  quodam  sermone  de  Suffragiis  Mortuo- 
rum  *,  sic  dicens :  Mysteriorum  conscii  discipuli  Salvato- 
ris  et  sacri  Apostoli  in  tremendis  et  vivificis  mysteriis 
memoriam  fieri  eorum  quifideliter  dormierunt,  sanxerunt. 
Quod  etiam  per  Dionysium  patet,  in  ult.  cap.  *  Eccles. 
Hier.,  ubi  ritum  commemorat  quo  in  primitiva  Ecclesia 
pro  mortuis  orabatur ;  ubi  etiam  *  Dionysius  asserit  suffra- 
gia  vivorum  mortuis  prodesse.  Ergo  hoc  indubitanter  cre- 
dendum  est. 

Respondeo  dicendum  quod  caritas,  quae  est  vinculum 
Ecclesiae  membra  uniens  *,  non  solum  ad  vivos  se  exten- 
dit,  sed  etiam  ad  mortuos  qui  in  caritate  decedunt:  cari- 
tas  enim  vita  corporis  non  finitur,  I  Cor.  xiii  *:  Caritas 
nunquam  excidit.  Similiter  etiam  mortui  in  memoriis  ho- 
minum  viventium  vivunt:    et  ideo    intentio  viventium  ad 


eos  dirigi  potest.  Et  sic  suffragia  vivorum  mortuis  dupH- 

citer  prosunt,  sicut  et  vivis  * :  et  propter  caritatis  unionem ; 

et  propter   intentionem  ad  eos   directam. 

Non  tamen  sic  eis  valere  credenda  sunt  vivorum  suffra- 
s  gia  ut  status  eorum  mutetur  de  miseria  ad  feHcitatem  vel  e 

converso.  Sed  valet  ad  diminutionem  poenae,  vel  aHquid 

huiusmodi  quod  statum  mortui  non  transmutat. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  homo,  dum  in  corpore 

vixit,  meruit  ut  haec   ei   valerent  post  mortem.   Et  ideo, 
10  si  post  hanc  vitam  eis  iuvatur,  nihilominus  hoc  procedit 

ex  his  quae  in  corpore  gessit. 

Vel  dicendum,  secundum  loannem  Damascenum,  in  ser- 

mone  praedicto  *,  quod  hoc  est  inteUigendum  quantum  ad 

retributionem  quae  fiet  in  finali  iudicio,  quae  erit  aetemae 
's  gloriae  vel  aeternae  miseriae,  in  qua  quiHbet  recipiet  solum 

secundum  quod  ipse  in  corpore  gessit.  Interim  autem  iu- 

vari  possunt  vivorum  suffragiis. 

Ad    secundum    dicendum    quod   auctoritas   iHa    expresse 

loquitur  de  sequela  aetemae  retributionis :  quod  patet  ex 
»0  hoc  quod  praemittitur,  Beati  mortui  etc. 

Vel    dicendum    quod  opera  pro    eis    facta    sunt    etiam 

quodammodo  eorum,  ut  dictum  est  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  quemivis  animae  post  mor- 

tem  non   sint   simpliciter  in  statu  viae ,  sed   quantum  ad 
25  aliquid  adhuc  sunt  in  statu  viae :  inquantum  scilicet  eorum 

progressus  adhuc  retardatur  ab  ultima  retributione.  Et  ideo 

simpHciter  eorum  via  est  circumsepta,  ut  non  possint  ulte- 

rius  per  aliqua  opera  transmutari  secundum  statum  felici- 

tatis  et  miseriae.  Sed  quantum  ad  hoc  non  est  circumse- 
10  pta,  quin,  quantum  ad  hoc  quod  detinentur  ab  ultima  retri- 

butione,  possint  ab  aliis  iuvari :  quia  secundum  hoc  adhuc 

sunt  in  via. 

Ad   quartum  dicendum    quod ,    quamvis  communicatio 

civilium  operum,  de  qua  Philosophus  loquitur,  non  possit 
js  esse  mortuorum  ad  vivos,  quia  mortui  extra  vitam  civilem 

sunt;  potest  tamen  eorum  communicatio  esse  quantum  ad 

opera  vitae  spiritualis,  quae  est  per   caritatem  ad  Deum, 

cui  mortuorum  spiritus  vivunt  *. 


40 


ART.  III.  UTRUM  suffragia  facta  per  pbccatores 
mortuis  prosint 


Part.  III,  qu.  lxxxii,  art.  6;  II  Sent.,  dist.  xl,  art.  4,  ad  ; 
IV,  dist.  V,  qu.  11,  art.  2,  qu^  2,  ad  2;  dist.  xix,  qu.  i,  art.  2,  qu* 


2,  ad  4. 


AD  TERTiuM  sic  pROcEDiTUR.  Videtur  quod  suffragia  per 
peccatores  facta  mortuis  non  prosint.  Quia,  ut  dicitur 
loan.  IX  * ,  peccatores  Deus  non  audit.  Sed ,  si  orationes 
eorum  prodessent  ilHs  pro  quibus  orant,  a  Deo  exaudiren- 
tur.  Ergo  suffragia  per  eos  facta  mortuis  non  prosunt. 

2.  Praeterea,  Gregorius,  in  Pastorali  *,  dicit  quod,  cum 
s"  is  qui  displicet  ad  interpellandum  mittitur,  irati  animus  ad 

deteriora  provocatur.  Sed  quilibet  peccator  Deo  displicet. 
Ergo  per  peccatorum  suffragia  Deus  ad  misericordiam  non 
flectitur.  Et  ideo  talia  suffragia  non  prosunt. 

3.  Praeterea,  opus  alicuius  magis  videtur  esse  fructuo- 
sj  sum  facienti   quam   alteri.    Sed   peccator  per  opera  nihil 

meretur  sibi.  Ergo  multo  minus  potest  alteri  mereri. 

4.  Praeterea,  omne  opus  meritorium  oportet  esse  vivi- 
ficatum,  idest  caritate  informatum  *.  Sed  opera  per  pecca- 
tores  facta  sunt  mortua.  Ergo  non  possunt  per  ea  mortui 

«o  iuvari  pro  quibus  fiunt. 

Sed  contra  est  quod  nullus  potest  scire  de  altero  pro 
certo  utrum  sit  in  statu  culpae  vel  gratiae  *.  Si  ergo  tan- 
tum  illa  suffragia  prodessent  quae  fiunt  per  eos  qui  sunt 
in  gratia,  non  posset  homo  scire  per  quos  suffragia  con- 

«s  quireret  suis  defunctis.  Et  ita  multi  a  suffragiis  procuran- 
dis  retraherentur. 

2.  Praeterea,  sicut  Augustinus  *  dicit,  in  littera  **,  secun- 
dum  hoc  iuvatur  aliquis  mortuus  ex  suffragiis,  secundum 
quod,  dum  viveret,  meruit  ut  iuvaretur  post  mortem.  Ergo 

70  valor  suffragiorum  mensuratur  secundum  conditionem  eius 
pro  quo  fiunt.  Non  ergo  differt  utrum  per  bonos  vel  ma- 
los  fiant. 

Respondeo  dicendum  quod  in  suffragiis  quae  per  malos 
fiunt,  duo  possunt  considerari.  Primo,  ipsum  opus  opera- 

7s  tum :  sicut  sacrificium  Altaris.  Et  quia  nostra  sacramenta 


■Cf.  art.  praeced. 


*  In  arg,  Sed  con- 
tra  2,  nnm.^2. 


*_Art.  praeced. 


*  Cf.  Processio- 
nar.  Ord.Praed., 
Offlc .  Seputtu- 
rae  Fratrum,  in 
quadam  orat. 


Vers. 


*  Part.  I,  cap.  xi, 
al.  X. 


*  Cf.  Part.  I,  qu. 
cxiv,  art.  4. 


*  Cf.  Part.  l»"» 
11"" ,  qu.  cxii , 
art.  5. 


*  Enchirid.,  cap. 

cx. 

**  Distinct.  XLv , 

cap.  Neque  ne- 

gandum. 


QUAESTIO  LXXI,  ARTICULUS  IV,  V 


i53 


■  Part.    III ,  qu. 
Lxiv,  art.  5. 


•S3- 


■  Vers.  45. 
*  Vers.  31. 

■  Interlin.  -  Cf. 
Aug.  /«  loan,  E- 
vang.,  tr.  XLIV. 


In  corpore. 


Ibid. 


"  Arg.  Sed  con- 
tra  1. 


*  Vers.  16  sqq. ; 
cap.  XII,  vers.  33. 

*  Arg.  Sed  con- 
tra  2. 


ex  seipsis  ef&caciam  habent  absque  opere  operantis,  quam 
aequaliter  explent  per  quoscumque  fiant  *,  quantum  ad 
hoc  suffragia  per  malos  facta  defunctis  prosunt. 

Alio  modo,  quantum  ad  opus  operans.  Et  sic  distin- 
guendum  est.  Quia  operatio  peccatoris  suifragia  facientis 
potest  uno  modo  considerari  prout  est  eius.  Et  sic  nullo 
modo  meritoria  esse  potest  nec  sibi  nec  alii.  -  Alio  modo, 
inquantum  est  alterius.  Quod  dupliciter  contingit.  Uno 
modo,  inquantum  peccator  suffragia  faciens  gerit  personam 
totius  Ecclesiae :  sicut  sacerdos  dum  dicit  in  ecclesia  exe- 
quias  mortuorum.  Et  quia  ille  intelligitur  facere  cuius  no- 
mine  vel  vice  fit,  ut  patet  per  Dionysium,  in  xui  cap.  * 
Cael.  Hier.,  inde  est  quod  suffragia  talis  sacerdotis,  quam- 
vis  sit  peccator,  defunctis  prosunt.  -  Alio  modo,  quando 
agit  ut  instrumentum  alterius.  Opus  enim  instrumenti  est 
magis  principalis  agentis.  Unde,  quamvis  ille  qui  agit  ut 
instrumentum  alterius,  non  sit  in  statu  merendi,  actio  ta- 
men  eius  potest  esse  meritoria  ratione  principalis  agentis : 
sicut  si  servus  in  peccato  existens  quodcumque  opus  mise- 
ricordiae  facit  ex  praecepto  domini  sui  caritatem  haben- 
tis.  Unde,  si  aliquis  in  caritate  decedens  praecipiat  sibi 
suffragia  fieri,  vel  alius  praecipiat  caritatem  habens,  illa 
suffragia  valent  defuncto ,  quamvis  illi  per  quos  fiunt  in 
peccato  existant.  Magis  tamen  valerent  si  essent  in  cari- 
tate:  quia  tunc  ex  duabus  partibus  opera  illa  meritoria 
essent. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  oratio  per  peccatorem 
facta  quandoque  non  est  peccatoris,  sed  alterius.  Et  ideo 
secundum  hoc  digna  est  ut  a  Deo  exaudiatur. 

Tamen  etiam  quandoque  Deus  peccatores  audit,  quando 
scilicet  peccatores  petunt  aliquid  Deo  acceptum.  Non  enim 
solis  iustis,  sed  etiam  peccatoribus  Deus  bona  sua  provi- 
det,  ut  patet  Matth.  v  * :  non  autem  ex  eorum  meritis,  sed 
ex  sua  clementia.  Et  ideo  loan.  ix,  super  illud  *,  Deus  pec- 
catores  non  audit,  Glossa  *  dicit  quod  loquitur  ut  inun- 
ctus,  non  sicut  plene  videns. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  quamvis  ex  parte  eius  qui 
displicet  oratio  peccatoris  non  sit  accepta,  tamen  ratione 
alterius ,  cuius  vice  vel  imperio  agitur ,  potest  esse  Deo 
accepta. 

Ad  tertium  dicendum  quod  hoc  quod  peccator  faciens 
huiusmodi  suffragia  nullum  reportat  commodum,  contingit 
ex  hoc  quod  non  est  capax  talis  profectus,  proplter  pro- 
priam  indispositionem.  Et  tamen  alii,  qui  non  est  indispo- 
situs,  aliquo  modo  valere  potest,  ut  dictum  est  *. 

Ad  quartum  dicendum  quod ,  quamvis  opus  peccatoris 
non  sit  vivum  inquantum  est  eius,  potest  tamen  esse  vivum 
inquantum  est  alterius,  ut  dictum  est  *. 

Sed  qvia  rationes  quae  sunt  in  oppositum  videntur 
concludere  quod  non  differat  utrum  quis  suffragia  procu- 
ret  per  bonos  vel  per  malos,  ideo  etiam  ad  eas  est  respon- 
dendum. 

Ad  quintum  *  ERQO  DicKNDUM  quod,  quamvis  aliquis  pro 
certo  scire  non  possit  de  altero  an  sit  in  statu  salutis, 
potest  tamen  probabiliter  aestimare  de  his  quae  exterius 
de  homine  videt:  ex  fructu  enim  suo  arbor  cognoscitur, 
ut  dicitur  Matth.  vn  *. 

Ad  skxtum  *  dicendum  quod  ad  hoc  quod  suffragium 
alteri  valeat,  requiritur  et  ex  parte  eius  pro  quo  fit  capa- 
citas  huius  valoris:  et  hanc  homo  acquisivit  per  opera 
propria  quae  gessit  in  vita ;  et  sic  Augustinus  loquitur. 
Requiritur  nihilominus  qualitas  operis  quod  prodesse  debet. 
Et  haec  non  pendet  ex  eo  pro  quo  fit,  sed  magis  ex  eo 
qui  facit,  vel  exequendo  vel  imperando. 

ART.  IV.  utrum  suffragia  quae  a  vivis  pro  mortuis  fiunt, 

FACIENTIBUS    PROSINT 

AD  quartum  sic  prockditur.  Videtur  quod  suffragia  quae 
a  vivis  pro  mortuis  fiunt,  facientibus  non  prosint.  Quia 
si  aliquis  pro  altero  debitum  solveret,  secundum  humanam 
iustitiam  ipse  a  debito  proprio  non  absolveretur.  Ergo  per 
hoc  quod  aliquis  suffragia  faciens  debitum  solvit  pro  illo 
pro  quo  facit,  ex  hoc  a  debito  proprio  non  absolvitur. 

2.  Praeterka,  unusquisque  quod  facit,  facere  debet  me- 
liori  modo  quo  potest.   Sed  melius  est  iuvare  duos  quam 

SUMMAK  Theol.  D.  Thomae  T.  IX. 


•     Ps.    XXXIV, 

ver».  13. 


unum.  Si  ergo  qui  per  suflfragia  debitum  mortui  solvit,  a 
proprio  debito  liberatur,  videtur  quod  nunquam  debet  ali- 
quis  pro  seipso  satisfacere,  sed  semper  pro  alio. 

3.  Praktkrea,  si  satisfactio  alicuius  pro  alio  satisfacien- 

s  tis  aequaliter  prodesset  sibi  ut  ei  pro  quo  satisfacit,  eadem 
ratione  aequaliter  valebit  et  tertio,  si  pro  eodem  satisfaciat 
simul ;  et  similiter  quarto,  et  sic  deinceps.  Ergo  unus  una 
satisfactione  posset  pro  omnibus  satisfacere.  Quod  est  ab- 
surdum. 

o  Sed  contra  est  quod  dicitur  in  Psalmo  *:  Oratio  mea 
in  sinu  tneo  convertetur.  Ergo,  eadem  ratione,  et  suffragia 
quae  pro  ahis  fiunt,  satisfacientibus  prosunt. 

2.  Praetkrea,  Damascenus  dicit,  in  Sermone  De  his  qui 
in  fide  dormierunt  * :    Quemadmodum   unguento    vel  alio  '  Num.  18. 

's  oleo  sancto  circumlinire  volens  infirmum,  primo  ille,  sci- 
licet  liniens,  participat  unctionem,  deinde  sic  perungit  labo- 
rantem;  sic  et  quicumque  pro  proximi  salute  agoni^at, 
primum  sibi  prodest,  deinde  proximo.  Et  sic  habetur  pro- 
positum. 

20  Rkspondeo  dicendum  quod  opus  suffragii  quod  pro  altero 
fit,  potest  considerari  dupliciter.  Uno  modo,  ut  est  expia- 
tivum  poenae  per  modum  cuiusdam  recompensationis , 
quae  in  satisfactione  attenditur.  Et  hoc  modo  opus  suffra- 
gii,  quod  computatur  quasi  eius  pro  quo  fit,  ita  absolvit    . 

>s  eum  a  debito  poenae  quod  non  absolvit  facientem  a  de- 
bito  poenae  propriae.  Quia  in  tali  recompensatione  consi- 
deratur  aequalitas  iustitiae.  Opus  autem  illud  satisfacto- 
rium  ita  potest  adaequari  uni  reatui  quod  alteri  non  adae- 
quetur:  reatus  enim  duorum  peccatorum  maiorem  satisfa- 

!°  ctionem  requirunt  quam  reatus  unius. 

Alio  modo  potest  considerari  inquantum  est  meritorium 
vitae  aetemae,  quod  habet  inquantum  procedit  ex  radice 
caritatis.  Et  secundum  hoc  non  solum  prodest  ei  pro  quo 
fit,  sed  facienti  magis. 

35  Et  per  hoc  patet  solutio  ad  obiecta.  Primae  enim  ratio- 
nes  procedebant  de  opere  suffragii  secundum  quod  est 
satisfactorium ;  sed  aliae  secundum  quod  est  meritorium. 

ART.  V.  utrum  suffragia  prosint  existentibus  in  inferno 

o  Supra,  qu.  xiv.  art.  5;  Part.  III,  qu.  lxxxix,  art.  6,  ad  3; 

1  Sent..  dist.  xliii,  qu.  11,  art.  2,  ad  3;  III,  dist.  xlv,  qu.  i,  art.  3,  ad  6; 

IV,  dist.  XV,  qu.  1,  art.  3,  qu*  5;  dist.  xlv,  Expos.  litt. ; 

I  ad  Cor. ,  cap.  xv,  lect.  iv. 

Ad  quintum  sic  proceditur.  Videtur  quod  suffragia  pro- 
sint  existentibus  in   infemo ,    per   hoc   quod    habetur 

4S  II  Machab.  xii  *,  ubi  dicitur  quod  invenerunt  sub  tunicis 
interfectorum  de  donariis  idolorum,  a  quibus  lex  prohibet 
ludaeos;  et  tamcn  post  *  subditur  quod  ludas  duodecim 
millia  drachmas  argenti  misit  lerosolymam  offerri  pro 
peccatis  eorum.   Constat  autem  illos  peccasse  mortaliter, 

5"  contra  legem  agentes ;  et  ita  in  peccato  mortali  decessisse ; 
et  sic  ad  inferos  esse  translatos.  Ergo  existentibus  in  in- 
femo  suffragia  prosunt. 

2.  Praeterea,  in  littera  *  habetur  ex  verbis  Augustini  ** 
quod  quibus   valent  suffragia,  vel  ad  hoc  prosunt  ut  sit 

%s  plena  rcmissio,  vel  ad  hoc  ut  tolerabilior  sit  eorum  da- 
mnatio.  Sed  soli  illi  qui  in  inferno  sunt,  damnati  esse  di- 
cuntur.  Ergo  etiam  existentibus  in  inferno  suffragia  prosunt. 

3.  Praktkrka,  Dionysius,  ult.  cap.  *  Eccles.  Hier.,  dicit: 
Si  hic  iustorum  orationes  et  secundum  hanc  vitam,  quanto 

60  magis  post  mortem  in  illis  qui  digni  sunt  sacris  orationi- 
bus  operantur  tantummodo:  ex  quo  potest  accipi  quod 
suffragia  magis  prosunt  mortuis  quam  etiam  vivis.  Sed 
vivis  prosunt  etiam  in  peccato  mortali  existentibus :  cum 
quotidie   oret  Ecclesia  pro   peccatoribus   ut   convertantur 

«s  ad  Deum.  Ergo  etiam  mortuis  in  peccato  mortali  suffra- 
gia  valent. 

4.  Prakterea  ,  in  Vitis  Patrum  *  legitur ,  quod  etiam 
Damascenus  in  Sermone  suo  *  refert,  quod  Macarius,  in- 
venta  in  via  calvaria  cuiusdam  defuncti,  oratione  praemissa, 

70  quaesivit  cuius  caput  fuisset;  et  caput  respondit  quod  fuerat 
sacerdotis  gentilis,  qui  in  infemo  erat  damnatus ;  et  tamen 
confessus  est  oratione  Macarii  se  et  alios  iuvari.  Ergo  suf- 
fragia  Ecclesiae  etiam  in  infemo  existentibus  prosunt. 

5.  Prakterea,  Damascenus,  in  eodem  Sermone  *,  narrat 
7S  quod  Gregorius,  pro  Traiano  orationem  fundens,  audivit 


*  Vers.  40. 

*  Vers.  43. 


*  Cap.  Neque  ne- 

gandum. 

^'Enchirid.jCSip. 


'  Part  III,  §  6. 


*  Lib.  ni,  num. 
172,  auct.  Ruffi- 
no;  lib.  VI,  li- 
bell.  III,  num.  16, 
auct.  incerto. 

•  De  his  qui  in 
fide  dormterunt, 

num.  10. 


*  Num.  16. 


i54 


QUAESTIO  LXXI,  ARTICULUS  V 


Eodem  num. 


Part.  III,  ?  7. 


*  S.  Maximus 
Mart.  -  Cf.b.Al- 
bert.  IV  Sent., 
dist.  XLV,  art.  3. 


*  Cap.  Jtix,  al. 
XVI;  in  vet.  cap. 
xiti. 


*  Dist.  XLV,  cap. 
Neque  negan - 
dum. 

"Serm.CLXXn, 
i\.deVerb.Apost, 
XXXII,  cap.n. 


.  •  Praepositin.  et 
Autissiod.  locis 
cit.  infra.  -  Cf. 
b.  Albertum  IV 
Sent.,  dist.  XLV, 
art.  3. 


"  Cf.  orat.  ad 
Vesp.  feriae  tert. 
post  Dom.  Pas- 


*  Peri  Archon, 
lib.  I,  cap,  VI.  - 
Cf.  s.  Greg.  Mo- 
ral.  lib.cit,,  cap. 
XIX,  al.  XVI ;  in 
vet.    capp.    XII , 

XIII. 

•Cf.5amm.,  cap. 
de  Igne  Purgat. 

etc. 


•Apudb.Albert. 
IV  Sent.,  dist. 
xLvi,  art.  2. 


vocem  sibi  divinitus  illatam :  Vocetn  tuam  audivi ,  et  ve- 
niam  Traiano  do.  Cuius  rei,  ut  Damascenus  dicit  in  dicto 
Sermone  *,  testis  est  oriens  omnis  et  occidens.  Sed  constat 
Traianum  in  inferno  fuisse,  quia  multorum  martyrum  ne- 
cem  amaram  instituit,  ut  ibidem  Damascenus  dicit.  Ergo 
suflfragia  Ecclesiae  valent  etiam  in  inferno  existentibus. 

Sed  contra  est  quod  dicit  Dionysius,  vii  cap.  *  Eccles. 
Hier. :  Summus  sacerdos  pro  immundis  non  orat :  quia  in 
hoc  averteretur  a  divino  ordine.  Et  commentator  *  ibi- 
dem  dicit  quod  peccatoribus  non  orat  remissionem :  quia 
non  audiretur  pro  illis.  Ergo  suffragia  existentibus  in  in- 
ferno  non  valent. 

2.  Praeterea,  Gregorius  dicit,  in  XXXIV  lib.  Moral.  * : 
Eadem  causa  est  cur  non  oretur  tunc,  scilicet  post  diem 
iudicii,  pro  hominibus  aeterno  igne  damnatis,  quae  nunc 
causa  est  ut  non  oretur  pro  diabolo  et  angelis  eius  aeterno 
supplicio  deputatis.  Quae  etiam  nunc  causa  est  ut  sancti 
non  orent  pro  hominibus  infidelibus  impiisque  defunctis : 
quia  de  eis  utique  quos  aeterno  damnatos  supplicio  iam 
noverint,  ante  illum  iudicis  iusti  conspectum  orationis  suae 
meritum  cassari  refugiunt.  Ergo  sufFragia  in  inferno  po- 
sitis  non  valent. 

3.  Praeterea,  in  littera  *  habetur  ex  verbis  Augustini  **  : 
Qui  sinefide  operante per  dilectionem,  eiusque  sacramentis, 
de  corpore  exeunt,  frustra  illis  a  suis  huiusmodi  officia 
impenduntur.  Sed  omnes  damnati  sunt  huiusmodi.  Ergo 
eis  suffragia  non  prosunt. 

Respondeo  dicendum  quod  circa  damnatos  in  inferno 
fuit  duplex  opinio.  Quidam  *  enim  dixerunt  in  hoc  distin- 
guendum  esse  dupliciter.  Uno  modo,  quantum  ad  tempus : 
dicentes  quod  post  diem  iudicii  nullus  in  inferno  existens 
aUquo  suffragio  iuvatur;  sed  ante  diem  iudicii  ahqui  iuvan- 
tur  suffragiis  Ecclesiae.  -  AHo  modo  distinguebant  quantum 
ad  personas  in  inferno  detentas.  Inter  quos  aliquos  dice- 
bant  esse  valde  malos,  qui  scilicet  sine  fide  et  sacramentis 
Ecclesiae  decesserunt :  et  talibus ,  quia  de  Ecclesia  non 
fuerunt  nec  merito  nec  numero  *,  suffragia  Ecclesiae  prod- 
esse  non  possunt.  Alii  vero  sunt  non  valde  mali,  qui 
scilicet  de  Ecclesia  fuerunt  numero,  et  fidem  habentes,  et 
sacramentis  imbuti ,  et  aliqua  opera  de  genere  bonorum 
facientes.  Et  talibus  suffragia  Ecclesiae  prodesse  debent. 
Sed  occurrebat  eis  quaedam  dubitatio  eos  perturbans. 
Quia  scilicet  videbatur  ex  hoc  sequi,  cum  poena  inferni 
sit  finita  secundum  intensionem,  quamvis  duratione  infinita 
existat,  quod,  multiplicatis  suffragiis,  poena  illa  totaliter 
auferetur:  quod  est  error  Origenis  *.  Et  ideo  hoc  incon- 
veniens  evadere  multipliciter  voluerunt. 

Praepositinus  enim  dixit  *  quod  tantum  possunt  suffragia 
pro  damnatis  multiplicari  quod  a  tota  poena  redduntur 
immunes,  non  quidem  simpHciter,  ut  Origenes  posuit,  sed 
ad  tempus,  sciHcet  usque  ad  diem  iudicii :  tunc  enim  ani- 
mae,  iterato  corporibus  coniunctae,  in  poenas  infemi  sine 
spe  veniae  retrudentur. 

Sed  ista  opinio  videtur  divinae  providentiae  repugnare, 
quae  nihil  in  rebus  inordinatum  relinquit.  Culpa  autem 
non  potest  ordinari  nisi  per  poenam.  Unde  non  potest 
esse  ut  poena  tollatur  nisi  prius  culpa  expietur.  Et  ideo, 
cum  culpa  continue  maneat  in  damnatis,  eorum  poena 
nullatenus  interrumpetur. 

Et  ideo  Porretani  *  alium  modum  invenerunt,  dicentes 
quod  hoc  modo  proceditur  in  diminutione  poenarum  per 
suffragia  sicut  proceditur  in  divisione  linearum ;  quae,  cum 
sint  finitae,  tamen  in  infinitum  dividi  possunt,  et  nunquam 
per  divisionem  consumuntur,  dum  fit  subtractio  non  se- 
cundum  eandem  quantitatem,  sed  secundum  eandem  pro- 
portionem ;  velut  si  primo  auferatur  pars  quarta  totius,  et 
secundo  pars  quarta  illius  quartae,  et  iterum  quarta  illius 
quartae,  et  sic  deinceps  in  infinitum.  Et  similiter  dicunt 
quod  per  primum  suffragium  diminuitur  aliquota  pars  poe- 
nae,  et  per  secundum  pars  aliqua  remanentis  secundum 
eandem  proportionem. 

Sed  iste  modus  multipliciter  defectivus  invenitur.  Primo, 
quia  infinita  divisio,  quae  congruit  continuae  quantitati, 
non  videtur  posse  ad  quantitatem  spiritualem  transferri.  - 
Secundo,  quia  non  est  aliqua  ratio  quare  secundum  suffra- 


*  Vide  Summ. 
Aur.  lib.  IV,  de 
Damnatione  re- 


•  Moral.  lib.  IX, 
cap.  Lxv ,  al. 
xxxix ;  in  vet. 
cap.  XLvii. 


gium  minus  de  poena  diminuat  quam  primum,  si  sit  ae- 
qualis  valoris.  -  Tertio,  quia  poena  diminui  non  potest 
nisi  diminuatur  et  culpa :  sicut  nec  auferri  nisi  ea  ablata.  - 
Quarto,  quia  in  divisione  lineae  tandem  pervenitur  ad  hoc 

s  quod  non  est  sensibile:  corpus  enim  sensibile  non  est  in 
infinitum  divisibile.  Et  sic  sequeretur  quod  post  multa 
suffragia  poena  remanens  propter  sui  parvitatem  non  sen- 
tiretur,  et  non  esset  poena. 

Et  ideo  alii  alium  invenerunt  modum.  Autissiodorensis  * 

>o  enim  dixit  quod  suffragia  prosunt  damnatis  non  quidem 
per  diminutionem  poenae  vel  per  interruptionem,  sed  per  p™'""''"" 
confortationem    patientis :    sicut  si   homo    portaret   grave 
onus,  et  facies  sua  perfunderetur  aqua;   sic  enim  confor- 
taretur  ad  meUus  portandum,  cum  tamen  onus  suum  in 

■  s  nullo  levius  fieret. 

Sed  hoc  iterum  esse  non  potest.  Quia  aliquis  plus  vel 
minus  aeterno  igne  gravatur,  ut  Gregorius  dicit  *,  secun- 
dum  meritum  culpae.  Et  inde  est  quod  eodem  igne  qui- 
dam  plus,  quidam   minus   cruciantur.    Unde,  cum   culpa 

20  damnati  immutata  remaneat,  non  potest  esse  quod  levius 
poenam  ferat. 

Est  nihilominus  et  praedicta  opinio  et  praesumptuosa, 
utpote  Sanctorum  dictis  contraria ;  et  vana,  nulla  aucto- 
ritate  fulcita;  et  nihilominus  irrationalis.  Tum  quia  damnati 

js  in  inferno  sunt  extra  vinculum  caritatis,  secundum  quam 
opera  vivorum  continuantur  defunctis.  -  Tum  quia  tota- 
liter  ad  viae  terminum  pervenerunt,  recipientes  ultimam 
pro  meritis  retributionem,  sicut  et  sancti  qui  sunt  in  pa- 
tria.  Quod  enim  adhuc  restat  de  poena  vel  gloria  corporis, 

50  hoc  eis  rationem  viatoris  non  praebet :  cum  gloria  essen- 
tialiter  et  radicaliter  existat  in  anima,  et  similiter  miseria 
damnatorum.  Et  ideo  non  potest  eorum  poena  diminui, 
sicut  nec  gloria  sanctorum  augeri  quantum  ad  praemium 
essentiale. 

3!  Sed  tamen  modus  qui  a  quibusdam  ponitur  quod  suffra- 
gia  prosunt  damnatis,  posset  aliquo  modo  sustineri :  ut  si 
dicatur  quod  non  prosunt  neque  quantum  ad  diminu- 
tionem  poenae  vel  interruptionem,  vel  quantum  ad  dimi- 
nutioncm  sensus   poenae ;    sed  quia  ex  huiusmodi  suffra- 

40  giis  eis  aliqua  materia  doloris  subtrahitur ,  quae  eis  esse 
posset  si  ita  se  abiectos  conspicerent  quod  pro  eis  nullam 
curam  haberent ;  quae  materia  doloris  subtrahitur  dum 
suffragia  pro  eis  fiunt. 

Sed  illud  etiam  non  potest  esse  secundum  legem  com- 

45  munem.  Quia,  ut  Augustinus  dicit,  in  libro  de  Cura  pro 
mortuis  agenda  *,  quod  praecipue  de  damnatis  verum  est : 
Ibi  sunt  spiritus  defunctorum  ubi  non  vident  quaecumque 
aguntur  aut  eveniunt  in  ista  vita  hominibus.  Et  ita  non 
cognoscunt    quando    pro    eis    suffragia    fiunt :    nisi    supra 

50  communem  legem  hoc  remedium  divinitus  datur  aliquibus 
damnatorum.  Quod  est  verbum  omnino  incertum. 

Unde  tutius  est  simpliciter  dicere  quod  suffragia  non 
prosunt  damnatis,  nec  pro  eis  Ecclesia  orare  intendit,  sicut 
ex  inductis  auctoritatibus  *  apparet. 

i%  Ad  primum  ergo  dicendum  quod  donaria  idolorum  non 
fuerunt  inventa  apud  illos  mortuos  ut  ex  eis  signum  accipi 
posset  quod  in  reverentiam  idolorum  eis  deferrent:  sed 
ea  acceperunt  ut  victores,  quia  cis  iure  belli  debebantur. 
Et  tamen  per  avaritiam  venialiter  peccaverunt.  Unde  non 

60  fuerunt  in  inferno  damnati.  Et  sic  suffragia  eis  prodesse 
poterant. 

Vel  dicendum,  secundum  quosdam,  quod  in  ipsa  pugna, 
videntes  sibi  periculum  imminere,  de  peccato  poenituerunt : 
secundum  illud  Psalmi  *:  Cum  occideret  eos,  quaerebant 

«s  eum.  Et  hoc  probabiliter  potest  aestimari.  Et  ideo  pro  eis 
fuit  oblatio  facta. 

Ad  secundum  dicendum  quod  in  verbis  illis  damnatio 
large  accipitur  pro  quacumque  punitione.  Et  sic  includit 
etiam  poenam   purgatorii,  quae   quandoque   totaliter  per 

70  suffragia  expiatur,  quandoque  autem  non,  sed  diminuitur. 

Ad  tertium   dicendum   quod   quantum   ad   hoc   magis 

acceptatur  suffragium  pro  mortuo   quam   pro   vivo,  quia 

magis  indiget:    cum  non  possit  sibi  auxiliari   sicut  vivus. 

Sed  quantum  ad  hoc  vivus  est  melioris  conditionis,  quia 

7!  potest  transferri  de  statu  culpae  mortalis  in  statum  gratiae, 


Cap.  XIII. 


*  In   argg. 
contra. 


Sed 


*      PS.      LXXVll  , 

vers.  34. 


QUAESTIO  LXXI,  ARTICULUS  VI,  VII 


i55 


*  Cf.  Isai.  cap. 
XXXIII,  vers.  7; 
Zach.cap.i,vers. 

t2. 


•  Cf.  art.  seq. , 
ad  1;  I  Sent., 
dist.  xuii.  qu.  11, 
art.  2,  aa  5;  De 
Verit. ,  qu.  vi 
art.  ' 


erit. ,   qu. 
■X.  6,  ad  8. 


Cap.  XTI. 


*  Cf.  qu.   LXix  , 

art.  5. 

"Brev.Rom.Of- 

fic.Defunct.resp. 

Tii  ad  Matutin. ; 

s.Bernard.Serm. 

HlAldeDivers., 

num.  5. 

'  Ps.  VI,  vers.  6. 


■  Dist.  XLv,  cap. 

Neque     negan- 

dum. 

'  Enchirid.,  cap. 

cx. 

*  Part.  IU,  S  4. 


*  Art.  i,  ad  2.  - 
Cf.qu.xiii,art,2. 


quod  de  mortuis  dici  non  potest.  Et  ideo  non  est  eadem 
causa  orandi  pro  mortuis  et  pro  vivis. 

Ad  auARTUM  DicENDUM  quod  illud  adiutorium  non  erat 
quod  poena  eorum  diminueretur,  sed  in  hoc  solo,  ut  ibi- 
dem  dicitur,  quod,  eo  orante,  concedebatur  eis  ut  mutuo 
se  viderent :  et  in  hoc  aliquod  gaudium,  non  verum  sed 
phantasticum ,  habebant,  dum  implebatur  hoc  quod  desi- 
derabant.  Sicut  et  daemones  gaudere  dicuntur  dum  homi- 
nes  ad  peccatum  pertrahunt,  quamvis  per  hoc  eorum  poena 
nullatenus  minuatur :  sicut  non  minuitur  angelorum  gau- 
dium  per  hoc  quod  malis  nostris  compati  dicuntur  *. 

Ad  quintum  dickndum  quod  de  facto  Traiani  hoc  modo 
potest  probabiliter  aestimari :  quod  precibus  beati  Gregorii 
ad  vitam  fuerit  revocatus,  et  ita  gratiam  consecutus  sit, 
per  quam  remissionem  peccatorum  habuit,  et  per  conse- 
quens  immunitatem  a  poena ;  sicut  etiam  apparet  in  omni- 
bus  illis  qui  fuerunt  miraculose  a  mortuis  suscitati,  quo- 
rum  plures  constat  idololatras  et  damnatos  fuisse.  De 
omnibus  enim  simiUter  dici  oportet  quod  non  erant  in 
infemo  finaliter  deputati,  sed  secundum  praesentem  iusti- 
tiam  propriorum  meritorum.  Secundum  autem  superiores 
causas,  quibus  praevidebantur  ad  vitam  revocandi,  erat 
aliter  de  eis  disponendum  *. 

Vel  dicendum,  secundum  quosdam,  quod  anima  Traiani 
non  fuit  sLmpliciter  a  reatu  poenae  aetemae  absoluta,  sed 
eius  poena  fuit  suspensa  ad  tempus,  scilicet  usque  ad  diem 
iudicii.  Nec  tamen  oportet  quod  hoc  fiat  communiter  per 
suffragia :  quia  alia  sunt  quae  lege  communi  accidunt,  et 
alia  quae  singulariter  ex  privilegio  aliquibus  conceduntur; 
sicut  alii  sunt  humanarum  limites  rerum,  alia  divinarum 
signa  virtutum,  ut  Augustinus  dicit,  in  libro  de  Cura  pro 
mortuis  agenda  *. 

ART.    VI.    UTRUM    SUFFRAGIA    PROSINT    EXISTENTIBUS 

IN    PURGATORIO 

IV  Sent.,  dist.  xlv,  Expos.  litt. 

AD  SEXTUM  sic  pRocEDiTtTR.  Videtur  quod  nec  etiam  exi- 
stentibus  in  purgatorio.  Quia  purgatorium  pars  quae- 
dam  infemi  est  *.  Sed  in  inferno  nulla  est  redemptio  **. 
Et  Psalmus  *  dicit:  In  inferno  autem  quis  confitebitur  tibi? 
Ergo  suffragia  his  qui  sunt  in  purgatorio  non  prosunt. 

2.  Prakterea,  poena  purgatorii  est  poena  finita.*Si  ergo 
per  suffragia  aUquid  de  poena  dimittitur,  tantum  poterunt 
muhiplicari  suffragia  quod  tota  tolletur.  Et  ita  peccatum 
remanebit  totaliter  impunitum.  Quod  videtur  divinae  iusti- 
tiae  repugnare. 

3.  Praeterea,  ad  hoc  animae  in  purgatorio  detinentur 
ut,  ibi  purgatae,  purae  ad  Regnum  perveniant.  Sed  nihil 
potest  purgari  nisi  aliquid  circa  ipsum  fiat.  Ergo  suffragia 
facta  per  vivos  poenam  purgatorii  non  diminuunt. 

4.  Praeterka  ,  si  suffragia  existentibus  in  purgatorio 
valerent,  maxime  ea  viderentur  valere  quae  sunt  ad  impe- 
rium  eorum  facta.  Sed  haec  non  semper  valent.  Sicut  si 
aliquis  decedens  disponat  tot  suffragia  pro  se  fieri,  quae, 
si  facta  essent,  sufficerent  ad  totam  poenam  abolendam :  - 
posito  ergo  quod  huiusmodi  suflfragia  differantur  quousque 
ille  poenam  evaserit,  illa  suffragia  nihil  ei  prodemnt :  non 
enim  potest  dici  quod  ei  prosint  antequam  fiant;  post- 
quam  autem  sunt  facta,  eis  non  indiget,  quia  iam  poenas 
evasit.  Ergo  suifragia  existentibus  in  purgatorio  non  valent. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  in  Uttera  *  ex  verbis 
Augustini  * ,  quod  suffragia  prosunt  his  qui  sunt  medio- 
criter  boni  vel  mali.  Sed  tales  sunt  qui  in  purgatorio 
detinentur.  Ergo,  etc. 

2.  Praeterea,  Dionysius  dicit,  vii  cap.  *  Eccles.  Hier., 
quod  divinus  sacerdos,  pro  mortuis  orans,  pro  illis  orat 
qui  sancte  vixerunt  et  tamen  aliquas  maculas  habuerunt 
ex  infrmitate  humana  contractas.  Sed  tales  in  purgatorio 
detinentur.  Ergo,  etc. 

Respondko  dicendum  quod  poena  purgatorii  est  in  sup- 
plementum  satisfactionis  quae  non  fuerat  plene  in  corpore 
consummata.  Et  ideo,  quia,  sicut  ex  dictis  *  patet,  opera 
unius  possunt  valere  alteri  ad  satisfactionem,  sive  vivis  sive 
mortuis,  non  est  dubium  quin  suffragia  per  vivos  facta 
existentibus  in  purgatorio  prosint. 


Ad  primum  ergo  dicendum  quod  auctoritas  illa  loquitur 
de  infemo  damnatorum,  in  quo  nulla  est  redemptio  quan- 
tum  ad  illos  qui  sunt  finaliter  tali  poenae  deputati  *. 
Vel   dicendum,  secundum   Damascenum,  in   Sermone 

s  de  Dormientibus  *,  quod  huiusmodi  auctoritates  sunt  expo- 
nendae  secundum  causas  inferiores,  idest  secundum  exi- 
gentiam  meritorum  eomm  qui  poenis  deputantur.  Sed 
secundum  divinam  misericordiam,  quae  vincit  humana  me- 
rita,  ad  preces  iustorum  aliquando  aliter  disponitur  quam 

10  sententia  praedictamm  auctoritatum  contineat.  Deus  autem 
mutat  sententiam,  sed  non  consilium,  ut  dicit  Gregorius  *. 
Unde  et  Damascenus  ponit  *  ad  hoc  exempla  de  Ninivitis, 
Achab  et  Ezechia,  in  quibus  apparet  quod  sententia  contra 
eos  lata   divinitus   fuit   per  divinam    misericordiam  com- 

i;  mutata  *. 

Ad  secundum  dicendum  quod  non  est  inconveniens  si, 
multiplicatis  suffragiis ,  poena  existentium  in  purgatorio 
annihiletur.  Non  enim  sequitur  quod  peccata  remaneant 
impunita :    quia   poena    unius  pro   altero    suscepta    alteri 

20  computatur. 

Ad  tertium  dicendum  quod  purgatio  animae  per  poenas 
purgatorii  non  est  aliud  quam  expiatio  reatus  impedientis 
a  perceptione  gloriae.  Et  quia  per  poenam  quam  unus 
sustinet  pro  alio,  potest  reatus  alterius  expiari,  ut  dictum 

2S  est  *,  non  est  inconveniens  si  per  unius  satisfactionem  alius 
purgetur. 

Ad  ouartum  dicendum  quod  suffragia  ex  duobus  valent: 
scilicet  ex  opere  operante,  et  ex  opere  operato.  Et  dico  opus 
operatum  non  solum  Ecclesiae  sacramentum,  sed  effectum 

30  accidentem  ex  operatione :  sicut  ex  collatione  eleemosy- 
narum  consequitur  pauperum  relevatio,  et  eorum  oratio 
pro  defuncto  ad  Deum.  -  Similiter  opus  operans  potest 
accipi  vel  ex  parte  principalis  agentis ;  vel  ex  parte  exe- 
quentis. 

?s  Dico  ergo  quod,  quam  cito  moriens  disponit  aliena 
suffragia  sibi  fieri,  praemium  suffragiomm  plene  conse- 
quitur,  ante  etiam  quam  fiant,  quantum  ad  ef&caciam 
suffragii  quae  erat  ex  opere  operante  principalis  agentis. 
Sed  quantum  ad  ef&caciam  suffragiomm  quae  est  ex  opere 

40  operato ,  vel  ex  opere  operante  exequentis ,  non  conse- 
quitur  fructum  antequam  suffragia  fiant.  Et  si  prius  con- 
tingat  ipsum  a  poena  purgari,  quantum  ad  hoc  fraudabitur 
suffragiorum  fructu :  quod  redundabit  in  illos  quomm  culpa 
defraudatur.  Non  enim  est  inconveniens  quod  aliquis  de- 

45  fraudetur  per  culpam  alterius  in  temporalibus ,  poena 
autem  purgatorii  temporalis  est:  quamvis  quantum  ad 
aetemam  retributionem  nuUus  defraudari  possit  nisi  per 
propriam  culpam. 

so  ART.  VII.  utrum  suffragia  valeant  pueris 

IN    LIMBO    EXISTENTIBUS 

Ad    septimum    sic    proceditur.    Videtur    quod    suffragia 
valeant    pueris   in   limbo    existentibus.    Quia   illi   non 
^^  detinentur  nisi  pro  peccato  alieno.    Ergo  maxime  decens 
est  ut  ipsi  iuventur  suffragiis  alienis. 

2.  Prakterea,  Ln  littera  *  habetur  ex  verbis  Augustini  ** 

quod  suffragia  Ecclesiae  pro  non  valde  malis  propitiationes 

sunt.  Sed  pueri  non  computantur  inter  valde  malos :  cum 

60  sit  mitissima  eorum  poena  *.  Ergo  suffragia  Ecclesiae  eos 

iuvant. 

Sed  contra  kst  quod  habetur  in  littera  *  ab  Augustino  **, 
quod  suffragia  non  prosunt  illis  qui  sine  fde  operante  per 
dilectionem  hinc  exierunt.  Ergo  suffragia  eis  non  prosunt. 
65  Respondko  dicendum  quod  pueri  non  baptizati  non  de- 
tinentur  in  limbo  nisi  quia  deficiunt  a  statu  gratiae.  Unde, 
cum  per  opera  vivorum  mortuomm  status  mutari  non 
possit,  maxime  quantum  ad  meritum  essentialis  praemii 
vel  poenae  *,  suffragia  vivorum  pueris  existentibus  in  limbo 
70  prodesse  non  possunt. 

Ad  prxmum  ergo  dicendum  quod,  quamvis  peccatxim  ori- 

ginale   sit  huiusmodi  quod  pro  eo  possit   aliquis  ab  alio 

iuvari,  tamen  animae  pueromm  in  limbo  existentes  sunt 

in  tali  statu  quod  iuvari  non   possunt :    quia   post   hanc 

75  vitam  non  est  tempus  gratiam  acquirendi. 


*  Cf.  art.  praec, 
ad  5. 

"  Al.  De  his  qui 
in  fide  dormie- 
runt. 


•Mora/.lib.XVI, 
cap.  XXXVII ,  al. 
XVII ;  in  vet.  cap. 

XVIII. 

*  Loc.  cil.,  num. 
14. 

*  lonae  cap.  iii, 
vers.io;  VXReg. 
cap.  xxi,vers,29; 
l\  Reg.  cap.  XX, 
ver».  5,  6. 


In  corpore. 


•  Dist.  XLv,  cap. 

Neque      negan- 

dum. 

"  Enchirid.  cap. 

cx. 

*lbid.,cap.  xciii. 


*  Loc.  cit. 
"Serm.CLXXII, 
al.  de  Verb.    A- 
po«f. XXXII, cap. 


•  Cf.  art.  5. 


i56 


QUAESTIO  LXXI,  ARTICULUS  VIII,  IX 


*Loc.cit.inarg., 
cap.  cx. 


•  Cf.    Postcom- 
mun.  s.  Andreae. 


•  Cf.  Part.  m, 
qu.  Lxii,  art.  i, 
ad  1. 

•  Cf.  Part.  III, 
qu.Lxxxin,art.5, 
ad  8. 


Vers. 


*  Al,  De  his  qui 
in  fide  dormie- 
runt,  num.  6. 


*  Dist.  xLv,  cap. 

Neque     negan- 

dum. 

'  Serm.    CLIX, 

al.   de  Verb.  A- 

^'os/.  XVII,cap.i. 


*  Ps.  XXXV,  vers. 
9- 


Ad  secundum  dicendum  quod  Augustinus  loquitur  de 
non  valde  malis  qui  tamen  baptizati  sunt.  Quod  patet  ex 
hoc  quod  praemittitur  *  :  Cum  ergo  sacrificia,  sive  Altaris 
sive  quarumcumque  eleemosynarum,  pro  baptii^atis  omni- 
bus  offeruntur,  etc.  s 

ART.    VIII.    UTRUM    SUFFRAQIA    ALIQUO    MODO    PROSINT 
SANCTIS    EXISTENTIBUS    IN    PATRIA 

AD  ocTAvuM  sic  proceditur.  VidetuF  quod  aliquo  modo 
prosint  sanctis  existentibus  in  patria :  per  hoc  quod  lo 
habetur  in  coUecta  missae  * :  Sicut  sanctis  tuis  prosunt 
ad  gloriam,  scilicet  sacramenta,  ita  nobis  proficiant  ad 
medelam.  Sed  inter  alia  suffragia  praecipuum  est  sacramen- 
tum  Altaris.  Ergo  suffragia  prosunt  his  qui  sunt  in  patria. 

2.  Praeterea,    sacramenta    e_fficiunt    quod  figurant  *.  '^ 
Sed  tertia  pars  hostiae,  scilicet  in  calicem  missa,  significat 
eos  qui  beatam  vitam  in  patria  ducunt  *.    Ergo  suffragia 
Ecclesiae  prosunt  etiam  existentibus  in  patria. 

3.  Praeterea,  sancti  non  solum  gaudent  de  propriis 
bonis,  sed  etiam  de  bonis  aUorum  :  unde  Luc.  xv  *  di-  ^ 
citur :  Gaudium  est  angelis  Dei  super  uno  peccatore  poe- 
nitentiam  agente.  Ergo  ex  bonis  operibus  viventium  san- 
ctorum  qui  sunt  in  patria  gaudium  crescit.  Et  ita  etiam 
eis  nostra  suffragia  prosunt. 

4.  Praeterea,  Damascenus  dicit,  in  Sermone  de  Dor-  ^s 
mientibus  *,  inducens  verba  Chrysostomi :  Si  enim  gentiles, 
inquit,  cum  his  qui  abierunt  sua  comburunt,  quanto  magis 
te  fidelem  mittere  convenit  cum  fideli  ipsius  propria :  non 
ut  favilla  fiant  et  haec  velut  illa ;  sed  ut  maiorem  hinc 
circumponas  gloriam;  et,  si  quidem  peccator  fuerit  qui  ^o 
mortuus  est ,  ut  peccamina  solvas ;  si  autem  iustus ,  ut 
appositio  fiat  mercedis  et  retributionis.  Et  sic  idem  quod 
prius. 

Sed    contra   est    quod   in    littera  *  habetur   ex  verbis 
Augustini  * :   Iniuria  est  in  Ecclesia  pro  martf^re  orare,  n 
cuius  nos  debemus  orationibus  commendari. 

2.  Praeterea,  eius  est  iuvari  cuius  est  indigere.  Sed 
sancti  in  patria  sunt  absque  omni  indigentia.  Ergo  per 
suffragia  Ecclesiae  non  iuvantur. 

Respondeo  dicendum  quod  suffragium  de  sui  ratione  40 
importat  quandam  auxiliationem.  Quae  non  competit  ei 
qui  defectum  non  patitur :  nuUi  enim  iuvari  competit  nisi 
in  eo  quo  indigens  est.  Unde,  cum  sancti  qui  sunt  in 
patria  sint  ab  omni  indigentia  immunes,  inebriati  ab  uber- 
tate  Domus  Dei  * ,  eis  iuvari  per  suffragia  non  competit.  45 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  huiusmodi  locutiones 
non  sunt  sic  intelligendae  quasi  sancti  in  gloria  proficiant 
quantum  ad  se  quod  eorum  festa  recolimus :  sed  quia 
nobis  proficit,  qui  eorum  gloriam  solennius  celebramus. 
Sicut  ex  hoc  quod  Deum  cognoscimus  vel  laudamus ,  et  s» 
sic  quodammodo  eius  gloria  in  nobis  crescit,  nihil  Deo, 
sed  nobis  accrescit. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  quamvis  sacramenta  effi- 
ciant  quod  figurant ,  non  tamen  illum  effectum  suum 
ponunt  circa  omne  id  quod  figuratur :  alias,  cum  figurent  ss 
Christum,  in  ipso  Christo  aliquid  efficerent,  quod  est  ab- 
surdum.  Sed  cificiunt  circa  suscipientem  sacramentum  ex 
virtute  eius  quod  per  sacramentum  significatur.  Et  sic  non 
sequitur  quod  sacrificia  pro  fidelibus  defunctis  oblata  san- 
ctis  prosint :  sed  quia  ex  meritis  sanctorum ,  quae  reco-  «o 
luntur  vel  significantur  in  sacramento,  prosunt  aliis,  pro 
quibus  offeruntur. 

Ad  tertium  dicendum  quod ,  quamvis  sancti  qui  sunt 
in  patria  de  bonis  nostris  omnibus  gaudeant,  non  tamen 
sequitur  quod,  multiplicatis  nostris  gaudiis,  eorum  gaudium  «s 
augmentetur  formaliter,  sed  materialiter  tantum.  Quia 
omnis  passio  formaliter  augetur  secundum  rationem  obiecti 
sui.  Ratio  autem  gaudendi  in  sanctis  de  quibuscumque 
gaudent,  est  ipse  Deus.  De  quo  non  possunt  magis  et 
minus  gaudere :  quia  sic  essentiale  eorum  praemium  va-  7« 
riaretur,  quod  consistit  in  hoc  quod  de  Deo  gaudent. 
Unde  ex  hoc  quod  bona  multiplicantur  de  quibus  gaudendi 
ratio  eis  Deus  est,  non  semper  sequitur  quod  intensius 
gaudeant,  sed  quod  de  pluribus  gaudeant.  Et  ideo  non 
sequitur  quod  operibus  nostris  iuventur.  75 


•  Can.  Animae 
defunctorum.  - 
Vide  notat.  Cor- 
rector.  ibid. 


*  Dist.  xLv,  cap. 
Neque  negan- 
dum. 

"Serm.CLXXIl, 
al.  de  Verb.  A- 
^os^XXXII.cap. 

•Cf.  Part.  III, 
qu.  Lxv,  art,  3. 

*  Vers.  29. 


Ad  quartum  dicendum  quod  non  est  intelligendum  quod 
fiat  appositio  mercedis  vel  retributionis  ilH  beato  per  suf- 
fragia  ab  aliquo  facta,  sed  facienti. 

Vel  dicendum  quod  ex  suffragiis  potest  appositio  mer- 
cedis  fieri  beato  defuncto,  inquantum  de  suffragiis  sibi 
faciendis  adhuc  vivens  disposuit,  quod  ei  meritorium  fuit  *.   •  Cf.  art.  6,  ad  4. 

ART.  IX.  utrum  solum  orationibus  ecclesiae, 

et  sacrificio  altaris,  et  eleemosynis 

animae  defunctorum  il^ventur;  vel  eis  iuventur  praecipue 

Ad  nonum  sic  proceditur.  Videtur  quod  non  solum 
orationibus  Ecclesiae,  et  sacrificio  Altaris,  et  eleemo- 
synis  animae  defunctorum  iuventur,  vel  quod  eis  iuventur 
praecipue.  Poena  enim  debet  per  poenam  recompensari. 
Sed  ieiunium  magis  est  poenale  quam  eleemosyna  vel 
oratio.  Ergo  ieiunium  magis  prodesset  in  suffragiis  quam 
aliquod  praedictorum. 

2.  Praeterea,  Gregorius  istis  tribus  connumerat  ieiu- 
nium :  ut  habetur  causa  XIII,  qu.  11  * :  Animae  defunctorum 
quatuor  modis  solvuntur :  aut  oblationibus  sacerdotum ; 
aut  orationibus  sanctorum ;  aut  eleemosynis  carorum ; 
aut  ieiunio  cognatorum.  Ergo  insufftcienter  connumerantur 
hic  *,  ab  Augustino  **,  tria  praedicta. 

3.  Praeterea,  baptismus  est  potissimum  sacramento- 
rum  *,  maxime  quantum  ad  effectum.  Ergo  baptismus  vel 
alia  sacramenta  deberent  vel  simiUter  vel  magis  prodesse 
defunctis  sicut  sacramentum  Altaris. 

4.  Praeterea,  hoc  videtur  ex  hoc  quod  habetur  I  Cor. 
XV*:  Si  omnino  mortui  non  resurgunt,  ut  quid  etiam 
bapti\antur  pro  illis  ?  Ergo  etiam  baptismus  valet  ad  suf- 
fragia  defunctorum. 

5.  Praeterea,  in  diversis  missis  est  idem  sacrificium 
Altaris.  Si  ergo  sacrificium  computatur  inter  suffragia  et 
non  missa,  videtur  quod  tantundem  valeat  quaecumque 
missa  pro  defuncto  dicatur,  sive  de  Beata  Virgine,  sive 
de  Spiritu  Sancto,  vel  quaecumque  alia.  Quod  videtur 
esse  contra  Ecclesiae  ordinationem,  quae  specialem  missam 
pro  defunctis  instituit. 

6.  Praeterea,  Damascenus,  in  Sermone  de  Dormien- 
tibus  *,  docet  ceras  et  oleum,  et  huiusmodi,  pro  defunctis 
offerri.  Ergo  non  solum  oblatio  sacrificii  Altaris ,  sed 
etiam  aliae  oblationes  debent  inter  suffragia  mortuorum 
computari. 

Respondeo  dicendum  quod  suffragia  vivorum  prosunt 
defunctis  secundum  quod  uniuntur  viventibus  caritate ;  et 
secundum  quod  intentio  viventis  refertur  in  mortuos  *. 
Et  ideo  illa  opera  praecipue  nata  sunt  mortuis  suffragari 
quae  maxime  ad  communicationem  caritatis  pertinent,  vel 
ad  directionem  intentionis  ad  alterum.  Ad  caritatem  autem 
sacramentum  Eucharistiae  praecipue  pertinet :  cum  sit  sa- 
cramentum  ecclesiasticae  unionis  *,  continens  illum  in  quo 
tota  Ecclesia  unitur  et  consolidatur,  scilicet  Christum. 
Unde  Eucharistia  est  quasi  quaedam  caritatis  origo  sive 
vinculum.  Sed  inter  caritatis  effectus  est  praecipuum  elee- 
mosynarum  opus.  Et  ideo  ista  duo  ex  parte  caritatis  prae- 
cipue  mortuis  suffragantur:  scilicet  sacrificium  Ecclesiae 
et  eleemosynae.  Sed  ex  parte  intentionis  directae  in  mor- 
tuos,  praecipue  valet  oratio :  quia  oratio,  secundum  suam 
rationem,  non  solum  dicit  respectum  ad  orantem,  sicut 
et  cetera  opera,  sed  directius  ad  illud  pro  quo  oratur.  Et 
ideo  ista  tria  ponuntur  quasi  praecipua  mortuorum  sub- 
sidia :  quamvis  quaecumque  alia  bona  ex  caritate  fiant  pro 
defunctis,  eis  valere  credenda  sint. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  in  eo  qui  satisfacit  pro 
altero ,  magis  est  considerandum ,  ad  hoc  quod  effectus 
satisfactionis  ad  alterum  perveniat,  illud  quo  satisfactio 
unius  transit  in  alterum,  quam  etiam  satisfactionis  poena: 
quamvis  ipsa  poena  magis  expiet  reatum  satisfacientis, 
inquantum  est  quaedam  medicina.  Et  ideo  tria  praedicta 
magis  valent  defunctis  quam  ieiunium. 

Ad  secundum  dicendum  quod  etiam  ieiunium  prodesse 
potest  defunctis  ratione  caritatis  et  intentionis  in  defunctos 
directae.  Sed  tamen  ieiunium  in  sui  ratione  non  continet 
aliquid  quod  ad  caritatem  vel  directionem  intentionis  per- 
tineat,  sed  haec  sunt  ei  quasi  extrinseca.   Et  ideo  Augu- 


*  Al.  De  his  qui 
in  fide  dormte- 
runt. ,B\im.  19.- 
Cf.  art.  11,  arg.  1. 


*  Art.  j. 


•  Cf.   Part.  IU, 
qu.  Lxxiii,  art,  4. 


QUAESTIO  LXXl,  ARTICULUS  X,  XI 


i57 


*  Cf.  Part.   III , 
qu.  Lxxiii,  art.  4. 


'  Lomb.  et  Ord. 


*Loc.  cit.  in  arg. 


stinus  non  posuit,  sed  Gregorius  posuit  ieiunium  inter 
suffragia  mortuorum. 

Ad  tertium  dicendum  quod  baptismus  est  quaedam  spi- 
ritualis  regeneratio.  Unde,  sicut  per  generationem  non 
acquiritur  esse  nisi  generato,  ita  baptismus  non  habet  eifi- 
caciam  nisi  in  eo  qui  baptizatur,  quantum  est  ex  opere 
operato :  quamvis  ex  opere  operante ,  vel  baptizantis  vel 
baptizati,  possit  aliis  prodesse,  sicut  et  cetera  opera  me- 
ritoria.  Sed  Eucharistia  est  signum  ecclesiasticae  unionis  *. 
Et  ideo  ex  ipso  opere  operato  eius  efficacia  in  altcrum 
transire    potest.    Quod  non  contingit  de  aliis  sacramentis. 

Ad  quartum  dicendum  quod  Glossa  *  istam  auctoritatem 
dupliciter  exponit.  Uno  modo,  sic.  «  Si  mortui  non  resur- 
gunt ,  nec  Christus  resurrexit.  Ut  quid  etiam  bapti^an- 
tur  pro  illis?  »  idest,  peccatis :  cum  ipsa  non  dimittantur 
si  Christus  non  resurrexit.  Quia  in  baptismo  non  solum 
Christi  passio,  sed  resurrectio  operatur,  quae  est  nostrae 
spiritualis  resurrectionis  quodammodo  causa. 

Alio  modo  sic.  Fuerunt  quidam  imperiti  qui  bapti:[a- 
bantur  pro  his  qui  de  hac  vita  sine  baptismo  discesserant, 
putantes  illis  prodesse.  Et  secundum  hoc,  Apostolus  non 
loquitur  nisi  secundum  errorem  aliquorum  in  verbis  illis. 

Ad  quintum  dicendum  quod  in  officio  missae  non  solum 
est  sacrificium,  sed  etiam  sunt  ibi  orationes.  Et  ideo  missae 
suffragium  continet  duo  horum  quae  hic  Augustinus  enu- 
merat  *,  scilicet  orationem  et  sacrificium.  Ex  parte  igitur 
sacrificii  oblati  missa  aequaliter  prodest  defuncto  de  quo- 
cumque  dicatur :  et  hoc  est  praecipuum  quod  fit  in  missa. 
Sed  ex  parte  orationum  magis  prodest  illa  in  qua  sunt 
orationes  ad  hoc  determinatae.  Sed  tamen  iste  defectus 
recompensari  potest  per  maiorem  devotionem  vel  eius  qui 
dicit  missam,  vel  eius  qui  facit  dici ;  vel  iterum  per  inter- 
cessionem  sancti  cuius  suffragium  in  missa  imploratur. 

Ad  sextum  dicendum  quod  huiusmodi  oblatio  candela- 
rum  vel  olei  possunt  prodesse  defuncto  inquantum  sunt 
eleemosynae  quaedam :  dantur  enim  ad  cultum  Ecclesiae, 
vel  edam  in  usum  fidelium. 

ART.   X.   UTRUM  indulgentiae   quas  ecclesia  facit, 
btiam  mortuis  prosint 

Ad  decimum  sic  proceditur.  Videtur  quod  indulgentiae 
quas  Ecclesia  facit,  etiam  mortuis  prosint.  Primo,  per 
consuetudinem  Ecclesiae,  quae  facit  praedicari  crucem  ut 
aliquis  indulgentiam  habeat  pro  se  et  duobus  vel  tribus, 
et  quandoque  etiam  decem  animabus,  tam  vivorum  quam 
mortuorum.  Quod  esset  deceptio  nisi  mortuis  prodessent. 
Ergo  indulgentiae  mortuis  prosunt. 

2.  Praeterea,  meritum  totius  Ecclesiae  est  efficacius 
quam  meritum  unius  personae.  Sed  meritum  personale 
suffragatur  defunctis:  ut  patet  in  largitione  eleemosynarum. 
Ergo  multo  fortius  meritum  Ecclesiae,  cui  indulgentiae 
innituntur. 

3.  Praeterea,  indulgentiae  prosunt  illis  qui  sunt  de 
foro  Ecclesiae.  Sed  illi  qui  sunt  in  purgatorio,  sunt  de 
foro  Ecclesiae :  alias  Ecclesiae  suffragia  non  prodessent 
illis.  Ergo  videtur  quod  indulgentiae  defunctis  prosint. 

Sed  contra  est  quod  ad  hoc  quod  indulgentiae  alicui 
valeant,  requiritur  causa  conveniens  pro  qua  indulgentiae 
dantur.  Sed  talis  causa  non  potest  esse  ex  parte  defuncti : 
quia  non  potest  facere  aliquid  quod  sit  in  utilitatem  Eccle- 
siae,  pro  qua  causa  praecipue  indulgentiae  dantur.  Ergo 
videtur  quod  indulgentiae  defunctis  non  prosint. 

2.  Praeterea  ,  indulgentiae  determinantur  secundum 
arbitrium  eas  facientis.  Si  ergo  indulgentiae  defunctis  prod- 
esse  possent,  esset  in  potestate  facientis  indulgentiam  ut 
defunctum  omnino  liberaret  a  poena.  Quod  videtur  ab- 
surdum. 

Respondeo  dicendum  quod  indulgentia  alicui  prodesse 
potest  dupliciter :  uno  modo ,  principaliter ;  alio  modo, 
secundario.  Principaliter  quidem  prodest  ei  qui  indulgen- 
tiam  accipit,  scilicet  qui  facit  hoc  pro  quo  indulgentia 
datur,  ut  qui  visitat  limina  alicuius  sancti.  Unde,  cum 
mortui  non  possint  facere  aliquid  horum  pro  quibus  in- 
dulgentiae  dantur,  eis  directe  indulgentiae  valere  non 
possunt. 


Secundario  autem  et  indirecte  prosunt  ei  pro  quo  ali- 
quis  facit  illud  quod  est  indulgentiae  causa.  Quod  quan- 
doque  contingere  potest,  quandoque  autem  non  potest, 
secundum  diversam  indulgenliae  formam.  Si  enim  sit  talis 

5  indulgentiae  forma,  Quicumque  facit  hoc  vel  illud,  habebit 
tantum  de  indulgentia,  ille  qui  hoc  facit  non  potest  fructum 
indulgentiae  in  alium  transferre :  quia  eius  non  est  appli- 
care  ad  aliquid  intentionem  Ecclesiae,  per  quam  commu- 
nicantur   communia   suffragia,  ex  quibus   indulgentiae  va- 

10  lent  *.  Si  autem  indulgentia  sub  hac  forma  fiat,  Quicumque 
fecerit  hoc  vel  illud,  ipse  et  pater  eius,  vel  quicumque  ei 
adiunctus,  in  purgatorio  detentus,  tantum  de  indulgentia 
habebit,  talis  indulgentia  non  solum  vivo,  sed  etiam  mortuo 
proderit.  Non  enim  est  aliqua  ratio  quare  Ecclesia  transferre 

'!  possit  communia  merita,  quibus  indulgentiae  innituntur, 
in  vivos,  et  non  in  mortuos. 

Nec  tamen  sequitur  quod  praelatus  Ecclesiae  possit  pro 
suo  arbitrio  animas  a  purgatorio  liberare.  Quia  ad  hoc  ut 
indulgentiae  valeant,  requiritur  causa  conveniens  indulgen- 

»0  tias  faciendi,  ut  supra  *  dictum  est. 

ART.  XI.  UTRUM  cultus  exequiarum  defuncto  prosint 
IV  Sent.,  dist.  xv,  qu.  11,  art.  3,  qu*  1,  ad  1. 

AD  undecimum  sic  proceditur.  Videtur  quod  cultus 
exequiarum  defuncto  prosint.  Damascenus  enim,  in 
Sermone  de  Dormientibus  * ,  inducit  verba  Athanasii  sic 
dicentis:  Licet  in  aera  qui  in  pietate  consummatus  est, 
depositus  fuerit,  ne  renuas  oleum  et  ceras,  Deum  invo- 
cans,  in  sepulcro  accendere.  Accepta  enim  ista  sunt  Deo, 

1°  et  multam  ab  eo  recipientia  retributionem.  Sed  huiusmodi 
pertinent  ad  cultum  exequiarum.  Ergo  cultus  exequiarum 
prodest  defunctis. 

2.  Praeterea,  sicut  Augustinus  dicit,  I  lib.  de  Civ.  Dei  *, 
antiquorum  iustorum  funera  officiosa  pietate  curata  sunt, 

is  et  exequiae  celebratae,  et  sepulcra  provisa :  ipsique,  cum 
viverent,  de  sepeliendis  vel  transferendis  suis  corporibus 
filiis  mandaverunt.  Sed  hoc  non  fecissent  nisi  sepultura 
et  huiusmodi  aliquid  mortuis  conferrent.  Ergo  huiusmodi 
aliquid  prosunt  defunctis. 

40  3.  Praeterea,  nullus  facit  eleemosynam  circa  aliquem 
nisi  ei  proficiat.  Sed  sepelire  mortuos  computatur  inter 
opera  eleemosynarum  * :  unde,  ut  Augustinus  dicit,  in  I  de 
Civ.  Dei  *,  Tobias  sepeliendo  mortuos  Deum  promeruisse, 
teste  angelo,  commendatur.    Ergo   huiusmodi   sepulturae 

4S  cultus  mortuis  prodest. 

4.  Praeterea,  inconveniens  est  dicere  quod  frustretur 
devotio  fidelium.  Sed  aliqui  ex  devotione  in  locis  aliquibus 
religiosis  sepeliri  disponunt.  Ergo  sepulturae  cultus  prodest 
defunctis. 

50  5.  Praeterea,  Deus  pronior  est  ad  miserendum  quam 
ad  condemnandum  *.  Sed  aliquibus  nocet  in  locis  sanctis 
sepultura ,  si  indigni  sunt :  unde  dicit  Gregorius  * :  Quos 
peccata  gravia  deprimunt,  ad  maiorem  damnationis  cu- 
mulum  potius   quam   ad  solutionem,  eorum   corpora  in 

!s  ecclesiis ponuntur.  Ergo  multo  amplius  dicendum  est  quod 
sepulturae  cultus  prosit  bonis. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  in  libro  de  Cura 
pro  mortuis  agenda  *:  Corpori  humano  quidquid  impen- 
ditur,  non  est  praesidium  vitae  aeternae,  sed  humanitatis 

«o  offtcium. 

2.  Praeterea,  Gregorius  dicit,  in  IV  Dialog.  * :  Curatio 
funeris,  conditio  sepulturae ,  pompa  exequiarum,  magis 
sunt  vivorum  solatia  quam  subsidia  defunctorum. 

3.  Praeterea,  Dominus  dicit,  Matth.  x*:  Nolite  timere 
ii  eos  qui  corpus  occidunt,  et  post  hoc  non  habent  amplius 

quid  faciant.  Sed  post  mortem  sanctorum  corpora  possunt 
a  sepultura  prohiberi :  sicut  in  Ecclesiastica  historia  *  le- 
gitur  esse  factum  de  quibusdam  martyribus  Lugduni  Galliae. 
Ergo  non  nocet  defunctis  si  eorum  corpora  inhumata  re- 

70  maneant.  Ergo  nec  cultus  sepulturae  prodest. 

Respondeo  dicendum  quod  sepultura  adinventa  est  et 
propter  vivos  et  propter  mortuos.  Propter  vivos  quidem, 
ne  eorum  oculi  ex  turpitudine  cadaverum  offendantur,  et 
corpora  fetoribus  inficiantur:  et  hoc  quantum  ad  corpus. 

7s  Sed  spiritualiter  etiam  prodest  vivis,  inquantum  per  hoc 


"  Cf.  qu.  XXVII, 
art.  3,  ad  2. 


*  Qu.  XXV,  art.  2. 


•  Al.  Oe  his  qui 
in  Jide  dormie- 
runt,  num.  19. 


*  Cap.  XIII ;  De 
Cura  pro  tnort. 
agend.,  cap.  iii. 


*  Cf.  II'"»  II", 
qu.  XXXII,  art.  2, 
ad  I. 

*  Loc.  cit. ;  de 
Cura  pro  mort. 
agena.,  cap.  iii. 


•  Cf.  can.  Quia 
divinitatis ,  de 
Poenit.,  dist.  1. 

•  Dialog.  lib.  IV, 
cap.  L. 


•  Cap.  xviii. 


*  Can.  Animae 
defunctor.,  caus. 
Xlll,qu.ii.-Vide 
notat.  Corrector. 
ibid. 

*  Vers.  28 ;  Luc. 
cap.  XII,  vers.  4. 


•  Euseb.  lib.  V, 
cap.  I,  ad  fin. 


i58 


QUAESTIO  LXXI,  ARTICULUS  XII 


*  Cap.  IV. 


■  Cf.  Virgil.  Aen. 
lib.  VI,  vers.  325 
sqq. 


*    Cf.    arg.   Sed 
contra  2. 


'  Cap.  xiii, ;  De 
Cura  pro  mort. 
agend.,  cap.  iii. 

*  Cf.  Gen.  cap. 
XXIII;  cap.  XXV, 
vers.  9,  10;  cap. 
XLix ,  vers.  29 
sqq.;cap.L,  vers. 

*  Cf.  Part.  III, 
qu.  Lvi,  art,  1. 

*  Vers.  29. 


*  Cap.  XIII ;  De 
Cura  pro  mort. 
agend.,  cap.  iii. 


Cap.  IV. 


In  corpore. 


adstruitur  resurrectionis  fides.  -  Sed  mortuis  prosunt  ad  hoc 
quod  inspicientes  sepulcra  memoriam  retinent  defuncto- 
rum,  et  pro  defunctis  orant.  Unde  et  monumentum  a  me- 
moria  nomen  accepit :  dicitur  enim  monumentum  quasi 
monens  mentem,  ut  dicit  Augustinus,  in  I  de  Civ.  Dei,  et 
in  libro  de  Cura  pro  mortuis  agenda  *.  Paganorum  tamen 
error  fuit  quod  ad  hoc  sepultura  mortuo  prosit  ut  eius 
anima  quietem  accipiat:  non  enim  credebant  animas  prius 
quietem  posse  accipere  quam  corpus  scpulturae  daretur  *. 
Quod  omnino  ridiculum  est  ct  absurdum. 

Sed  quod  ulterius  sepuhura  in  loco  sacrato  mortuo 
prodest,  non  quidem  est  ex  ipso  opere  operato,  sed  magis 
ex  opere  operante :  dum  sciHcet  vel  ipse  defunctus  vel 
alius,  corpus  tumulari  in  loco  sacro  disponens,  patrocinio 
alicuius  sancti  eum  committit,  cuius  precibus  per  hoc  cre- 
dendus  est  adiuvari;  et  etiam  patrocinio  eorum  qui  loco 
sacro  deserviunt,  qui  pro  tumulatis  apud  se  frequentius 
et  specialius  orant. 

Sed  illa  quae  ad  ornatum  sepulturae   adhibentur,  pro- 


sunt  quidem  vivis,  inquantum  sunt  vivorum  solatia  * :  sed  ^°  soli  proderit. 


quamvis  pro  eis  candela  non  accendatur.  Ergo,  cum  suf- 
fragia  sint  quaedam  spiritualia  lumina,  quamvis  pro  uno 
specialiter  fiant,  non  magis  valent  ei  quam  aliis  existentibus 
in  purgatorio. 

s  2.  Praeterea,  sicut  in  littera  *  dicitur,  secundum  hoc 
suffragia  mortuis  prosunt,  quia,  dum  viverent  hic ,  sibi  ut 
postea  possent  prodesse  meruerunt.  Sed  aliqui  magis  me- 
ruerunt  ut  suffragia  sibi  prodessent  quam  illi  pro  quibus 
fiunt.    Ergo    eis    magis    prosunt :     ahas    eorum    meritum 

■o  frustraretur. 

3.  Praetkrea  ,  pro  pauperibus  non  fiunt  tot  suifragia 
sicut  pro  divitibus.  Si  ergo  suifragia  facta  pro  aliquibus 
eis  magis  quam  aliis  valerent,  pauperes  essent  deterioris 
conditionis.  Quod  est  contra  sententiam  Domini,  Luc.  vi  * : 

■s  Beati  pauperes,  quoniam  vestrum  est  regnum  Dei. 

Sed  contra,  iustitia  humana  exemplatur  a  iustitia  di- 
vina.  Sed  iustitia  humana,  si  aliquis  debitum  pro  aliquo 
solvit,  eum  solum  absolvit.  Ergo,  cum  ille  qui  suffragia 
facit  quodammodo  solvat  debitum   eius  pro  quo  facit,  ei 


possunt  etiam  defunctis  prodesse,  non  quidem  per  se,  sed 
per  accidens ;  inquantum  scilicet  per  huiusmodi  homines 
excitantur  ad  compatiendum,  et  per  consequens  ad  oran- 
dum;  vel  inquantum  ex  sumptibus  sepulturae  vel  pauperes 
fructum  capiunt,  vel  ecclesia  decoratur;  sic  enim  sepultura 
inter  ceteras  eleemosynas  computatur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  oleum  et  cera  ad  se- 
pulcra  defunctorum  prolata  per  accidens  defuncto  prosunt: 
vel  inquantum  ecclesiae  offeruntur,  sive  pauperibus  dantur; 


2.  Praeterea,  sicut  homo  faciens  suffragia  quodammodo 
satisfacit  pro  mortuo,  ita  etiam  interdum  aliquis  pro  vivo 
satisfacere  potest  *.  Sed  quando  aliquis  satisfacit  pro  vivo, 
satisfactio  illa  non  computatur  nisi  illi  pro  quo  facta  est. 
's  Ergo  et  suffragia  faciens  ei  soli  prodest  pro  quo  facit. 
Respondeo  dicendum  quod  circa  hoc  fuit  duplex  opinio. 
Quidam  enim,  ut  Praepositinus  *,  dixerunt  quod  suffragia 
pro  uno  aliquo  facta  non  magis  prosunt  ei  pro  quo  fiunt, 
sed  eis  qui  sunt  magis  digni.  Et  ponebant  exemplum  de 


resurrectionis  adstruendam ;  ut  patet  per  Augustinum,  in 
I  de  Civ.  Dei  *.  Unde  etiam  voluerunt  in  terra  promissionis 
sepeliri  *,  ubi  credebant  Christum  nasciturum  et  moriturum, 
cuius  resurrectio  nostrae  resurrectionis  est  causa  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  quia  caro  est  pars  naturae 
hominis,  naturaliter  homo  ad  carnem  suam  afficitur:  se- 
cundum  illud  Ephes.  v  *:  Nemo  carnem  suam  unquam 
odio  habuit.    Unde   secundum   istum   naturalem  affectum 


Alii  e  contra  dixerunt  quod  suffragia  magis  valent  eis 
pro  quibus  fiunt. 

Utraque  autem  opinio  secundum  aliquid  veritatem  ha- 


inest  viventi  quaedam  sollicitudo  quid  etiam  post  mortem  4!  bet.  Valor  enim  suffragiorum  pensari  potest  ex  duobus 
deeius  corpore  sit  futurum;  doleretque  si  aliquid  indignum  Valent  enim  uno  modo  ex  virtute  caritatis,  quae  facit 
suo  corpori  evenire  praesentiret.  Et  ideo  illi  qui  hominem  omnia  bona  communia.  Et  secundum  hoc  magis  valent 
diligunt,  ex  hoc  quod  affectui  eius  quem  dihgunt  confor-  ei  qui  magis  caritate  est  plenus,  quamvis  pro  eo  specia- 
mantur,  circa  eius  carnem  curam  humanitatis  impendunt.  liter  non  fiant.  Et  sic  valor  suffragiorum  attenditur  magis 
Ut  enim  dicit  Augustinus,  in  I  de  Civ.  Dei  *,  si  paterna  s»  secundum  quandam  interiorem  consolationem,  secundum 
vestis  et  anulus,  ac  si  quid  huiusmodi,  tanto  carius  sunt  quod  unus  in  caritate  existens  de  bonis  alterius  delectatur 
posteris  quanto  erga  parentes  maior  affectus,  nullo  modo  post  mortem,  quam  ad  diminutionem  poenae:  post  mortem 
ipsa  spernenda  sunt  corpora,  quae  utique  multo  familia- 
rius  atque  coniunctius  quam  quaelibet  indumenta  gestamus. 
Unde  et  inquantum  affectui  hominis  satisfacit  sepeliens  ss 
eius  corpus,  cum  ipse  in  hoc  sibi  satisfacere  non  potest, 


eleemosynam  ei  facere  dicitur. 

Ad  auARTUM  dicendum  quod  fidelium  devotio,  ut  Augu- 
stinus  dicit,  in  libro  de  Cura  pro  mortuis  agenda  *,  suis 


enim  non  est  locus  acquirendi  gratiam  vel  augendi,  ad 
quod  nobis  in  vita  valent  opera  aliorum  ex  virtute  caritatis. 
Alio  modo  valent  suffragia  ex  hoc  quod  per  intentionem 
unius  alteri  applicantur.  Et  sic  satisfactio  unius  alteri 
computatur.  Et  hoc  modo  non  est  dubium  quod  magis 
valent  ei  pro  quo  fiunt.  Immo  sic  ei  soli  valent.  Satisfactio 
enim    proprie   ad  remissionem   poenae   ordinatur.    Unde, 


caris  in  locis   sacris   providens   sepulturam ,  in   hoc   non  «o  quantum  ad  dimissionem   poenae,  praecipue  valet  suffra- 
frustratur ,    quod    defunctum    suum    suffragio    sanctorum     gium  ei  pro  quo  fit.    Et  secundum  hoc   secunda   opinio 

plus  habet  de  veritate  quam  prima. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  suffragia  prosunt  per 
modum  luminis  inquantum  a  mortuis  acceptantur,  et  ex 
«s  hoc  quandam  consolationem  accipiunt;  et  tanto  maiorem 
quanto  maiori  caritate  sunt  praediti.  Sed  inquantum  suffra- 
gia  sunt  quaedam  satisfactio  per  intentionem  facientis 
translata  in  alterum ,  non  sunt  similia  lumini ,  sed  magis 
solutioni  alicuius  debiti.  Non  autem  est  necesse  ut,  si  debi- 
A  D  DuoDKciMUM  sic  PRocEDiTUR.  Vidctur  quod  suffragia  70  tum  pro  uno  solvitur,  quod  ex  hoc  debitum  ahorum  sol- 


committit,  ut  dictum  est  *. 

Ad  auiNTUM  DicENDUM  quod  sepultura  in  loco  sacro 
impio  defuncto  non  iiocet  nisi  quatenus  hanc  sepulturam, 
sibi  indignam,  propter  humanam  gloriam  procuravit 

ART.  XII.    UTRUM    SUFFRAGIA  aUAK  FIUNT  PRO  UNO  DEFUNCTO, 
MAOIS    PROFICIANT    KI    PRO    aUO    FIUNT    aUAM    ALUS 
Quodl.  II,  qu.  VII,  art.  2 ;  VIII,  qu. 


art.  2. 


Lquae  fiunt  pro  uno  defuncto,  non  magis  proficiunt 
ei  pro  quo  fiunt  quam  ahis.  Lumen  enim  spirituale  magis 
est  communicabile  quam  corporale  lumen.  Sed  lumen 
corporale,  sicut  candelae,  quamvis  accendatur  pro  uno, 
tamen  aequaliter  omnibus  prodest  qui  simul  commorantur. 


vatur. 

Ad  secundum  dickndum  quod  illud  meritum  est  condi- 

tionale  quo  sibi  meruerunt.  Hoc  enim  modo  sibi  merue- 

runt,  ut  sibi  prodessent  si  pro  eis  fierent.  Quod  nihil  aliud 

7s  fuit  quam  facere  se  habiles  ad  recipiendum.    Unde  patet 


*  Dist.  XLv,  cap. 
Neque  negan- 
dum.  -  Ex  Aug. 
Enchirid.,  cap. 
cx. 


Vers.  20. 


Cf.  art.  6. 


*  5uinm.,cap.  de 
Parvulis  qui  de- 
cedunt  baptijati. 


vel  inquantum  huiusmodi  in  Dei  reverentiam  fiunt.  Unde  3»  candela  quae  accenditur  pro  aliquo  divite,  quae  non  minus 
et  verbis  praemissis  subiungitur :  Oleum  enim  et  cera  prodest  eis  qui  cum  ipso  sunt  quam  ipsi  diviti ,  et  forte 
holocaustum.  magis,  si  habent    oculos    clariores:    et  etiam  de  lectione, 

Ad  secundum  dicendum  quod  ideo  sancti  Patres  de  suis  quae  non  magis  prodest  ei  pro  quo  legitur  quam  aliis 
corporibus  tumulandis  curaverunt,  ut  ostenderent  corpora  qui  simul  cum  eo  audiunt,  sed  forte  aliis  magis,  qui  sunt 
mortuorum  ad  Dei  providentiam  pertinere :  non  quod  's  sensu  capaciores.  -  Et  si  eis  obiiceretur  quod  secundum 
mortuis  corporibus  aliquis  sensus  insit,  sed  propter  fidem      hoc  ordinatio    Ecclesiae    esset   vana ,  quae    pro    aliquibus 

specialiter  orationes  instituit:  dicebant  quod  hoc  Ecclesia 
fecit  ad  excitandam  devotionem  fidelium,  qui  promptiores 
sunt  ad  facienda  specialia  suffragia  quam  communia,  et 
40  ferventius  etiam  pro  suis  propinquis  orant  quam  pro 
extraneis. 


•  Cf.  art.  1. 


QUAESTIO  LXXI,  ARTICULUS  XIII,  XIV  -  QUAESTIO  LXXII 


139 


*  Cf.  I  Machab. 
cap.  III,  vers.  18 


Cap.  IV. 


Art.  praeced. 


Ibiif.,  ad  1. 


Ibid.,  corp. 


a; 


quod  non  directe  meruerunt  illud  iuvamen  suffragiorum , 
sed  per  merita  praecedentia  se  habilitaverunt  ut  fructum 
suffragiorum  susciperent.  Et  idco  non  sequitur  quod  meri- 
tum  eorum  frustretur. 

Ad  tertium  dicendum  quod  nihil  prohibet  divites  quan- 
tum  ad  ahquid  esse  mehoris  conditionis  quam  pauperes: 
sicut  quantum  ad  expiationem  poenae.  Sed  hoc  quasi  nihil 
est  comparatum  possessioni  regni  caelorum,  in  qua  pau- 
peres  mehoris  conditionis  esse  ostenduntur  per  auctorita- 
tem  inductam. 

ART.  XIII.    AN  SUFFRAGIA  FACTA  PRO  MULTIS  TANTUNDBM 
VALEANT    SINOULIS    AC  SI  PRO    UNOQUOQUE  SPECIALITER    FIERENT 

D  DEciMu.MTERTiuM  sic  PROCEDITUR.  Videtur  quod  suffra- 
Lgia  facta  pro  multis  tantundem  valeant  singulis  ac  si 
pro  unoquoque  specialiter  fierent.  Videmus  enim  quod  ex 
lectione  quae  uni  legitur,  nihil  ei  deperit  si  simul  et  alii 
legatur.  Ergo  et,  eadem  ratione,  nihil  deperit  ei  pro  quo 
fit  suffragium,  si  ei  ahquis  connumeretur.  Et  ita,  si  pro 
pluribus  fiat,  tantum  valet  singulis  ac  si  pro  unoquoque 
singulariter  fieret. 

2.  Praeterea,  secundum  communem  usum  Ecclesiae 
videmus  quod,  cum  missa  pro  aliquo  defuncto  dicitur, 
simul  etiam  illic  orationes  adiunguntur  pro  aliis  defunctis. 
Hoc  autem  non  fieret  si  e.x  hoc  defunctus  pro  quo  missa 
dicitur,  aliquod  detrimentum  reportaret.  Ergo  idem  quod 
prius. 

3.  Praeterea,  suffragia,  praecipue  orationum,  innituntur 
divinae  virtuti.  Sed  apud  Deum ,  sicut  non  differt  iuvare 
per  multos  vel  per  paucos  *,  ita  non  differt  iuvare  multos 
vel  paucos.  Ergo,  quantum  iuvaretur  unus  ex  una  oratione 
si  pro  eo  tantum  fieret,  tantum  iuvabuntur  singuh  multo- 
rum  si  eadem  oratio  pro  multis  fiat. 

Sed  contra,  melius  est  plures  iuvare  quam  unum.  Si 
ergo  suffragium  pro  multis  factum  valeret  singuhs  tantum 
ac  si  pro  uno  tantum  fieret,  videtur  quod  Ecclesia  non 
debuit  instituisse  ut  pro  aliquo  singulariter  fieret  missa 
vel  oratio,  sed  quod  semper  diceretur  pro  omnibus  fide- 
libus  defunctis.  Quod  patet  esse  falsum. 

2.  Praetkrea,  suftragium  habet  finitam  ef&caciam.  Ergo, 
distributum  in  multos,  minus  prodest  singulis  quam  prod- 
esset  si  fieret  pro  uno  tantum. 

Respondeo  dicendum  quod,  si  valor  suffragiorum  consi- 
deretur  secundum  quod  valent  ex  virtute  caritatis  unientis 
membra  Ecclesiae,  suffragia  pro  muhis  facta  tantum  singulis 
prosunt  ac  si  pro  uno  tantum  fierent.  Quia  caritas  non 
minuitur  si  dividatur  effectus  in  multos:  immo  magis  au- 
getur.  Et  sipiiliter  etiam  gaudium,  quanto  pluribus  est  com- 
mune,  fit  maius,  ut  dicit  Augustinus,  VIII  Confess.  *  Et 
sic  de  uno  bono  facto  non  minus  laetantur  multi  in  pur- 
gatorio  quam  unus. 

Si  autem  consideretur  valor  suffragiorum  inquantum 
sunt  satisfactiones  quaedam  per  intentionem  facientis  trans- 
latae  in  mortuos,  tunc  magis  valet  suffragium  alicui  quod 
pro  eo  singulariter  fit,  quam  quod  fit  pro  eo  communiter 
et  multis  ahis :  sic  enim  effectus  suffragii  dividitur  ex  di- 
vina  iustitia  inter  eos  pro  quibus  suffragia  fiunt. 

Unde  patet  quod  haec  quaestio  dependet  ex  prima  *. 
Et  ex  hoc  etiam  patet  quare  institutum  sit  ut  suffragia 
specialia  in  Ecclesia  fiant. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  suffragia,  ut  sunt  satis- 
factiones  quaedam,  non  prosunt  per  modum  actionis,  sicut 
doctrina  prodest,  quae,  sicut  et  omnis  alia  actio,  effectum 
habet  secundum  dispositionem  recipientis :  sed  valet  per 
modum  solutionis  debiti ,  ut  dictum  est  *.  Et  ideo  non 
est  simile. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  quia  suffragia  pro  uno 
facta  ahquo  modo  etiam  aliis  prosunt,  ut  ex  dictis  *  patet, 
ideo,  cum  pro  uno  missa  dicitur,  non  est  inconveniens  ut 
pro  aliis  etiam  orationes  fiant.  Non  enim  ad  hoc  dicuntur 
aliae  orationes  ut  satisfactio  unius  suffragii  determinetur 
ad  alios  principaliter :  sed  ut  illis  oratio  pro  eis  specialiter 
fusa  prosit. 

Ad  tertium  dicendum  quod  oratio  consideratur  et  ex 
parte  orantis,  et  ex  parte  eius  qui  oratur:    et  ex  utroque 


eius  effectus  dependet.  Et  ideo,  quamvis  divinae  virtuti  non 

sit  magis    dif&cile  absolvere   multos  quam   unum,  tamen 

huiusmodi  orantis  oratio  non  ita  est  satisfactoria  pro  multis 

sicut  pro  uno. 

s 
ART.  XIV.  utru.m  tantum  valeant  communia  suffragia  illis 

pro  quibus  specialia  non  fiunt,  quantum  illis 

pro  quibus  fiunt  valent  specialia  et  communia  simul 

Quodl.  Vlll,  qu.  V,  art.  2. 

10  »  D  DEcmuMQUARTUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod  tantum 
/vvaleant  communia  suffragia  iUis  pro  quibus  specialia 
non  fiunt,  quantum  ilhs  pro  quibus  fiunt  valent  speciaha 
et  communia  simul.  Unicuique  enim  secundum  propria 
merita  reddetur  in  futuro  *.    Sed   ille  pro  quo   non  fiunt 

is  suffragia,  meruit  ut  tantum  iuvaretur  post  mortem  quan- 

tum  et  ille  pro  quo  fiunt  specialia.  Ergo  tantum  iuvabitur 

per  communia  quantum  et  iUe  per  specialia  et  communia. 

2.  Praeterea,  inter  Ecclesiae  suflfragia   praecipuum  est 

Eucharistia  *.  Sed  Eucharistia,  cum  contineat  totum  Chri- 

jo  stum,  habet  quodammodo  ef&caciam  infinitam.  Ergo  una 
oblatio  Eucharistiae ,  quae  communiter  pro  omnibus  fit, 
valet  ad  plenam  liberationem  eorum  qui  sunt  in  purgato- 
rio.  Et  ita  tantum  iuvant  communia  suffragia  sola  quan- 
tum  iuvant  specialia  et  communia  simul. 

2s  Sed  contra  est  quod  duo  bona  uno  sunt  magis  eli- 
genda.  Ergo  suffragia  specialia  et  communia  magis  pro- 
sunt  ei  pro  quo  fiunt  quam  communia  tantum. 

Respondeo  dicendum  quod  huius  etiam  solutio  depen- 
det  ex  solutione  primae  quaestionis  *.    Si  enim   suffragia 

)o  pro  uno  specialiter  facta  indifferenter  omnibus  valeant , 
tunc  omnia  suffragia  sunt  communia.  Et  ideo  tantum  iu- 
vabitur  ille  pro  quo  non  fiunt  specialia,  quantum  iUe  pro 
quo  fiunt,  si  sit  aequaliter  dignus.  Si  autem  suffragia  pro 
aliquo  facta  non  indifferenter  omnibus  prosint,  sed  eis  ma- 

ss  xime  pro  quibus  fiunt,  tunc  non  est  dubium  quod  suffra- 
gia  communia  et  specialia  simul  plus  valent  alicui  quam 
communia  tantum. 

Et  ideo  Magister  duas  opiniones  in  littera  *  tangit. 
Unam,  dum  dicit  quod  aequaliter  prosunt  diviti   commu- 

40  nia  et  specialia,  et  pauperi  communia  tantum  :  quamvis 
enim  ex  pluribus  iuvetur  unus  quam  alter,  non  tamen  plus 
iuvatur.  -  Aliam  autem  tangit  cum  dicit  quod  ille  pro  quo 
fiunt  specialia,  consequitur  velociorem  absolutionem ,  sed 
non  pleniorem :  quia  uterque  finaliter  ab  omni  poena  libe- 

4S  rabitur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  iuvamen  suffragiorum 
non  cadit  directe  sub  merito  et  simpliciter,  sed  quasi  sub 
conditione  *.  Et  ideo  ratio  non  sequitur. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  quamvis  virtus  Christi,  qui 

!o  continetur  sub  sacramento  Eucharistiae,  sit  infinita,  tamen 
determinatus  est  effectus  ad  quem  iUud  sacramentum  or- 
dinatur.  Unde  non  oportet  quod  per  unum  Altaris  sacri- 
ficium  tota  poena  eorum  qui  sunt  in  purgatorio  expietur : 
sicut  etiam  nec  per  unum  sacrificium  quod  aliquis  offert, 

s!  liberatur  a  tota  satisfactione  debita  pro  peccatis  *.  Unde 
et  quandoque  plures  missae  in  satisfactione  unius  peccati 
iniunguntur. 

Credibile  tamen  est  quod  per  divinam  misericordiam , 
si  aliquid  de  specialibus  sufifragiis  supersit  his  pro  quibus 

60  fiunt,  ut  scilicet  eis  non  indigeant ,  aliis  dispensetur ,  pro 
quibus  non  fiunt,  si  eis  indigeant :  ut  patet  per  Damasce- 
num,  in  Sermone  de  Dormientibus  *,  sic  dicentem :  Deus, 
tanquam  iustus,  commetietur  impotenti  possibilitatem;  tan- 
quam    sapiens ,    defectuum    commutationem    negotiabitur. 

«!  Quae  quidem  negotiatio  attenditur  secundum  quod  id  quod 
deest  uni,  aheri  supplet. 

QUAESTIO  SEPTUAGESIMASECUNDA 

DE  ORATIONE  SANCTORUM  QUl  SUNT  IN  PATRIA 

70  t->^einde    considerandum  est  de  oratione  sanctorum  qui 
L/sunt  in  patria  *. 
Et  circa  hoc  quaeruntur  tria. 

Primo :  utrum  sancti  orationes  nostras  cognoscant. 
Secundo  :  utrum  eos  interpeUare  debeamus  ad  orandum 
7!  pro  nobis. 


•  Matth.  cap.  xvi, 
vers.  27;<2ai?om. 
cap.  II,  vers.  6. 


Cf.  art.  9. 


•  Art.  12. 


*  Dist.  XLv,  cap. 
Solet  moveri. 


*Cf.  art.  12,  ad2. 


•  Cf.  Part.   III, 
qu.  Lxxix,  art.  j. 


■  Al.  De  his  qui 
in  fide  dormie- 
runt,  nttm.  25. 


*  Cf.   qu.   Lxix, 
Introd. 


i6o 


QUAESTIO  LXXII,  ARTICULUS  I,  II 


Vers.  16. 

Interlin. 

'  Cap.  XIII. 


Vers.  20. 
Vers.  19. 


*  Vers.  10. 


•  §  3 ;  Eccl.  Hier. 
cap.  VI,  §  6. 


'IReg.,  cap.xvi, 
vers.  7 ;  Proverb. 
cap.  XXIV,  vers. 
12. 


•  Vers.  21. 


*  Cap.  xzi ,  al. 
XIV ;  in  vet.  cap. 

XIII. 


*  Cap.  XXXV. 


Nmn.  6. 


*  Part.  I,  qu.  xiv 
art.  5. 

*  Ibid. ,  qu.  xn 
art.  8. 


Tertio:  utrum  orationes  eorum  pro  nobis  fusae  sem- 
per  exaudiantur.  -  Nam  utrum  sancti  orent  pro  nobis, 
dictum  est  qu.  Lxxxin  *  Secundae  Partis. 

ART.  I.    UTRUM    SANCTI    ORATIONES   NOSTRAS    COONOSCANT  S 


IV  Sent. 


Part.  I,  qu.  lxxxix,  art.  8;  II''  11**,  qu.  iv,  art.  2; 
dist.  XV,  qu.  iv,  art.  5,  qu»  1,  ad  3I;  De  Verit.,  qu.  viii,  art.  4,  ad  12. 


a; 


D  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  sancti  oratio- 
nes  nostras  non  cognoscant.  Isaiae  i.xni  *,  Pater  no- 
ster  es,  et  Abraham  nescivit  nos,  et  Israel  ignoravit  nos, 
Glossa  *  Augustini  dicit  quod  ntortui  sancti  nesciunt  quid 
agant  vivi,  etiam  eorum  filii.  Et  sumitur  ab  Augustino  de 
Cura  pro  mortuis  agenda  *,  ubi  hanc  auctoritatem  indu- 
cit.  Et  sunt  haec  verba  Augustini  ibidem :  Si  tanti  Patri- 
archae  quid  erga  populum  ab  eis  procreatum  ageretur 
ignoraverunt,  quomodo  mortui  vivorum  rebus  atque  acti- 
bus  cognoscendis  adiuvandisque  miscentur?  Ergo  sancti 
orationes  nostras  cognoscere  non  possunt. 

2.  Praeterka,  IV  Reg.  xxii  *  dicitur  ad  losiam  regem: 
Idcirco  (scilicet  quia  flevisti  coram  me  *)  colligam  te  ad 
patres  tuos,  ut  non  videant  oculi  tui  mala  omnia  quae 
sum  inducturus  in  locum  istum.  Sed  in  hoc  nullo  modo 
per  mortem  losiae  subventum  fuisset  si  post  mortem  quid 
genti  suae  eveniret  cognosceret.  Ergo  sancti  mortui  actus 
nostros  non  cognoscunt.  Et  ita  non  intelligunt  nostras 
orationes. 

3.  Praeterea,  quanto  aliquis  est  in  caritate  perfectior, 
tanto  magis  proximo  in  periculis  subvenit.  Sed  sancti  in 
carne  viventes  proximis,  et  maxime  sibi  coniunctis,  in  peri- 
culis  et  consulunt  et  auxiliantur  manifeste.  Cum  ergo  post 
mortem  sint  multo  maioris  caritatis,  si  facta  nostra  cogno- 
scerent,  multo  amplius  suis  caris  sibi  coniunctis  consule- 
rent  et  auxiliarentur  in  necessitatibus.  Quod  facere  non 
videntur.  Ergo  non  videtur  quod  actus  nostros  et  oratio- 
nes  nostras  cognoscant. 

4.  Praeterea,  sicut  sancti  post  mortem  vident  Verbum, 
ita  et  angeli ,  de  quibus  dicitur ,  Matth.  xvin  * :  Angeli 
eorum  semper  vident  faciem  Patris  mei.  Sed  angeli  Ver- 
bum  videntes  non  propter  hoc  omnia  cognoscunt:  cum 
a  nescientia  minores  a  superioribus  purgentur,  ut  patet  per 
Dionysium,  in  vii  cap.  *  Cael.  Hier.  Ergo  nec  sancti,  quam- 
vis  Verbum  videant,  in  eo  nostras  orationes  cognoscunt, 
et  alia  quae  circa  nos  aguntur. 

5.  Praeterea,  solus  Deus  est  inspector  cordium  *.  Sed 
oratio  praecipue  in  corde  consistit.  Ergo  solius  Dei  est 
orationes  cognoscere.  Non  ergo  sancti  nostras  orationes 
cognoscunt. 

Sed  contra,  super  illud  lob  xrv  *,  Sive  nobiles  fuerint 
filii  eius  sive  ignobiles,  non  intelliget,  dicit  Gregorius,  XII 
lib.  Moral.  *:  Hoc  de  animabus  sanctis  sentiendum  non 
est.  Quia  quae  intus  omnipotentis  Dei  claritatem  vident, 
nullo  modo  credendum  est  quod  sit  foris  aliquid  quod 
ignorent.  Ergo  ipsi  orationes  nostras  cognoscunt. 

2.  Praeterea,  Gregorius,  in  II  Dialog.  *:  Animae  vi- 
denti  Creatorem  angusta  est  omnis  creatura.  Quantumlibet 
enim  de  luce  Creatoris  aspexerit,  breve  fit  ei  omne  quod 
creatum  est.  Sed  hoc  maxime  impedire  videretur  quod 
animae  sanctorum  orationes  et  alia  quae  circa  nos  aguntur 
cognoscant,  quia  a  nobis  distant.  Cum  ergo  distantia  illa 
non  impediat,  ut  ex  praedicta  auctoritate  patet,  videtur 
quod  animae  sanctorum  cognoscant  orationes  nostras  et 
ea  quae  hic  aguntur. 

3.  Praeterea,  si  ea  quae  circa  nos  aguntur  non  co- 
gnoscerent,  nec  pro  nobis  orarent:  quia  defectus  nostros 
ignorarent.  Sed  hic  est  error  Vigilantii:  ut  Hieronymus 
dicit,  in  Epistola  contra  eum  *.  Ergo  sancti  ea  quae  circa 
nos  aguntur  cognoscunt. 

Respondeo  dicendum  quod  divina  essentia  est  sufficiens 
medium  cognoscendi  omnia:  quod  patet  ex  hoc  quod 
Deus  videndo  suam  essentiam  omnia  intuetur  *.  Non  tamen 
sequitur  quod  quicumque  essentiam  Dei  vident,  omnia 
cognoscant,  sed  solum  qui  essentiam  comprehendit  * :  sicut 
nec  in  principio  aliquo  cognito  consequens  est  omnia 
cognosci  quae  ex  principio  consequuntur,  nisi  tota  virtus 
principii  comprehendatur.  Unde,  cum  animae  sanctorum 


divinam  essentiara  non  comprehendant,  non  est  consequens 
ut  omnia  cognoscant  quae  per  essentiam  divinam  cognosci 
possunt.  Unde  etiam  de  quibusdam  inferiores  angeli  a  su- 
perioribus  edocentur  *,  quamvis  omnes  essentiam  divinam 
videant.  Sed  unusquisque  beatus  tantum  de  ahis  rebus 
necessarium  est  ut  in  essentia  divina  videat,  quantum  per- 
fectio  beatitudinis  requirit.  Hoc  autem  ad  perfectionem 
beatitudinis  requiritur  ut  homo  habeat  quidquid  velit,  nec 
aliquid  inordinate  velit  *.  Hoc  autem  recta  voluntate  qui- 

10  libet  vult,  ut  ea  quae  ad  ipsum  pertinent  cognoscat.  Unde, 
cum  nulla  rectitudo  sanctis  desit,  volunt  cognoscere  ea 
quae  ad  eos  pertinent.  Et  ideo  oportet  quod  illa  in  Verbo 
cognoscant.  Hoc  autem  ad  eorum  gloriam  pertinet,  quod 
auxilium  indigentibus  praestent  ad  salutem :  sic  enim  Dei 

15  cooperatores  efficiuntur,  quo  nihil  est  divinius,  ut  ait  Dio- 
nysius,  iii  cap.  *  Cael.  Hier.  Unde  patet  quod  sancti  ha- 
bent  cognitionem  eorum  quae  ad  hoc  requiruntur.  Et  sic 
manifestum  est  quod  in  Verbo  cognoscunt  vota  et  ora- 
tiones   et   devotiones   hominum    qui  ad   eorum    auxilium 

jo  confugiunt. 

Ad  primum  erqo  dicendum  quod  verbum  Augustini 
intelligendum  est  de  cognitione  naturali  animarum  sepa- 
ratarum ,  quae  quidem  cognitio  in  sanctis  viris  non  est 
obtenebrata,  sicut  est  in  peccatoribus.  Non  autem  loquitur 

25  de  cognitione  quae  est  in  Verbo,  quam  constat  Abraham, 
eo  tempore  quo  haec  dicta  sunt  per  Isaiam,  non  habuisse : 
cum  ante  Christi  passionem  nullus  ad  visionem  Dei  per- 
venerit  *. 

Ad  secundum  dicendum  quod  sancti,  licet  post  hanc  vitam 

?o  cognoscant  ea  quae  hic  geruntur,  non  tamen  credendum 
est  quod  afficiantur  doloribus,  cognitis  adversitatibus  eo- 
rum  quos  in  hoc  saeculo  dilexerunt.  Ita  enim  repleti  sunt 
gaudio  beatitudinis  quod  dolor  in  eis  locum  non  invenit. 
Unde ,  etsi  cognoscant   suorum   infortunia  post  mortem , 

55  nihilominus  dolori  eorum  consulitur  si  ante  huiusmodi 
infortunia  de  hoc  saeculo  subtrahantur.  Sed  forte  animae 
non  glorificatae  dolorem  aliquem  sentirent  si  incommoda 
carorum  suorum  perciperent.  Et  quia  anima  losiae  non  sta- 
tim  glorificata  fuit  a  corpore  egressa,  quantum  ad  hoc  ex 

40  hac  ratione  Augustinus  *  concludere  nititur  quod  animae 

mortuorum  cognitionem  non  habeant  de  factis  viventium. 

Ad  tertium  dicendum  quod  animae    sanctorum  habent 

voluntatem   plenarie   conformem   divinae   voluntati   etiam 

in  volito.  Et  ideo,  quamvis  atfectum  caritatis  ad  proximum 

45  retineant,  non  tamen  eis  aliter  auxilium  ferunt  quam  secun- 
dum  divinam  iustitiam  vident  esse  dispositum.  -  Et  tamen 
credendum  est  quod  multum  proximos  iuvant ,  pro  eis 
apud  Deum  intercedendo. 

Ad  quartum  dickndum  quod,  quamvis  videntes  Verbum 

jo  non  sit  necessarium  in  Verbo  omnia  videre,  vident  tamen 
ea  quae  ad  perfectionem  pertinent  beatitudinis  eorum,  ut 
dictum  est  *. 

Ad  quintum  dicendum  quod  cogitationes  cordium  solus 
Deus  per  seipsum  novit:  sed  tamen  alii  cognoscere  pos- 

55  sunt  quatenus  eis  revelatur ,  vel  per  visionem  Verbi  vel 
quocumque  alio  modo. 

ART.  II.   utrum  debkamus  sanctos  interpellarb 

AD    ORANDUM    PRO    NOBIS 


60 


*  Cf.  arg.  4. 


"  Aug.  De  Trin., 
lib.  XIII,  cap.  V. 


•  §  2-  -  Cf.  III , 
loan.,  vers.  8. 


*  Cf.  Part.  III , 
qu.  XLix,  art.  5, 
ad  1. 


"  De  Cura  pro 
mort.  agend. , 
capp.  XIII  sqq. 


•  In  corpore. 


II  Sent.,  dist.  xxvii,  art.  6,  ad  3. 

AD  skcundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  non  debea- 
mus  sanctos  interpellare  ad  orandum  pro  nobis.  NuUus 
enim  amicos  alicuius  interpellat  ad  orandum  pro  se  nisi 
quatenus  credit    apud  eos    faciUus  gratiam  obtinere.    Sed 

65  Deus  est  in  infinitum  magis  misericors  quolibet  sancto : 
et  sic  voluntas  eius  facilius  inclinatur  ad  nos  exaudiendum 
quam  voluntas  alicuius  sancti.  Ergo  videtur  superfluum 
constituere  mediatores  inter  nos  et  Deum,  ut  ipsi  pro  no- 
bis  intercedant. 

70  2.  Praetkrka,  si  eos  ad  orandum  pro  nobis  interpcUare 
debemus,  hoc  non  est  nisi  quia  scimus  eorum  orationem 
esse  Deo  acceptam.  Sed  quanto  est  aliquis  sanctior  inter 
sanctos,  tanto  eius  oratio  est  magis  Deo  accepta.  Ergo 
semper  deberemus  superiores  pro  nobis  intercessores  con- 

75  stituere  ad  Deum,  et  nunquam  minores. 


QUAESTIO  LXXII,  ARTICULUS  III 


161 


IX, 


*  Dan,    cap. 
vers.  34. 

•  Cf.    Part.  III 
qu.  XXI. 


'  Vers. 


•  Moral.  lib.  V, 
cap.xLiii.al.xxx. 


Vers.  30. 


3.  Praeterea,  Christus,  etiam  secundum  quod  homo, 
dicitur  Sanctus  Sanctorum  * :  et  ei,  secundum  quod  homo, 
orare  competit  *.  Sed  nunquam  Christum  ad  orandum  pro 
nobis  interpellamus.  Ergo  nec  alios  sanctos  interpellare 
debemus. 

4.  Praeterea,  quicumque  rogatus  ab  aliquo  ut  pro  eo 
intercedat,  preces  ipsius  ei  repraesentat  apud  quem  pro  eo 
intercedit.  Sed  superfluum  est  ei  repraesentare  aliquid  cui 
omnia  sunt  praesentia.  Ergo  superfluum  est  quod  sanctos 
intercessores  constituamus  pro  nobis  ad  Deum. 

5.  Praeterea,  illud  est  superfluum  quod  fit  propter  ali- 
quid  quod  sine  eo  eodem  modo  fieret  vel  non  fieret.  Sed 
similiter  sancti  orarent  pro  nobis  vel  non  orarent,  sive  nos 
oremus  eos  sive  non  oremus :  quia,  si  sumus  digni  ut  pro 
nobis  orent,  etiam,  nobis  eos  non  orantibus,  pro  nobis  ora- 
rent ;  si  autem  sumus  indigni,  etiam  si  petamus,  pro  nobis 
non  orant.  Ergo  interpellare  eos  ad  orandum  pro  nobis  ART.  III. 
videtur  omnino  superfluum. 

Skd  contra  est  quod  dicitur  lob  v  *  :    Voca,  si  est  qui 
tibi  respondeat,  et  ad  aliquem  sanctorum  convertere.   Vo-  '°    K^  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod 
care  autem  nostrum,  ut  Gregorius  dicit  ibidem  *,  est  humili      xVctorum  pro   nobis  ad  Deum  fusae  non 
Deum  prece  deposcere.  Ergo,  cum  volumus  Deum  orare, 
debemus  ad  sanctos  converti,  ut  pro  nobis  Deum  orent. 

2.  Praeterea,  sancti  qui  sunt  in  patria  magis  sunt  acce- 
pti  Deo  quam  in  statu  viae.  Sed  sanctos  qui  sunt  in  via  >s 
constituere  debemus  intercessores  pro  nobis  ad  Deum : 
exemplo  Apostoli,  qui  dicebat,  Rom.  xv  * :  Obsecro  vos, 
fratres ,  per  Dominum  nostrum  lesum  Christum  et  per 
caritatem  Spiritus  Sancti,  ut  adiuvetis  me  in  orationibus 


'  Eccles.  Hier. 
cap.  v.p.i,  S4.  - 
(X  Cael.  Hier. 
cap.  IV,  %  3. 


*  II  ad  Cor,,  cap. 
V,  vers.  6. 


In  corpore. 


videremur  hoc  ad  personam  Christi  referre.  Et  ita  videre- 
tur  esse  consonum  vel  errori  Nestorii,  qui  distinxit  in  Chri- 
sto  personam  Filii  hominis  a  persona  Filii  Dei  * ;  vel  er- 
rori  Arii,  qui  posuit  personam  Filii  minorem  Patre  *.  Unde, 

s  ad  hos  errores  evitandos,  Ecclesia  non  dicit,  Christe,  ora 
pro  nobis :  sed,  Christe,  audi  nos,  vel,  miserere  nobis. 

Ad  auARTUM  dicendum  quod,  sicut  infra  *  dicitur,  non 
dicuntur  sancti  preces  nostras  Deo  repraesentare  quasi  ei 
incognita  manifestent :  sed  quia  eas  exaudiri  a  Deo  petunt ; 

10  vel  divinam  consulunt   veritatem  de  eis ,  quid  scilicet  se- 
cundum  eius  providentiam  fieri  debeat. 

Ad  auiNTUM  dicendum  quod  ex  hoc  ipso  aliquis  ef&ci- 
tur  dignus  ut  sanctus  aliquis  pro  eo  oret,  quod  ad  ipsum 
in  sua  necessitate  cum  pura  devotione  recurrit.  Et  ita  non 

1%  est  superfluum  quod  sanctos  oremus. 


•  Cf.  Part.    UI, 
qu.  11,^  art.  5. 

•  Cf.  Part.  I,  qu. 
xxvii,  art.  1. 


Art.  seq. 


UTRUM    ORATIONES    SANCTORUM    AD    DEUM    PRO    NOBIS 
FUSAE    SEMPER    EXAUDIANTUR 


orationes  san- 
semper  exau- 


diantur.  Si  enim  exaudirentur,  maxime  exaudirentur  sancti 
de  his  quae  ad  eos  pertinent.  Sed  de  his  non  exaudiun- 
tur:  unde  dicitur  Apoc.  vi  *,  quod  martyribus  petentibus 
vindictam  de  his  qui  sunt  super  terram,  dictum  est  ut  re- 
quiescerent  modicum  tempus  adhuc,  donec  impleretur  nu- 
merus  fratrum  suorum.  Ergo  multo  minus  exaudiuntur 
de  his  quae  ad  alios  pertinent. 

2.  Praeterea  ,  lerem.  xv  *  dicitur :  Si  steterit  Moyses 
vestris  pro  me  ad  Deum.  Ergo  nos  multo  fortius  petere  !°  ef  Samuel  coram  me ,  non  est  anima  mea  ad  populum 
debemus  a  sanctis  qui  sunt  in  patria,  ut  nos  iuvent  ora-  istum.  Ergo  sancti  non  semper  exaudiuntur  cum  pro  no- 
tionibus  suis  ad  Deum.  bis  orant  ad  Deum. 

3.  Praeterea,  ad  hoc  est  communis  consuetudo  Eccle-  3.  Praeterea,    sancti    in    patria    aequales  angelis  Dei 

siae,  quae  in  litaniis  sanctorum  orationem  petit.  commemorantur ,  ut  patet  Matth.  xxu  *.    Sed  angeli  non 

Respondeo  dicendum  quod  iste  ordo  est  divinitus  insti-  n  semper  exaudiuntur  in  suis  orationibus    quas 


Vers.  10,  II. 


•  Vers.  1. 


*  Ver».  30 ;  Luc. 
cap.  XX,  vers.  36. 


tutus  in  rebus,  secundum  Dionysium  *,  ut  per  media  ul 
tima  reducantur  in  Deum.  Unde,  cum  sancti  qui  sunt  in 
patria  sint  Deo  propinquissimi,  hoc  divinae  iegis  ordo  re- 
quirit,  ut  nos,  qui  manentes  in  corpore  peregrinamur  a 


fundunt  ad 
Deum :   quod   patet    ex  hoc    quod  habetur  Dan.  x  *,  ubi  •  Vers.  12,  13. 
dicitur:  Ego  veni  propter  sermones  tuos :  princeps  autem 
regni  Persarum  restitit  mihi  viginti  et  uno  diebus.    Non 
autem  venerat  in  adiutorium  Danielis  angelus  qui  loque- 


Domino  *,  in  eum  per  sanctos  medios  reducamur.    Quod  40  batur  nisi  a  Deo  liberationem  petendo.  Et  tamen  est  im- 
quidem  contingit  dum  per  eos  divina  bonitas  in  nos  suum 
effectum  infundit.  Et  quia  reditus  noster  in  Deum  respon- 
dere    debet  processui  bonitatum    ipsius  ad   nos,  sicut  me- 
diantibus  sanctorum  suffragiis  Dei   beneficia  in  nos  deve- 


pedita  orationis  eius  impletio.  Ergo  nec  etiam  alii  sancti 
pro  nobis  orantes  apud  Deum  semper  exaudiuntur. 

4.   Praeterea,   quicumque    oratione   impetrat   aliquid, 
quodammodo  meretur  illud.  Sed  sancti  qui  sunt  in  patria 


niunt,  ita  oportet  nos  in  Deum  reduci,  ut  iterato  beneficia  4S  non  sunt  in  statu  merendi.    Ergo  non  possunt   suis  ora- 


eius  sumamus,  mediantibus  sanctis.   Et  inde  est  quod  eos 
intercessores  pro  nobis    ad   Deum    constituimus ,  et  quasi 
mediatore»,  dum  ab  eis  petimus  quod  pro  nobis  orent. 
Ad  primum  ergo  dicendum    quod,  sicut  non  est  propter 


tionibus  aliquid  impetrare  nobis  apud  Deum. 

5.  Praeterea,  sancti  per  omnia  conformant  voluntatem 
suam  voluntati  Dei  *.  Ergo  non  volunt  nisi  quod  sciunt 
Deum  velle.    Sed  nullus  orat  nisi  quod  vult.    Ergo  non 


•  Cf.  I»"  11""  , 
qu.  XIX,  art.  lo, 
ad  I. 


defectum  divinae  potentiae  quod  mediantibus  secundis  cau-  so  orant  nisi  pro  eo  quod  sciunt  Deum  velle.  Sed  hoc  quod 

Deus   vult,  fieret    etiam  eis  non  orantibus.    Ergo    eorum 
orationes  non  sunt  ef&caces  ad  aliquid  impetrandum. 

6.  Praeterea,  orationes  totius  caelestis  curiae,  si  aliquid 
impetrare  possunt,  efficaciores  essent  quam  omnia  prae- 
ss  sentis  Ecclesiae  suffragia.  Sed ,  multiplicatis  praesentis 
Ecclesiae  suffragiis  factis  pro  aliquo  in  purgatorio  existente, 
totaliter  absolveretur  a  poena.  Cum  ergo  sancti  qui  sunt 
in  patria  eadem  oratione  orent  pro  illis  qui  sunt  in  purga- 
torio  sicut  et  pro  nobis,  si  nobis  aliquid  impetrant,  illos 


sis  agentibus  operatur,  sed  est  ad  complementum  ordinis 
universi,  et  ut  eius  bonitas  multiplicius  diffundatur  in  res, 
dum  res  ab  eo  non  solum  suscipiunt  bonitates  proprias, 
sed  insuper  quod  aliis  causa  bonitatis  existant;  ita  etiam 
non  est  propter  defectum  misericordiae  ipsius  quod  opor- 
teat  eius  clementiam  per  orationes  sanctorum  pulsare,  sed 
est  ad  hoc  ut  ordo  praedictus  *  conservetur  in  rebus. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  quamvis  sancti  superiores 
sint  magis  Deo  accepti   quam  inferiores ,  utile  tamen  est 


etiam   minores   sanctos    interdum  orare.    Et  hoc   propter  «o  qui  sunt  in  purgatorio  totaliter  orationes  eorum  a  poena 

absolverent.  Quod  falsum  est :  quia  sic  suffragia  Ecclesiae 
pro  defunctis  facta  superflua  essent. 

Sed  contra  est  quod  habetur   II  Machab.  ult.  * :  Hic 
est  qui  multum  orat  pro  populo  et  pro  universa   sancta 


quinque  rationes.  Primo,  ex  hoc  quod  quandoque  aliquis 
habet  maiorem  devotionem  ad  minorem  sanctum  quam 
ad  maiorem.  Ex  devotione  autem  maxime  dependet  ora- 
tionis  effectus.  -    Secundo,  propter  fastidium   tollendum. 


•  Cf.  Du  Cange, 
in  verb. Inferna- 
lis  Morbus  et  /- 
gnis  infematis ; 
Bonind.  Act.SS., 
Vit.  s.  Anton.  , 
die  17'  lanuarii. 

*  Cl.  Aristot. 
Metaphys.  lib.  1, 
cap.  I,  n.  6:  s. 
Tli.  lect.i.-Vide 
Part.  ni,  qu.  xix, 
art.  1,  arg.  3. 


Quia  assiduitas  unius  rei  fastidium  parit.    Per  hoc  autem  «s  civitate,  leremias,  propheta  Dei.   Et  quod  eius  oratio  sit 

exaudita,  patet  per  hoc  quod  sequitur  *,  quod  extendit 
leremias  dexteram  et  dedit  ludae  gladium,  dicens :  Accipe 
sanctum  gladium,  munus  a  Deo,  etc. 

2.  Praeterea,  Hieronymus,  in  Epistola  contra  Vigilan- 


quod  diversos  sanctos  oramus,  quasi  in  singulis  novus  fer 
vor  devotionis  excitatur.  -  Tertio,  quia  quibusdam  sanctis 
datum  est  in  aliquibus  specialibus  causis  praecipue  patroci- 
nari :  sicut  sancto  Antonio  ad  ignem  infernalem  *.  -  Quarto, 


Vers.  14. 


Vers.  15,  16. 


ut  omnibus  honor  debitus  exhibeatur  a  nobis.  -  Quinto ,  70  fiMm  * :  Dicis  in    libello  tuo  quod,  dum  vivimus,  mutuo   "  Num.  6. 


quia  plurium  orationibus  quandoque  impetratur  quod  unius 
oratione  non  impetratur. 

Ad  tertium  dicendum  quod  oratio  est  actus  quidam. 
Actus  autem  sunt  particularium  suppositorum  *.  Et  ideo, 
si  diceremus,  Christe,  ora  pro  nobis,  nisi  aliquid  adderetur, 

SuMMAK  Theol.  D.  Thomae  T.  IX. 


pro  nobis  orare  possumus.  Et  hoc  postea  improbat,  dicens 
sic:  Si  Apostoli  et  martyres  adhuc  in  corpore  constituti 
possunt  orare  pro  ceteris,  quando  pro  se  adhuc  debent 
esse  soUiciti,  quanto  magis  post  coronas,  victorias  et 
7S  triumphos  ! 

21* 


l62 


QUAESTIO  LXXII,  ARTICULUS  III  -  QUAESTIO  LXXIII,  ARTICULUS  I 


•  Cf.    Ad   Heb., 
cap.  XII,  vers.  24. 


'  \  ad  Tim.j  cap. 
n,  vers.  4. 
•  Cf.  I  Part.,  qu. 
XIX,  art.  6,  aa  I. 


.M?'' 


Vers. 
Ord. 


"  Ad  loc.  cit.  in 
arg. -Exod.  cap. 
XXXII ,  vers.  31 
sqq. ;  cap,  xxxui, 
vers.  12  sqq. ;  1 
Reg.  cap.  VII, 
vers.  9. 


'Cap.xii.al.viii; 
in  vet.  cap.  vii. 


"I*1I"«,  qu.cxiv, 
art.  1. 


*  Resp.  ad  3. 


*  Lib.  II,  al.  de 
Dono  Perseve- 
rant.,  cap.  xxii. 


3.  Praeterea,  ad  hoc  est  consuetudo  Ecclesiae,  quae 
frequenter  petit  ut  sanctorum  orationibus  adiuvetur. 

Respondeo  dicendum  quod  sancti  dupliciter  dicuntur 
orare  pro  nobis.  Uno  modo,  oratione  expressa:  dum  votis 
suis  aures  divinae  clementiae  pro  nobis  pulsant.  Alio 
modo ,  quasi  oratione  interpretativa :  scilicet  per  eorum 
merita,  quae,  in  conspectu  eius  existentia,  non  solum  eis 
cedunt  ad  gloriam,  sed  sunt  nobis  etiam  suffragia  et  ora- 
tiones  quaedam;  sicut  etiam  sanguis  Christi  pro  nobis 
dicitur  veniam  petere  *.  Utroque  autem  modo  sanctorum 
orationes  sunt,  quantum  est  in  ipsis,  efBcaces  ad  impe- 
trandum  quod  petunt.  Sed  ex  parte  nostra  potest  esse 
defectus,  quod  non  consequamur  fructum  orationum  ipso- 
rum  secundum  quod  pro  nobis  orare  dicuntur  ex  hoc 
quod  merita  eorum  nobis  proficiunt.  Sed  secundum  quod 
orant  pro  nobis  votis  suis  aliquid  nobis  postulando,  semper 
exaudiuntur:  quia  non  volunt  nisi  quod  Deus  vult,  nec 
petunt  nisi  quod  volunt  fieri.  Quod  autem  Deus  simpli- 
citer  vult,  impletur :  nisi  loquamur  de  voluntate  antece- 
dente,  secundum  quam  vult  omrtes  homines  salvos  fieri  *, 
quae  non  semper  impletur  *.  Unde  nec  est  mirum  si  etiam 
quod  sancti  volunt  per  hunc  modum  voluntatis,  interdum 
non  impletur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  illa  oratio  martyrum 
non  est  aliud  quam  eorum  desiderium  de  obtinenda  stola 
corporis  et  societate  sanctorum  qui  salvandi  sunt,  et  con- 
sensus  quo  consentiunt  divinae  iustitiae  punienti  raalos. 
Unde  A^poc.  vi,  super  illud  *,  Usquequo  Domine  etc,  dicit 
Glossa*:  Desiderant  gaudium  maius  et  consortium  san- 
ctorum,  et  iustitiae  Dei  consentiunt. 

Ad  secundum  dicendum  quod  Dominus  loquitur  ibi  de 
Moyse  et  Samuele  secundum  statum  quo  fuerunt  in  hac 
vita.  Ipsi  enim  leguntur ,  pro  populo  orantes,  irae  Dei 
restitisse,  ut  InterHnearis  *  dicit.  Et  tamen,  si  in  illo  tem- 
pore  fuissent,  non  potuissent  orationibus  Deum  placare 
ad  populum,  propter  populi  illius  malitiam.  Et  hic  est 
intellectus  litterae. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ista  pugna  bonorum  ange- 
lorum  non  intelligitur  ex  hoc  quod  apud  Deum  contrarias 
orationes  funderent :  sed  quia  contraria  merita  ex  diversis 
partibus  ad  divinum  examen  referebant,  divinam  senten- 
tiam  expectantes.  Et  hoc  est  quod  Gregorius  dicit,  XVII 
Moral.  *,  exponens  praedicta  verba  Danielis:  Sublimes 
spiritus  gentibus  principantes  nequaquam  pro  iniuste  agen- 
tibus  decertant,  sed  eorumfacta  recte  iudicantes  examinant. 
Cumque  uniuscuiusque  gentis  vel  culpa  vel  iustitia  ad  su- 
pernae  curiae  solium  ducitur,  eiusdem  gentis  praepositus 
vel  obtinuisse  in  certamine,  vel  non  obtinuisse  perhibetur. 
Quorum  tamen  omnium  una  victoria  est  super  se  Opificis 
voluntas  summa.  Quam  dum  semper  aspiciunt,  quod  obti- 
nere  non  valent,  nequaquam  volunt.  Unde  nec  petunt.  Ex 
quo  etiam  patet  quod  orationes  eorum  semper  exaudiuntur. 

Ad  auARTUM  DicENDUM  quod,  licct  sancti  non  sint  in 
statu  merendi  sibi  postquam  sunt  in  patria,  sunt  tamen 
in  statu  merendi  aliis,  vel  potius  ex  merito  praecedenti 
alios  iuvandi:  hoc  enim  apud  Deum  viventes  meruerunt, 
ut  orationes  eorum  exaudirentur  post  mortem. 

Vel  dicendum  quod  oratio  ex  alio  meretur  et  ex  alio 
impetrat.  Meritum  enim  consistit  in  quadam  adaequatione 
actus  ad  finem  propter  quem  est ,  qui  ei  quasi  merces 
redditur  *.  Sed  orationis  impetratio  innititur  liberalitati  eius 
qui  rogatur:  impetrat  enim  aliquis  quandoque  ex  libera- 
litate  eius  qui  rogatur,  quod  tamen  ipse  non  meruit.  Et 
ita,  quamvis  sancti  non  sint  in  statu  merendi,  tamen  non 
sequitur  quod  non  sint  in  statu  impetrandi. 

Ad  auiNTUM  DicENDUM  quod ,  sicut  ex  auctoritate  Gre- 
gorii  inducta  *  patet,  sancti  vel  angeli  non  volunt  nisi  quod 
in  divina  voluntate  conspiciunt;  et  etiam  nihil  aliud  petunt. 
Nec  tamen  oratio  eorum  est  infructuosa :  quia,  sicut  dicit 
Augustinus,  in  libro  de  Praedest.  Sanctorum  *,  orationes 
sanctorum  praedestinatis  prosunt,  quia  forte  praeordinatum 
est  ut  intercedentium  orationibus  salventur.  Et  ita  etiam 
Deus  vult  ut  orationibus  sanctorum  impleatur  illud  quod 
sancti  vident  eum  velle. 

Ad  sextum  dicendum  quod  suffragia  Ecclesiae  pro  de- 


■  Cf.    qu.  LXix, 
Introd. 


functis  sunt  quasi  quaedam  satisfactiones  viventium  vice 
mortuorum ;  et  secundum  hoc  mortuos  a  poena  absolvunt 
quam  non  solverunt.  Sed  sancti  qui  sunt  in  patria  non 
sunt  in  statu  satisfaciendi.  Et  ideo  non  est  simile  de  eorum 
5  orationibus  et  de  suffragiis  Ecclesiae. 

QUAESTIO  SEPTUAGESIMATERTIA 

DE  SIGNIS  QUAE   lUDICIUM  PRAECEDENT 

DEiNDE    considerandum    est    de    signis    quae    iudicium 
praecedunt  *. 
Circa  quod  quaeruntur  tria. 

Primo :  utrum   adventum   Domini   ad  iudicium   aliqua 

signa  praecedant. 
Secundo:  utrum   secundum   rei  veritatem   sol  et  luna 
I!  obscurari  tunc  debeant. 

Tertio :  utrum    virtutes    caelorum ,    Domino    veniente, 
moveantur. 

ART.  I.  utrum  adventum  domini  ad  iudicium 
20  praecessura  sint  aliqua  signa 

IV  Sent.,  dist.  xlvii,  qu.  i,  art.  1,  qu*  3,  ad  2. 

AD    PRiMUM    sic    proceditur.    VidetuT    quod    adventum 
Domini    ad    iudicium    non    praecedent    aliqua    signa. 
Quia   I   Thessal.  v  * :    Cum   dixerint ,    Pax   et   securitas,   •  Vers.  3. 
25  repentinus  eis  superveniet  interitus.  Sed  non  esset  pax  et 
securitas   si   homines    per   signa   praecedentia    terrerentur. 
Ergo  signa  non  praecedent  illum  adventum. 

2.  Praeterea,   signa    ad   manifestationem    requiruntur. 

Sed  adventus  eius  debet  esse  occultus:  unde  I  Thessal.  v  *:   '  Vers.  2. 
^o  Dies  Domini,  sicut  fur,  ita  in  nocte  veniet.   Ergo  signa 
non  debent  ipsum  praecedere. 

3.  Praeterea,  tempus  primi  adventus  fuit  praecognitum 
a  prophetis  * :  quod  non  cst  de  secundo  adventu  **.  Sed 
primum  adventum  Christi  non  praecesserunt  aliqua  huius- 

55  modi  signa.  Ergo  nec  secundum  praecedent. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  Luc.  xxi  * :  Erunt  signa 
in  sole  et  luna  et  stellis. 

2.  Praeterea,  Hieronymus  ponit  quindecim  signa  prae- 
cedentia  iudicium  *:  dicens  quod  primo  die  maria  omnia 

40  exaltabuntur  quindecim  cubitis  super  montes.  -  Secundo, 
omnia  aequora  prosternentur  in  profundum ,  ita  ut  vix 
videri  poterunt.  -  Tertio,  redigentur  in  statum  antiquum.  - 
Quarto,-beIIuae  omnes,  et  alia  quae  moventur  in  aquis, 
congregabuntur  et  levabuntur   super  pelagus,  more  con- 

45  tentionis  invicem  mugientes.  -  Quinto ,  omnia  volatilia 
caeli  congregabuntur  in  campis,  invicem  plorantes,  non 
gustantes  nec  bibentes.  -  Sexto,  flumina  ignea  surgent 
contra  faciem  firmamenti,  ab  occasu  solis  usque  ad  ortum 
corruentia.  -    Septimo,  omnia  sidera  errantia  et  fixa  ex  se 

!"  spargent  igneas  comas  sicut  cometae.  -  Octavo,  erit  ma- 
gnus  terrae  motus,  ut  omnia  animalia  prosternantur.  - 
Nono,  omnes  lapides  parvi  et  magni  dividentur  in  quatuor 
partes,  unaquaque  aliam  collidente.  -  Decimo,  omnes 
plantae   sanguineum   fluent   rorem.   -    Undecimo ,  omnes 

ss  montes  et  colles  et  aedificia  in  pulverem  redigentur.  - 
Duodecimo,  omnia  animalia  venient  ad  campos  de  silvis 
et  montibus,  rugientia  et  nihil  gustantia.  -  Decimotertio, 
omnia  sepulcra  ab  ortu  solis  usque  ad  occasum  patebunt 
cadaveribus    ad    resurgendum.    -    Decimoquarto ,    omnes 

60  homines    de  habitaculis    suis   recedent ,    non    intelligentes 

neque  loquentes,  sed  discurrentes.  -  Decimoquinto,  omnes 

morientur,  et  resurgent  cum  mortuis  longe  ante  defunctis. 

Respondeo  dicendum  quod  Christus  ad  iudicandum  ve- 

niens  in  forma  gloriosa  apparebit  * ,  propter  auctoritatem 

«s  quae  iudici  debetur.  Ad  dignitatem  autem  iudiciariae  po- 
testatis  pertinet  habere  aliqua  indicia  quae  ad  reverentiam 
et  subiectionem  inducant.  Et  ideo  adventum  Christi  ad 
iudicium  venientis  multa  signa  praecedent,  ut  corda  ho- 
minum  in  subiectionem  venturi  iudicis  adducantur,  et  ad 

"0  iudicium  praeparentur  huiusmodi  signis  praemoniti. 

Quae  autem  sint  ista  signa,  de  facili  sciri  non  potest. 
Signa  enim  quae  in  Evangeliis  leguntur  *,  ut  Augustinus 
dicit,  ad  Hesychium  de  Fine  Mundi  *,  non  solum  pertinent 
ad  adventum  Christi  ad  iudicium,  sed   etiam   ad  tempus 

75  destructionis  lerusalem,  et  ad  adventum  quo  Christus  con- 


"  Cf.  Gen.  cap. 
xLix,  vers.  lo ; 
Dan.cap.ix,vers. 
24  sqq.;  Aggae. 
cap.  II ,  vers.  8, 
10;  Luc.  cap.  ii, 
vers.  2b. 
■•  Cf.  Matth.  cap. 
XXIV,  vers.  36; 
Act.  cap.i,vers.7. 

•  Ver».  25. 

•  Cf.  5.  Petr.  Ua- 
raian.  Opuscul. 
LIX,  de  Noviss, 
et  Antichristo , 
cap.  IV.  -  Vid. 
corp.  art.,  fin. 


"  Matth.  cap.  xvi, 
vers.  37. 


"Malth.cap.xxiv; 
Marc.  cap    xiii; 
Luc.  cap.  XXI, 
"  Ep.  CXCIX,  al. 
LXXX,  cap.  IX. 


QUAESTIO  LXXIII,  ARTICULUS  II,  III 


i63 


-   Cf.    arg.    Sed 
contra  2. 


'  In   corpore. 
Cap    XI. 


Vers.  26. 


•  Resp.  ad  1 ,  Vel 
potest. 


tinue  Ecclesiam  suam  visitat.  Ita  quod  forte,  si  diligenter 
advertatur,  nullum  eorum  invenitur  ad  futurum  adventum 
Cap.  XI,  n.  45.  pertinere ,  ut  ipse  dicit  * :  quia  signa  quae  in  Evangeliis 
tanguntur,  sicut  pugnae  et  terrores  et  huiusmodi,  a  prin- 
cipio  humani  generis  fuerunt;  nisi  forte  dicatur  quod  tunc 
temporis  magis  invalescent.  Sed  secundum  quam  mensu- 
ram  crescentia  vicinum  adventum  denuntient,  incertum  est. 

Signa  vero  quae  Hieronymus  ponit  * ,  non  asserit,  sed 
in  annalibus  Hebraeorum  se  ea  scripta  reperisse  dicit. 
Quae  etiam  valde  parum  verisimilitudinis  habent. 

Ad  primum  krgo  dickndum,  secundum  Augustinum,  in 
libro  ad  Hesychium  praedicto  *,  quod  circa  finem  mundi 
erit  persecutio  malorum  contra  bonos:  unde  simul  aHqui 
timebunt,  scilicet  boni ;  et  aliqui  securi  erunt,  scilicet  mali. 
Quod  autem  dicitur,  Cum  dixerint,  Pax  et  securitas,  etc, 
ad  malos  referendum  est,  qui  signa  futuri  iudicii  parvi- 
pendent.  Ad  honos  vero  pertinet  quod  dicitur  Luc.  xxi  * : 
Arescentibus  hominibus,  etc. 

Vel  potest  dici  quod  omnia  illa  signa  quae  circa  iudi- 
cium  erunt,  infra  tempus  iudicii  computantur,  ut  sic  dies 
iudicii  omnia  illa  contineat.  Unde,  quamvis  ex  signis  appa- 
rentibus  circa  diem  iudicii  homines  terreantur,  ante  tamen 
quam  signa  illa  apparere  incipiant,  in  pace  et  securitate 
impii  se  esse  credent,  post  mortem  Antichristi  non  statim 
videntes  mundum  consummari,  ut  prius  existimabant. 

Ad  secundum  dicendum  quod  dies  Domini  dicitur  sicut 
fur  venire,  quia  ignoratur  determinatum  tempus,  quod  per 
signa  illa  cognosci  non  poterit.  Quamvis  etiam  sub  die 
iudicii  comprehendi  possint  omnia  illa  manifestissima  quae 
immediate  praecedent,  ut  dictum  est  *. 

Ad  TERTruM  dicendum  quod  in  primo  adventu  Christus 
venit  occultus :  quamvis  determinatum  tempus  esset  prius 
praecognitum  a  prophetis.  Et  ideo  non  oportebat  huius- 
modi  signa  in  primo  adventu  apparere,  sicut  apparebunt 
in  secundo  adventu ,  in  quo  manifestus  veniet :  quamvis 
determinatum  tempus  sit  occultum. 

ART.   II.    UTRUM    CIRCA    lUDICIUM    SKCUNDUM    REI    VERITATEM 
SOL    KT    LUNA    OBSCURANDI    SINT 

Ad  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  circa  iudi- 
cium  secundum  rei  veritatem  sol  et  luna  obscurentur. 
Quia ,  ut  dicit  Rabanus ,  super  Matth.  * ,  nihil  yrohibet 
intelligere  tunc  temporis  veraciter  solem  et  lunam,  cum 
sideribus  ceteris ,  suo  lumine  privari:  quo  modo  de  sole 
constat  factum  esse  tempore  Dominicae  passionis. 

2.  Praeterea,  lux  corporum  caelestium  ad  generationem 
inferiorum  corporum  ordinatur :  quia  per  eam  influunt  in 
haec  inferiora,  et  non  solum  per  motum,  ut  dicit  Averroes, 
in  libro  de  Substantia  Orbis  *.  Sed  tunc  generatio  cessabit. 
Ergo  nec  lux  in  caelestibus  corporibus  remanebit. 

3.  Praeterea,  inferiora  corpora  purgabuntur,  ut  quibus- 
dam  *  videtur,  a  qualitatibus  quibus  agunt.  Corpus  autem 
caeleste  non  solum  agit  per  motum,  sed  per  lumen,  ut 
dictum  est  *.  Ergo,  sicut  motus  caeli  cessabit ,  ita  lumen 
corporum  caelestium. 

Sed  contra  est  quod,  secundum  astrologos,  sol  et  luna 
simul  eclipsim  pati  non  possunt.  Sed  illa  obscuratio  solis 
et  lunae  simul  esse  dicitur,  Domino  ad  iudicium  veniente. 
Ergo  non  erit  obscuratio  secundum  rei  veritatem,  per 
modum  eclipsis  naturalis. 

2.  Praeterea,  non  congruit  idem  esse  causam  defectus 
alicuius  rei  et  augmenti.  Sed,  veniente  Domino,  lux  lumi- 
narium  promittitur  augenda:  unde  Isaiae  xxx  *,  Erit  lux 
lunae  sicut  lux  solis,  et  lux  solis  septempliciter.  Ergo  non 
est  conveniens  quod,  veniente  Domino,  lux  illorum  cor- 
porum  cesset. 

Respondeo  dicendum  quod,  si  loquamur  de  sole  et  luna 
quantum  ad  ipsum  momentum  adventus  Christi,  sic  non 
est  credibOe  quod  obscurentur  sui  luminis  privatione:  quia 
totus  mundus  innovabitur,  Christo  veniente  et  sanctis  re- 
surgentibus,  ut  dictum  est  *.  Si  autem  loquamur  de  eis 
secundum  tempus  propinquum  ante  iudicium,  sic  esse 
poterit  quod  sol  et  luna  et  alia  caeli  luminaria  sui  luminis 
privatione  obscurabuntur,  vel  diversis  temporibus  vel  simul, 
divina  virtute  faciente  ad  hominum  terrorem. 


*  Ex  Beda ,  In 
Marci  Evangel. 
Exposit.,3i  cap. 
xiii ,  vers.  24.  - 
Cf.  Cat.  Aur.  in 
Matth.  cap.xxiv, 
vers.  29,  nom. 
Raban. 


'  Cap.  II.  -  Cf. 
de  Caelo,  lib.  11, 
text.  xLii. 


■  Cf.  b.  Albert. 
IV  Sent.,    dist. 
XLVii,  art.  7. 
*  Arg.  2. 


•  Vers.  26. 


*  Dist.  xLvii,qu. 
II,  art.  3,  qu'  1 .  - 
Cf.  infra ,  qu. 
Lxxiv,  art.  7. 


Ad  primum  erqo  dicendum  quod  Rabanus  loquitur  quan- 
tum  ad  tempus  iudicium  praecedens. 

Ad  secundum  dicendum  quod  lux  est  in  corporibus  caele- 

stibus  non  solum  ad  causandum  generationem  in  istis  infe- 

s  rioribus,  sed  etiam  ad  eorum   perfectionem   et   decorem. 

Unde  non  oportet  quod,  cessante  generatione,  lux  corpo- 

rum  caelestium  ccsset,  sed  magis  augeatur. 

Ad  tkrtium  dicendum  quod  non  videtur  esse  probabile 
quod  qualitates  elementares  ab  elementis  removeantur, 
">  quamvis  quidam  hoc  posuerint.  Si  tamen  removerentur, 
non  est  simile  de  eis  et  de  luce :  eo  quod  qualitates  ele- 
mentares  habent  ad  invicem  contrarietatem ,  unde  agunt 
corrumpendo ;  lux  autem  non  est  principium  actionis  per 
viam  contrarietatis,  sed  per  viam  principii  regulantis  con- 
■  s  traria  et  ad  concordiam  reducentis.  -  Nec  est  etiam  simile 
de  motu  corporum  caelestium.  Motus  enim  est  actus  imper- 
fecti  *.  Unde  et  tolli  debet  quando  tolletur  imperfectio. 
Quod  de  luce  non  potest  dici. 

30  ART.   III.   utrum   virtutes   caelorum, 

domino  veniente,  commovendae  sint 

Resp,  de  Artic.  XLII,  art.  17;  Resp.  de  Artic.  XXXVI,  art.  4; 
Ih  Matth,,  cap.  xxiv. 

Ad  tertxum  sic  proceditur.  Videtur  quod  virtutes  cae- 
lorum,  Domino  veniente,  non  commoveantur.  Virtutes 
enim  caelorum  dici  non  possunt  nisi  angeli  beati  *.  Sed 
immutabilitas  est  de  ratione  beatitudinis.  Ergo  moveri  non 
poterunt. 

2.  Prakterea,  admirationis  causa  est  ignorantia,  ut  patet 

!o  in  principio  Metaphysicae  *.  Sed,  sicut  ab  angelis  longe 
abest  timor,  ita  et  ignorantia :  quia,  ut  dicit  Gregorius  * , 
Quid  est  quod  non  videant  qui  videntem  omnia  vident? 
Ergo  non  poterunt  per  admirationem  moveri,  ut  in  ht- 
tera  *  dicitur. 

?s  3.  Praeterea,  omnes  angeli  divino  iudicio  adstabunt: 
unde  Apoc.  vii  * ,  Omnes  angeli  stabunt  in  circuitu  throni. 
Sed  virtutes  nominant  unum  specialem  ordinem  in  angelis*. 
Ergo  non  potius  de  eis  dici  debuit  quod  moveantur  quam 
de  aliis  angelis. 

40  Sed  contra  est  quod  dicitur  lob  xxvi  *:  Columnae 
caeli  pavent  adventum  eius.  Sed  columnae  caeli  non  pos- 
sunt  intelligi  nisi  virtutes  caelorum.  Ergo  virtutes  caelorum 
commovebuntur. 

2.  Praeterea,  Matth.  xxiv  *  dicitur:  Stellae  cadent  de 

45  caelo,  et  virtutes  caelorum  movebuntur. 

Rkspondko  dicendum  quod  virtutes  in  angelis  dicuntur 
dupliciter:  ut  patet  per  Dionysium,  xi  cap.  *  Cael.  Hier. 
Quandoque  enim  nomen  virtutum  uni  ordini  appropriatur  *, 
qui  secundum  ipsum  est  medius  mediae  hierarchiae ;  secun- 

so  dum  vero  Gregorium  *  est  supremus  infimae  hierarchiae. 

Alio  modo  accipitur  communiter  pro  omnibus  caelestibus 

spiritibus  *.  Et  utroque  modo  potest  accipi  in  proposito. 

In   littera  *    enim    exponitur    prout    accipitur   secundo 

modo,    scilicet    pro    omnibus    angelis.    Et   tunc    dicuntur 

ss  moveri  propter  admirationem  novitatis  quae  in  mundo 
erit,  sicut  in  littera  *  dicitur. 

Potest  etiam  exponi  prout  virtutes  est  proprium  nomen 
ordinis.  Et  tunc  ordo  ille  dicitur  moveri  prae  aliis  ratione 
efFectus.  Quia  illi  ordini,  secundum  Gregorium  *,  attribuitur 

60  miracula  facere,  quae  maxime  circa  illud  tempus  fient.  - 
Vel  quia  ordo  ille,  cum  sit  de  media  hierarchia,  secundum 
Dionysium  *,  non  habet  potentiam  limitatam.  Unde  oportet 
quod  eius  ministerium  sit  circa  causas  universales.  Unde 
proprium  officium  virtutum  esse  videtur  corpora  caelestia 

«5  movere  *,  quae  sunt  causa  eorum  quae  in  natura  inferiori 
aguntur  *.  Et  hoc  etiam  ipsum  nomen  sonat,  quia  virtutes 
caelorum  dicuntur  *.  Tunc  ergo  movebuntur,  quia  ab  effe- 
ctu  suo  cessabunt,  ulterius  corpora  caelestia  non  moven- 
tes:    sicut   nec  angeli   qui  sunt   ad   custodiam   hominum 

70  deputati,  ulterius  custodiae  officio  vacabunt. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  mutatio  illa  non  variat 
aliquid  quod  ad  eorum  statum  pertineat :  sed  refertur  vel 
ad  effectus  eorum,  qui  immutari  possunt  sine  eorum  mu- 
tatione ;  vel  ad  novam  rerum  considerationem,  quam  prius 

7S  secundvim  species  concreatas  videre  non  potuerant.  Hanc 


*  Aristot.  de  A- 
nima^lib.II.cap. 
VII,  n.  1.  -S.  Th. 
lect.  XII. 


"  Cf.  Bed.  et 
Gloss.  Interlin. 
in  Matth.  cap. 
XXIV,  vers.  29. 


"  Lib.  I,  cap.  II, 

n.  8,  11.  -S.  Th. 

lect.  in. 

-  Dialog.Wo.W . 

cap.  xxxiii ;  Mo- 

ral.  lib.  11,  cap. 

III. 

"    Dist.     XLViii, 

cap.  Veniente. 

'  Vers.  11. 
•  Cf.  corp.^art. 


Vers.  11. 


"  Vers.  29  :iLuc. 
cap.  XXI,  vers.  26. 


"  §  1 ;  cap.  VIII , 

§  1. 

'  Cap,  VIII,  %  I. 

"Homil.  XXXIV 
in  Evang.,  n.  7. 

"  Dionys.  Cael. 
Hier.,   cap.    xi. 
§  1. 
"Loc.  cit.  arg.  2. 

"  Ibid. 


"Homil.  XXXIV 
in  Evang,,  n.  10. 


Locis  cit. 


•Cf.  Cont.Gent., 
lib.III,  cap.Lxxx. 
"  Cf.  Part.  I,  qu. 
cxv,  art.  3. 
*  Cf.  arg.  Sed 
contra  2. 


164 


QUAESTIO  LXXIV,  ARTICULUS  I,  II 


'DeGen.adlitt., 
lib.vni,  cap.xx. 


■  Vit.  s.  Agnet., 

cap.  i,  n.  3  (in- 

ter    Opp.     Am- 

bros.).-Bolland. 

Act.  SS.,  die  21 

lanuar. 

*  In  corpore. 


'  Cf.    qu.   Lxix, 
Introd. 


Vers.  15. 


•  Vers.  1. 


'  Vers.  31. 

•  Lomb.  -  Cf.  art. 
3,  Arg.  Sed  con- 
tra. 


'  Vers.  50. 


'  Vers.  15.  -  Cf. 
cap.  xxi,vers.  27. 


autem  vicissitudinem  cogitationum  ab  eis  beatitudo  non 
tollit.  Unde  dicit  Augustinus  *  quod  Deus  movet  creaturam 
spiritualem  per  tempora. 

Ad  secundum  dicendum  quod  admiratio  solet  esse  de  his 
quae  nostram  conditionem  excedunt  vel  facultatem.  Et 
secundum  hoc  virtutes  caelorum  admirabuntur  divinam 
virtutem  talia  facientem,  inquantum  ab  eius  imitatione  et 
comprehensione  deficiunt:  per  quem  modum  dixit  Agnes 
quod  eius  pulcritudinem  sol  et  luna  mirantur  *.  Et  sic 
non  ponitur  in  angelo  ignorantia,  sed  tollitur  Dei  com- 
prehensio. 

Ad  tertium  patet  responsio  ex  dictis  *. 

QUAESTIO  SEPTUAGESIMAQUARTA 

DE  IGNE  ULTIMAE  CONFLAGRATIONIS 

DBiNDE   considerandum   est  de   igne    ultimae  conflagra- 
tionis  mundi  *. 
Circa  quod  quaeruntur  novem. 

Primo :  utrum  ahqua  mundi  purgatio  sit  futura. 

Secundo :  utrum  per  ignem  sit  futura. 

Tertio :  utrum  ille  ignis  sit  eiusdem  speciei  cum  igne 

elementari. 
Quarto :  utrum  ignis  ille  sit  caelos  superiores  purgaturus. 
Quinto :  utrum  ille  ignis  sit  alia  elementa  consumpturus. 
Sexto:  utrum  omnia  elementa  sit  purgaturus. 
Septimo  :     utrum    ille    ignis    praecedat    iudicium    vel 

sequatur. 
Octavo :    utrum    per    illum    ignem    consumendi    sint 

homines. 
Nono:  utrum  per  eum  involvendi  sint  reprobi. 

ART.    I.    UTRUM    ALiaUA    MUNDX    PURGATIO    SIT    FUTURA 
IV  Cont.  Gent.,  cap,  xcvii. 

AD  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  nuUa  mundi 
purgatio  sit  futura.  Non  enim  purgatione  indiget  nisi 
quod  est  immundum.  Sed  creaturae  Dei  non  sunt  immun- 
dae :  unde  dicitur  Act.  x  * :  Quod  Deus  mundavit,  tu  ne 
commune  dixeris,  idest  immundum.  Ergo  creaturae  mundi 
non  purgabuntur. 

2.  Praeterea  ,  purgatio  secundum  divinam  iustitiam 
ordinatur  ad  auferendum  immunditiam  culpae  :  sicut  patet 
de  purgatione  post  mortem.  Sed  in  elementis  huius  mundi 
nuUa  potest  esse  culpae  infectio.  Ergo  videtur  quod  pur- 
gatione  non  indigeant. 

3.  Praeterea,  unumquodque  dicitur  purgari  quando 
separatur  quod  est  extraneum  ab  ipso  inducens  in  eo 
ignobilitatem :  separatio  enim  eius  quod  nobilitatem  in- 
ducit,  non  dicitur  purgatio,  sed  magis  diminutio.  Sed 
hoc  ad  perfectionem  et  nobilitatem  elementorum  pertinet 
quod  aliquid  extraneae  naturae  est  eis  admixtum :  quia 
forma  corporis  mixti  est  nobilior  quam  forma  simplicis. 
Ergo  videtur  quod  elementa  huius  mundi  nullo  modo 
convenienter  purgari  possint. 

Sed  contra,  omnis  innovatio  fit  per  ahquam  purgatio- 
nem.  Sed  elementa  innovabuntur  :  unde  Apoc.  xxi  * ,  Vidi 
caelum  novum  et  terram  novam :  primum  enim  caelum 
et  prima  terra  abiit.  Ergo  elementa  purgabuntur. 

2.  Praeterea,  I  Cor.  vii,  super  illud  *,  Praeterit  figura 
huius  mundi,  dicit  Glossa  * :  Pulcritudo  huius  mundi  mun- 
danorum  ignium  conflagratione  peribit.  Et  sic  idem  quod 
prius. 

Respondeo  dicendum  quod,  quia  mundus  aliquo  modo 
propter  hominem  factus  est,  oportet  quod,  quando  homo 
per  corpus  glorificabitur ,  etiam  alia  mundi  corpora  ad 
meliorem  statum  mutentur,  ut  sit  et  locus  convenientior 
et  aspectus  delectabihor.  Ad  hoc  autem  quod  homo  glo- 
riam  corporis  consequatur,  oportet  prius  removeri  ea  quae 
gloriae  opponuntur.  Quae  sunt  duo,  sciHcet  corruptio,  et 
infectio  culpae :  quia ,  ut  dicitur  I  Cor.  xv  * ,  corruptio 
incorruptelam  non  possidebit ;  et  a  civitate  gloriae  omnes 
immundi /orw  erunt,  Apoc.  ult.  *  Et  similiter  etiam  oportet 
elementa  mundi  purgari  a  contrariis  dispositionibus  ante- 
quam  in  novitate  gloriae  adducantur,  proportionaliter  ei 
quod  de  homine  dictum  est. 

Quamvis    autem   res    corporalis   subiectum   infectionis 


•  Cf.  I  ad  Tim., 
cap.  IV,  vers.  4. 


•   Cf.    Aug.    de 
Haeres.,D.  xlvi. 


culpae  proprie  esse  non  possit,  tamen  ex  culpa  quaedam 
incongruitas  in  rebus  corporahbus  corruptis  relinquitur  ad 
hoc  quod  spirituahbus  ditentur:  et  inde  videmus  quod 
loca  in  quibus    aliqua    crimina  sunt  commissa,  non  repu- 

5  tantur  idonea  ad  aUqua  sacra  exercenda  in  eis,  nisi  purga- 
tione  quadam  praemissa.  Et  secundum  hoc,  ex  peccatis 
hominum  quandam  inidoneitatem  ad  gloriae  susceptionem 
pars  mundi  recipit  quae  in  usum  nostrum  cedit.  Unde 
quantum  ad  hoc  mundatione  indiget.  —  Simihter  etiam  circa 

'o  medium  locum,  propter  elementorum  contactum ,  multae 
sunt  corruptiones  et  generationes,  et  alterationes  elemen- 
torum,  quae  puritati  eorum  derogant.  Et  ideo  ab  his  opor- 
tet  elementa  purgari,  ad  hoc  quod  decenter  suscipiant  novi- 
tatem  gloriae. 

»s  Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  cum  dicitur  omnis 
creatura  Dei  esse  munda  *,  hoc  intelhgendum  est  quia  non 
habet  in  substantia  sua  alicuius  mahtiae  commixtionem : 
sicut  ponebant  Manichaei,  dicentes  bonum  et  malum  esse 
duas    substantias    alicubi    divisas    et   alicubi    commixtas  *. 

20  Non  autem  removetur  quin  ahqua  creatura  habeat  per- 
mixtionem  naturae  extraneae :  quae  etiam  natura  in  se 
bona  est,  sed  perfectioni  huiusmodi  creaturae  repugnat. 
Simihter  non  removetur  ex  hoc  quin  malum  aHcui  crea- 
turae    accidat:    quamvis  non  sit  permixtum  ei  quasi   pars 

25  substantiae  ipsius. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  quamvis  elementa  corporea 
subiectum  culpae  esse  non  possint,  tamen  ex  culpa  in  eis 
commissa  ahquam  ineptitudinem  possunt  consequi  ad  per- 
fectionem  gloriae  suscipiendam. 

30  Ad  tertium  dicendum  quod  forma  mixti  et  forma  ele- 
menti  possunt  dupHciter  considerari.  Aut  quantum  ad  per- 
fectionem  speciei :  et  sic  corpus  mixtum  nobihus  est.  Aut 
quantum  ad  perpetuitatem  durationis.  Et  sic  corpus  sim- 
plex  nobihus  est :  quia  non  habet  in  seipso  unde  corrum- 

3S  patur,  nisi  eius  corruptio  fiat  ab  ahquo  exteriori;  corpus 
autem  mixtum  in  seipso  habet  causam  corruptionis  suae, 
sciHcet  compositionem  contrariorum.  Et  ideo  corpus  sim- 
plex,  etsi  sit  corruptibile  secundum  partem,  est  tamen 
incorruptibile  secundum  totum:  quod  de  mixto  dici  non 

40  potest.  Et  quia  incorruptio  est  de  perfectione  gloriae,  per- 
fectio  corporis  simpHcis  magis  convenit  perfectioni  gloriae 
quam  perfectio  corporis  mixti:  nisi  etiam  corpus  mixtum 
in  se  habeat  ahquod  incorruptionis  principium,  sicut  hu- 
manum,  cuius  forma  est  incorruptibihs.  Nihilominus  tamen, 

4S  quamvis  ahquo  modo  corpus  mixtum  sit  nobihus  quam 
simplex,  nobiHus  tamen  esse  habet  corpus  simplex  secun- 
dum  se  existens  quam  existens  in  mixto :  quia  in  mixto 
sunt  corpora  simplicia  quodammodo  in  potentia ;  in  seipsis 
autem  existentia  sunt  in  ultima  sui  perfectione. 

50 

ART.    II.    UTRUM    HAEC    PURGATIO   SIT   FUTURA    PER    IGNEM 
IV  Cont.  Gent.,  cap.  xcvii. 

AD   secundum  sic  proceditur.   Videtur  quod  haec  pur- 
gatio   non  sit  futura  per  ignem.    Ignis  enim,  cum   sit 
ss  pars  mundi,  purgatione  indiget,  sicut  et  aliae  partes.  Sed 
non  debet  esse  idem  purgans  et  purgatum.   Ergo  videtur 
quod  ignis  non  purgabit. 

2.  Praeterea,  sicut  ignis  habet  virtutem  purgativam, 
ita   et   aqua.    Cum    ergo    non    omnia    sint   purgabilia   per 

60  ignem,  sed  quaedam  necesse  sit  aqua  purgari,  sicut  etiam 
vetus  lex  distinguit  * ;  videtur  quod  ignis  non  purget  ad 
minus  universaliter. 

3.  Prabterea,  purgatio  ad  hoc  videtur  pertinere  ut  partes 
mundi  ab  invicem  segregatae  puriores  reddantur.  Sed  se- 

«;  gregatio  partium  mundi  ab  invicem  in  mundi  initio  sola 
virtute  divina  facta  est:  quia  ex  hac  opus  distinctionis 
determinatur  *.  Unde  et  Anaxagoras  segregationem  posuit 
actum  intellectus  moventis  omnia  *.  Ergo  videtur  quod 
in  fine  mundi  purgatio  fiat  immediate  a  Deo,  et  non  per 

70  ignem. 

Sed  contra  est  quod  in  Psalmo  *  dicitur :  Ignis  in  con-   *P8.xLix,ver8,3 
spectu  eius  exardebit,  et  in  circuitu  eius  tempestas  valida :  et 
postea  *  sequitur  de  iudicio ,  Advocabit  caelum  desursum 
et  terram  discernere  populum  suum.   Ergo  videtur  quod 

7s  ultima  purgatio  mundi  sit  futura  per  ignem. 


'^um.cap.xxxi, 
vers.  22,  23. 


'  Vide  Part.  I, 
qu.  xLvii,  art.  1. 
'  Cf.  Arist.  Phy- 
s«c.lib.VIII,cap. 
IX,  n.  3.  -  S.  Th. 
lect.  XX. 


Vers. 


QUAESTIO  LXXIV,  ARTICULUS  III 


i65 


■  Vers.  13. 


"Cf.art.praeced. 


•  Cf.  Arist.  Phy- 
sic.  lib.  IV,  cap. 
V,  n.  3,  s.  Tli. 
]ect.vn;  deCael. 
lib.  II ,  cap.  IX, 
n.  4,  s.Th.  lect. 

XIV. 


Cf.  ibid. 


•  Gen.    cap.   vi, 
vers.  5  sqq. 

*  Ibid.,  vers.  2  , 
4,  ij. 


*  Vers.  12. 


*Part.I,qu.xLvii, 
art.  1. 


Ord.  ex  Bed. 
'  Vers.  lo. 


•  Cap.  XVI. 

*  Lomb. 

*•  Vers.  31. 


*  GWl.  cap.  VII. 

*  Vers.  5  sqq. 


2.  Praeterea,  II  Pet.  ult.  *  dicitur:  Caeli  ardentes 
solventur,  et  elementa  ignis  ardore  tabescent.  Ergo  illa 
purgatio  per  ignem  fiet. 

Respo.vdeo  dicendum  quod  illa  mundi  purgatio  remo- 
vebit  a  mundo  infectionem  ex  culpa  relictam,  et  impuri- 
tatem  commixtionis,  et  erit  dispositio  ad  gloriae  perfectio- 
nem  *.  Et  ideo  quantum  ad  haec  tria  convenientissime  fiet 
per  ignem  purgatio.  Primo,  quia  ignis,  cum  sit  nobilissi- 
mum  elementorum,  habet  naturales  proprietates  similiores 
proprietatibus  gloriae:  ut  maxime  patet  de  luce.  -  Se- 
cundo,  quia  ignis  non  ita  recipit  commixtionem  extranei, 
propter  efB.caciam  virtutis  activae,  sicut  alia  elementa.  - 
Tertio,  quia  sphaera  ignis  est  remota  a  nostra  habitatione  *, 
nec  ita  communis  est  nobis  usus  ignis  sicut  terrae,  aquae 
et  aeris.  Unde  non  ita  inficitur.  -  Et  praeter  hoc,  habet 
magnam  ef&caciam  ad  purgandum  et  ad  dividendum  sub- 
tiliando. 

Ad  primum  erqo  dicendum  quod  ignis  non  venit  in  usum 
nostrum  prout  est  in  materia  propria,  sic  enim  remotus 
est  a  nobis  * :  sed  solum  prout  est  in  materia  aliena.  Et 
quoad  hoc,  poterit  per  ignem  in  sua  puritate  existentem 
purgari  iste  ignis  quantum  ad  hoc  quod  habet  de  extraneo 
adiunctum. 

Ad  secundum  dicendum  quod  purgatio  mundi  quae  facta 
est  per  diluvium,  non  respiciebat  nisi  infectionem  peccati  *. 
Praecipue  autem  tunc  regnabat  peccatum  concupiscentiae*. 
Et  ideo  convenienter  per  contrarium  purgatio  facta  fuit, 
scilicet  per  aquam.  Sed  secunda  purgatio  respicit  et  in- 
fectionem  culpae  et  commixtionis  impuritatem.  Et  quan- 
tum  ad  utrumque  convenit  magis  quod  fiat  per  ignem 
quam  per  aquam.  Aqua  enim  non  habet  vim  disgregandi, 
sed  magis  aggregandi.  Unde  per  aquam  naturalis  impuritas 
elementorum  tolli  non  posset  sicut  per  ignem.  -  Similiter 
etiam  circa  finem  mundi  regnabit  vitium  tepiditatis,  quasi 
mundo  iam  senescente :  quia ,  ut  dicitur  Matth.  xxrv  *, 
tunc  refrigescet  caritas  multorum.  Unde  tunc  convenienter 
purgatio  per  ignem  fiet. 

Nec  est  aliquid  quod  igne  purgari  non  possit  aliquo 
modo.  Sed  quaedam  sunt  quae  sine  sui  corruptione  per 
ignem  non  possunt  purgari :  sicut  panni  et  vasa  lignea  et 
huiusmodi.  Et  talia  lex  praecipit  purgari  per  aquam.  Quae 
tamen  finaliter  omnia  corrumpentur  per  ignem.     - 

Ad  tertium  dicendum  quod  per  opus  distinctionis  sunt 
rebus  diversae  formae  collatae,  quibus  ad  invicem  distin- 
guuntur.  Et  ideo  hoc  fieri  non  potuit  nisi  per  eum  qui 
est  Auctor  naturae  *.  Sed  per  finalem  purgationem  redu- 
centur  res  ad  puritatem  in  qua  conditae  fuerunt.  Et  in 
hoc  poterit  natura  creata  exhibere  ministerium  Creatori. 
Et  propter  hoc  ministerium  creaturae  committitur,  quia 
hoc  ad  eius  nobilitatem  cedit. 

ART.     III.    UTRUM    ILLE    IQNIS    SIT    EIUSDEM    SPECIBI 
CUM    IGNE    ELEMENTARI 

AD  TERTiuM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  ille  ignis  non 
sit  eiusdem  speciei  cum  igne  elementari.  Nihil  enim 
seipsum  consumit.  Sed  ille  ignis  quatuor  elementa  con- 
sumet :  ut  dicit  Glossa  *,  II  Pet.  ult.  **  Ergo  ignis  ille  non 
erit  eiusdem  speciei  cum  igne  elementari. 

2.  Praeterea,  sicut  virtus  manifestatur  per  operationem, 
ita  natura  per  virtutem.  Sed  ille  ignis  habebit  aliam  vir- 
tutem  ab  igne  qui  est  elementum:  quia  scilicet  purgabit 
universum,  quod  ignis  iste  facere  non  potest.  Ergo  non 
erit  eiusdem  speciei  cum  isto. 

3.  Praeterea,  ea  quae  sunt  eiusdem  speciei  in  corpo- 
ribus  naturalibus,  habent  eundem  motum.  Sed  ille  ignis 
habebit  alium  motum  quam  ignis  elementum:  quia  circum- 
quaque  movebitur,  ut  totum  purgare  possit.  Ergo  ignis 
ille  non  est  eiusdem  speciei  cum  isto. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  XX  de  Civ.  Dei  *, 
et  habetur  in  Glossa  *,  I  Cor.  vii  **,  c^xioAfigura  huius  mundi 
tnundanorum  ignium  conflagratione  peribit.  Ergo  ignis 
ille  erit  de  natura  ignis  qui  nunc  est  in  hoc  mundo. 

2.  Prakterea,  sicut  futura  purgatio  erit  per  ignem,  ita 
praecedens  fuit  per  aquam  * :  et  utraque  ad  invicem  com- 
parantur,  II  Pet.  iii  *.  Sed  in  prima  purgatione  fuit  aqua 


eiusdem  speciei  cum  aqua  elementari  *.  Ergo  et  similiter 
erit  in  secunda  purgatione  ignis  eiusdem  speciei  cum  igne 
elementari. 

Respondeo    dicendum   quod   circa   hoc  inveniuntur  tres 

5  opiniones.  Quidam  enim  dicunt  quod  elementum  quod 
est  in  sphaera  sua,  descendet  ad  purgationem  mundi.  Mo- 
dum  autem  descensionis  ponunt  per  multiplicationem. 
Ignis  enim,  undique  apposito  combustibili ,  augmentatur. 
Et  hoc  praecipue  tunc  fiet,  quando  virtus  ignis  exaltabitur 

'o  super  omnia  alia  elementa. 

Sed  contra  hoc  esse  videtur  quod  ignis  ille  non  tantum 
descendet,  sed  etiam  a  Sanctis  ascendere  perhibetur:  ut 
patet  II  Pet.  m  *,  ubi  videtur  quod  tantum  ascendet  iudicii 
ignis   quantum    aquae   diluvii;   ex   quo  videtur  quod  ille 

«s  ignis  sit  circa  locum  medium  generationis. 

Et  propter  hoc  alii  dicunt  quod  ignis  ille  generabitur 
circa  locum  terrae  ex  congregatione  radiorum  caelestium 
corporum:  sicut  videmus  quod  congregantur  in  speculo 
comburente.    Tunc  autem  loco   speculorum    erunt    nubes 

20  concavae,  ad  quas  fiet  radiorum  reverberatio. 

Sed  hoc  etiara  non  videtur  conveniens.  Quia,  cum 
effectus  corporum  caelestium  sequantur  determinatos  situs 
et  aspectus  eorum,  si  ex  virtute  corporum  caelestium  ignis 
ille    generaretur,  .esset   notum   tempus    illius   purgationis 

2s  considerantibus  motus  astrorum.  Quod  auctoritati  Scriptu- 
rae  repugnat  *. 

Et  ideo  alii  *  dicunt,  sequentes  Augustinum,  quod, 
sicut  mundanarum  aquarum  inundatione  factum  est  dilu- 
vium,  ita  mundanorum  ignium  conflagratione  figura  huius 

jo  mundi  peribit,  ut  dicitur  XX  de  Civ.  Dei  *.  Ista  autem 
conflagratio  nihil  aliud  est  quam  congregatio  omnium 
causarum  inferiorum  et  superiorum  quae  ex  natura  sua 
habent  virtutem  igniendi;  quae  quidem  congregatio  non 
naturali  cursu  rerum,  sed  virtute  divina  fiet;  et  ex  omnibus 

5S  istis  causis  sic  congregatis  generabitur  ignis  qui  faciem 
huius  mundi  exuret. 

Si  autem  hae  opiniones  directe  considerentur ,  inve- 
niuntur  diversificari  quantum  ad  causam  generationis  illius 
ignis,  et  non  quantum  ad  speciem  eius.  Ignis  enim  gene- 

40  ratus  a  sole  vel  ab  inferiori  calefaciente,  est  eiusdem  spe- 
ciei  cum  igne  qui  est  in  sua  sphaera,  nisi  inquantum  ad- 
miscetur  ei  de  materia  aliena.  Quod  quidem  tunc  oportebit: 
quia  ignis  non  potest  aliquid  purgare  nisi  secundum  quod 
alterum  ef&citur  materia  eius  aliquo  modo.  Unde  simpli- 

4S  citer  concedendum  est  quod  ignis  ille  erit  eiusdem  speciei 
cum  isto. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  ignis  ille,  quamvis  sit 
eiusdem  speciei  cum  igne  qui  apud  nos  est,  non  tamen 
est  idem  numero.    Videmus  autem  quod  duorum  ignium 

so  eiusdem  speciei  unus  alterum  destruit,  maior  scilicet  mi- 
norem,  consumendo  materiam  eius.  Et  similiter  etiam  ille 
ignis  ignem  qui  apud  nos  est,  consumere  poterit. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  sicut  operatio  quae  pro- 
cedit  a  virtute  est  virtutis  indicium,  ita  et  virtus  est  indi- 

ss  cium  essentiae  vel  naturae  quae  procedit  a  principiis  es- 
sentialibus  rei.  Operatio  autem  quae  non  procedit  ex 
virtute  rei  operantis,  non  indicat  virtutem  ipsius:  sicut 
patet  in  instrumentis.  Actio  enim  instrumenti  magis  ma- 
nifestat   virtutem    moventis    quam    virtutem    instrumenti : 

60  quia  virtutem  agentis  manifestat  ut  primum  operationis 
principium ;  virtutem  autem  instrumenti  non  manifestat 
nisi  quatenus  est  susceptivum  influentiae  principalis  agentis 
secundum  quod  movetur  ab  eo.  Similiter  etiam  virtus 
quae  non  procedit  ex  principiis  essentialibus  rei,  non  ma- 

65  nifestat  naturam  eius  nisi  quantum  ad  susceptibilitatem : 
sicut  virtus  qua  aqua  calefacta  potest  calefacere,  non  ma- 
nifestat  naturam  eius  nisi  quantum  ad  calefactibilitatem. 
Et  ideo  nihil  prohibet  quin  aqua  habens  hanc  virtutem 
sit  eiusdem  speciei  cum  aqua  non  habente  virtutem  istam. 

70  Similiter  non  est  inconveniens  quod  ignis  ille,  qui  habebit 
vim  purgandi  faciem  mundi,  sit  eiusdem  speciei  cum  igne 
qui  est  apud  nos :  cum  vis  calefactiva  non  oriatur  in  ipso 
ex  principiis  essentialibus,  sed  ex  divina  operatione ;  sive 
dicatur  quod  illa  virtus  sit  aliqua  qualitas  absoluta,  sicut 

7S  calor  in  aqua  calefacta ;   sive  sit  intentio  quaedam ,  sicut 


*  Cf.  Aug.   loc. 

cit. 


*    Vers.    10.    - 
Gloss.  Interlin. 
exBed.-Cf.Mag., 
dist.  XLvii,  cap. 
Cum  autem. 


*  Matth.cap.xxrv, 
vers.  36. 

*  S.  Bonav.  IV 
Sent.,  dist.  xlvii, 
art.  2,  qu.  1. 


•    Cf.   arg.    Sed 
contra  1. 


i66 


QUAESTIO  LXXIV,  ARTICULUS  IV,  V 


*  Qu.  I,  art.  4, 
qu"  2,  4. 


'  Ps.  a,  vers.  26, 


27. 


•  Vers.  12. 


•  Cf.  art.  1,  2. 


*  Ct.  Part.  I,  qu. 
Lxvi,  art.  3. 

*  Vers.  22. 
•Lomb.  exCom- 
ment.  in  Ep.  ad 
Rom.jinlei  Opp. 
Ambros. 


•  Sentent.  Phi- 
losoph.  ex  Ari- 
stot.  collect.Ain. 
C.  -  Inter  Opp. 
Bedae. 

■  Vers.  8. 
*Lomb.exHaym. 
-  Cf.  Interlin.  et 
Ord.  sine    nom. 

*  Vers.  20. 


•  Cf.  arg.  3. 


*  Capp.   xviii , 
zziv. 


•  Ver».  5  sqq. 


de  instrumentali  virtute  in  prima  distinctione  *  dictum  est. 
Et  hoc  probabilius  est :  quia  ignis  ille  non  aget  nisi  ut 
instrumentum  divinae  virtutis. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ignis  ex  propria  natura  non 
fertur  nisi  sursum :  sed  inquantum  sequitur  materiam  quam 
requirit  extra  propriam  sphaeram  existens,  sic  sequitur 
materiae  combustibilis  situm.  Et  per  modum  istum  non 
est  inconveniens  quod  vel  in  circuitu  vel  in  deorsum  mo- 
veatur :  et  praecipue  secundum  quod  agit  ut  instrumen- 
tum  divinae  virtutis. 

ART.    IV.    UTRUM    IQNIS    ILLp    PUROATURUS     SIT 

ETIAM    CAELOS    SUPERIORES 

IV  Cont.  Gent.,  cap.  xcvii;  Ad  Heb.,  cap.  xii,  lect.  v. 

AD  QUARTUM  sic  pRocEDiTUR.  Videtur  quod  ignis  ille  pur-  n 
gabit  etiam  caelos  superiores.  Quia  in  Psalmo  *  dicitur: 
Opera  manuum  tuarum  sunt  caeli:  ipsi  peribunt,  tu  autem 
permanes.  Sed  etiam  superiores  caeli  sunt  opera  manuum 
Dei.  Ergo  et  ipsi  in  finali  mundi  conflagratione  peribunt. 

2.  Praeterea,  II  Pet.  iii  *  dicitur:   Caeli  ardentes  sol-  20 
ventur ,  et  elementa  ignis  ardore  tabescent.    Caeli  autem 
qui  ab  elementis  distinguuntur,  sunt  caeli  superiores,  qui- 
bus  fixa  sunt  sidera.  Ergo  videtur  etiam  quod  illi  per  ignem 
illum  purgabuntur. 

3.  Praeterea,  ignis  ille  ad  hoc  erit  ut  removeat  a  cor-  25 
poribus  indispositionem  ad  perfectionem  gloriae  *.  Sed  in 
caelo  superiori  invenitur  indispositio  et  ex  parte  culpae, 
quia  diabolus  ibi  peccavit  *;  et  ex  parte  naturalis  defectus, 
quia  Rom.  viii,  super  illud  *,  Scimus  quod  omnis  creatura 
ingemiscit  et  parturit  usque  adhuc,  dicit  Glossa  * :  Omnia  3° 
elementa  cum  labore  explent  officia  sua :  sicut  sol  et  luna 
non  sine  labore  statuta  implent  sibi  spatia.  Ergo  etiam 
caeli  purgabuntur  per  ignem  illum. 

Sed  contra  est  quod  corpora  caelestia  peregrinae  im- 
pressionis  receptiva  non  sunt  *.  5S 

2.  Praeterea,  super  illud  II  Thessal.  i  * ,  In  flamma 
ignis  dantis  vindictam,  dicit  Glossa  *:  Ignis  erit  in  mundo, 
qui  praecedet  eum,  tantum  spatium  aeris  occupans  quan- 
tum  occupavit  aqua  in  diluvio.  Sed  aqua  diluvii  non  ascen- 
dit  usque  ad  superiores  caelos,  sed  solum  quindecim  cubitis  4° 
super  altitudinem  montium,  ut  habetur  Genes.  vii  *.  Ergo 
caeli  superiores  illo  igne  non  purgabuntur. 

Respondeo  dicendum  quod  purgatio  mundi  ad  hoc  erit 
ut  removeatur  a  corporibus  dispositio  contraria  perfectioni 
gloriae  *,  quae  quidem  perfectio  est  ultima  rerum  consum-  4S 
matio.  Et  haec  quidem  dispositio  in  omnibus  corporibus 
invenitur,  sed  diversimode  in  diversis.  In  quibusdam  enim 
invenitur  indispositio  secundum  aliquid  inhaerens  substan- 
tiae  eorum :  sicut  in  istis  corporibus  inferioribus,  quae  per 
mutuam  mixtionem  decidunt  a  propria  puritate.  In  qui-  s» 
busdam  vero  corporibus  invenitur  indispositio  non  per  ali- 
quid  substantiae  eorum  inhaerens:  sicut  in  corporibus 
caelestibus,  in  quibus  nihil  invenitur  repugnans  ultimae 
perfectioni  universi  nisi  motus,  qui  est  via  ad  perfectio- 
nem;  nec  motus  quilibet,  sed  localis  tantum,  qui  non  variat  ss 
aliquid  quod  sit  intrinsecum  rei,  ut  substantiam  aut  quan- 
titatem  aut  qualitatem ,  sed  solum  locum ,  qui  est  extra 
rem.  Et  ideo  a  substantia  caeli  superioris  non  oportet 
quod  aliquid  removeatur,  sed  oportet  quod  motus  eius 
quictetur.  Quietatio  autem  motus  localis  non  fit  per  actio-  60 
nem  alicuius  contrarii  agentis ,  sed  per  hoc  quod  motor 
desistit  a  movendo.  Et  ideo  caelestia  corpora  nec  per  ignem 
nec  per  alicuius  creaturae  actionem  purgabuntur,  sed  ipsa 
eorum  quietatio,  sola  voluntate  divina  accidens,  eis  loco 
purgationis  erit.  6$ 

Ad  primum  brgo  dicendum  quod,  sicut  Augustinus  dicit, 
XX  de  Civ.  Dei  * ,  verba  illa  Psalmi  sunt  intelligenda  de 
caelis  aereis,  qui  purgabuntur  per  ignem  ultimae  confla- 
grationis. 

Vel  dicendum   quod ,  si   etiam   de  superioribus   caelis  70 
intelligatur,  tunc  dicuntur  perire  quantum  ad  motum,  quo 
nunc  continue  moventur. 

Ad  secundum  dicendum  quod  Petrus  se  exponit  de  qui- 
bus  caelis  intelligat.  Praemiserat  enim  *  ante  verba  indu- 
cta  quod  caeli  prius  et  terra  per  aquam  perierant  qui  75 


nunc  sunt  eodem  verbo  repositi,  igni  reservati  in  diem 
iudicii.  Ergo  illi  caeli  per  ignem  purgabuntur  qui  prius 
per  aquam  diluvii  sunt  purgati,  scilicet  caeli  aerii. 

Ad  tertium   dicendum    quod  ille    labor  et  illa  servitus 

s  creaturae  quae  corporibus  caelestibus  secundum  Ambro- 
sium  attribuitur ,  nihil  est  aliud  quam  vicissitudo  motus, 
ratione  cuius  tempori  subiiciuntur ,  et  defectus  ultimae 
consummationis,  quae  finaliter  in  eis  erit.  Ex  culpa  etiam 
daemonum  caelum  empyreum  infectionem  non  contraxit : 

10  quia  peccando  statim  de  caelo  expulsi  sunt  *. 

ART.  V.  utrum  ignis  ille  alia  elementa  consumpturus  sit 

IV  Cont.  Gent.,  cap.  xcvii. 


AD  quintum  sic  proceditur.  Videtur  quod  ignis  ille  alia 
elementa  consumet.  Quia,  ut  dicit  Glossa  *  Bedae,  II 
Pet.  ult.  *,  elementa  quatuor,  quibus  mundus  consistit,  ille 
maximus  ignis  absumet.  Nec  cuncta  in  tantum  consumet  ut 
non  sint:  sed  duo  ex  toto  consumet,  duo  vero  in  meliorem 
restituet  faciem.  Ergo  videtur  quod  ad  minus  duo  ele- 
menta  per  ignem  illum  destruenda  sint  totaliter. 

2.  Praeterea,  Apoc.  XXI  * :  Primum  caelum  et  prima 
terra  abiit,  et  mare  iam  non  est.  Sed  per  caelum  aer  intel- 
ligitur ,  ut  Augustinus  dicit  *.  Mare  autem  est  aquarum 
congregatio  *.  Ergo  videtur  quod  illa  tria  elementa  tota- 
liter  destruentur. 

3.  Praeterea,  ignis  non  purgat  nisi  secundum  hoc  quod 
alia  efficiuntur  materia  eius  *.  Si  ergo  ignis  purgat  alia 
elementa,  oportet  quod  eius  materia  efficiantur.  Ergo  opor- 
tet  quod  in  naturam  ignis  transeant.  Et  sic  a  natura  sua 
corrumpentur. 

4.  Praeterea,  forma  ignis  est  nobilissima  formarum  ad 
quam  perduci  possit  elementaris  materia.  Sed  per  illam 
purgationem  omnia  in  nobilissimum  statum  mutabuntur. 
Ergo  alia  elementa  in  ignem  totaliter  convertentur. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  *  I  Cor.  vii,  super  illud  **, 
Praeterit  figura  huius  mundi:  Pulcritudo,  non  substan- 
tia  praeterit.  Sed  ipsa  substantia  elementorum  pertinet 
ad  perfectionem  mundi.  Ergo  elementa  non  consumentur 
secundum  suam  substantiam. 

2.  Praeterea,  illa  finalis  purgatio,  quae  fiet  per  ignem, 
respondebit  primae  purgationi,  quae  facta  est  per  aquam. 
Sed  illa  non  corrupit  elementorum  substantiam.  Ergo  nec 
illa  quae  fiet  per  ignem  corrumpet. 

Respondeo  dicendum  quod  circa  hanc  quaestionem  est 
multiplex  opinio.  Quidam  enim  dicunt  quod  omnia  ele- 
menta  manebunt  quantum  ad  materiara,  omnia  autem 
mutabuntur  quantum  ad  imperfectionem ;  sed  duo  eorum 
retinebunt  propriam  formam  substantialem,  scilicet  aer  et 
terra;  in  duobus  vero,  scilicet  in  igne  et  aqua,  non  rema- 
nebit  forma  substantiaHs  eorum,  sed  mutabuntur  ad  for- 
mam  caeli ;  et  sic  tria  elementa,  scilicet  ignis,  aer  et  aqua, 
caelum  dicentur;  quamvis  aer  retineat  formam  substantia- 
lem  eandem  quam  nunc  habet,  quia  nunc  etiam  caelum 
dicitur.  Unde  etiam  Apoc.  xxi  *  non  fit  mentio  nisi  de 
caelo  et  terra :  Vidi,  inquit,  caelum  novum  et  terram  novam. 

Sed  haec  opinio  est  omnino  absurda.  Repugnat  enim 
et  philosophiae ,  secundum  quam  poni  non  potest  quod 
corpora  inferiora  sint  in  potentia  ad  formam  caeli ,  cum 
nec  materiam  habeant  communem,  nec  contrarietatem  ad 
invicem ;  et  etiam  theologiae,  quia  secundum  hanc  propo- 
sitionem  non  salvabitur  perfectio  universi  cum  integritate 
suarum  partium,  duobus  elementis  sublatis.  Unde  per  hoc 
quod  dicit  caelum,  intelligitur  quintum  corpus ;  omnia  vero 
elementa  intelliguntur  per  terram,  sicut  in  Psalmo  * :  Lau- 
date  Dominum  de  terra,  et  sequitur,  ignis,  grando,  nix, 
glacies,  etc. 

Et  ideo  alii  dicunt  quod  omnia  elementa  manebunt 
secundum  substantiam,  sed  qualitates  activae  et  passivae 
ab  eis  removebuntur  *.  Sicut  etiam  ponunt  quod  in  cor- 
pore  mixto  elementa  salvantur  secundum  suas  formas  sub- 
stantiales  sine  hoc  quod  proprias  qualitates  habeant:  cum 
sint  in  medium  reductae,  et  medium  neutrum  extremo- 
rum  est.  Et  huic  etiam  videtur  consonare  quod  Augusti- 
nus  dicit,  XX  de  Civ.  Dei  * :  Illa  conflagratione  mundana 
elementorum    corruptibilium    qualitates   quae    corporibus 


'  Luc.  cap.  X , 
vers.  18;  Apoc. 
cap.  XII ,  vers.  7 
sqq. 


Ord. 
Vers.  10. 


Vers.  1. 


*  De  Civit.  Dei, 
lib.XX,cap.xviii. 
*G«i.cap.i,ver5. 
10. 


*  Cf.  art.  3,  in 
fin.  corp. 


'  Gloss.  Interlin. 
'*  Vers.  31. 


*  Vers.  I. 


*  Ps.  cxLvm,vers. 

7,8. 


*  B.  Albert.  IV 
5eR/.,dist.xi.viii, 
art.  7. 


*  Cap.  XVI. 


QUAESTIO  LXXIV,  ARTICULUS  VI,  VII 


167 


Vide  supra. 


'  Cap.  XVI. 


*  Apoc.  cap. 
vers.  13, 


nostris  congruebant ,  ardendo  penitus  interibunt,  atque 
ipsa  substantia  eas  qualitates  habebit  quae  corporibus  itn- 
mortalibus  mirabili  mutatione  conveniant. 

Sed  illud  non  videtur  probabile,  cum  qualitates  propriae 
elementorum  sint  effectus  formarum  substantialium,  quod,  s 
formis  substantialibus  manentibus,  qualitates  praedictae  pos- 
sunt  mutari ,  nisi  per  actionem  violentam  ad  tempus :  sicut 
in  aqua  calefacta  videmus  quod  ex  vi  suae  speciei  frigi- 
ditatem  recuperat,  quam  per  actionem  ignis  amisit,  dum- 
modo  species  aquae  remaneat.  —  Et  praeterea  ipsae  qua-  10 
litates  elementares  sunt  de  perfectione  secunda  elemento- 
rum,  sicut  propriae  passiones  eorum:  nec  est  probabUe 
quod  in  illa  finali  consummatione  aliquid  perfectionis 
naturalis  ab  elementis  tollatur. 

Et  ideo   videtur   dicendum   quod   manebunt   elementa  ■; 
quantum  ad  substantiam  et  qualitates  eorum  proprias,  sed 
purgabuntur   ab   infectione    quam   ex   peccatis    hominum 
contraxerunt,  et  ab  impuritate  quae  per  actionem  et  pas- 
sionem  mutuam  in  eis  accidit :    quia  iam ,  cessante  motu 


2.  Praeterea,  Apoc.  XXI,  dicit  Glossa  *,  super  illud  **, 
Vidi  caelum  novum  etc. :  Immutatio  aeris  et  terrae  dubi- 
tabile  non  est  quin  per  ignem  fiet.  Sed  de  aqua  dubita- 
tur :  nam  purgationem  in  seipsa  habere  creditur.  Ergo  ad 
minus  non   est   certum  quod  omnia   elementa  purgentur. 

3.  Praeterea,  locus  qui  est  perpetuae  infectionis,  nun- 
quam  purgatur.  Sed  in  inferno  erit  perpetua  infectio.  Cum 
ergo  infernus  inter  elementa  collocetur,  videtur  quod  ele- 
menta  non  totaliter  purgentur. 

4.  Prakterea  ,  paradisus  terrestris  in  terra  continetur. 
Sed  ille  non  purgabitur  per  ignem :  quia  etiam  nec  aquae 
diluvii  illuc  ascenderunt,  ut  Beda  dicit  *,  et  habetur  in  Se- 
cundo  Sententiarum  *.  Ergo  videtur  quod  non  omnia  ele- 
menta  totaUter  purgentur. 

Sed  contra  est  glossa  supra  *  inducta ,  quae  habetur 
II  Pet.  ult.  *,  quod  quatuor  elementa  ignis  ille  absumet. 

Respondeo  dicendum  quod  quidam  *  dicunt  quod  ille 
ignis  ascendet  usque  ad  summitatem  spatii  continentis 
quatuor  elementa,  ut  sic  elementa   totaliter  purgentur  et 


primi  mobilis ,  in    inferioribus   elementis   mutua    actio  et  ">  ab  infectione  peccati,  quo  etiam  superiores  partes  elemen- 


passio  esse  non  poterit.  Et  hoc  Augustinus  appellat  *  qua- 
litates  corruptibilium  elementorum ,  scilicet  innaturales 
dispositiones  eorum ,  secundum  quas  corruptioni  appro- 
pinquant. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  ignis  ille  dicitur  qua- 
tuor  elementa  absumere,  inquantum  ea  aliquo  modo  pur- 
gabit.  Quod  autem  sequitur,  duo  ex  toto  consumet ,  non 
est  intelligendum  quod  duo  elementa  secundum  substan- 
tiam  destruantur:  sed  quia  duo  magis  removebuntur  a 
nunc  habent.  Quae  quidem  duo  a  qui- 
esse  ignis  et  aqua ,  quae  maxime  exce- 
in  qualitatibus  activis,  scilicet  calore  et  frigore,  quae 
maxime  corruptionis  principia  in  aliis  corporibus.  Et 


propnetate  quam 

busdam  dicuntur 

dunt 

sunt 

quia  tunc  non  erit  actio  ignis  et  aquae,  quae  sunt  maxime 

activa,  maxime  immutari  videbuntur  a  virtute  quam  nunc  n 

habent.  -  Alii  vero  dicunt  haec  duo  esse  aerem  et  aquam, 

propter  varios  motus  istorum  duorum  elementorum,  quos 

consequuntur  ex  motu  corporum  caelestium.  Et  quia  isti 

motus  non  erunt,  sicut  fiuxus  et  refluxus   maris  et  com- 

motiones  ventorum  et  huiusmodi,  ideo  ista  elementa  ma 

xime  mutabuntur  a  proprietate  quam  nunc  habent. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  sicut  dicit  Augustinus, 
XX  de  Civ.  Dei  *,  cum  dicitur ,  et  mare  iam  non  est,  per 
mare  potest  intelligi  praesens  saeculum ,  de  quo  supra 
parum  ante  *  dixerat,  Mare  dedit  mortuos  suos.  -  Si  ta-  4S 
men  ad  mare  ad  litteram  referamus ,  tunc  est  dicendum 
quod  in  mari  duo  intelliguntur :  scilicet  substantia  aqua- 
rum;  et  eSrum  dispositio  quantum  ad  salsedinem  et  com- 
motiones  fluctuum.  Et  quantum  ad  hoc  secundum  mare 
non  remanebit,  remanebit  autem  quantum  ad  primum 

Ad  tertium  dicendum  quod  ignis  ille  non  aget  nisi  ut 
instrumentum  providentiae  et  virtutis  divinae.  Unde  non 
aget  in  alia  elementa  usque  ad  eorum  consumptionem , 
sed  solum  usque  ad  purgationem.  Nec  oportet  quod  illud 
quod  ef&citur  materia  ignis,  totaliter  a  specie  propria  cor 
rumpatur :  sicut  patet  in  ferro  ignito,  quod ,  a  loco  igni- 
tionis  remotum,  ex  virtute  speciei  remanentis  ad  proprium 
statum  et  pristinum  redit.  Et  ita  etiam  erit  de  elementis 
per  ignem  purgatis. 

Ad  quartum  dicendum   quod  in  partibus   elementorum  *»  peccatum  sunt  eiecti 
non  oportet  considerari  solum  quid  congruat  alicui  parti      indiget. 
secundum  se  acceptae :  sed  etiam  quid  congruat  secundum 
ordinem  ad  totum.    Dico  ergo  quod,  quamvis  aqua  esset 
nobilior  si  haberet  formam  ignis,  similiter  terra  et  aer,  uni- 
versum  tamen  esset  imperfectius  si  tota  elementorum  ma 
teria  formam  ignis  assumeret. 

ART.  VI. 


torum  sunt  infectae,  ut  patet  per  fumum  idololatriae  su- 
periora  inficientis;  et  etiam  a  corruptione,  quia  elementa 
secundum  omnes  partes  sui  corruptibilia  sunt. 

Sed  haec  opinio  repugnat  auctoritati  Scripturae:  quia 
II  Pet.  III  *  dicitur  quod  illi  caeli  repositi  sunt  igni  qui 
fuerunt  per  aquam  purgati.  Et  Augustinus  dicit,  XX  de  Civ. 
Dei  *,  quod  ille  mundus  qui  diluvio  periit,  igni  reservatur. 
Constat  autem  quod  aqua  diluvii  non  ascendit  usque  ad 
summitatem  spatii  elementorum ,  sed  solum  usque  ad 
quindecim  cubitos  super  altitudinem  montium  *. 

Et  praeterea  notum  est  quod  vapores  elevati,  vel  fumi 
quicumque,  non  possunt  transire  per  totam  sphaeram  ignis, 
ut  perveniant  ad  summitatem  eius.  Et  ita  infectio  peccati 
non  venit  usque  ad  spatium  praedictum. 

A  corruptibilitate  etiam  elementa  non  possunt  purgari 
per  subtractionem  alicuius  quod  per  ignem  possit  consumi : 
sed  per  ignem  poterunt  consumi  impuritates  elementorum, 
quae  ex  eorum  permixtione  proveniunt.  Huiusmodi  autem 
impuritates  praecipue  sunt  circa  terram  usque  ad  medium 
+0  aeris  interstitium.  Unde  usque  ad  illud  spatium  ignis  ulti- 
mae  conflagrationis  elementa  purgabit.  Tantum  enim  etiam 
aquae  diluvii  ascenderunt :  quod  probabiliter  aestimari 
potest  ex  montium  altitudine,  quos  determinata  mensura 
transcenderant. 

Primum  ergo  concedimus. 

Ad  secundum  dicendum  quod  ratio  dubitationis  in  Glossa 
exprimitur  :  quia  scilicet  aqua  virtutem  purgationis  in  se 
habere  creditur.  Non  tamen  habet  vim  purgationis  talis 
qualis  futuro  statui  competit,  ut  ex  dictis  *  patet. 

Ad  tertium  dicendum  quod  illa  purgatio  praecipue  ad 
hoc  erit  ut  quidquid  est  imperfectionis  a  sanctorum  habi- 
tatione  removeatur  *.  Et  ideo  in  illa  purgatione  totum  quod 
est  foedum  ad  locum  damnatorum  congregabitur.  Unde 
infemus  non  purgabitur:  sed  ad  ipsum  deducentur  totius 
mundi  purgamenta. 

Ad  quartum  dicendum  quod,  quamvis  peccatum  primi 
hominis  in  terrestri  paradiso  sit  commissum,  non  tamen 
locus  ille  est  locus  peccantium,  sicut  nec  caelum  empy- 
reum :  ex  utroque  enim  loco  homo  et  diabolus  statim  post 

Unde   locus   ille   purgatione  non 


s» 


!S 


ART.  VII. 


utrum  ignis  ultimae  conflagrationis 

lUDICIUM    DEBEAT    SEQUI 


«5 


•Art.  4,  arg.  Sed 
contra  2. 


UTRUM  OMNIA  ELEMENTA  PER  ILLUM 
IGNEM  PURGANDA  SINT 

AD  sextum  sic  proceditur.  Videtur  quod  nec  omnia  ele- 
menta  per  illum  ignem  purgabuntur.  Quia  ignis  ille, 
ut  iam  dictum  est  *,  non  ascendet  nisi  quantum  ascendit 
aqua  diluvii.  Sed  aqua  diluvii  non  pervenit  usque  ad  sphae- 
ram  ignis.  Ergo  nec  per  ultimam  purgationem  elementum 
ignis  purgabitur. 


AD  septimum  sic  proceditur.  Videtur  quod  ignis  ultimae 
conflagrationis  iudicium  debet  sequi.  Augustinus  enim, 
XX  de  Civ.  Dei  *,  hunc  ordinem  ponit  eorum  quae  in 
iudicio  sunt  futura,  dicens :  In  illo  iudicio,  vel  circa  illud 
iudicium,  has  res  didicimus  esse  venturas :  Eliam  Thesbiten, 
1«  ludaeorum  fidem,  Antichristum  persecuturum ,  Christum 
iudicaturum,  mortuorum  resurrectionem,  bonorum  malo- 
rumque  divisionem,  mundi  conflagrationem ,  eiusdemque 
renovationem.  Ergo  conflagratio  iudicium  sequetur. 

2.  Praeterea,  Augustinus  dicit,  in  eodem  libro  *:  ludi- 
75  catis  impiis  et  in   ignem  aeternum   missis,  figura  huius 


Ord. 
*  Vers.  1. 


•  Hexaem.  lib.  I, 
ad  Gen.  cap.  ii, 
vers.  8.  -  Cf. 
Gloss.Ord.Stra- 
bi    ibid. 

"  Dist.  xvii,  cap. 
Hominem  autem. 
'  Art.  praeced. , 

"  Vers.  10. 

•  S.  Bonav.  IV 
Senl.,  dlst.  xlvii, 
art.  2,  qu.  3. 


'  Vers.  5  sqq. 
•  Cap.  XVIII. 


"  Gen.  cap.  vii, 
vers.  20. 


Art.  2,  ad  t. 


ArL  t. 


*  Gen.  cap.  iii, 
vers.  24;  Luc. 
cap.  X,  vers.  18 ; 
Apoc.  cap.  XII , 
vers.  7  sqq. 


'  Cap.  XXX,  n.  3. 


'  Cap.  XVI. 


i68 


QUAESTIO  LXXIV,  ARTICULUS  VIII,  IX 


Vers.  14    sqq. 


mundi  mundanorum  ignium  conflagratione  peribit.  Ergo 
idem  quod  prius. 

3.  Praeterea,  Dominus  ad  iudicandum  veniens  aliquos 
vivos  reperiet :  ut  patet  ex  hoc  quod  habetur  I  Thessal.  iv  *, 
ubi  ex  persona  eorum  Apostolus  dicit :  Deinde  nos  qui 
vivimus,  qui  residui  sumus  in  adventu  Domini,  etc.  Sed 
hoc  non  esset  si  conflagratio  mundi  praecederet :  quia  per 
ignem  resolverentur.  Ergo  ignis  ille  iudicium  sequetur. 

4.  Praeterea,  Dominus  dicitur  iudicaturus  orbem  per 


gabuntur  propter  peccati  infectionem.  Ergo  multo  fortius 
oportet  per  ignem  purgari  elementa  in  corporibus  humanis 
existentia  sive  bonorum  sive  malorum.  Et  ita  oportet 
utrorumque  corpora  resolvi. 

4.  Praeterea,  quandiu  status  viae  durat,  elementa  simi- 
liter  agent  in  bonos  et  in  malos.  Sed  adhuc  durabit  status 
huius  viae  in  illa  conflagratione :  quia  post  statum  huius 
viae  non  erit  mors  naturaUs,  quae  tamen  per  illam  con- 
flagrationem  causabitur.  Ergo  ille  ignis  aequaliter  aget  in 


*  II  ad  Thessal., 

cap.  I,  vers.  7,8; 

Offic.    Defunct.  , 

resp.  IX  ad  Ma- 

tutin. 

*Ps.  xcvi,vers.3. 


*  Cf.  Apoc.  cap.  I. 
vers.  7. 


•Dist.XLVtijCap. 
Cum  autem. 
•Vii.deCiv.Dei 
lib.  XVI,  cap. 
XXIV ;  lib.  XX  , 
cap.  XVIII. 


Vers.  14,  ib. 


*  Vers.  43. 


*  Loc.  cit.  supra. 


•  Cf.  I  ad  Cor., 
cap.  XV,  vers.  52. 


ignem  ".  Et  ideo  conflagratio  finalis  videtur  esse  executio  lo  bonos  et  malos.  Et  ita  videtur  quod  non  sit  aliqua  discretio 
divini  iudicii.  Sed  executio  sequitur  iudicium.  Ergo  ille  inter  eos  quantum  ad  effectum  ilHus  ignis  suscipiendum, 
ignis  iudicium  sequetur.  sicut  in  littera  ponitur  *. 

Skd  contra  est  quod  dicitur  in  Psahno  * :  Ignis  ante  5.  Praeterea,  illa  conflagratio  quasi  in  momento  per- 

ipsum  praecedet.  ficitur  *.  Sed  multi  invenientur  vivi,  in  quibus  erunt  multa 

2.  Praeterea,  resurrectio  praecedet  iudicium :  ahas  non  is  purgabilia.    Ergo   illa   conflagratio  non  sufficiet  ad  eorum 
videret  omnis  oculus  Christum   iudicantem  *.    Sed  mundi      purgationem. 

conflagratio    resurrectionem    praecedet.    Sancti    enim    qui  Respondeo  dicendum  quod   ignis   ille   finalis  conflagra- 

resurgent,  corpora  spirituaUa  et  impassibilia  habebunt,  et      tionis,  quantum  ad  hoc  quod  iudicium  praecedet  *,  aget  ut  *  Cf.  art.  praec. 
ita  non  poterunt  purgari  per  ignem :  cum  tamen  in  Httera  *      instrumentum  divinae  iustitiae,  et  iterum  per  virtutem  na- 
dicatur,  ex  verbis  Augustini  *,  quod  per  illum  ignem  pur-  20  turalem   ignis.    Quantum  ergo  pertinet  ad  virtutem  natu- 
gabitur  si  quid  in  aliquibus  sit  purgandum.  Ergo  ille  ignis      ralem  ipsius ,  similiter    aget    in  bonos    et  malos    qui   vivi 


iudicium  praecedet. 

Respondeo  dicendum  quod  illa  conflagratio,  secundum 
rei  veritatem,  quantum  ad  sui  initium  iudicium  praecedet. 
Quod  ex  hinc  manifeste  coUigitur  quod  mortuorum  resur- 
rectio  iudicium  praecedet.  Quod  patet  ex  hoc  quod  dicitur 
I  Thessal.  iv  *,  quod  illi  etiam  qui  dormierunt,  rapientur 
in  nubibus  in  aera  obviam  Christo  ad  iudicium  venienti. 
Simul  autem  erit  resurrectio  communis,  et  corporum  sancto- 


*  Vers.  21. 


Art.  1,  4. 


*  Cf.  art.  9. 


reperientur,  utrorumque  corpora  in  cinerem  resolvendo. 
Inquantum  vero  aget  ut  instrumentum  divinae  iustitiae, 
diversimode  aget  in  diversos  quantum  ad  sensum  poenae. 
J!  MaH  enim  per  actionem  ignis  cruciabuntur.  -  Boni  vero  in 
quibus  nihil  purgandum  invenietur,  omnino  nullum  do- 
lorem  ex  igne  sentient,  sicut  nec  pueri  senserunt  in  ca- 
mino,  Dan.  rii  * :  quamvis  eorum  corpora  non  serventur 
integra,  sicut  puerorum  servata  fuerunt  *.  Et  hoc  divina 
rum  glorificatio :  sancti  enim  resurgentes  corpora  gloriosa  i»  virtute  fieri  poterit,  ut  sine  doloris  cruciatu  resolutionem 
resument ,  ut  patet  per  illud  quod  dicitur  I  Cor.  xv  *,  corporum  patiantur.  -  Boni  vero  in  quibus  aUquid  purgan- 
Seminatur  in  ignobilitate,  surget  in  gloria.  Simul  autem  dum  reperietur,  sentient  cruciatum  doloris  ex  illo  igne 
cum  corpora  sanctorum  glorificabuntur,  etiam  tota  creatura  plus  vel  minus  pro  meritorum  diversitate. 
suo  modo   renovabitur:    ut  patet   per  illud   quod   dicitur  Sed  quantum  ad  actum  quem  post  iudicium  ille  ignis 

Rom.  viii*,    quod    ipsa    creatura   liberabitur  a   serj^ifw^e  is  habebit,  in   damnatos  tantum  aget:  quia  omnes  boni  habe- 
corruptionis  in  libertatem  gloriae  filiorum  Dei.  Cum  ergo      bunt  corpora  impassibilia. 

conflagratio    mundi   sit   dispositio   ad  renovationem  prae-  Ad   primum  ergo  dicendum   quod  consumptio  ibi  acci- 

dictam,  ut  ex  dictis  *  patet,  manifeste  potest  colligi  quod      pitur  non    pro    annihilatione ,    sed    pro    resolutione  in  ci- 
illa  conflagratio  quoad  purgationem  mundi  iudicium  prae-      nerem. 

cedet.  Sed  quoad  aliquem  actum,  qui  scilicet  est  involvere  4°       Ad  secundum  dicendum  quod  bonorum  corpora,  quam- 
malos,  iudicium  sequetur  *.  vis  in  cinerem  resolventur  per  ignem,  non  tamen  ex  hoc 

Ad  primum   ergo   dicendum   quod   Augustinus   non  lo-      dolorem  sentient,  sicut  nec  pueri  in  fornace  existentes  *. 
quitur  determinando ,  sed  opinando.    Quod  patet  ex  hoc      Et  quantum  ad  hoc  est  dissimile  de  bonis  et  maUs. 
quod  sequitur:  Quae  omnia  quidem  ventura  esse  creden-  Ad  tertium  dicendum  quod  elementa  in  corporibus  hu- 

dum  est:  sed  quibus  modis  et  quo  ordine  veniant,  magis  *^  manis  existentia   purgabuntur  per  ignem   etiam  in  corpo- 
tunc  docebit  rerum  experientia  quam  nunc  ad  perfectum      ribus  electorum :    sed  hoc   per  divinam   virtutem  fiet  sine 

cruciatu  doloris. 

Ad  auARTUM  dicendum  quod  ignis  ille  non  aget  tantum 
secundum  naturalem  elementorum  virtutem,  sed  etiam  ut 
!o  divinae  iustitiae  instrumentum. 

Ad    quintum    dicendum    quod    tres    sunt   causae    quare 


*  Vers.  50. 

*  Vers.  92,  94. 


*  Cf.  corpus  art. 


hominis  intelligentia  valeat  consequi.  Aestimo  tamen  eo 
quo  a  me  commemorata  sunt  ordine  esse  ventura.  Ergo 
patet  quod  haec  dixit  opinando. 

Et  similiter  dicendum  est  ad  secundum. 

Ad  tertium  dicendum  quod  omnes  homines  morientur 
et  resurgent.  Sed  tamen  illi  dicuntur  vivi  reperiri  qui  usque 
ad  tempus  conflagrationis  vivent  in  corpore. 

Ad  guartum  dicendum  quod  ille  ignis  non  consequitur 


QUINTUM     DICENDUM 

subito  illi  qui  vivi  reperientur  purgari  poterunt.  Una  est 
quia  in  eis  pauca  purganda  inveniuntur:  cum  terroribus 
et  persecutionibus   praecedentibus   fuerint   purgati.  -  Se- 


*Dist.  XLVii,  cap. 
Cuiii  autem. 


Ibid. 


*  Act.  cap.  II, 
vers.  27, 31 ;  cap. 
XIII,  vers.  35.  - 
Cf.  Ps.  XV,  vers. 
10. 


sententiam  iudicis  nisi  quoad  involutionem  malorum.  Et  ss  cunda  causa  est  quia  et  vivi  et  voluntarii  poenam  susti- 
quantum  ad  hoc  sequetur  iudicium.  nebunt.  Poena  autem  in  hac  vita  voluntarie  suscepta  multo 

ART.  VIII.   UTRUM  iLLE  iQNis  HABiTURus  siT  P^"'  P"''^!*  quam  poena  post  mortem  inflicta:  sicut  patet 

m  martynbus  quod,  si  quid  purgandum  tn  ets  tnvenitur, 

TALEM    EFFECTUM    IN    HOMINIBUS    QUALIS    DESIGNATUR  •        •       y   ,      ^    .,-\  »  •  j^    •     » 

passtonts  falce  tollttur,  ut  Augustinus  dicit  * ;  cum  tamen 
k  D  ocTAYUM  sic  PRocEDiTUR.  VidetuT  quod  ille  ignis  non  60  poena   martyrii    brevis  fuit   in   comparatione   ad  poenam 


quae  in  purgatorio  sustinetur.  -  Tertia  est  quia  calor  ille 
recuperabit  in  intensione  quantum  amittet  in  temporis 
abbreviatione. 

ART.    IX.    UTRUM    ILLE    IGNIS    INTOLUTURUS    SIT    REPROBOS 


/vhabebit  talem  effectum  in  hominibus  qualis  designatur 
Illud  enim  consumi  dicitur  quod  reducitur  in  nihilum.  Sed 
corpora  impiorum  non  resolventur  in  nihilum,  sed  in  aeter- 
num  conservabuntur,  ut  aeternam  poenam  sustineant.  Ergo 
ignis  non  erit  malis  consumptio,  ut  in  littera  *  dicitur.      «s 

2.  Si  DicATUR  quod  consumet  malorum  corpora  inquan-  *  d  nonum  sic  proceditur.  Videtur  quod  ille  ignis  non 
tum  ea  resolvet  in  cinerem:  contra.  Sicut  corpora  malo-  xvinvolvet  reprobos.  Quia  Malach.  iii,  super  illud  *, 
rum ,  ita  et  bonorum  in  cinerem  resolventur :  hoc  enim  Purgabit  filios  Levi,  dicit  Glossa  * :  Duos  ignes  legimus 
est  Christi  privilegium,  ut  caro  eius  non  videat  corruptio-  futuros:  unum  quo  purgabit  electos,  et  praecedet  iudicium; 
nem  *.  Ergo  etiam  bonis  tunc  repertis  erit  consumptio.      70  alterum  qui  reprobos  cruciabit.  Sed  hic  est  ignis  inferni, 

3.  Praeterea,  infectio  peccati  magis  abundat  in  ele-  qui  malos  involvet:  primus  autem  est  ignis  finalis  confla- 
mentis  secundum  quod  veniunt  ad  compositionem  humani  grationis.  Ergo  ille  ignis  conflagrationis  non  erit  ille  qui 
corporis,  in  quo  est  corruptio  fomitis  etiam  quantum  ad      malos  involvet. 

bonos,  quam  in  elementis  extra  corpus  humanum  existen-  2.  Praeterea,  ille  ignis  Deo  obsequitur  in  purgatione 

tibus.  Sed  elementa  extra  corpus  humanum  existentia  pur-  7$  mundi.   Ergo  remunerari  deberet,  aliis  elementis  remune- 


•  De  Vnic.  Ba- 
ptism.  cont.  Peti- 
lian.,  cap.  xiii, 
n.  22. 


*  Ver».  3. 

•Ord.  et  Lomb. 
in  I  ad  Cor. , 
cap.  III,  vers.  15. 


QUAESTIO  LXXV,  ARTICULUS  I 


169 


Vers.  41. 
Vers.  33. 
Interlin. 


•  Art.  3. 

'  Ps.  xcvi,  vers. 


3- 


Vers.  10. 
Interlin. 


*  Interlin. 
*"  Vers.  9. 


•  Cf.  art.  1. 

*  Ver».  17. 


•  Ps.xxviii,  vers. 
7.  -  Homil.  in 
Psalm.,  in  Psal. 
XXVIII;  Homil. 
VI  in   Hexaem. 


•Slrab.etLomb. 
in  Gloss.  -  Cf. 
arg. 


*  In  corpore. 


"   Cf.  qu.   Lxix, 
Introd. 

*  Qu.    LXXVI. 

•  Qu.    LXXVII. 

•  Qu.    LXXVIII. 

*  Qu.  LXXIX. 


ratis:  et  praecipue  cum  ignis  sit  nobilissimum  elemento- 
rum.  Non  ergo  videtur  quod  in  infernum  debeat  deiici  ad 
poenam  damnatorum. 

3.  Praetkrea,  ignis  qui  malos  involvet,  erit  ignis  inferni. 
Sed  ignis  ille  ab  initio  mundi  praeparatus  est  daranatis. 
Unde  Matth.  xxv  *:  Ite,  maledicti,  in  ignem  aeternum, 
qui  paratus  est  diabolo.  Et  Isaiae  xxx  * ,  Praeparata 
est  ab  heri  Tophet,  a  Rege  praeparata,  etc. :  Glossa  *, 
ab  heri,  idest  ab  initio ;  Tophet,  idest  Vallis  Gehennae. 
Sed  ignis  ille  finalis  conflagrationis  non  fuit  ab  initio 
praeparatus,  sed  ex  concursu  mundanorum  ignium  gene- 
rabitur  *.  Ergo  ille  ignis  est  alius  ab  igne  inferni,  qui  re- 
probos  involvet. 

In  contrarium  est  quod  in  Psalmo  *  de  illo  igne  di- 
citur  quod  inflammabit  in  circuitu  inimicos  eius. 

2.  Praeterea,  Dan.  vn  *  dicitur:  Fluvius  igneus  rapi- 
dusque  egrediebatur  a  facie  eius  :  Glossa  *,  ut  peccatores 
traheret  in  gehennam.  Loquitur  autem  auctoritas  illa  de 
illo  igne  de  quo  nunc  est  mentio :  ut  patet  per  quandam 
glossam  *,  quae  ibi  **  dicit,  ut  bonos  purget  et  malos 
puniat.  Ergo  ignis  finalis  conflagrationis  in  infernum  cum 
reprobis  demergetur. 

Respondeo  dicendum  quod  tota  purgatio  mundi  et  inno- 
vatio  ad  purgationem  et  innovationem  hominis  ordinabitur. 
Et  ideo  oportet  quod  mundi  purgatio  et  innovatio  purga- 
tioni  et  innovationi  humani  generis  respondeat  *.  Humani 
autem  generis  purgatio  quaedam  erit  quando  mali  segre- 
gabuntur  a  bonis :  unde  dicitur  Luc.  iii  * :  Cuius  ventila- 
brum  in  manu  eius,  et  purgabit  aream  suam :  et  congre- 
gabit  triticum  suum,  idest  electos,  in  horreum  suum,  paleas 
autem,  idest  reprobos,  comburet  igne  inextinguibili.  Unde 
et  ita  erit  de  purgatione  mundi,  quod  quidquid  crit  turpe 
et  foedum,  in  infernum  cum  reprobis  retrudetur;  quidquid 
vero  pulcrum  et  nobile,  conservabitur  in  superioribus  ad 
gloriam  electorum.  Et  ita  etiam  erit  de  illo  igne  confla- 
grationis:  sicut  dicit  Basilius,  super  illud  Psalmi  *,  Vox 
Domini  intercidentis  Jlammam  ignis.  Quia  quoad  calidum, 
ustivum ,  et  quantum  ad  id  quod  in  igne  grossum  repe- 
rietur,  descendet  ad  inferos  ad  poenam  damnatorum :  quod 
vero  est  ibi  subtile  et  lucidum,  remanehit  superius  ad  glo- 
riam  electorum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  ignis  qui  purgabit 
electos  ante  iudicium,  erit  idem  cum  igne  conflagrationis 
mundi,  quamvis  quidam*  contrarium  dicant:  convenit  enim 
ut,  cum  homo  sit  pars  mundi,  eodem  igne  purgetur  homo 
et  mundus.  Dicuntur  autem  duo  ignes  qui  purgabit  hos 
et  cruciabit  malos,  et  quantum  ad  officium,  et  aliquo  modo 
ad  substantiam:  quia  non  tota  substantia  ignis  purgantis 
in  infernum  retrudetur,  ut  dictum  est  *. 

Ad  secundum  dicendum  quod  in  hoc  ille  ignis  remune- 
rabitur,  quod  illud  quod  est  grossum  in  eo,  separabitur 
ab  ipso  et  retrudetur  in  infernum. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  gloria  electorum  post 
iudicium  erit  maior  quam  ante,  ita  et  poena  reproborum. 
Et  ideo ,  sicut  claritas  superiori  creaturae  addetur  ad 
augmentandum  gloriam  electorum ,  ita  etiam  quidquid 
est  turpe  in  creaturis  retrudetur  in  infernum  ad  augmen- 
tandam  miseriam  damnatorum.  Et  ita  igni  ab  initio  prae- 
parato  in  inferno ,  non  est  inconveniens  si  alter  ignis 
addatur. 

QUAESTIO  SEPTUAGESIMAQUINTA 

DE  RESURRECTIONE 

PosT  hoc  considerandum  est  de  circumstantibus  et  con- 
comitantibus  resurrectionem  *.  Quorum  prima  consi- 
deratio  est  de  ipsa  resurrectione ;  secunda,  de  eius  causa  * ; 
tertia ,  de  eius  tempore  et  modo  * ;  quarta ,  de  ipsius 
termino  a  quo  * ;  quinta ,  de  conditionibus  resurgen- 
tium  *. 
Circa  primum  quaeruntur  tria. 

Primo :  utrum  resurrectio  corporum  sit  futura. 

Secundo  :  utrum  sit  omnium  generaliter. 

Tertio :  utrum  naturalis  vel  miraculosa. 

SvMMAK  Thkol.  D.  Thomak  T.  IX. 


ART.  \.  utrum  corporum  resurrectio  sit  futura 

IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxxix  ;  Compend.   Theol.,  cap.  cli  ; 
I  ad  Cor..  cap.  xv,  lecl.  11. 

i  yk  D  primum  sic  proceditur.  Videtur  quod  corporum  re- 
x\surrectio  non  sit  futura.  lob  xiv  * :  Homo,  cum  dor- 
mierit,  non  resurget,  donec  atteratur  caelum.  Sed  caelum 
nunquam  atteretur :  quia  terra,  de  qua  minus  videtur,  in 
aeternum   stat,  ut  patet  Eccle.  i  *.   Ergo  homo   mortuus 

■°  nunquam  resurget. 

2.  Praeterea,  Dominus,  Matth.  xxii  *,  probat  resurre- 
ctionem  per  auctoritatem  illam  *,  Ego  sum  Deus  Abraham 
et  Deus  Isaac  et  Deus  lacob,  quia  non  est  Deus  mortuo- 
rum,  sed  viventium.   Sed  constat  quod,  quando  verba  illa 

«s  dicebantur,  Abraham,  Isaac  et  lacob  non  vivebant  corpore, 
sed  solum  anima.  Ergo  resurrectio  non  erit  corporum,  sed 
solum  animarum. 

3.  Praeterea,  Apostolus,  I  Cor.  xv  *,  videtur  probare 
resurrectionem  ex  remuneratione  laborum  quos  in  hac  vita 

30  sustinent  sancti ,  qui ,  si  in  hac  vita  tantum  confidentes 
essent,  miserabiliores  essent  omnibus  hominibus.  Sed  suffi- 
ciens  remuneratio  omnium  laborum  hominis  potest  esse 
in  anima  tantum:  non  enim  oportet  quod  instrumcntum 
simul  cum   operante   remuneretur ;    corpus    autem  instru- 

25  mentum  animae  est.  Unde  etiam  in  purgatorio,  ubi  ani- 
mae  punientur  pro  his  quae  gesserunt  in  corpore  *,  anima 
sine  corpore  punitur.  Ergo  non  oportet  ponere  resurre- 
ctionem  corporum,  sed  suf&cit  ponere  resurrectionem  ani- 
marum :    quae  est  dum  transferuntur  de  morte  culpae  et 

i"  miseriae  in  vitam  gratiae  et  gloriae. 

4.  Praeterea  ,  ultimum  rei  est  perfectissimum  in  re  : 
quia  per  illud  attingit  finem  suum.  Sed  perfectissimus 
status  animae  est  ut  sit  a  corpore  separata :  quia  in  hoc 
statu  conformior  est  Deo  et  angelis ;  et  magis  pura,  quasi 

is  separata  ab  omni  extranea  natura.  Ergo  separatio  a  corpore 
est  ultimus  status  eius.  Et  ita  ex  hoc  statu  non  redit  ad 
corpus :  sicut  nec  ex  viro  fit  puer. 

5.  Praeterea,  mors  corporalis  in  poenam  hominis  est 
inducta   pro   prima    praevaricatione ,  ut  patet  Genes.  ii  *  : 

40  sicut  et  mors  spiritualis,  quae  est  separatio  animae  a  Deo, 
est  inflicta  homini  pro  peccato  mortali.  Sed  de  morte  spi- 
rituali  nunquam  redeunt  ad  vitam  post  sententiam  damna- 
tionis  acceptam.  Ergo  nec  de  morte  corporali  ad  vitam 
corporalem  erit  regressus.  Et  sic  resurrectio  non  erit. 

4S  Sed  contra  est  quod  dicitur  lob  xix  * :  Scio  quod  Re- 
demptor  meus  vivit,  et  in  novissimo  die  de  terra  surre- 
cturus  sum,  et  rursus  circumdabor  pelle  mea.  Ergo  re- 
surrectio  erit  etiam  corporum. 

2.  Praeterea,  donum  Christi  est  maius  quam  peccatum 
so  Adae,  ut  patet  Rom.  v  *.    Sed  mors  per  peccatum  intro- 

ducta  est*:  quia,  si  peccatum  non  fuisset,  mors  nulla 
esset.  Ergo  per  donum  Christi  a  morte  reparabitur  ad 
vitam. 

3.  Praeterea  ,  membra   debent  esse   capiti   conformia. 
ss  Sed  caput  nostrum  vivit,  et  in  aeternum  vivet,  in  corpore 

et  anima:  quia  resurgens  ex  mortuis  iam  non  moritur, 
ut  patet  Rom.  vi  *.  Ergo  et  homines  qui  sunt  eius  membra, 
vivent  in  corpore  et  anima.  Et  sic  oportet  camis  resur- 
rectionem  esse. 

60  Respondko  dicendum  quod  secundum  diversas  sententias 
de  ultimo  fine  hominis,  diversificatae  sunt  sententiae  po- 
nentium  vel  negantium  resurrectionem.  Ultimus  enim  finis 
hominis,  quem  omnes  homines  naturaliter  desiderant,  est 
beatitudo  *.   Quam  quidam  homini  posse  provenire  in  hac 

«s  vita  posuerunt.  Unde  non  cogebantur  ponere  aliam  vitam 
post  istam,  in  qua  homo  ultimam  sui  perfectionem  con- 
sequeretur.  Et  sic  resurrectionem  negabant. 

Et  hanc  opinionem  satis  probabiliter  excludit  varietas 
fortunae,  et  infirmitas  humani  corporis,  scientiae  et  virtutis 

70  imperfectio ,  et  instabilitas ,  quibus  omnibus  beatitudinis 
perfectio  impeditur,  ut  Augustinus  prosequitur  in  fine  de 
Civitate  Dei  *. 

Et  ideo  alii  posuerunt  aliam  vitam  esse  post  hanc,  in 
qua  homo  tantum  secundum  animam  vivebat  post  mor- 

75  tem :  et  hanc  vitam  ponebant   sufficere  ad  naturale  desi- 


*  Vers.  12. 


•  Vers.  4. 

•  Vers.  31,  32. 

•  Exod.  cap.  III, 
vers.  6. 


•  Vers.il  9 ,  30 

sqq. 


*  II  ad  Cor.,  cap. 
V.  vers.  10.  -  Cf. 
IV  Sent.,  dist. 
XXI,  qu.  I,  art.  1, 
qu*  1. 


*  Vers.  17;  cap. 
III,  vers.  19. 


Vers.  25,  26. 


Vers.  15  sqq. 
Vers.  12. 


Vers.  9. 


•  Cf.  Aug.  de 
Trin.  lib.  XIII, 
capp.  III,  XX. 


•  Lib.  XXII,  cap. 
XXII.  -  Cf.  lib. 
XIX,  cap.  IV  sqq. 


lyo 


QUAESTIO  LXXV,  ARTICULUS  II,  III 


•  Lib.  XXII,  cap. 

XXVI. 


*Manichaei.-Cf. 
Aug.  De  Hae- 
res.,  n.  xlvi. 


"  Dist.  I,  part.  i 
(al.  qu.  i),  art.  3. 


*  Cap.  II,  n.  12; 
s.  Th.  lect.  IV.  - 
Cf.  Part.  I,  qu. 
Lxxvi,  art.  1. 


'  Vers.  31. 


•  Cap.  IV ,  n.  11 
sqq. -S.Th.  lect. 


Ps. 


vers.  5. 


derium  implendum  de  beatitudine  consequenda.  Unde 
Porphyrius  dicebat,  ut  Augustinus  dicit,  in  libro  de  Civ. 
Dei  *,  quod  animae,  ad  hoc  quod  beata  sit,  omne  corpus 
fugiendum  est.  Unde  tales  resurrectionem  non  ponebant. 

Huius  autem  opinionis  apud  diversos  diversa  erant  falsa  s 
fundamenta.  Quidam  enim  haeretici  *  posuerunt  omnia 
corporalia  esse  a  malo  principio,  spiritualia  vero  a  bono. 
Et  secundum  hoc  oportebat  quod  anima  summe  perfecta 
non  esset  nisi  a  corpore  separata,  per  quod  a  suo  principio 
distrahitur,  cuius  participatio  ipsam  beatam  facit.  Et  ideo  '° 
omnes  haereticorum  sectae  quae  ponunt  a  diabolo  corpo- 
ralia  esse  creata  vel  formata,  negant  corporum  resurrectio- 
nem.  -  Huius  autem  fundamenti  falsitas  in  Secundi  Libri 
principio  *  ostensa  est. 

Quidara  vero  posuerunt  totam  hominis  naturam  in  is 
anima  constare,  ita  ut  anima  corpore  uteretur  sicut  instru- 
mento,  aut  sicut  nauta  navi.  Unde  secundum  hanc  opi- 
nionem  sequitur  quod,  sola  anima  beatificata,  homo  na- 
turali  desiderio  beatitudinis  non  frustraretur.  Et  sic  non 
oportet  ponere  resurrectionem.  -  Sed  hoc  fundamentum  20 
sufficienter  Philosophus,  in  II  de  Anima  *,  destruit,  osten- 
dens  animam  corpori  sicut  formam  materiae  uniri. 

Et  sic  patet  quod,  si  in  hac  vita  homo  non  potest  esse 
beatus,  necesse  est  resurrectionem  ponere. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  caelum  nunquam  atte-  =! 
retur  quantum  ad  substantiam :  sed  atteretur  quantum  ad 
eifectum   virtutis    per    quam   movet   ad   generationem  et 
corruptionem   inferiorum ;   ratione   cuius  dicit  Apostolus, 
I   Cor.  vii  * :  Praeterit  Jigura  huius  mundi. 

Ad  secundum  dicendum  quod  anima  Abrahae  non  est,  J" 
proprie  loquendo,  ipse  Abraham,  sed  est  pars  eius :  et  sic 
de  aliis.  Unde  vita  animae  Abrahae  non  sufficeret  ad  hoc 
quod  Abraham  sit  vivens,  vel  quod  Deus  Abraham  sit 
Deus  viventis :  sed  exigitur  vita  totius  coniuncti ,  scilicet 
animae  et  corporis.  Quae  quidem  vita,  quamvis  non  esset  n 
actu  quando  verba  proponebantur,  erat  tamen  in  ordine 
utriusque  partis  ad  resurrectionem.  Unde  Dominus  per 
verba  illa  subtilissime  et  efficaciter  probat  resurrectionem. 

Ad  tertium  dicendum  quod  anima  non  comparatur  ad 
corpus  solum  ut  operans  ad  instrumentum  quo  operatur,  +0 
sed  etiam  ut  forma  ad  materiam.  Unde  operatio  est  con- 
iuncti,  et  non  tantum  animae :  ut  patet  per  Philosophum, 
in  I  de  Anima  *.  Et  quia  operanti  debetur  operis  merces, 
oportet  quod  ipse  homo,  compositus  ex  anima  et  corpore, 
operis   sui   mercedem   accipiat.    Venialia   autem   sicut  di-  4S 
cuntur   peccata    quasi    dispositiones    ad    peccandum,   non 
quod  simpliciter  habeant  rationem  peccati;  ita  poena  quae 
eis  redditur  in  purgatorio    non    est  simpliciter    retributio, 
sed  magis  purgatio  quaedam ;  quae  seorsum  fit  in  corpore 
per  mortem  et  incinerationem,   et  in  anima  per  purgato-  s» 
rium  ignem. 

Ad  auARTUM  dicendum  quod,  ceteris  paribus,  perfectior 
est  status  animae  in  corpore  quam  extra  corpus,  quia  est 
pars  totius  compositi,  et  omnis  pars  integralis  materialis 
est  respectu  totius :  quamvis  sit  Deo  conformior  secundum  ss 
quid.  Tunc  enim,  simpliciter  loquendo,  est  aliquid  maxime 
Deo  conforme  quando  habet  quidquid  conditio  suae  na- 
turae  requirit :  quia  tunc  perfectionem  divinam  maxime 
imitatur.  Unde  cor  animalis  magis  est  conforme  Deo 
immobili  quando  movetur ,  quam  quando  quiescit :  quia  60 
perfectio  cordis  est  in  moveri,  et  eius  quies  est  eius  de- 
structio. 

Ad  quintum  dicendum   quod  mors  corporalis  est  intro- 
ducta  per  peccatum  Adae,  quod  est  morte  Christi  deletum. 
Unde  poena  illa  non  manet  in  perpetuum.  Sed  peccatum  «s 
quod  mortem  aeternam  per  impoenitentiam  inducit,  ultra 
non  expiabitur.  Et  ideo  mors  illa  aetema  erit. 

ART.  II.  utrum  resurrectio  sit  futura  omnium  qeneraliter 

IV  Cont.  Gent.,  capp.  lxxx,  lxxxi. 

7° 

Ad  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  resurrectio 
non  erit  omnium  generaliter.  In  Psalmo  *  enim  dicitur: 
Non  resurgent  impii  in  iudicio.  Sed  resurrectio  non  erit 
hominum  nisi  tempore  iudicii  universalis.  Ergo  impii  nuUo 
modo  resurgent.  7s 


2.  Praeterea,  Dan.  xn  *  dicitur :  Multi  de  his  qui 
dormiunt  in  pulvere,  evigilabunt.  Sed  haec  locutio  quan- 
dam  particulationem  importat.  Ergo  non  omnes  resurgent. 

3.  Praeterea,  per  resurrectionem  homines  conformantur 
Christo  resurgenti :  unde  I  Cor.  xv  *  concludit  Apostolus 
quod,  si  Christus  resurrexit,  et  nos  resurgemus.  Sed  illi 
soli  debent  Christo  resurgenti  conformari  qui  ipsius  ima- 
ginem  portaverunt  * :  quod  est  solum  bonorum.  Ergo  ipsi 
soli  resurgent. 

4.  Praeterea,  poena  non  dimittitur  nisi  ablata  culpa  *. 
Sed  mors  corporalis  est  poena  peccati  originalis.  Ergo, 
cum  non  omnibus  sit  dimissum  originale  peccatum,  non 
omnes  resurgent. 

5.  Praeterea,  sicut  per  gratiam  Christi  renascimur,  ita 
per  gratiam  eius  resurgemus.  Sed  illi  qui  in  matemis  uteris 
moriuntur  nunquam  poterunt  renasci.  Ergo  nec  resurgere 
poterunt.  Et  sic  non  omnes  resurgent. 

Sed  contra  kst  quod  dicitur  loan.  v  * :  Omnes  qui  in 
monumentis  sunt  audient  vocem  Filii  Dei,  et  qui  audierint 
vivent.  Ergo  omnes  mortui  resurgent. 

2.  Praeterea,  I  Cor.  xv  *  dicitur :  Omnes  quidem  re- 
surgemus,  etc. 

3.  Praeterea,  resurrectio  ad  hoc  necessaria  est  ut  re- 
surgentes  recipiant  pro  meritis  poenam  vel  praemium.  Sed 
omnibus  debetur  vel  poena  vel  praemium :  pro  merito 
proprio ,  sicut  adultis ;  vel  alieno ,  sicut  parvulis.  Ergo 
omnes  resurgent. 

Respondeo  dicendum  quod  ea  quorum  ratio  sumitur  ex 
natura  speciei,  oportet  similiter  inveniri  in  omnibus  quae 
sunt  eiusdem  speciei.  Talis  autem  est  resurrectio :  haec 
enim  est  eius  ratio ,  ut  ex  dictis  *  patet ,  quod  anima  in 
perfectione  ultima  speciei  humanae  esse  non  potest  a  cor- 
pore  separata.  Unde  nulla  anima  in  perpetuum  remanebit 
a  corpore  separata.  Et  ideo  necesse  est,  sicut  unum,  ita 
et  omnes  resurgere. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  Psalmus  loquitur  de 
spirituali  resurrectione,  qua  impii  non  resurgent  in  iudicio 
discussionis  conscientiae ,  ut  Glossa  *  exponit. 

Vel  loquitur  de  impiis  qui  sunt  omnino  infideles,  qui 
non  resurgent  ut  iudicentur :  iam  enim  iudicati  sunt  *. 

Ad  secundum  dicendum  quod  Augustinus  exponit  * : 
«  multi  »,  idest  omnes.  Et  hic  modus  loquendi  frequenter 
invenitur  in  sacra  Scriptura  *. 

Vel  particulatio  potest  intelligi  quantum  ad  pueros  da- 
mnatos  in  limbo ,  qui ,  quamvis  resurgent ,  non  proprie 
dicuntur  evigilare,  cum  nec  sensum  poenae  nec  gloriae 
habituri  sint :  vigilia  enim  est  solutio  sensus  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod  tam  boni  quam  mali  con- 
formantur  Christo  vivendo  in  ista  vita  in  his  quae  ad 
naturam  speciei  pertinent:  non  autem  in  his  quae  perti- 
nent  ad  gratiam.  Et  ideo  omnes  ei  conformabuntur  in 
reparatione  vitae  naturalis :  non  autem  in  similitudine 
gloriae,  sed  soli  boni. 

Ad  quartum  dicendum  quod  mortem,  quae  est  poena 
originalis  peccati,  qui  in  originali  decesserunt  exsolverunt 
moriendo.  Unde,  non  obstante  originali  culpa,  possunt  a 
morte  resurgere :  poena  enim  originalis  peccati  magis  est 
mori  quam  morte  detineri. 

Ad  quintum  dicendum  quod  renascimur  per  gratiam 
Christi  nobis  datam  :  sed  resurgimus  per  gratiam  Christi 
qua  factum  est  ut  naturam  nostram  susciperet;  quia  ex 
hoc  ei  in  naturalibus  conformamur.  Undc  illi  qui  in  ma- 
ternis  uteris  decedunt,  quamvis  renati  non  fuerint  per 
susceptionem  gratiae,  tamen  resurgent,  propter  conformi- 
tatem  naturae  ad  ipsum,  quam  consecuti  sunt  ad  perfe- 
ctionem  humanae  speciei  pertingentes. 

ART.  III.   UTRUM  resurrectio   sit  naturalis 

II  Sent.,  dist.  xviii.  qu.  i,  art.  3,  ad  1:  IV  Cont   Gent.,  cap.  lxxxi,  ad  6; 

Compend.  Theol.,  cap.  cliv:  Ad  Rom.,  cap.  xi ,  lect.  111,  in  fine  ; 

I  ad  Cor.,  cap.  xv,  lect.  v. 

AD  TERTiuM  sic  pROCEDiTUR.  Videtur  quod  resurrectio 
sit  naturalis.  Quia,  sicut  dicit  Damascenus,  in  III  libro  *, 
quod  communiter  in  omnibus  inspicitur,  naturam  chara- 
cteri^at  in  his  quae  sub  ipso  sunt  atomis.  Sed  resurrectio 
communiter  in  omnibus  invenitur.  Ergo  est  naturalis. 


Vers.  2. 


Ver».   20  sqq. 


•  Vers.  49. 


•  Cf  l"'"  11«, 
qu.  Lxxxvii,  art. 
3;  art.  5.  ad  3. 


•  Vers.  25,  28. 


Vers.  51. 


*  Art.  praeced., 
ad  4. 


*  Lomb. 


*  loan.  cap.  111, 
vers.  18. 

•  De  Civ.  Dei, 

lib.XX,cap.xxiii. 

"  Cf.  Matth.  cap. 
XX,  vers.  28;  ad 
Rom. ,  cap.  v  . 
vers.  15. 


'  KniX.de  Somn. 
et  Vigit.,  cap.  i.  - 
S.  Th.  lect.  11. 


•  De  Fide.Ortk., 
lib.  III.  cap.  XIV. 


QUAESTIO  LXXVI,  ARTICULUS  I 


•  Cap.  L 
XXVIII ;  i 
cap.  XXX. 


,    al. 
vet. 


2.  Praeterea,  Gregorius  dicit,  XIVMora/.  *:  Qui  re- 
surrectionis  Jidem  ex  obedientia  non  tenent,  certe  hanc 
ex  ratione  tenere  debuerant.  Quid  enim  quotidie  mundus 
in  elementis  suis  nisi  resurrectionem  nostram  imitatur? 
Et  ponit  exemplum  de  luce,  quae  quasi  moriendo  oculis 
subtrahitur ,  et  lursus  quasi  resurgendo  revocatur ;  et  de 
arbustis,  quae  viriditatem  amittunt,  et  rursus  quasi  resur- 
gentia  reparantur ;  et  de  seminibus ,  quae  putrescentia 
moriuntur,  et  rursus  germinando  quodammodo  resurgunt ; 


171 

tionibus  naturalibus  animalium ;  vel  passivum,  ut  patet  in 
generatione  simplicium  corporum.  Passivum  autem  prin- 
cipium  naturalis  generationis  est  potentia  passiva  naturalis, 
quae  semper  habet  aliquam  potentiam  activam  sibi  respon- 
dentem  in  natura,  ut  dicitur  in  IX  Metapkys.  *  Nec  differt, 
quantum  ad  hoc,  sive  respondeat  passivo  principio  activum 
principium  in  natura  respectu  ultimae  perfectionis,  scilicet 
formae ;  sive  respectu  dispositionis  quae  est  necessitas  ad 
formam  ultimam,  sicut  est  in  generatione  hominis  secun- 


Vers.  36  sqq.    quod  etiam  exemplum  Apostolus  ponit,  I  Cor.  xv  *.  Sed  10  dum  positionem  fidei,  vel  etiam  de  omnibus  aliis  secundum 


•  Ct.  Sentent. 
Philosoph.  ex  A- 
ristot.  collect. , 
ad  litt.  N  (inter 
Opp.  Bed.);  II 
de  Cael.  cap.  i, 
n.  5,6,  s.  Th. 
lect.  I. 
'  Vers.  19  sqq. 


•Cap.  VI,  n.  8. 
S.  Th.  lect.  X. 


•Aristot.  Categ., 
cap.  viii,num.i7. 


Text.  XLvi. 


*  Cap.  I,  n.  5. 
S.  Th.  lect.  I. 


*  Ibid.,  n.  2. 


nihil  potest  ex  naturalibus  operibus  ratione  cognosci  nisi 
naturale.  Ergo  resurrectio  erit  naturalis. 

3.  Praeterea,  illa  quae  sunt  praeter  naturam,  non 
multo  tempore  mancnt,  quia  sunt  quasi  violenta  *.  Sed  vita 
quae  per  resurrectionem  reparatur  in  aeternum  manebit. 
Ergo  resurrectio  erit  naturalis. 

4.  Praeterea,  illud  ad  quod  tota  naturae  expectatio 
intendit,  maxime  videtur  esse  naturale.  Sed  resurrectio  et 
glorificatio  sanctorum  est  huiusmodi,  ut  patet  Rom.  vra  *. 
Ergo  resurrectio  erit  naturalis. 

5.  Praeterea,  resurrectio  est  motus  quidam  ad  perpe- 


opinionem  Platonis  *  et  Avicennae  **.  Nullum  autem  prin- 
cipium  activum  resurrectionis  est  in  natura :  neque  respectu 
coniunctionis  animae  ad  corpus ;  neque  respectu  disposi- 
tionis  quae  est  necessitas  ad  talem  coniunctionem ,    quia 

15  talis  dispositio  non  potest  a  natura  induci  nisi  determi- 
nato  modo  per  viam  generationis  ex  semine.  Unde,  etsi 
ponatur  esse  etiam  aliqua  potentia  passiva  ex  parte  cor- 
poris,  seu  etiam  inclinatio  quaecumque  ad  animae  coniun- 
ctionem,  non  est  talis  quod  sufficiat  ad   rationem  motus 

20  naturalis.  Unde  resurrectio,  simpliciter  loquendo,  est  mira- 
culosa,  non  naturalis,  nisi  secundum  quid,  ut  ex  dictis 
patet. 


tuam  coniunctionem  animae  et  corporis.    Sed  motus   est 
naturalis  qui  terminatur  ad  quietem   naturalem,  ut   patet  Ad  primum  ergo   dicendum  quod  Damascenus  loquitur 

V  Physic.  *  Perpetua  autem  coniunctio  animae  et  corporis  de  illis  quae  inveniuntur  in  omnibus  individuis  ex  prin- 
erit  naturaHs :  quia,  cum  anima  sit  proprius  motor  cor-  as  cipiis  naturae  creatis.  Non  enim ,  si  divina  operatione 
poris,  habet  sibi  corpus  proportionatum  et  ita  in  perpe-  omnes  homines  dealbarentur ,  vel  in  uno  loco  congrega- 
tuum  est  naturaliter  vivificabile  ab  ipsa,  sicut  ipsa  in  per-  rentur ,  sicut  tempore  diluvii  factum  est  *,  propter  hoc 
petuum  vivit.  Ergo  resurrectio  erit  naturalis.  albedo  esset  proprietas  naturalis  hominis,  vel  esse  in  tali 

Sed  contra,  a  privatione  in  habitum  non  erit  regressus      loco. 
secundum  naturam  *.    Sed  mors  est  privatio   vitae.   Ergo  !<>       Ad  secundum  dicendum  quod  ex  rebus  naturaHbus  non 
resurrectio,  per  quam  est  reditus  de  morte  ad  vitam,  non      cognoscitur   aliquid   ratione    demonstrante    non   naturale. 
est  naturalis.  Sed  ratione  persuadente  potest  cognosci  aliquid  supra  na- 

2.  Praeterea,  ea  quae  sunt  unius  speciei,  unum  habent  turam  :  quia  eorum  quae  supra  naturam  sunt,  ea  quae  sunt 
determinatum  modum  originis :  unde  animalia  quae  gene-  in  natura  aliquam  similitudinem  repraesentant ;  sicut  unio 
rantur  ex  putrefactione  et  ex  semine  nunquam  sunt  eius-  is  animae  et  corporis  repraesentat  animae  unionem  ad  Deum 
dem  speciei,  ut  dicit  Commentator,  in  VIII  Physic.  *  Sed  per  gloriam  fruitionis,  ut  Magister  dicit  *.  Et  simili  modo 
naturalis  motus  quo  homo  oritur  est  generatio  ex  simili  exempla  quae  Apostolus  et  Gregorius  inducunt,  fidei  re- 
in  specie :  quod  non  erit  in  resurrectione.  Ergo  non  est  surrectionis  persuasive  adminiculantur. 
naturalis.  Ad  tertium  dicendum  quod  illa  ratio  procedit  de  ope- 

Respondeo  dicendum  quod  motus  sive   actio    aliqua  se  +"  ratione  iHa  quae  terminatur  ad  illud  quod  non  est  secundum 
habet  ad  naturam  tripHciter.  Est  enim  aliquis  moms  sive     naturam,  sed  naturae  contrarium.   Hoc  autem  non  est  in 
actio  cuius  natura   nec    est   principium  nec  terminus.   Et     resurrectione.  Et  ideo  non  est  ad  propositum. 
talis  motus  quandoque  est  a  principio  supra  naturam,  ut  Ad  quartum  dicendum   quod  tota  operatio  naturae    est 

patet  de  glorificatione  corporis :  quandoque  autem  a  prin-  sub  operatione  divina  sicut  operatio  inferioris  artis  sub 
cipio  alio  quocumque,  sicut  patet  de  motu  violento  lapidis  4S  operatione  superioris.  Unde,  sicut  omnis  operatio  inferioris 
sursum,  qui  terminatur  ad  quietem  violentam.  -  Est  etiam  artis  expectat  aHquem  finem  ad  quem  non  pervenitur  nisi 
aHus  motus  cuius  principium  et  terminus  est  natura,  ut  operatione  artis  superioris  inducentis  formam  vel  utentis 
patet  in  motu  lapidis  deorsum.  -  Est  etiam  alius  motus  artificio  facto,  ita  ad  ultimum  finem  ad  quem  tota  expe- 
cuius  terminus  est  natura,  sed  non  principium :  sed  quan-  ctatio  naturae  intendit,  non  potest  perveniri  opere  naturae. 
doque  aliquid  supra  naturam,  sicut  patet  in  illuminatione  s»  Et  propter  hoc  consecutio  eius  non  est  naturaUs. 
caeci ,  quia  visus  naturalis  est ,  sed  illuminationis    princi-  Ad  quintum  dicendum   quod ,  quamvis  non  possit  esse 

pium  est  supra  naturam ;  quandoque  autem  aliquid  aHud,      motus  naturalis  qui  terminatur  ad  quietem  violentam,  tamen 
ut  patet  in  acceleratione  florum  vel  fructuum  per   artifi- 
cium  facta.  -  Quod  autem  principium  sit  natura   et  non 
terminus,  esse  non  potest:  quia    principia   naturalia  sunt  ss 
ad  determinatos  effectus  definita,  ultra  quos  se  extendere 
non  possunt. 

Operatio  ergo  vel  motus  primo   modo   se   habens  ad 
naturam,  nuUo   modo   potest   dici   naturalis:  sed  vel   est 
miraculosa,  si  sit  a  principio  supra  naturam ;  vel  violenta,  60 
si  sit  ab  alio  quocumque  principio.  -  Operatio  autem  vel 
motus  secundo  modo  se  habens  ad  naturam,  est  simpU- 
citer  naturalis.  —  Sed  operatio  quae  tertio  modo  se  habet 
ad  naturam,  non  potest  dici  simpliciter  naturalis,  sed  se- 
cundum    quid ,  inquantum   scilicet   perducit   ad    id    quod  <s 
secundum  naturam  est :  sed  vel  dicitur  miraculosa,  vel  arti- 
ficialis  aut  violenta.   Naturale  enim  proprie  dicitur  quod 
secundum   naturam   est:  secundum   autem  naturam  esse 
dicitur  habens  naturam    et    quae    consequuntur    naturam, 
ut  patet  in  II  Physic.  *  Unde  motus,  simpHciter  loquendo,  70 
non  potest  dici  naturalis  nisi  eius  principium   sit  natura. 

Resurrectionis  autem  principium  natura  esse  non  potest, 
quamvis  ad  vitam  naturae  resurrectio  terminetur.  Natura 
enim  est  principium  motus  in  eo  in  quo  est  * :  vel    acti- 


•  Vides.Th.lect. 
ii;Did.lib.VIII, 
cap.  I,  n.  6.-  Cf 
lib.  IV.  cap.  XII, 
n.2;  s.Th.lib.V, 
lect.  xiT. 


'  Phaedon.  cap. 

XLix;  Tim.  |Pla- 

ton.Opp.  vol.  II, 

pag.  2ig.  ed.  Di- 

dot). 

'*  Metaph.   lib. 

IX,  cap.  V. 


*  Gen.  cap.  vii, 
vers.  23. 


%I1  Sent.,  dist.  i, 
part.  II,  cap.  So- 
let  etiam  quaeri. 


potest  esse  motus  non  naturalis  qui  terminatur  ad  quietem 
naturalein,  ut  ex  dictis  *  patet. 


•  In  corpore. 


QUAESTIO  SEPTUAGESIMASEXTA 

DE  CAUSA  RESURRECTIONIS 

einde    considerandum    est    de    causa   nostrae    resurre- 
ctionis  *. 
Circa  quod  tria  quaeruntur. 

Primo :  utrum  resurrectio  Christi  sit  causa  nostrae  re- 

surrectionis. 
Secundo:  utrum  vox  tubae. 
Tertio :  utrum  angeH. 

ART.   I.   UTRUM  christi  resurrectio 
SIT  causa  nostrae  resurrectionis 

Part.  III,  qu.  lvi,  art.  i;  IV  Sent. ,  dist.  XLvni,  Expos.  litt.; 

IV    Cont.  Gent. ,  cap.  lxxix;    Compend.  Theol.,  cap.  ccxxxix; 

I  ad  Cor.,  lect.  xv,  lect.  u;  l  aa  Thess.,  cap.  iv,  lect.  ii 

Ad  primum  sic  proceditur.  Videtur  quod  Christi  resur- 
rectio  non  sit  causa  nostrae  resurrectionis.  Posita  enim 
causa,  ponitur  effectus  *.  Sed,  posita  resurrectione  Christi, 
non    est    secuta    statim   resurrectio    aliorum    mortuorum. 


'   Cf.  qu.  Lxxv, 
Introd. 


vum,  ut  patet  in  motu  gravium  et  levium ,  et  in   altera-  7S  Ergo  resurrectio  eius  non  est  causa  nostrae  resurrectionis. 


■  Cf.  Arist.  Phy- 
sic.  lib.  II,  cap. 
III,  n.  ii.-S.Th. 
lect.  VI. 


172 


QUAESTIO  LXXVI,  ARTICULUS  II 


•  Cf.  Arist.  loc. 
cit,  in  arg.  1. 

•  Cf.   Part.   III , 
qu.  xLvi,  art.  2. 


"S.Th.  lect.  11; 
Didot  lib.  la, 
cap.  1,  n.  3.  -£x 
Averr.  lib.  cit., 
text.  IV. 

*  Vers.  20. 

*  Vers.  5.  -  Cf. 
adColoss. cap.i, 
vers.  18. 


■  Vers.  25. 


'  lad  Tim.,  cap. 
II,  vers.  5.  -  Cf. 
III  Sent.,  dist. 
XIX,  art.  5,  qu''^. 
•  Cf.  ad  Ephes. 
cap.  IV,  vers.  8. 


Vers.  16. 


*  Vers.  11. 


*  De  Fide  Orth., 
lib.  IIX,  cap.  xf. 

*  Vera.  3. 


2.  Prabtbrea,  effectus  non  potest  esse  nisi  causa  prae- 
cesserit  *.  Sed  resurrectio  mortuorum  esset  etiam  si  Chri- 
stus  non  resurrexisset :  erat  enim  alius  modus  possibilis 
Deo  ut  homo  liberaretur  *.  Ergo  resurrectio  Christi  non 
est  causa  nostrae  resurrectionis. 

3.  Prakterea,  idem  est  factivum  unius  in  tota  una 
specie.  Sed  resurrectio  erit  omnibus  hominibus  communis. 
Cum  ergo  resurrectio  Christi  non  sit  causa  sui  ipsius,  non 
erit  causa  aliarum  resurrectionum. 

4.  Praeterea  ,  in  effectu  relinquitur  aliquid  de  simili- 
tudine  causae.  Sed  resurrectio  ad  minus  quorundam,  sci- 
Hcet  malorum ,  non  habet  aUquid  simile  resurrectioni 
Christi.  Ergo  resurrectionis  illorum  non  erit  causa  resur- 
rectio  Christi. 

Sbd  contra,  illud  quod  est  primum  in  quolibet  genere, 
est  causa  eorum  quae  sunt  post,  ut  patet  in  II  Metaphys.  * 
Sed  Christus  ratione  suae  resurrectionis  corporalis  dicitur 
primitiae  dormientium,  I  Cor.  xv  *,  et  primogenitus  mor- 
tuorum,  Apoc.  1  *.  Ergo  sua  resurrectio  est  causa  resurre- 
ctionis  aliorum. 

2.  Praeterea,  resurrectio  Christi  magis  convenit  cum 
nostra  resurrectione  corporali  quam  cum  resurrectione 
spirituali ,  quae  est  per  iustificationem.  Sed  resurrectio 
Christi  est  causa  iustificationis  nostrae :  ut  patet  Rom.  iv  *, 
Resurrexit  propter  iustijicationem  nostram.  Ergo  est  causa 
nostrae  resurrectionis  corporalis. 

Respondeo  dicendum  quod  Christus  ratione  humanae  na- 
turae  dicitur  Dei  et  hominum  mediator  * :  unde  divina  dona 
a  Deo  in  homines  mediante  Christi  humanitate  proveniunt  *. 
Sicut  autem  a  morte  spirituali  liberari  non  possumus  nisi 
per  donum  gratiae  divinitus  datum,  ita  nec  a  morte  corpo- 
rali  nisi  per  resurrectionem  divina  virtute  factam.  Et  ideo, 
sicut  Christus  primitias  gratiae  suscepit  divinitus  et  eius 
gratia  est  causa  nostrae  gratiae,  quia  de  plenitudine  eius 
nos  omnes  accepimus,  gratiam  pro  gratia,  loan.  i  * ;  ita  in 
Christo  inchoata  est  resurrectio ,  et  sua  resurrectio  causa 
est  nostrae  resurrectionis ;  ut  sic  Christus  inquantum  est 
Deus,  sit  prima  causa  nostrae  resurrectionis  quasi  aequi- 
voca;  sed  inquantum  est  Deus  et  homo  resurgens,  est 
causa  proxima  et  quasi  univoca  nostrae   resurrectionis. 

Causa  autem  univoca  agens  producit  effectum  in  simi- 
litudine  formae  suae :  unde  non  solum  est  causa  ef&ciens, 
sed  exemplaris  istius  effectus.  Hoc  autem  contingit  dupli- 
citer.  Quandoque  enim  ipsa  forma  per  quam  attenditur 
similitudo  agentis  ad  effectum ,  est  directe  principium 
actionis  qua  producitur  ille  effectus:  sicut  calor  in  igne 
calefaciente.  Quandoque  autem  illius  actionis  qua  produ- 
citur  effectus,  non  est  principium  primo  et  per  se  ipsa 
forma  secundum  quam  attenditur  similitudo,  sed  principia 
illius  formae:  sicut,  si  homo  albus  generet  hominem  al- 
bum,  ipsa  albedo  generantis  non  est  principium  activae 
generationis ,  et  tamen  albedo  generantis  dicitur  causa 
albedinis  generatae,  quia  principia  albedinis  in  generante 
sunt  principia  generativa  facientia  albedinem  in  generato. 

Et  per  hunc  modum  resurrectio  Christi  est  causa  no- 
strae  resurectionis :  quia  illud  quod  fecit  resurrectionem 
Christi,  qui  est  causa  ef&ciens  univoca  nostrae  resurrectio- 
nis,  ad  nostram  resurrectionem  agit,  scilicet  virtus  divinita- 
tis  ipsius  Christi,  quae  sibi  et  Patri  communis  est.  Unde 
dicitur  Rom.  vni  *:  Qui  suscitavit  lesum  Christum  a  mor- 
tuis,  vivificabit  mortalia  corpora  nostra. 

Sed  ipsa  resurrectio  Christi,  virtute  divinitatis  adiunctae, 
est  causa  quasi  instrumentalis  resurrectionis  nostrae.  Ope- 
rationes  enim  divinae  agebantur  mediante  carne  Christi 
quasi  quodam  organo :  sicut  ponit  exemplum  Damascenus, 
in  III  libro  *,  de  tactu  corporali  quo  mundavit  leprosum, 
Matth.  viii  *. 

Ad  primum  erqo  dicendum  quod  causa  sufficiens  statim 
producit  effectum  suum  ad  quem  immediate  ordinatur : 
non  autem  effectum  ad  quem  ordinatur  mediante  alio, 
quantumcumque  sit  suificiens;  sicut  calor,  quantumcum- 
que  sit  intensus,  non  statim  in  primo  instanti  causat  calo- 
rem,  sed  statim  incipit  movere  ad  calorem,  quia  calor  est 
effectus  eius  mediante  motu.  Resurrectio  autem  Christi 
dicitur    causa  nostrae   resurrectionis ,  non   quia  ipsa   agat 


resurrectionem  nostram,  sed  mediante  principio  suo,  sci- 
licet  divina  virtute,  quae  nostram  resurrectionem  faciet  ad 
similitudinem  resurrectionis  Christi.  Virtus  autem  divina 
omnia  operatur  mediante  voluntate,  quae  est  propinquis- 

!  sima  effectui.  Unde  non  oportet  quod  statim,  resurrectione 
Christi  facta,  nostra  resurrectio  sit  secuta :  sed  tunc  sequitur 
quando  voluntas  Dei  ordinavit. 

Ad  secundum  dicendum  quod  virtus  divina  non  alligatur 
aliquibus  causis  secundis,  quin  effectus  illarum  posset  im- 

10  mediate ,  vel  aliis  causis  mediantibus ,  producere :  sicut 
posset  generationem  corporum  inferiorum  causare  etiam 
motu  caeli  non  existente ,  et  tamen ,  secundum  ordinem 
quem  in  rebus  statuit,  motus  caeh  est  causa  generationis 
inferiorum  corporum.  Similiter  etiam,  secundum  ordinem 

■  !  quem  rebus  humanis  divina  providentia  praefixit,  resur- 
rectio  Christi  est  causa  nostrae  resurrectionis.  Potuit  tamen 
alium  ordinem  praefigere.  Et  tunc  esset  alia  causa  nostrae 
resurrectionis,  qualem  Deus  ordinasset. 

Ad  tertium   dicendum  quod  ratio  illa  procedit  quando 

=0  omnia  quae  sunt  in  una  specie,  habent  eundem  ordinem 
ad  causam  primam  illius  effectus  qui  est  inducendus  in 
totam  illam  speciem.  Sic  autem  non  est  in  proposito. 
Quia  humanitas  Christi  propinquior  est  divinitati,  cuius 
virtus  est  prima  causa  generationis,  quam  humanitas  alio- 

»5  rum.  Unde  resurrectio  Christi  causatur  a  divinitate  imme- 
diate :  sed  resurrectio  aliorum  mediante  Christo  homine 
resurgente. 

Ad  auARTUM  dicendum  quod  resurrectio  omnium  homi- 
num  habebit  aliquid  de  similitudine  resurrectionis  Christi, 

10  quod  scilicet  pertinet  ad  vitam  naturae,  secundum  quam 
omnes  Christo  fuerunt  conformes.  Et  ideo  omnes  resur- 
gent  in  vitam  immortalem.  Sed  in  sanctis ,  qui  fuerunt 
Christo  conformes  per  gratiam,  erit  conformitas  quantum 
ad  ea  quae  sunt  gloriae. 


xA.nc 


ART.  II.  UTRUM  VOX  TUBAE  SIT  CAUSA 

nostrae  resurrectionis 

I  ad  Cor.,  cap.  xv,  lect.  viii. 

SECUNDUM  sic  PROCEDITUR.  Videtur  quod  vox  tubae 
Lnon  sit  causa  nostrae  resurrectionis.  Dicit  enim  Da- 
mascenus  * :  Crede  resurrectionem  futuram  divina  volun- 
tate,  virtute  et  nutu.  Ergo,  cum  haec  sint  suf&ciens  causa 
resurrectionis  nostrae ,  non  oportet  ponere  causam  eius 
vocem  tubae. 

4S  2.  Praeterea,  frustra  vox  emittitur  ad  eum  qui  audire 
non  potest.  Sed  mortui  non  habebunt  auditum.  Ergo  non 
est  conveniens  quod  vox  aliqua  formetur  ad  resuscitan- 
dum  eos. 

3.  Praeterea  ,  si  vox   aliqua   sit   causa   resurrectionis, 

50  hoc  non  erit  nisi  sit  per  virtutem  voci  divinitus  datam : 
unde  super  illud  Psalmi  *,  Dabit  voci  suae  vocem  virtutis, 
dicit  Glossa  *,  resuscitandi  corpora.  Sed  ex  quo  potentia 
data  est  alicui,  quamvis  miraculose  detur,  tamen  actus  qui 
sequitur  est  naturalis:  sicut  patet  in  caeco  nato  miraculose 

!S  illuminato,  qui  postea  naturaliter  videt.  Ergo,  si  vox  aliqua 
esset  causa  resurrectionis,  resurrectio  esset  naturalis.  Quod 
falsum  est  *. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  I  Thessal.  iv  *:  Ipse  Do- 
minus  in  tuba  Dei  descendet  de  caelo ,  et  mortui  qui  in 

60  Christo  sunt,  resurgent  primi. 

2.  Praeterea,  loan.  v  *  dicitur  quod  qui  in  monumentis 

sunt  audient  vocem  Filii  Dei,  et  qui  audierint  vivent.  Haec 

autem  vox  dicitur  tuba,  ut  in    littera  *  patet.    Ergo ,  etc. 

Respondeo  dicendum  quod  causam  effectui  oportet  ali- 

<s  quo  modo  coniungi:  quia  movens  et  motum,  faciens  et 
factum,  sunt  simul,  ut  patet  in  VII  Physic.  *  Christus  au- 
tem  resurgens  est  causa  univoca  nostrae  resurrectionis  *. 
Unde  oportet  quod  in  resurrectione  corporum  communi 
aliquo  signo  corporali  dato  Christus  resurgens  operetur. 

70  Quod  quidem  signum,  ut  quidam  dicunt,  erit,  ad  litteram, 
vox  Christi  resurrectionem  imperantis,  sicut  imperavit  mari 
et  cessavit  tempestas,  Matth.  viii  *. 

Quidam  vero  dicunt  quod  hoc  signum  nihil  aliud  erit 
quam  ipsa  re-praesentatio  evidens  Filii  Dei  in  mundo,  de 

75  qua  dicitur  Matth.  xxiv  * :  Sicut  fulgur  venit  ab  oriente  et 


'  De  Fide  Orth., 
lib.  IV,  cap.  ult., 
in  fine. 


*  Ps.  Lxvii,  vers. 
34. 

•  Ord.   Cassiod. 
et  Lomb.  , 


"Qu.Lxxv,art.3. 
*  Vers.  15. 


Vers.  25,  j8. 


*  Dist.  xLiu,  cap. 
Causa  enim. 


*Cf. cap.ii,  n.  I.- 
S.  Th.  lect.  III. 
•  Art.  praeced. 


•  Vers.  a6 ;  Marc. 
cap.  IV,  vers.  39 ; 
Luc.  cap.  VIII, 
vers.  24. 


Vers.  37. 


QUAESTIO  LXXVI,  ARTICULUS  III  -  QUAESTIO  LXXVII,  ARTICULUS  I 


173 


Apud  b.  Al- 
bert. ,  IV  Senl., 
dist.  xLiii,  art.  4. 


*  Ver».  15. 


•Matth.  cap.xxv, 
vers.  6.  -  Cf.  dist. 
xuii,  cap.  Causa 
enim. 

'Cf.are.Sedcon- 
tra  i.-l  ad  Cor., 
cap.  XV.  vers.  52. 

•  fbid. 

•  I^um.    cap.   X. 

•  loan.  cap.  v , 
vers.  28,  29. 

•  Sap.  cap.  V, 
vers.  21. 
■Matth.cap.xxv, 
vers,  34 ;  Luc. 
cap.  XXII ,  vers. 
30. 


In  corpore. 


*  Dist.  I ,  qu.  1 , 
art.  4,  qu*  2.  - 
Ct.  Part.  III,  qu. 
Lxii,  art.  4. 


'  Cf.  qu    Lxxiii, 
art.  3. 

*  Dist.  xLiii.cap. 
Causa  enim. 

'  Vers.  15. 


*  Cap.  IV. 


•  Cap.  VI. 


paret  in  occidente,  sic  erit  adventus  Filii  hominis.  Et  inni- 
tuntur  auctoritati  Gregorii  dicentis  *  quod  tubam  sonare 
nihil  aliud  est  quam  mundo  ut  iudicem  Filium  demon- 
strare.  Et  secundum  hoc  ipsa  apparitio  Filii  Dei  vox  eius 
dicitur :  quia  ei  apparenti  obediet  tota  natura  ad  corporum  s 
humanorum  reparationem  sicut  imperanti;  unde  in  iussu 
venire  dicitur  I  Thessal.  iv  *.  Et  sic  eius  apparitio ,  in- 
quantum  habet  vim  cuiusdam  imperii,  vox  eius  dicitur. 

Et  haec  vox,  quaecumque  sit,  quandoque  dicitur  cla- 
mor  *,  quasi  praeconis  ad  iudicium  citantis.  -  Quandoque  10 
autem  dicitur  sonus  tubae  *.  Vel  propter  evidentiam :  ut 
in  littera  *  dicitur.  Vel  propter  convenientiam  ad  usum 
tubae  qui  erat  in  veteri  Testamento  * :  tuba  enim  congre- 
gabantur  ad  concilium,  commovebantur  ad  praelium,  et 
vocabantur  ad  festum ;  resurgentes  autem  congregabun-  is 
tur  ad  concilium  iudicii  *,  ad  praelium  quo  orbis  terra- 
rum  pugnabit  contra  insensatos  *,  et  ad  festum  aeternae 
solemnitatis  *. 

Ad  primum   ergo  dicendum  quod  Damascenus  in  verbis 
illis    circa    materialem    causam    resurrectionis   tria  tetigit :  " 
scilicet  voluntatem  divinam,  quae  imperat;  virtutem,  quae 
exequitur ;  et  facilitatem  exequendi ,  in  hoc  quod  nutum 
adiunxit,  ad  similitudinem  eorum  quae  in  nobis  sunt.  Illud 
enim  valde  facile  est  nobis  facere  quod  statim  ad  dictum 
nostrum   fit :  sed    multo    apparet    maior   facilitas   si ,  ante  js 
verbum  prolatum,  ad   primum    signum   voluntatis,  quod 
nutus    dicitur,  executio    nostrae  voluntatis    per    ministros 
fiat.  Et  talis  noster  nutus  est    quaedam    causa    praedictae 
executionis,  inquantum  per  ipsum  inducuntur  alii  ad  no- 
stram  voluntatem  explendam.  Nutus  autem  divinus ,  quo  jo 
fiet  resurrectio,  nihil  aliud  est  quam  signum  ab  ipso  datum, 
cui  tota  natura  obediet  ad  resurrectionem  mortuorum.  Et 
hoc  signum  idem  est  quod  vox  tubae,  ut  ex  dictis  *  patet. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  sicut  formae  sacramen- 
torum  habent  virtutem  sanctificandi ,  non  ex  hoc  quod  35 
audiuntur,  sed  ex  hoc  quod  proferuntur,  ita  illa  vox, 
quidquid  sit,  habebit  ef&caciam  instrumentalem  ad  resu- 
scitandum,  non  ex  hoc  quod  sentitur,  sed  ex  hoc  quod 
profertur :  sicut  etiam  vox  ex  ipsa  impulsione  aeris  excitat 
dormientem  solvendo  organum  sentiendi,  non  ex  hoc  quod  40 
cognoscatur;  quia  iudicium  de  voce  perveniente^ad  aures 
sequitur  excitationem,  et  non  est  causa  eius. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ratio  illa  procederet  si  virtus 
illi  voci  data   esset   ens   perfectum   in   natura:  quia  tunc 
quod  ex  ea   procederet,  virtutem    iam    naturalem  factam  4s 
principium  haberet.    Non   autem   est  talis  virtus  illa:  sed 
qualis  supra  *  dicta  est  esse  in  formis  sacramentorum. 

ART.  III.  utrum  aliquo  modo 
AD  resurrkctionem  angeli  operaturi  sint  50 

IV  5eM/.,  disl.  XLiii,  srt.  3,  ad  4:  Part.  I,  qu.  xci,  art.  2,  ad  1  ;  qu.  cx,  art  4.  ad  1. 

AD  TERTiuM  sic  PROCEDITUR.  Vidctur  quod  nullo  modo 
ad  resurrectionem  angeli  operentur.  Quia  maioris  vir- 
tutis  est  ostensiva  resurrectio  mortuorum  quam  generatio 
hominum.  Sed  quando  generantur  homines,  anima  non  ss 
infunditur  corpori  mediantibus  angelis.  Ergo  nec  resur- 
rectio,  quae  est  iterata  coniunctio  animae  et  corporis,  fiet 
ministerio  angelorum. 

2.  Prakterea  ,  si  ad  aliquos    angelos  hoc   ministerium 
pertineat ,  maxime  videtur  pertinere  ad  Virtutes ,  quarum  «o 
est  miracula  facere  *.  Sed  eis  non  adscribitur,  sed  Archan- 
gehs,  ut  patet  in  littera  *.    Ergo    non   fiet   ministerio  an- 
gelorum. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  I  Thessal.  rv  *,  quod  Do- 
minus  in  voce  Archangeli  descendet  de  caelo ,  et  mortui  6s 
resurgent.  Ergo  resurrectio  mortuorum   ministerio    ange- 
lico  complebitur. 

Respondko  dicendum  quod,  sicut  Augustinus  dicit,  in 
III  de  Trin.  *,  quod  sicut  corpora  crassiora  et  inferiora 
per  subtiliora  et  potentiora  ordine  quodam  reguntur,  ita  t> 
omnia  corpora  reguntur  a  Deo  per  spiritum  vitae  ratio- 
nalem.  Et  hoc  etiam  Gregorius,  IV  Dialog.  *,  tangit.  Unde 
in  omnibus  quae  corporaliter  a  Deo  fiunt,  utitur  Deus 
ministerio  angelorum.  In  resurrectione  autem  est  aliquid 
ad  transmutationem  corporum  pertinens :  scilicet  collectio  7S 


cinerum,  et  eorum  praeparatio  ad  reparationem  humani 
corporis.  Unde  quantum  ad  hoc  in  resurrectione  utetur 
Deus  ministerio  angelorum.  Sed  anima,  sicut  immediate 
a  Deo  creata  est,  ita  immediate  a  Deo  corpori  iterato 
unietur,  sine  aliqua  operatione  angelorum.  Similiter  etiam 
gloriam  corporis  ipse  faciet  absque  ministerio  angelorum, 
sicut  et  animam  immediate  glorificat.  -  Et  illud  angelorum 
ministerium  dicitur  vox ,  secundum  unam  expositionem , 
quae  tangitur  in  littera  *. 

Ad  primum  ergo  patet  solutio  ex  dictis  *. 

Ad  secundum  dicendum  quod  ministerium  istud  erit  prin- 
cipaliter  unius  Archangeh,  scilicet  Michaelis,  qui  est  prin- 
ceps  Ecclesiae,  sicut  fuit  Synagogae,  sicut  dicitur  Dan.  x  *. 
Qui  tamen  agit  ex  influentia  Virtutum  et  aliorum  supe- 
riorum  ordinum  *.  Unde  quod  ipse  faciet ,  superiores 
ordines  quodammodo  facient.  Similiter  inferiores  angeli 
cooperabuntur  ei  circa  resurrectionem  singulorum,  quorum 
custodiae  deputati  fuerunt.  Et  sic  vox  illa  potest  dici  unius 
et  plurium  angelorum  *. 

QUAESTIO  SEPTUAGESIMASEPTIMA 

DE  TEMPORE  ET  .MODO  RESURRECTIONIS 

DKiNDK  considerandum   est  de  tempore  et  modo  resur- 
rectionis  *. 
Circa  quod  quaeruntur  quatuor. 

Primo :  utrum  tempus    resurrectionis    differatur   usque 

ad  finem  mundi. 
Secundo :  utrum  tempus  illud  sit  occultum. 
Tertio  :  utrum  resurrectio  fiet  in  noctis   tempore. 
Quarto:  utrum  fiet  subito. 

ART.  I.  utrum  tempus  resurrectionis 

OPORTEAT    DIFFERRI    USaUK    AD    FINEM    MUNDI, 

UT    OMNES    SIMUL    RBSURGANT 

In  lob,  cap.  xix,  lect.  11. 

Ad  primum  sic  proceditur.  Videtur  quod  tempus  resur- 
rectionis  non  oporteat  differri  usque  ad  finem  mundi, 
ut  omnes  simul  resurgant.  Maior  est  enim  convenientia 
capitis  ad  membra  quam  membrorum  ad  invicem :  sicut 
causae  ad  effectus  quam  effectuum  ad  invicem.  Sed  Chri- 
stus,  qui  est  caput  nostrum  *,  non  distulit  resurrectionem 
suam  usque  ad  finem  mundi  ut  simul  cum  omnibus  re- 
surgeret.  Ergo  non  oportet  quod  priorum  sanctorum 
resurrectio  usque  ad  finem  mundi  differatur,  ut  simul 
cum  aliis  resurgant. 

2.  Praeterea,  resurrectio  capitis  est  causa  resurrectionis 
membrorum  *.  Sed  resurrectio  quorundam  membrorum  no- 
bilium,  propter  vicinitatem  ad  caput,  non  est  dilata  usque 
ad  finem  mundi,  sed  statim  resurrectionem  Christi  secuta 
est:  sicut  pie  creditur  de  beata  Virgine  et  loanne  Evan- 
gelista  *.  Ergo  et  aliorum  resurrectio  tanto  propinquior  erit 
resurrectioni  Christi,  quanto  per  gratiam  et  meritum  magis 
ei  fuerunt  conformes. 

3.  Praktkrea,  status  novi  Testamenti  est  perfectior,  et 
expressius  portat  imaginem  Christi ,  quam  status  veteris 
Testamenti.  Sed  quidam  Patres  veteris  Testamenti,  Christo 
resurgente,  resurrexerunt,  sicut  dicitur  Matth.  xxvii  * :  quia 
multa  corpora  sanctorum  qui  dormierant,  resurrexerunt. 
Ergo  videtur  quod  nec  sanctorum  novi  Testamenti  resur- 
rectio  differri  debeat  usque  ad  finem  mundi,  ut  sit  omnium 
simul. 

4.  Praeterka,  post  finem  mundi  non  erit  aliquis  an- 
norum  numerus  *.  Sed  post  resurrectionem  mortuorum 
adhuc  computantur  multi  anni  usque  ad  resurrectionem 
aliorum,  ut  patet  Apoc.  xx :  dicitur  enim  ibi  * :  Vidi  animas 
decollatorum  propter  testimonium  lesu  et  propter  verbum 
Dei;  et  infra,  Et  vixerunt  et  regnaverunt  cum  Christo 
mille  annis;  et  ceteri  mortuorum  non  vixerunt  donec  con- 
summentur  mille  anni.  Ergo  resurrectio  omnium  non  dif- 
fertur  usque  ad  finem  mundi,  ut  sit  omnium  simul. 

Sed  contra  kst  quod  dicitur  lob.  xrv  * :  Homo ,  cum 
dormierit,  non  resurget  donec  atteratur  caelum,  nec  evi- 
gilabit  ut  consurgat  a  somno  suo:  et  loquitur  de  somno 
mortis.  Ergo  usque  ad  finem  mundi ,  quando  caelum 
atteretur,  resurrectio  hominum  differetur. 


*  Loc.  cit. 

•  In  corpore. 


*  Vers.  21 ;  cap. 
XII,  vers.  I. 

■  Cf.  Part.  I,  qu. 
cxii,  art.  2,  ad  3; 
qu.  cxiii,  art.  3, 

ad  3. 


'  Cf.  litt.  loc.  cit. 


*  Cf.  qu.  Lxxv , 
Introd. 


'  Ad  Ephes.,  ap. 
I,  vers.  22.  -  Cf. 
Part.  in,  qu.  viii. 


'  Qu.  Lxxvi,  art. 


•  Cf.  Epist.  de 
Assumpt.  B.  M. 
V.,  cap.  II.  -In- 
ter  Opp.  Hieron. 


Vers.  52. 


"Cf.  i4poc.  cap.x, 
vers.  6. 

*  Vers.  4,  5. 


Vers.  13. 


174 


QUAESTIO  LXXVIl,  ARTICULUS  II 


*  Vers.  39,  40. 


•Gloss.  Interlin. 
et  Lomb. 


*    Interlin.    et 
Lomb. 


•  Vers.  2). 

*  Vers.  30 ;  Luc. 
cap.  XX,  vers.  36. 


Cap.  IV. 


*  Vers.  9. 


"Dist.  xLviii,qu. 
II,  art.  2.  -  Cf. 
supra  qu.  lxxiv  , 
art.  4. 


•  Cf.  b.  Aibert. 
IV  Senl.,  dist. 
xLiii,  art.  7. 

••  Vide  Aristot. 
PA/sic.,lib.VIII, 
cap.  I.  n.  1,2,- 
S.TIi.  lect.  I. 

*  Cap.  111,  n.  23.  - 
S.  Th.  lect.  VIII. 


*  Ad  Heb.,  cap. 
IX,  vers.  26. 


Resp.  ad 


•  Cit.  in  arg.  2.  - 
Cf.  Part.  Hl,  qu. 
Liii,  art.  3. 

*  loan.  cap.  xi , 
vers.  43,  44. 


•  Ord.  Strabi. 

*  Vers.  52,  S3. 


•  Vide    Pseudo- 
Hieron.,  loc.  cit. 


2.  Praeterea,  Heb.  xi  *  dicitur :  Homines  Dei,  testimo- 
nio  Jidei  probati,  non  acceperunt  repromissionem,  «  idest 
plenam  animae  et  corporis  beatitudinem  *  »,  Deo  aliquid 
aliud  pro  nobis  providente,  ne  sine  nobis  consummarentur, 
«  idest perjicerentur  »  :  Glossa  *:  «  wf  in  communi  gaudio 
omnium  maiusjieret  gaudium  singulorum  ».  Sed  non  erit 
ante  resurrectio  quam  corporum  glorificatio  :  quia  refor- 
mabit  corpus  humilitatis  nostrae  conjiguratum  corpori 
claritatis  suae,  Philipp.  iii  * ;  et  resurrectionis  filii  erunt 
sicut  angeli  in  caelo,  ut  patet  Matth.  xxii  *.  Ergo  resur- 
rectio  differetur  usque  ad  finem  mundi ,  in  quo  omnes 
simul  resurgent. 

Respondeo  dicendum  quod ,  sicut  Augustinus  dicit ,  in 
III  de  T?-in.  *,  divina  providentia  statuit  ut  corpora  cras- 
siora  et  injeriora  per  subtiliora  et  potentiora  quodam 
ordine  regantur.  Et  ideo  tota  materia  corporum  inferio- 
rum  subiacet  variationi  secundum  motum  caelestium  cor- 
porum.  Unde  esset  contra  ordinem  quem  divina  provi- 
dentia  in  rebus  statuit,  si  materia  inferiorum  corporum  ad 
statum  incorruptionis  produceretur,  manente  motu  supe- 
riorum  corporum.  Et  quia  secundum  positionem  fidei  re- 
surrectio  erit  in  vitam  immortalem  conformiter  Christo,  qui 
resurgens  a  mortuis  iam  non  moritur,  ut  dicitur  Rom.  vi  *; 
ideo  humanorum  corporum  resurrectio  usque  ad  finem 
mundi  differtur,  in  quo  motus  caeli  quiescet  *.  Et  propter 
hoc  etiam  quidam  philosophi,  qui  posuerunt  motum  caeH 
nunquam  cessare,  posuerunt  reditum  humanarum  anima- 
rum  ad  corpora  mortalia ,  quaUa  nunc  habemus :  sive 
ponerent  reditum  animae  ad  idem  corpus  in  fine  magni 
anni  * ,  ut  Empedocles  **;  sive  ad  aHud,  ut  Pythagoras 
posuit  quamlibet  animam  quodlibet  corpus  ingredi,  ut  di- 
citur  in  I  de  Anima  *. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  quamvis  caput  magis 
conveniat  cum  membris  convenientia  proportionis,  quae 
exigitur  ad  hoc  quod  in  membra  influat ,  quam  membra 
ad  invicem;  tamen  caput  habet  causalitatem  quandam 
super  membra  qua  membra  carent,  et  in  hoc  membra 
differunt  a  capite  et  conveniunt  ad  invicem.  Unde  resur- 
rectio  Christi  est  exemplar  quoddam  nostrae  resurrectionis, 
ex  cuius  fide  spes  nobis  de  nostra  resurrectione  consurgit: 
non  autem  resurrectio  alicuius  membri  Christi  est  causa 
resurrectionis  ceterorum  membrorum.  Et  ideo  Christi  re- 
surrectio  debuit  praecedere  resurrectionem  aliorum,  qui 
omnes  simul  resurgere  debuerunt  in  consummatione  sae- 
culorum  *. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  quamvis  inter  membra 
Christi  sint  quaedam  aliis  digniora  et  magis  capiti  con- 
formia,  non  tamen  pertingunt  ad  rationem  capitis,  ut  sint 
causa  aliorum.  Et  ideo  ex  conformitate  ad  Christum  non 
debetur  eis  quod  eorum  resurrectio  praecedat  resurrectio- 
nem  aliorum  quasi  exemplar  exemplatum,  sicut  dictum 
est  *  de  resurrectione  Christi :  sed  quod  aliquibus  sit  hoc 
concessum  quod  eorum  resurrectio  non  sit  usque  ad  com- 
munem  resurrectionem  dilata,  est  ex  speciali  gratiae  pri- 
vilegio,  non  ex  debito  conformitatis  ad  Christum. 

Ad  tertium  dicendum  quod  de  illa  resurrectione  san- 
ctorum  cum  Christo  videtur  dubitare  Hieronymus ,  in 
Sermone  de  Assumptione  *:  utrum  sciHcet,  peracto  resur- 
rectionis  testimonio ,  iterum  mortui  sint ,  ut  sic  eorum 
fuerit  magis  resuscitatio  quaedam ,  sicut  Lazari  * ,  quam 
vera  resurrectio,  qualis  erit  in  fine  mundi ;  an  ad  immor- 
talem  vitam  vere  resurrexerunt  semper  in  corpore  victuri, 
in  caelum  cum  Christo  ascendentes  corporaliter,  ut  Glossa  * 
dicit,  Matth.  xxvn  *.  Et  hoc  videtur  probabilius.  Quia  ad 
hoc  quod  verum  testimonium  de  vera  resurrectione  Christi 
proferrent,  congruum  fuit  ut  vere  resurgerent :  sicut  Hie- 
ronymus  ibidem  *  dicit.  Nec  eorum  resurrectio  propter 
ipsos  accelerata  est :  sed  propter  resurrectionem  Christi 
testificandam.  Quod  quidem  testimonium  erat  ad  fundan- 
dam  fidem  novi  Testamenti.  Unde  decentius  factum  est 
per  Patres  veteris  Testamenti  quam  per  eos  qui,  iam 
novo  Testamento  fundato,  decesserunt. 

Tamen  sciendum  est  quod,  etsi  de  resurrectione  eorum 
in  Evangelio  mentio  fiat  ante  resurrectionem  Christi,  tamen, 
ut  per  testimonium  patet,  intelligendum  est  per  anticipa- 


Cap.  IX,  n.  2. 


Ibid. 


"  Ps.  civ,  vers.  8. 
•  Aug.  lib.  cit., 
cap.  VII,  n.  2. 


tionem  esse  dictum  :  quod  frequenter  historiographis  acci- 
dit.  Nulli  enim  vera  resurrectione  ante  Christum  resurre- 
xerunt,  eo  quod  ipse  est  primitiae  dormientium,  ut  dicitur 

I  Cor.  XV  *:  quamvis  fuerint  aHqui  resuscitati  ante  Christi   *  Vers.  20. 
s  resurrectionem,  ut  de  Lazaro  patet. 

Ad  quartum  uicendum  quod  occasione  illorum  verbo- 
rum,  ut  Augustinus  narrat,  XX  de  Civ.  Dei  *,  quidam  hae-   ■  Cap.  vn. 
retici  posuerunt  primam  resurrectionem  futuram  esse  mor- 
tuorum  ut  cum  Christo  miHe  annis  in  terra  regnent :  unde 

10  vocati  sunt  Chiliastae,  quasi  Millenarii.  Et  ideo  Augustinus 
ibidem  ostendit  verba  illa  aHter  inteHigenda  esse :  scilicet 
de  resurrectione  spirituali,  per  quam  homines  a  peccatis 
dono  gratiae  resurgunt.  Secunda  autem  resurrectio  est 
corporum. 

■  s  Regnum  autem  Christi  dicitur  Ecclesia,  in  qua  cum 
Christo  non  solum  martyres,  sed  etiam  alii  electi  regnant : 
ut  a  parte  totum  intelligatur  *.  -  Vel  regnant  cum  Christo 
in  gloria  quantum  ad  omnes,  et  fit  specialiter  mentio  de 
martyribus  quia  ipsi  praecipue  regnant  mortui  qui  usque 

20  ad  mortem  pro  veritate  certaverunt  *. 

Millenarius  autem  non  significat  aliquem  certum  nume- 
rum,  sed  designat  totum  tempus  quod  nunc  agitur,  in  quo 
nunc  sancti  cum  Christo  regnant.  Quia  numerus  millena- 
rius    designat   uniVersitatem  magis  quam  centenarius:    eo 

»s  quod  centenarius  est  quadratum  denarii ;  sed  miHenarius 
est  numerus  soHdus  ex  dupHci  ductu  denarii  in  seipsum 
surgens,  quia  decies  decem  decies  mille  sunt.  Et  simiH- 
ter  in  Psalmo  *  dicitur:  Verbi  quod  mandavit  in  mille  ge- 
nerationes,  idest  in  omnes  *. 

^o 

ART.  II.   UTRUM  tempus  illud  sit  occultum 

AD    secundum    sic    proceditur.    Videtur    quod    tempus 
illud  non   sit   occultum.    Quia    cuius    principium    est 
determinatum  et  scitum,  et  finis  potest  determinate  sciri : 
3S  eo  quod  omnia  mensurantur  quadam  periodo,  ut  dicitur  in 

II  de  Generat.  *  Sed  principium  mundi  determinate  scitur. 
Ergo  et  finis  ipsius  potest  determinate  sciri.  Tunc  autem 
erit  tempus  resurrectionis  et  iudicii.  Ergo  tempus  illud 
non  est  occultum. 

40  2.  Praeterea,  Apoc.  XII*  dicitur  quod  mulier,  per  quam 
Ecclesia  significatur  *,  habet  locum  paratum  a  Deo,  in  quo 
pascatur  diebus  mille  ducentis  sexaginta.  Daniel  etiam  xii  * 
ponitur  determinatus  numerus  dierum,  per  quos  anni  signi- 
ficari  videntur,  secundum  illud  Ezech.  iv  *,  Diem  pro  anno 

4S  dedi  tibi.  Ergo  ex  sacra  Scriptura  potest  sciri  determinate 
finis  mundi  et  resurrectionis  tempus. 

3.  Praeterea,  status  novi  Testamenti  praefiguratus  fuit 
in  veteri  Testamento  *.  Sed  scimus  determinate  tempus  in 
quo    vetus  Testamentum    statum    habuit.    Ergo    et  potest 

5°  sciri  tempus  determinate  in  quo  novum  Testamentum 
statum  habebit.  Sed  novum  Testamentum  habebit  statum 
usque  ad  finem  mundi:  unde  dicitur  Matth.  ult.  *:  Ecce, 
ego  vobiscum  sum  usque  ad  consummationem  saeculi. 
Ergo  potest  sciri  determinate  finis  mundi  et  resurrectionis 

ss  tempus. 

Sed  contra,  iUud  quod  est  ignoratum  ab  angelis,  est 
etiam  hominibus  multo  magis  occultum :  quia  ea  ad  quae 
homines  naturali  ratione  pertingere  possunt,  multo  lim- 
pidius  et   certius    angeH    naturali  cognitione    cognoscunt. 

60  Similiter  etiam  revelationes  hominibus  non  fiunt  nisi  me- 
diantibus  angeHs :  ut  patet  per  Dionysium ,  rv  cap.  Cael. 
Hier.  *  Sed  angeli  nesciunt  tempus  determinate :  ut  patet 
Matth.  xxiv  *  :  De  die  illa  et  hora  nemo  scit,  neque  an- 
geli  caelorum.  Ergo  illud  est  hominibus  occultum. 

65  2.  Praeterea,  ApostoH  fuerunt  magis  conscii  secreto- 
rum  Dei  quam  aHi  sequentes :  quia,  ut  dicitur  Rom.  viii  *, 
ipsi  primitias  Spiritus  habuerunt;  Glossa  *,  tempore  prius 
et  ceteris  abundantius.  Sed  eis  de  hoc  ipso  quaerentibus 
dictum  est,  Act.  i  * :  Non  est  vestrum  nosse  tempora   vel  '  Ver».  7. 

70  momenta  quae  posuit  Pater  in  potestate  sua.  Ergo  multo 
magis  est  aliis  occultum. 

Respondeo   dicendum  quod ,  sicut  Augustinus  dicit ,  in 
Hbro  Octogintatrium  Quaest.  *,  aetas  ultima  humani  gene-  '  Qu-  '-viii. 
ris,  quae  incipit  ab  adventu  Domini  usque  adjinem  saeculi, 

7i  quibus  generationibus  computetur  incertum  est:  sicut  etiam 


*  Cap.  X,  n.  5.  - 
Continuat.  Com- 
ment.  s.Th.  lect. 


•  Vers.  6. 

*  Gloss.  Qrd.  et 
Interlin.  ibid. 
'  Vers.  11,  12. 


Vers.  6. 


'lad  Cor.,  cap. 
x,vers.6,ii;Aug. 
Cont.  Faust.  lib. 
XXII.cap.Lxzvi, 

LXXIX. 

•  Vers.  20. 


•5>. 

>^  Ver».  36. 


•  Vers.  23. 

*  Interlio.    et 
Lomb. 


QUAESTIO  LXXVII,  ARTICULUS  III,  IV 


17D 


senectus,  quae  est  ultima  aetas  hominis,  non  determinatum  neque    nox    neque   dies.     Ergo   resurrectio   non   erit  in 

habet  tempus  secundum  mensuram  aliarum,  cum  quandoque  nocte. 

sola  tantum  teneat  temporis  quantum  omnes  aliae  aetates.  2.  Praeterea  ,  finis  uniuscuiusque  rei  debet  esse   per- 

Huius  autem  ratio  est  quia  determinatus  numerus  fu-  fectissimus  *.  Sed  tunc  erit  finis  temporis :  unde  in  Apoc.  ** 

turi  temporis  sciri  non  potest  nisi  vel  per   revelationem ,  '  dicitur  quod  tempus  amplius  non   erit.    Ergo  tunc  debet 

vel    per    naturalem    rationem.    Tempus    autem    quod  erit  esse    tempus    in    sua    optima   dispositione.    Et    ita    debet 


•  Art.  praeced. 


•  Aristot.  Phy- 
«c.  lib.VIlI,cap. 
VIII,  n.  1  sqq.  - 
S.  Th.    lect.  XVI. 


•  Cf.   arg.    Sed 
contra  2. 

•  Cap.  Liii. 


usque  ad  resurrectionem ,  numerari  non  potest  naturali 
ratione.  Quia  simul  erit  resurrectio  et  finis  motus  caeli, 
ut  dictum  est  *.  Ex  motu  autem  accipitur  numerus  omnium 


esse  dies. 

3.  Praeterea  ,  qualitas  temporis  debet  respondere    his 
quae  geruntur   in   tempore :    unde   loan.  xni  *  fit  mentio 


quae  determinato  tempore  per  naturalem  rationem  futura  "o  de  nocte  quando  ludas  exivit  a  consortio  lucis.  Sed  tunc 


•  Cf.  Aristot.  de 
Sumn.    et    Vig., 
cap.  u.  -  S.  Th. 
lect.  IV. 
"Cap.  x.vers.  6. 


Vers.  30. 


praevidentur.  Ex  motu  autem  caeli  non  potest  cognosci 
finis  eius :  quia,  cum  sit  circularis,  ex  hoc  ipso  habet  quod 
secundum  naturam  suam  possit  in  perpetuum  durare  *. 
Unde  naturali  ratione  tempus  quod  erit  usque  ad  resur- 
rectionem,  numerari  non  potest. 

Similiter  nec  per  revelationem  haberi  potjest:  ideo  ut 
omnes  semper  sint  solliciti  et  praeparati  ad  Christo  occur- 
rendum.  Et  propter  hoc  etiam  Apostolis  de  hoc  quaeren- 
tibus  respondit,  Act.  i  *:  No«  est  vestrum  nosse  tempora 


erit  perfecta  manifestatio  omnium  quae  nunc  latent :  quia, 
cum  venerit  Dominus,  illuminabit  abscondita  tenebrarum 
et  manifestabit  consilia  cordium,  ut  dicitur  I  Cor.  iv  *. 
Ergo  debet  esse  in  die. 

Sed  contra  ,  resurrectio  Christi  est  exemplar  nostrae 
resurrectionis  *.  Sed  resurrectio  Christi  fuit  in  nocte ,  ut 
Gregorius  dicit,  in  Homilia  Paschali  *.  Ergo  et  nostra  re- 
surrectio  erit  tempore  nocturno. 

2.  Praeterea,  adventus  Domini  comparatur    adventui 


i>el  momenta  quae  Pater  posuit  in  sua  potestate;  in  quo,  ao  furis  in  domum,  ut  patet  Luc.  xii  *.  Sed  fur  in  tempore 


ut  Augustinus  dicit,  XVIII  de  Civ.  Dei  *,  omnium  de  hac 
re  calculantium  digitos  resolvit  et  quiescere  iubet.  Quod 
enim  Apostolis  quaerentibus  noluit  indicare ,  nec  aliis 
revelabit. 


noctis  in  domum  venit.  Ergo  et  Dominus  tempore  no- 
cturno  veniet.  Sed  veniente  ipso  fiet  resurrectio,  ut  dictum 
est  *.  Ergo  fiet  resurrectio  in  tempore  noctumo. 

Respondeo  dicendum   quod  determinata  hora   temporis 


Unde  omnes  illi  qui  tempus  praedictum  numerare  vo-  js  qua  fiet  resurrectio,  sciri  pro  certo  non  potest,  ut  patet  in 


luerunt  hactenus ,  falsiloqui  sunt  inventi.  Quidam  enim, 
ut  Augustinus  dicit  ibidem ,  dixerunt  ab  ascensione  Do- 
mini  usque  ad  ultimum  eius  adventum  quadringentos  an- 
nos  posse  compleri;  alii  quingentos;  alii  mille.  Quorum 


littera  *.  Tamen  satis  probabiliter  a  quibusdam  dicitur  quod 
resurrectio  erit  quasi  in  crepusculo,  sole  existente  in  oriente 
et  luna  in  occidente :  quia  in  tali  dispositione  sol  et  luna 
creduntur  esse  creata;  ut  sic  eorum  circulatio  compleatur 


falsitas  patet.  Et  similiter  patebit  eorum  qui  adhuc  com-  jo  penitus  per  reditum  ad  idem  punctum.  Unde  de  Christo 


putare  non  cessant. 

Ad  primum  krgo  dicendum  quod  eorum  quorum  finis 
cognoscitur  principio  noto,  oportet  mensuram  esse  nobis 
cognitam.    Et  ideo ,  cognito    principio    alicuius   rei  cuius 


dicitur  quod  tali  hora  resurrexit  *. 

Ad  primum  erqo  dicendum  quod,  quando  resurrectio  erit, 
non  erit  tempus ,  sed  finis  temporis :  quia  in  eodem  in- 
stanti  in  quo  cessabit  motus  caeli,  erit   resurrectio    mor- 


duratio  mensuratur  motu  caeli,  possumus  cognoscere  eius  js  tuorum.  Et  tamen  erit  situs  siderum   secundum   disposi- 


finem  eo  quod  motus  caeli  est  nobis  notus.  Sed  men- 
sura  durationis  motus  caeli  est  sola  divina  dispositio,  quae 
est  nobis  occulta.  Et  ideo,  quantumcumque  sciamus  prin- 
cipium,  finem  scire  non  possumus. 


tionem  qua  se  habent  nunc  in  aliqua   determinata   hora. 

Et  secundum  hoc  dicitur  resurrectio  futura  tali  vel  tali  hora. 

Ad  secundum  dicendum  quod  optima  dispositio  temporis 

dicitur  esse  in  meridie  propter  illuminationem  solis.   Sed 


Ad  secundum  dicendum  quod  per  mille  ducentos  sexa-  40  tunc  civitas  Dei  non  egebit  neque  sole  neque  luna,  quia 
ginta  dies,  de  quibus  fit  mentio  in  Apoc.  xii,  significatur  claritas  Dei  illuminabit  eam,  ut  dicitur  Apoc.  ult.  *  Et 
omne  tempus  in  quo  Ecclesia  durat,  et  non  determinatus  ideo  quantum  ad  hoc  non  refert  utrum  in  die  vel  in  nocte 
aliquis  numerus  annorum.    Et   hoc  ideo  quia  praedicatio      resurrectio  fiat. 

Christi,  super  quam  fundatur  Ecclesia,  duravit  tribus  annis  Ad  tertium  dicendum   quod  tempori  illi  congruit    ma- 

cum  dimidio,  quod  tempus  fere  continct  aequalem  nume- 4S  nifestatio  quantum  ad  ea  quae  tunc  gerentur,  et   occul- 
rum  dierum  numero  praedicto.  tatio   quantum    ad    determinationem  ipsius   temporis.    Et 

Et  similiter  etiam  numerus  eorum  qui  in  Daniele  po-      ideo  utrumque  congrue  fieri  potest:  ut  scilicet  sit  resur- 
nuntur,  gpn  est  referendus  ad  numerum  aliquem  annorum      rectio  in  die  vel  in  nocte. 
qui  sunt  usque  ad  finem  mundi,  vel  usque  ad  praedica- 
tionem  Antichristi :  sed  debet  referri  ad  tempus  quo  prae-  so 
dicabit  et  quo  persecutio  eius  durabit. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  quamvis  status  novi  Testa- 
menti  in  generali  sit  praefiguratus  per  statum  veteris  Te 
stamenti,  non   tamen    oportet   quod  singula  respondeant 


Vers. 


•  Cf.  qu.  Lxxvi, 
art.  1 ;  Parl.  III, 
qu.  Lvi ,  art.  i  , 
ad  3. 

•Al.Homil.  XXI 
in  Evang.,  n.  7. 

"  Vers.  39,  40; 
Matth.  cap.  xxiv, 
vers.43,44. -Cf. 
I  ad  Thess.  cap. 
v,  vers.  2 ;  Apoc. 
cap.  XVI,  vers.15. 

•  Qu.  Lxxvi,  art. 


•Dist.  XLin,  cap. 
Media  autem  no- 
cte. 


'  Matth.  cap. 
xxvui,  vers.  t ; 
Marc.  cap.  xvi , 
vers2;Luc.cap. 
XXIV,  vers.  1; 
loan.  cap.  xx  , 
vers.  1.  -  Cf. 
Part.  III.  qu.  Li, 
art.  4,  ad  i ,  2. 


■  Vers.   5;    cap. 
XXI,  vers.  23. 


A 


ART.  IV.  utrum  resurrectio  futura  sit  subito 

VEL    SUCCESSIVE 
I  ad  Cor.,  cap.  xv,  lect.  viii. 

d   auARTUM  sic  proceditur.  Videtur   quod  resurrectio 
non    fiet  subito ,  sed  successive.    Quia  Ezech.  xxxvn 


singulis:  praecipue  cum  in  Christo  omnes  figurae  veteris  ss  praenuntiatur  resurrectio  mortuorum:  ubi  dicitur  *,  .4cce5-   *  Vers.  7,  8. 


*  Cap.  ui. 


Testamenti  fuerint  completae.  Et  ideo  Augustinus,  XVIII 
de  Civ.  Dei  *,  respondet  quibusdam  qui  volebant  accipere 
numerum  persecutionum  quas  Ecclesia  passa  est  secundum 
numerum  plagarum  Aegypti,  dicens:    Ego  per   illas   res 


gestas  in  Aegypto  istas  persecutiones  prophetice   signiji-  60  non  erit  subita. 


serunt  ossa  ad  ossa,  et  vidi,  et  ecce ,  super  ea  nervi  et 
carnes  ascenderunt ,  et  extenta  est  in  eis  cutis  desuper, 
et  spiritum  non  habebant.  Ergo  reparatio  corporum  prae- 
cedet  tempore  coniunctionem  animarum.  Et  sic  resurrectio 


•  Cf.  Bolland. 
Act.  SS.,  die  7 
Mart.,V«r.».T/io- 
mae  Aq.,  aucto- 
re  Guilielm.  de 
Thoco  ,  cap.  IV, 
n.  21. 


Vers.  12. 


catas  esse  non  arbitror :  quamvis  ab  eis  qui  hoc  putant, 
exquisite  et  ingeniose  illa  singula  his  singulis  comparata 
videantur,  non  prophetico  spiritu,  sed  coniectura  mentis 
humanae,  quae  aliquando  ad  verum  pervenit,  aliquando 
fallitur. 

Et  similiter  videtur  esse  de  dictis  Abbatis  loachim  * , 
qui  per  tales  coniecturas  de  futuris  aliqua  vera  praedixit, 
et  in  aliquibus  deceptus  fuit. 

ART.  III.   UTRUM  resurrectio   futura   sit 

IN    NOCTIS    TEMPORE 

AD  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod  resurrectio 
non  erit  in  noctis  tempore.  Quia  resurrectio  non  erit 
donec  atteratur  caelum,  ut  dicitur  lob  xrv  *.  Sed,  cessante 
motu  caeli,  quod  dicitur  eius  attritio,  non   erit  terapus. 


2.  Praeterea,  illud  ad  quod  exiguntur  plures  actiones 
se  consequentes,  non  potest  subito  fieri.  Sed  ad  resurre- 
ctionem  exiguntur  plures  actiones  se  consequentes :  sci- 
licet    collectio    cinerum ,  reformatio    corporis ,  et    infusio 

«s  animae.  Ergo  resurrectio  non  fiet  subito. 

3.  Praeterea,  omnis  sonus  tempore  mensuratur.  Sed 
sonus  tubae  erit  causa  resurrectionis ,  ut  dictum  est  *. 
Ergo  resurrectio  fiet  in  tempore,  et  non  subito. 

4.  Praeterea,  nullus  motus  localis  potest  esse  subito, 
70  ut  dicitur  in  libro  de  Sensu  et  Sensato  *.  Sed  ad   resur- 

rectionem  exigitur  aliquis  motus  localis  in  collectione  cine- 
rum.  Ergo  non  fiet  subito. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  I  Cor.  xv  * :   Omnes  qui- 
dem  resurgemus  in  momento,  in  ictu   oculi.   Ergo  resur- 
7s  rectio  erit  subito. 


'  Qu.  Lxxvi,  art. 


*  Cap.  Ti;  8.  Th. 
lect.  XVI.  -  Cf. 
Aristot.  Physic. 
lib.  VI,  cap.  iii, 
n.  6;  s.Th.  lect. 

T. 

*  Vers.  51,  52. 


176 


QUAESTO  LXXVIII,  ARTICULUS  1 


•  De  Fide  Orth., 
lib.  IV,  cap.  ult., 
in  fine. 


Qu.  Lxxvi,  art. 


Gen.  cap.  i. 


'DeGen.adliU., 
lib.    IV ,     capp. 

XXXIII  ,    XXXIV. 


•  Cf.  Part.  III , 
qu.  Lxxviii,  art. 
4,  ad  3. 


•  Cf.   qu.  Lxxv 
Introd 


•  Cf.  II  ad  Cor., 
cap.  v,  vers.   4. 

*  Apostolorum. 


*  Vers.  4. 


Cap.  cxv. 


*  Vers.  33. 


4.  Praeterea,  via  compendiosior  est  semper  sapienti 
magis  eligenda.  Sed  compendiosior  via  est  quod  homines 
qui  invenientur  vivi  in  impassibilitatem  resurrectionis  trans- 
ferantur,  quam  quod  prius  moriantur  et  postea  resurgant 
5  a  morte  in  immortalitatem.  Ergo  Deus,  qui  est  summe 
sapiens,  hanc  viam  eliget  in  his  qui  vivi  invenientur.  Et 
sic  idem  quod  prius. 

Sed  contra,  I  Cor.  xv  * :   Quod  seminas,  non  vivificatur 
nisi  prius  moriatur.  Et  loquitur  sub  similitudine  seminis 
10  de   resurrectione   corporum.    Ergo   corpora   a   morte   re- 
surgent. 

2.  Praeterea,  I  Cor.  xv*:  Sicut  in  Adam  omnes  mo- 
riuntur,  ita  in  Christo  omnes  vivificabuntur.  Sed  in  Christo 
omnes  vivificabuntur.  Ergo  in  Adam  omnes  morientur.  Et 
«!  sic  resurrectio  omnium  erit  a  morte. 

Responde9  dicendum  quod  super  hac  quaestione  varie 
loquuntur  Sancti,  ut  in  littera  *  patet.  Tamen  haec  est 
securior  et  communior  opinio,  quod  omnes  morientur  et 
a  morte  resurgent.  Et  hoc  propter  tria.  Primo,  quia  magis 
20  concordat  divinae  iustitiae,  quae  humanam  naturam  pro 
peccato  primi  parentis  damnavit  *,  ut  omnes  qui  per  actum 
naturae  ab  eo  originem  ducerent,  infectionem  originalis 
peccati  contrahercnt,  et  per  consequens  mortis  debitores 
essent. 

Secundo,  quia  magis  concordat  divinae  Scripturae,  quae 
omnium  futuram  resurrectionem  praedicit  *.  Resurrectio 
autem  proprie  non  est  nisi  eius  quod  cecidit  et  dissolutum 
est,  ut  Damascenus  dicit  *. 

Tertio ,  quia  magis  concordat  ordini  naturae ,  in   quo 


2.  Praeterea,  virtus  infinita  subito  operatur.  Sed,  sicut 
Damascenus  dicit  *  :  Crede  resurrectionem  futuram  divina 
virtute,  de  qua  constat  quod  sit  infinita.  Ergo  resurrectio 
fiet  subito. 

Respondeo  dicendum  quod  in  resurrectione  aliqua  fient 
ministerio  angelorum,  et  aliqua  virtute  divina  immediate, 
ut  dictum  est  *.  Illud  ergo  quod  fict  ministerio  angelorum, 
non  erit  in  instanti,  si  instans  dicat  indivisibile  temporis : 
erit  tamen  instans  si  instans  accipiatur  pro  tempore  im- 
perceptibili.  IUud  autem  quod  fiet  virtute  divina  immediate, 
fiet  subito,  scilicet  in  termino  temporis  quo  angelorum 
opus  complebitur :  quia  virtus  superior  inferiorem  ad  per- 
fectionem  adducit. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  Ezechiel  loquebatur 
populo  rudi,  sicut  et  Moyses.  Unde,  sicut  Moyses  distinxit 
opera  sex  dierum  per  dies  *,  ut  rudis  populus  capere 
posset,  quamvis  omnia  simul  sint  facta,  secundum  Augu- 
stinum  * ;  ita  Ezechiel  diversa  quae  in  resurrectione  fu- 
tura  sunt  expressit,  quamvis  omnia  simul  sint  futura  in 
instanti. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  quamvis  illae  operationes 
sint  se  invicem  consequentes  natura,  tamen  simul  sunt 
tempore :  vel  quia  sunt  in  eodem  instanti ;  vel  una  est  in 
instanti  ad  quod  alia  terminatur. 

Ad  TERTruM  dicendum  quod  idem  videtur  esse  dicendum  '$ 
de  sono  illo  et  de  formis   sacramentorum :  scilicet   quod 
in  ultimo  instanti  sonus  effectum  suum  habebit  *. 

Ad  quartum  dicendum  quod  congregatio  cinerum,  quae 
sine  motu  locali  esse  non  potest,  fiet  ministerio  angelo- 
rum.  Et  ideo  erit  in  tempore,  sed  imperceptibili,  propter  3°  invenimus  quod  id  quod  corruptum    et    vitiatum  est ,  in 
facilitatem  operandi  quae  competit  angelis.  suam  novitatem  non  reducitur  nisi  corruptione  mediante : 

/-kTT  A T^oT  nk  oTTTiTTT  A  /"'T^oTiur  A nr"v \\T A  sicut  acetum  non  fit  vinum  nisi  aceto  corrupto  et  in  hu- 

QUAESTIO  SEPTUAGESIMAOCTAVA  morem  vitis  transeunte.    Unde,  cum   natura   humana   in 

defectum  necessitatis  moriendi  devenerit,  non  erit  reditus 

DEiNDE  consideranaum  est   ae  termino  a   quo   resurre-  is  ad  immortalitatem  nisi  mediante  morte. 
ctionis  *.  Convenit  etiam  ordini  naturae  propter  aliam  rationem. 

Quia,  ut  in  VIII  Physic.  *  dicitur,  motus  caeli  est  ut  vita 
quaedam  natura  existentibus  omnibus :  sicut  et  motus 
cordis  totius  corporis  vita  quaedam  est.  Unde  sicut,  ces- 
40  sante  motu  cordis,  omnia  membra  mortificantur ;  ita,  ces- 
sante  raotu  caeli,  non  potest  aliquid  vivum  remanere  illa 
vita  quae  ex  influentia  illius  motus  conservabatur.  Talis 
autem  vita  est  qua  nunc  degimus.  Unde  oportet  quod  ex 
hac  vita  discedant  qui  post  motum  caeli  quiescentem  vi- 
4i  cturi  sunt. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  distinctio  illa  mortuo- 
rum  et  vivorum  non  est  referenda  ad  ipsum  iudicii  tempus ; 
neque  ad  totum  tempus  praeteritum,  quia  omnes  iudi- 
candi  aliquo  tempore  fuerunt  vivi  et  aliquo  tempore 
s»  mortui ;  sed  ad  illud  tempus  determinatum  quod  imme- 
diate  iudicium  praecedet,  quando  sciHcet  iudicii  signa  in- 
cipient  apparere. 

Ad  secundum  dicendum  quod  perfectum  desiderium  san- 
ctorum  non  potest  esse  vanum:  sed  nihil  prohibet   desi- 
praecedens.  Et  ita  non  omnes  ante  iudicium   morientur.  ss  derium  conditionatum  eorum  vanum  esse.  Et  tale  deside- 

2.  Praeterka,  naturale  et  commune  desiderium  non  rium  est  quo  «o/m»im5  exspoliari  sed  supervestiri:  scilicet, 
potest  esse  vacuum  et  inane,  quin  in  aliquibus  expleatur.  si  possibile  sit.  Et  hoc  desiderium  a  quibusdam  velleitas 
Sed  secundum  Apostolum,  II  Cor.  v  *,  hoc  est  commune      dicitur. 

desiderium,   quod   nolumus   exspoliari,  sed  supervestiri.  Ad  tertium  dickndum    quod   hoc  est  erroneum,  dicere 

Ergo  aliqui  erunt  qui  nunquam  exspoliabuntur  corpore  60  quod  aliquis  sine  peccato  originali  concipiatur,  praeter 
per  mortem,  sed  supervestientur  gloria  resurrectionis.  Christum.  Quia  ille  qui  sine  peccato  originaH  conciperetur, 

3.  Prabterea,  Augustinus ,  in  Enchirid.  *,  dicit  quod  non  indigeret  redemptione,  quae  facta  est  per  Christum. 
quatuor  ultimae  petitiones  Dominicae  orationis  ad   prae-      Et  sic  Christus  non  esset  Redemptor  omnium. 

sentem  vitam  pertinent.    Quarum  una  est,  Dimitte  nobis  Nec  potest  dici  quod  non    hac    redemptione    indigue- 

debita  nostra.  Ergo  Ecclesia  petit  in  hac  vita  sibi  omnia  «s  runt  quia  praestitum  fuit  eis  ut  sine  peccato  concipe- 
debita  relaxari.  Sed  Ecclesiae  oratio  non  potest  esse  cassa,  rentur  quia  illa  gratia  facta  est  parentibus  ut  in  eis  vitium 
quin  exaudiatur  :  loan.  xvi  *,  Quidquid  petieritis  Patrem  in  naturae  sanaretur  ,  quo  manente  sine  originali  peccato 
nomine  meo,  dabit  vobis.  Ergo  Ecclesia  in  aliquo  huius  generare  non  possent ;  vel  ipsi  naturae ,  quae  sanata  est. 
vitae  tempore  omnium  debitorum  remissionem  conseque-  Oportet  enim  ponere  quod  quiUbet  personaliter  redem- 
tur.  Sed  unum  de  debitis,  quo  pro  peccato  primi  parentis  70  ptione  Christi  indigeat,  non  solum  ratione  naturae. 
adstringimur,  est  quod  nascimur  in  originali  peccato.  Ergo  Liberari  autem  a  malo,  vel  a  debito  absolvi,  non  potest 

aliquando  hoc  Ecclesiae  Deus  praestabit ,  quod  homines  nisi  qui  debitum  incurrit  vel  in  malum  deiectus  fuit.  Et 
sine  originali  peccato  nascentur.  Sed  mors  est  poena  ori-  ideo  non  possent  omnes  fructum  Dominicae  orationis  in 
ginaUs  peccati.  Ergo  aliqui  homines  erunt  circa  finem  seipsis  percipere  nisi  omnes  debitores  nascerentur  et  malo 
mundi  qui  non  morientur.  Et  sic  idem  quod  prius.  7S  subiecti.  Unde  dimissio  debitorum,  vel  liberatio   a  malo, 


resurrectionis 


DE  TERMINO  RESURRtXTIONlS 

kEiNDE  considerandum  est   de  termino  a 
'ctionis  *. 
Circa  quod  quaeruntur  tria. 

Primo :  utrum  mors  sit  terminus  a  quo 

in  omnibus. 
Secundo :  utrum  cineres  vel  pulveres. 
Tertio :  utrum  ilH  pulveres  habeant  naturalem  inclina- 
tionem  ad  animam. 

ART.  I.  utrum  mors  sit  futura  terminus  a  quo 
resurregtionis  in  omnibus 


I^  U",  qu.  Lxxxi,  art.  3,  ad  i ;  11  Sent.,  dist.  xxxi,  qu.  i,  art. 
De  Pot.,  qu.  iv,  art.  6,  ad  i. 


ad  2; 


AD  primum  sic  proceditur.  Videtur  quod  mors  non  erit 
terminus  a  quo  resurrectionis  in  omnibus.  Quia  qui- 
dam  non  morientur ,  sed  immortaHtate  supervestientur  *. 
Dicitur  enim  in  Symbolo  *  quod  ipse  venturus  est  iudi- 
care  vivos  et  mortuos.  Hoc  autem  non  potest  intelligi 
quantum  ad  tempus  iudicii :  quia  tunc  erunt  omnes  vivi. 
Ergo  oportet  quod   referatur   haec    distinctio    ad    tempus 


Vers.  36. 


Vers.  22. 


*  Dist.  xLiii,  cap. 
Quaeri  solet. 


'  Ad  Rom.,  cap. 
v,  vers.  12  sqq. ; 
I  ad  Cor.,  cap. 
XV,  vers.  22. 


act 


'  loan.    cap 
ver».    28;    I 
Cor.,    cap.    XV , 
vers.  si. 
•  De  Fide  Orth., 
lib. IV, cap. XXVII. 


*  Cap.  I,  n.  1.  - 
S.  Th.;  lecL  1. 


QUAESTIO  LXXVIII,  ARTICULUS  II,  III 


non  potest  intelligi  quod  aliquis  sine  debito  vel  immunis 
a  malo  nascatur :  sed  quia,  cum  debito  natus,  postea  per 
gratiam  Christi  liberatur. 

Nec  etiam  sequitur,  si   potest   sine   errore  poni  quod 
aliqui  non  moriantur,  quod  sine  originali  nascantur,  licet  s 
mors  sit  poena  peccati    originalis.    Quia   Deus   potest  ex 
misericordia    relaxare    alicui    poenam    ad    quam  obligatur 
ex  culpa   praeterita :   sicut   adulteram   sine   poena   dimisit, 

•  Vers.  11.  loan.  vin  *.  Et  similiter  poterit  a  morte  liberare  qui  rea- 

tum  mortis  contraxerunt  cum  originali  nascendo.    Et   sic  lo 
non  sequitur:  Si  non  morientur,  ergo  nascuntur  sine  ori- 
ginali  peccato. 

Ad  quartum  dicendum  quod  non  semper  via  compen- 
diosior  est  magis  eligenda :  sed  solum  quando  est  magis 
vel  aequaliter    accommoda    ad   finem   consequendum 

•  in  corpoie.       sic  non  cst  hic,  ut  ex  dictis  *  patet. 

ART.  II.    UTRUM    OMNIUM    RESURRKCTIO    FUTUBA    SIT 
A    CINBRIBUS 


•  Cf.  qu.  Lxxvi. 
art.  I. 

"Ps.  xv,  vers.  lo. 
••  Vers.  31.  -  Cf. 
cap.xiii,  vers.  35 
sqq. 


*  Dist.  XLiii,  cap. 

8uaeri    solet.   - 
f.  art.  praeced. 


*  Vers.  51. 


"  Cf.  Exposit.  in 
Epp.  S.  Pauli, 
aaRom.  cap.  v, 
vers    10. 

•  Gen.  cap.  iii . 
vers.  19.  -  luxta 
LXX  Interp. 

*  Cf.  qu.  Lvi  . 
art.  },  ad  1. 


*  Art.  praeced. 


•  Ct.  qu.  Lxxvii, 
art.  1,  ad  2. 

•  loan.  cap.  v, 
vers.  25  sqq. ;  I 
adCor.,  cap.  xv, 
vers.  21,  51. 

"  Vers.  21. 


"Vers.  19. -luxta 
LXX  Interp. 


177 

Unde  inolevit  modus  loquendi  ut  ea  in  quae  corpus  hu- 
manum  resolvitur ,  cineres  dicantur.  -  Secundo ,  propter 
causam  resolutionis,  quae  est  incendium  fomitis,  quo  cor- 
pus  humanum  radicitus  est  infectum.  Unde,  ad  purgatio- 
nem  huius  infectionis,  oportet  usque  ad  prima  componen- 
tia  corpus  humanum  resolvi.  Quod  autem  per  incendium 
resolvitur ,  dicitur  in  cineres  resolvi.  Et  ideo  ea  in  quae 
corpus  humanum  resolvitur,  cineres  dicuntur. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ille  ignis  qui  faciem  mundi 
purgabit,  poterit  statim  corpora  eorum  qui  vivi  invenientur 
usque  ad  cineres  resolvere  :  sicut  et  alia  mixta  resolvet  in 
materiam  praeiacentem. 

Ad  quartum  dicendum  quod  motus  non  accipit  speciem 
a  termino  a  quo,  sed  a  termino  ad  quem.  Et  ideo  resur- 
Et  "s  rectio  sanctorum,  quae  erit  gloriosa,  oportet  quod  differat 
a  resurrectione  impiorum,  quae  non  erit  gloriosa,  penes 
terminum  ad  quem:  non  autem  penes  terminum  a  quo. 
Contingit  enim  frequenter  non  esse  eundem  terminum  ad 
quem,  existente  eodem  termino  a  quo :  sicut  de  nigredine 
20  potest  ahquid  moveri  in  albedinem,  et  in  pallorem. 

AD  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  non  omnium 
resurrectio  erit  a  cineribus.  Resurrectio  enim  Christi 
est  exemplar  nostrae  resurrectionis  *.  Sed  resurrectio  eius 
non  fuit  a  cineribus :  quia  caro  eius  non  vidit  corruptio- 
nem,  ut  dicitur  in  Psalmo  *  et  Act.  ii  **.  Ergo  resurrectio  's 
omnium  non  erit  ex  cineribus. 

2.  Praeterea,  corpus  hominis  non  semper  comburitur. 
Sed  in  cineres  non  potest  aUquid  resolvi  nisi  per  com- 
bustionem.  Ergo  non  omnes  a  cineribus  resurgent. 

3.  Praeterea  ,  corpus  hominis  mortui  non  statim  in  5»  mam,  eodem  modo  se  habent  ad  illam  animam  sicut  alii 
cinerem  redigitur.  Sed  quidam  statim  post  mortem  resur-  pulveres.  Ergo  non  esset  differentia  utrum  ex  illis  vel  ex 
gent,  ut  in  littera  *  dicitur,  scilicet  illi  qui  vivi  invenien-  aliis  pulveribus  reficeretur  corpus  animae  coniungendum. 
tur.  Ergo  non  omnes  resurgent  a  cineribus.  Quod  falsum  est  *. 

4.  Praeterea,  terminus  a  quo  respondet  termino  ad  2.  Praeterea,  maior  est  dependentia  corporis  ad  ani- 
quem.  Sed  terminus  ad  quem  resurrectionis  non  est  idem  3S  mam  quam  animae  ad  corpus.  Sed  anima  separata  a  cor- 
in  bonis    et    mahs :  I  Cor.  xv  * ,   Omnes  quidem   resurge-      pore  adhuc  habet  aliquam  dependentiam  ad  corpus :  unde 

retardatur  eius  motus  in  Deum  propter  appetitum  corpo- 
ris,  ut  dicit  Augustinus  *.  Ergo  multo  fortius  corpus  se- 
paratum  ab  anima  adhuc  habet   naturalem   inclinationem 
40  ad  animam. 

3.  Praeterea,  lob  xx  *  dicitur:   Ossa  eius  implebuntur 


ART.   III.    UTRUM    PULVERES    ILLI    EX    auIBUS    HUMANUM 

CORPUS    REPARABITUR,  ALiaUAM    HABEANT 

INCLINATIONEM  NATURALEM  AD    ANIMAM    aUAK    EIS    CONIUNGETUR 

I  ad  Cor.,  cap.  xv,  lect.  v,  vi. 


a: 


D  TERTTOM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  pulveres  illi 
i.ex  quibus  corpus  humanum  reparabitur,  ahquam  ha- 
beant  incHnationem  naturalem  ad  animam  quae  eis  con- 
iungetur.    Si  enim    nullam    inclinationem    habent  ad  ani- 


mus,  sed  non  omnes  immutabimur.  Ergo  non  est  idem 
terminus  a  quo.  Et  sic,  si  mah  resurgent  a  cineribus,  boni 
a  cineribus  non  resurgent. 

Sed  contra  est  quod  dicit  Haymo  * :  Omnes  in  ori- 
ginali  peccato  natos  tenet  haec  sententia,  «  Tej^ra  es  et 
in  terram  ibis  *  ».  Sed  omnes  qui  in  communi  resurre- 
ctione  resurgent ,  fuerunt  nati  in  peccato  originaH :  vel 
nativitate  ex  utero,  vel  saltem  nativitate  in  utero  *.  Ergo 
omnes  a  cineribus  resurgent. 

2.  Praeterea,  multa  sunt  in  corpore  humano  quae  non 
sunt  de  veritate  humanae  naturae.  Sed  omnia  illa  aufe- 
rentur.  Brgo  oportet  omnia  corpora   in    cinerem  resolvi. 

Respondeo  dicendum  quod  eisdem  rationibus  quibus 
ostensum  est  *  omnes  a  morte  resurgere,  est  etiam  osten- 
dendum  quod  omnes  resurgent  a  cineribus  in  communi 
resurrectione :  nisi  aHquibus  ex  speciali  privilegio  gratiae  sit 
indultum  contrarium,  sicut  et  resurrectionis  acceleratio  *. 

Scriptura    autem  sacra,  sicut   resurrectionem  praenun- 


45 


S" 


*  Cf.  qu.  Lxxix, 
art.  1. 


'DeGen.ad  litt. 
lib.     XII,    cap. 

XXXV. 


*  Vers.  11. 


vitiis  adolescentiae  eius,  et  cum  eo  in  pulvere  dormient. 
Sed  vitia  non  sunt  nisi  in  anima.  Ergo  adhuc  in  illis  pul- 
verihus  remanebit  aHqua  naturaUs  inclinatio  ad  animam. 
Sed  contra,  corpus  humanum  potest  resolvi  ad  ipsa 
elementa,  vel  in  carnes  aliorum  animaHum  converti.  Sed 
elementa  sunt  homogenea :  et  similiter  caro  leonis  vel 
alterius  animalis.  Cum  ergo  in  aliis  partibus  elementorum 
vel  animalium  non  sit  aHqua  inclinatio  naturalis  ad  illam 
animam,  nec  in  illis  partibus  in  quas  conversum  est  corpus 
humanum,  erit  aHqua  inclinatio  ad  animam.  Patet  per  au- 
ctoritatem  Augustini,  in  Enchirid.  * :  Corpus  humanum,  in 
quamcumque  aliorum  corporum  substantiam,  vel  in  ipsa 
elementa  vertatur ;  in  quorumcumque  hominum  seu   ani- 


Cap.  Lxxxviii. 


tiat  *,  ita  et  corporum  reformationem ,  Philip.  m  **.  Et  is  malium  cibum  cedat  carnemque  vertatur ;  illi  animae  hu- 
ideo  oportet  quod,  sicut  omnes  moriuntur  ad  hoc  quod  manae  in  puncto  temporis  redit  quae  illud  prius  utfieret, 
omnes    vere   resurgere  possint,  ita  omnium   corpora  dis-      viveret  et  cresceret,  animavit. 

solventur  ad  hoc  quod  omnium  corpora  reformari  possint.  -  2.  Praeterea  ,  cuilibet   inclinationi   naturaH    respondet 

Sicut  etiam  in  poenam  hominis  mors  a  divina  iustitia  est  aliquod  agens  naturale  :  alias  natura  deficeret  in  necessa- 
inflicta,  ita  et  corporis  resolutio  :  ut  patet  Genes.  m  * :  «0  riis  *.  Sed  nuUo  agente  naturaH  possunt  praedicti  pulveres 
Terra  es  et  in  terram  ibis.  eidem  animae  iterato  coniungi.  Ergo  in  eis  non  est  aliqua 

Similiter  etiam  ordo  naturae  exigit  ut  non  solum  animae      naturalis  incHnatio  ad  praedictam  coniunctionem. 
et  corporis   coniunctio   solvatur,  sed  etiam  elementorum  Respondeo  dicendum  quod  circa  hoc  est  triplex  opinio. 

commixtio :  sicut  etiam  acetum  non  potest  in  vini  quaH-      Quidam  dicunt  quod   corpus   humanum   nunquam  resol- 
tatem  reduci  nisi  prius  facta  resolutione  in  materiam  prae-  «;  vitur  usque  ad  elementa.  Et  ita  semper  in  cineribus  manet 
iacentem.  -  Ipsa  etiam  elementorum  commixtio  ex  motu      aHqua  vis  addita  elementis,  quae  facit  naturalem  inclina- 
caeli  causatur  et  conservatur.  Quo  cessante,  omnia  mixta     tionem  ad  eandem  animam. 
in  pura  elementa  resolventur.  Sed  haec  positio  contrariatur  auctoritati  Augustini  indu- 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  resurrectio  Christi  est  ctae  * ,  et  sensui ,  et  rationi :  quia  omnia  composita  ex 
exemplar  nostrae  resurrectionis  quoad  terminum  ad  quem :  70  contrariis  possibile  est  in  ea  resolvi  ex  quibus  compo- 
non  autem  quoad  terminum  a  quo.  nuntur. 

Ad  secundum  dicendum  quod  cineres  intelHguntur  omnes  Et  ideo  aHi  dicunt  quod  illae  partes   elementorum  in 

reliquiae  quae  remanent  humano  corpore  resoluto ,  du-  quas  humanum  corpus  resolvitur ,  retinent  plus  de  luce 
pUci  ratione.  Primo,  quia  communis  mos  erat  apud  anti-  ex  hoc  quod  fuerunt  animae  humanae  coniunctae.  Et  ex 
quos  corpora  mortuorum  comburere  et  cineres  reservare.  75  hoc  habent  quandam  inclinationem  ad  animas. 

Sdmmae  Thkol.  D.  Thomak  T.  IX.  ,  a3* 


•  Cf.  Aristot.  de 
Anima ,  lib.  III, 
cap.  IX ,  n.  6.  - 
S.  Th.  lect.  XIV. 


"  Arg.  Sed  con- 
tra  1. 


178 


QUAESTIO  LXXIX,  ARTICULUS  I 


*  Cf.  qu.  Lxxv , 
Introd. 

*  Qu.    LXXXII. 

*  QU.   LXXXVI. 


'% 


U.    LXXX. 
U.    LXXXI, 


Vers,  37. 


"     Qu.     LXXVIII  , 

art.  3. 


Sed  hoc  iterum  frivolum  est.  Quia  partes  elementorum 
sunt  unius  naturae,  et  aequaliter  habent  participationem 
lucis  et  obscuritatis. 

Et  ideo  aliter  dicendum  est  quod  in  cineribus  ilHs 
nulla  est  incHnatio  naturaHs  ad  resurrectionem:  sed  solum 
ex  ordine  divinae  providentiae  ,  quo  statuit  illos  cineres 
iterum  animae  coniungi.  Et  ex  hoc  provenit  quod  illae 
partes  elementorum  iterato  coniungentur  et  non  aHae. 

Unde  patet  solutio  ad  primum. 

Ad  secundum  dicendum  quod  anima  separata  a  corpore 
manet  in  eadem  natura  quam  habebat  cum  corpori  esset 
unita.  Quod  de  corpore  non  contingit.  Et  ideo  non  est 
simile. 

Ad  teriium  dicendum  quod  verbum  illud  lob  non  est 
inteHigendum  quod  vitia  actu  maneant  in  pulveribus  mor- 
tuorum :  sed  secundum  ordinem  divinae  iustitiae,  quo  sunt 
deputati  cineres  ihi  ad  corporis  reparationem ,  quod  pro 
peccatis  commissis  cruciabitur  in  aeternum. 

QUAESTIO  SEPTUAGESIMANONA 

DE  CONDITIONIBUS  RESURGKNTIUM. 
ET  PRIMO,  DE  EORUM  IDENTITATE 

CoNSEauENTER  agendum  est  de  conditionibus  resurgen- 
tium  *.  Ubi  prima  consideratio  erit  de  his  quae  com- 
muniter  ad  bonos  et  malos  pertinent;  secunda,  de  his  quae 
tantum  ad  bonos  pertinent  * ;  tertia,  de  his  quae  spectant 
tantum  ad  malos  *. 

Ad  bonos  autem  et  malos  communiter  tria  pertinent: 
sciHcet  ipsorum  identitas,  integritas  et  quaHtas.  Et  primo 
videndum  est  de  resurgentium  identitate ;  secundo,  de  cor- 
porum  integritate  *;  tertio,  de  ipsorum  quaHtate  **. 
Girca  primum  quaeruntur  tria. 

Primo:  utrum  idem  numero  corpus  resurget. 
Secundo:  utrum  idem  numero  homo. 
Tertio :  utrum   oporteat    eosdem   pulveres  ad    easdem 
partes  in  quibus  ante  fuerant,  reverti. 

ART.  I 


UTRUM    IDEM    CORPUS    NUMERO    ANIMA    RESUMPTURA    SIT 
IN    RKSURRECTIONE 

IV  Cont.  Gen/.^capp.  lxxx,  lxxxi;  Quaest.  Dtspp.,  qu.  de  Anima,  arl.  19,  ad  13; 
'jiodl.  XI,  qu.  VI;  /n  ■   ' 
I  ad  Cor.,  cap.  xv 


Compend.  Theol.,  cap.  cliii;  Quodl.  XI,  qu.*  vi;  in  lob^  cap.  xix,  lect.  11; 

V,  lect. 


AD  PRiMUM  sic  PROCEDITUR.  Videtur  quod  non  idem  cor- 
pus  numero  anima  resumat  in  resurrectione.  I  Cor.  xv* : 
Non  corpus  quod  futurum  est  seminas,  sed  nudum  gra- 
num.  Sed  Apostolus  ibi  comparat  mortem  seminationi  et 
resurrectionem  puHulationi.  Ergo  non  idem  corpus  quod 
per  mortem  deponitur,  in  resurrectione  resumitur. 

2.  Praeterea,  cuiHbet  formae  aptatur  materia  secun- 
dum  suam  conditionem;  et  simiHter  cuiHbet  agenti  in- 
strumentum.  Sed  corpus  comparatur  ad  animam  sicut 
materia  ad  formam ,  et  sicut  instrumentum  ad  agentem. 
Cum  ergo  anima  in  resurrectione  non  sit  eiusdem  con- 
ditionis  sicut  modo  est ,  quia  vel  transfertur  totaHter  in 
caelestem  vitam ,  cui  inhaesit  vivens  in  mundo ,  vel  de- 
primitur  in  brutalem ,  si  brutaHter  in  hoc  mundo  vixit ; 
videtur  quod  non  resumet  idem  corpus,  sed  vel  caeleste 
vel  brutale. 

3.  Praeterea  ,  corpus  humanum  usque  ad  elementa 
post  mortem  resolvitur,  ut  dictum  est  supra  *.  Sed  iHae 
partes  elementorum  in  quas  corpus  humanum  resolutum 
est,  non  conveniunt  cum  humano  corpore  quod  in  ea 
resolutum  est  nisi  in  materia  prima :  quo  modo  quacHbet 
aliae  partes  elementorum  cum  praedicto  corpore  conve- 
niunt.  Si  autem  ex  aHis  partibus  eleraentorum  corpus 
formaretur,  non  diceretur  idem  numero.  Ergo  nec  si  ex 
iHis  partibus  reparetur,  corpus  non  erit  numero   idem. 

4.  Praetkrea,  impossibile  est  esse  idem  numero  cuius 
partes  essentiales  sunt  aHae  numero.  Sed  forma  mixti, 
quae  est  essentiaHs  pars  corporis  humani  sicut  forma  eius, 
non  poterit  eadem  numero  resumi.  Ergo  corpus  non  erit 
idem  numero.  -  Probatio  mediae.  Illud  enim  quod  pe- 
nitus  cedit  in  non-ens,  non  potest  idem  numero  resumi. 
Quod  patet  ex  hoc  quod  non  potest  esse  idem  numero 
cuius  est  esse  diversum:  sed  esse  interruptum,  quod  est 
actus  entis,  est  diversus ;  sicut  et  quiHbet  aHus  actus    in- 


terruptus.  Sed  forma  mixtionis  cedit  penitus  in  non-ens 
per  mortem :  cum  sit  forma  corporalis.  Et  simiHter  qua- 
litates  contrariae,  ex  quibus  fit  mixtio.  Ergo  forma  mixtio- 
nis  non  redit  eadem  numero. 

Sed  contra  est  quod  dicit  lob  * :  In  carne  mea  vi- 
debo  Deum  salvatorem  meum.  Loquitur  autem  de  visione 
post  resurrectionem :  quod  patet  ex  hoc  quod  praecedit  * , 
In  novissimo  die  de  terra  surrecturus  sum.  Ergo  idem 
numero  corpus  resurget. 

10  2.  Praeterea,  sicut  Damascenus  dicit,  in  IV  Hbro  *,  re- 
surrectio  est  eius  quod  cecidit  secunda  surrectio.  Sed  hoc 
corpus  quod  nunc  gerimus ,  per  mortem  cecidit.  Ergo 
idem  numero  resurget. 

Respondeo   dicendum  quod  circa  hanc  quaestionem    et 

is  philosophi  erraverunt,  et  quidam  haeretici  moderni  errant. 
Quidam  enim  philosophi  posuerunt  animas  a  corpore  se- 
paratas  iterato  corporibus  coniungi  *,  sed  erraverunt  in 
hoc  quantum  ad  duo.  Primo  quidem ,  quantum  ad  mo- 
dum  coniunctionis.  Quia  quidam  ponebant  corpori  iterum 

«  coniungi  naturahter  animam  separatam  per  viam  generatio- 
nis.  -  Secundo,  quantum  ad  corpus  cui  coniungebatur  se- 
cundo.  Quia  ponebant  quod  secunda  coniunctio  non  erat  ad 
idem  corpus  quod  per  mortem  depositum  fuit,  sed  ad  aHud, 
quandoque  quidem  idem  specie,  quandoque  autem  diver- 

^s  sum.  Ad  diversum  quidem,  quando  anima  in  corpore  exi- 
stens  praeter  rationis  ordinem  vitam  duxerat  bestialem :  unde 
transibat  post  mortem  de  corpore  hominis  in  corpus  alterius 
animaHs,  cuius  moribus  vivendo  se  conformavit,  sicut  in 
corpus  canis  propter  luxuriam,  in  corpus  leonis    propter 

1»  rapinam  et  violentiam ,  et  sic  de  aHis.  Sed  in  corpus 
eiusdem  speciei ,  quando  anima  bene  in  corpore  vivens, 
post  mortem  aHqua  feHcitate  perfuncta,  post  aliqua  saecula 
incipiebat  ad  corpus  velle  redire,  et  sic  iterum  corpori 
coniungebatur  humano. 

15  Sed  haec  opinio  ex  duabus  falsis  radicibus  venit.  Qua- 
rum  prima  est,  quia  dicunt  quod  anima  non  coniungitur 
corpori  essentiaHter,  sicut  forma  materiae ;  sed  solum  acci- 
dentaHter,  sicut  motor  mobiH  *,  aut  sicut  homo  vestimento. 
Et  ideo  ponere  poterant  quod  anima  praeexistebat  ante- 

40  quam  corpori  generato  infunderetur  in  generatione  natu- 
raH ;  et  iterum  quod  diversis  corporibus  uniretur.  —  Se- 
cunda  est,  quia  ponebant  inteHectum  non  differre  a  sensu 
nisi  accidentaliter :  ut  si  homo  diceretur  inteUectum  habere 
prae  alns  animalibus    quia   in  eo   propter   optimam   cor- 

4S  poris  complexionem  vis  sensitiva  amplius  viget  *.  Unde 
poterant  ponere  quod  anima  hominis  in  corpus  animaHs 
bruti  transiret :  praecipue  facta  immutatione  animae  hu- 
manae  ad  effectus  brutales.  -  Sed  praedictae  duae  rationes 
destruuntur    a   Philosopho   in    Hbro    de  Anima  *.   Quibus 

s»  destructis,  patet  falsitas  praedictae  positionis. 

Et  simiU  modo  destruuntur  errores  quorundam  haere- 
ticorum.  Quorum  quidam  in  praedictas  positiones  incide- 
runt.  -  Quidam  autem  posuerunt  animas  iterato  coniungi 
corporibus  caelestibus,  vel  etiam    corporibus   in   modum 

ss  venti  subtilibus :  ut  Gregorius  de  quodam  Episcopo  Gon- 
stantinopolitano  narrat  *,  exponens  illud  lob  **,  In  carne 
mea  videbo  Deum,  etc. 

Et  praeter  hoc,  praedicti  errores  haereticorum  destrui 
possunt  ex  hoc  quod  veritati  resurrectionis    praeiudicant, 

60  quam  sacra  Scriptura  profitetur  *.  Non  enim  resurrectio 
dici  potest  nisi  anima  ad  idem  corpus  redeat :  quia  resurre- 
ctio  est  iterata  surrectio  *;  eiusdem  autem  est  surgere  et 
cadere.  Unde  resurrectio  magis  respicit  corpus,  quod  post 
mortem  cadit,  quam  animam,  quae  post  mortem  vivit.  Et 

«s  ita,  si  non  est  idem  corpus  quod  anima  resumit,  non  di- 
cetur  resurrectio,  sed  magis  novi  corporis  assumptio. 

Ad  primum  erqo  dicendum  quod  similitudo  non  currit 
per  omnia,  sed  quantum  ad  aliquid.  In  seminatione  enim 
grani  granum  seminatum  et  natum  non  est  idem  numero, 

70  nec  eodem  modo  se  habens :  cum  primo  seminatum  fuerit 
absque  folliculis,  cum  quibus  nascitur.  Gorpus  autem  re- 
surgens  erit  idem  numero,  sed  alio  modo  se  hahens:  quia 
fuit  mortale,  et  surget  in  immortalitate. 

Ad  secundum  dicendum  quod  difterentia  quae  est  inter 

7s  animam  resurgentis   et   animam    in   hoc  mundo  viventis, 


Gap.  XIX,  vers. 


Vers.  25. 


•  DeFideOrth., 
lib.IV,cap.xxvii. 


•Cf.  qu.  Lxx,  art. 
2;  qu.  Lxxvii , 
art.  1 ;  11  Sent. , 
disi.  xvti,  qu.  11, 
art.  2. 


•Cf.  qu.  Lxx.art. 
2 ;  Part.  I ,  qu. 
Lxxvi,  art.  1 ;  A- 
nsxoi.deAnima, 
lib.  I,  cap.  in,  n. 
23,  s.  Th.    lect. 

VIII. 


•  Vide  Aristot. 
de  Part.Animal. 
!ib.  11,  cap.  xvii; 
de  Anima.Wh.W, 
cap.ix,  n.2,s.Th. 
iect.  XIX. 

•  Lib.  II.  cap.  I, 
n.5.  s.Th.Ieci.  I; 
lib.  111,  cap.  III , 
s.  Th.  lect.  IV. 


•Wora/.  lib.XlV, 

cap.Lvi,ai.xxix; 

in  vet.  cap.  XXXI,- 

Cf.  Part.  III,  qu. 

Liv^  art.  3. 

"  Cap.  XIX,  vers. 

26. 

*  loan.  cap.  v, 
vers.  25,  28  ;  I  ad 
Cor.,  cap.  XV, 
vers.  51. 

•  Cf.  arg.  Sed 
contra  2 


QUAESTIO  LXXIX,  ARTICULUS  II 


179 


Text.  Lxiii. 
Cap.  I. 


•  Cf.  Opusc.  de 
Mixtione  Eie- 
ment. 


'  Lib.  II,  cap.  n, 
n.  t2;  s.Th.  !ect. 
IV.  -  Cf.  Part.  I, 
qu.  Lxxvi,  art.  1. 

*  Cap.  I,  n.  9.  - 
S.  Th.  lect.  II. 


*  Cap.  XI,  n.  9.  - 
Continuat.  Com- 
ment.  s,  Th.  lecl. 

XII. 


"  Cf.  art.  praec, 
arg.  4. 


non  est  secundum  aliquid  essentiale,  sed  secundum  glo- 
riam  et  miseriam,  quae  differentiam  accidentalem  faciunt. 
Unde  non  oportet  quod  aliud  corpus  numero  resurgat, 
sed  alio  modo  se  habens ,  ut  respondeat  proportionaliter 
differentia  corporum  differentiae  animarum. 

Ad  tertium  dicendum  quod  illud  quod  intelligitur  in 
materia  ante  formam,  remanet  in  materia  post  corruptio- 
nem :  quia,  remoto  posteriori,  adhuc  potest  remanere  prius. 
Oportet  autem ,  ut  Commentator  dicit ,  in  I  Physic.  *  et 
in  libro  de  Substantia  Orbis  *,  in  materia  generabilium  et 
corruptibilium  ante  formam  substantialem  intelligere  di- 
mensiones  non  terminatas,  secundum  quas  attendatur  di- 
visio  materiae ,  ut  diversas  formas  in  diversis  partibus 
recipere  possit.  Unde  et  post  separationem  formae  sub- 
stantialis  a  materia,  adhuc  dimensiones  illae  manent  eae- 
dem.  Et  sic  materia  sub  illis  dimensionibus  existens, 
quamcumque  formam  accipiat,  habet  maiorem  identitatem 
ad  illud  quod  ex  ea  generatum  fuerat  quam  aliqua  pars 
aliae  materiae  sub  quacumque  forma  existens.  Et  sic  ea- 
dem  materia  ad  corpus  humanum  reparandum  reducetur 
quae  prius  materia  eius  fuit. 

Ad  auARTUM  DicENDUM  quod,  sicut  qualitas  simplex  non 
est  forma  substantialis  elementi,  sed  accidens  proprium 
eius  et  dispositio  per  quam  materia  efficitur  propria  tali 
formae;  ita  forma  mixtionis,  quae  est  forma  resultans  ex 
qualitatibus  simplicibus  ad  medium  venientibus,  non  est 
forma  substantialis  corporis  mixti,  sed  est  accidens  pro- 
prium,  et  dispositio  per  quam  materia  fit  necessaria  ad 
formam  *.  Corpus  autem  humanum  praeter  hanc  formam 
mixtionis  non  habet  aliam  formam  substantialem  nisi  ani- 
mam  rationalem:  quia,  si  haberet  aliam  formam  substan- 
tialem  priorem,  illa  daret  ei  substantiale  esse ,  et  sic  per 
eam  constitueretur  in  genere  substantiae ;  unde  anima  iam 
adveniret  corpori  constituto  in  genere  substantiae;  et  sic 
comparatio  animae  ad  corpus  esset  sicut  comparatio  for- 
marum  artificialium  ad  suas  materias,  quantum  ad  hoc 
quod  constituuntur  in  genere  substantiae  per  suam  ma- 
teriam.  Unde  coniunctio  animae  ad  corpus  esset  acciden- 
talis  :  quod  est  error  antiquorum  philosophorum,  a  Phi- 
losopho  reprobatus  in  libro  de  Anima  *.  Sequeretur  etiam 
quod  corpus  humanum,  et  singulae  partes  eius,  non  ae- 
quivoce  retinerent  priora  nomina :  quod  est  contra  Philo- 
sophum,  in  II  de  Anitna  *.  Unde,  cum  anima  rationalis 
remaneat,  nulla  forma  corporis  humani  substantialis  cedit 
penitus  in  non-ens.  Formarum  autem  accidentalium  va- 
riatio  non  facit  diversitatem  in  numero.  Unde  idem  nu- 
mero  resurget :  cum  materia  eadem  numero  resumatur,  ut 
in  praecedenti  solutione  dictum  est. 

ART.  II.  UTRUM  SIT  FUTURUS  IDEM  NUMERO  HOMO   QUI  RESURGET 

IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxxx.  lxxxi  ;  QQ.  Dispp.,  qu.  de  Anima,  art.  19.  ad  5 ; 
Compend.  Theol.,  cap.  cliv  ;  /n  lob,  cap.  xix,  lect.  11 ;  \  ad  Cor.,  cap.  xv,  leci.  ix. 

AD  SEcuNDUM  sic  PROcEDiTUR.  Videtur  quod  non  sit  idem 
numero  homo  qui  resurget.  Sicut  enim  dicit  Philo- 
sophus,  in  II  de  Generat.  *,  quaecumque  habent  speciem 
corruptibilem  motam,  non  reiterantur  eadem  numero.  Sed 
talis  est  substantia  hominis  secundum  praesentem  statum. 
Ergo  non  potest  post  mutationem  mortis  reiterari  idem 
numero. 

2.  Praeterea,  ubi  est  alia  et  alia  humanitas,  non  est 
idem  homo  numero :  unde  Socrates  et  Plato  sunt  duo 
homines  et  non  unus  homo,  quia  alia  est  humanitas  utrius- 
que.  Sed  alia  est  humanitas  hominis  resurgentis  ab  ea 
quam  nunc  habet.   Ergo  non  est  idem  homo  numero. 

Media  probari  potest  dupliciter.  Primo,  quia  humanitas, 
quae  est  forma  totius,  non  est  forma  et  substantia,  sicut 
anima,  sed  est  forma  tantum.  Huiusmodi  autem  formae 
cedunt  penitus  in  non-ens :  et  sic  non  possunt  iterari  *. 

Secundo,  quia  humanitas  resultat  ex  coniunctione  par- 
tium.  Sed  non  potest  eadem  numero  coniunctio  resumi 
quae  prius  fuit,  quia  iteratio  identitati  opponitur :  iteratio 
enim  numerum  importat,  identitas  autem  unitatem,  quae 
se  non  compatiuntur.  In  resurrectione  autem  coniunctio 
iteratur.  Ergo  non  est  eadem  coniunctio.  Et  sic  nec  ea- 
dem  humanitas,  nec  idem  homo. 


3.  Praeterea,  unus  homo  non  est  si  est  plura  animalia. 
Ergo,  si  non  est  idem  animal,  non  est  unus  homo  nu- 
mero.  Sed  ubi  non  est  idem  sensus,  non  est  idem  animal: 
quia  animal  deiinitur  per  sensum  primum,  scilicet  tactum, 

s  ut  patet  in  II  de  Anima  *.  Sensus  autem,  cum  non  ma- 
neant  in  anima  separata,  ut  quidam  dicunt  *,  non  possunt 
idem  numero  resumi.  Ergo  in  resurrectione  non  erit  homo 
resurgens  idem  animal  numero.    Et  sic  nec  idem   homo. 

4.  Praeterea,  materia  statuae  principalior  est  in  statua 
■o  quam  materia  hominis  in  homine :  quia  artificialia  tota  sunt 

in  genere  substantiae  ex  materia,  sed  naturalia  ex  forma, 
ut  patet  per  Philosophum,  II  Phjsic.  * ;  et  Commentator 
idem  dicit,  in  II  de  Anima  *.  Sed,  si  statua  ex  eodem  aere 
reficiatur,  non  est  eadem  numero.  Ergo  multo  minus,  si 

■  s  homo  ex  eisdem  pulveribus  reficiatur,  non  erit  idem  homo 
numero. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  lob  xix  * :  Quem  visurus 
sum  ego  ipse  et  non  alius:  et  loquitur  de  visione  post 
resurrectionem  *.  Ergo  idem  homo  numero  resurget. 

20  2.  Praeterea  ,  Augustinus  dicit,  VIII  de  Trin.  *,  quod 
resurgere  nihil  est  aliud  quam  reviviscere.  Nisi  autem 
idem  homo  numero  rediret  ad  vitam  qui  mortuus  est, 
non  diceretur  reviviscere.  Ergo  non  resurget.  Quod  est 
contra  fidem. 

"s  Respondeo  dicendum  quod  necessitas  ponendi  resurre- 
ctionem  est  ex  hoc  ut  homo  finem  ultimum,  propter  quem 
factus  est,  consequatur,  quod  in  hac  vita  fieri  non  potest, 
nec  in  vita  animae  separatae  * :  alias  vane  esset  homo  con- 
stitutus,  si  ad  finem  ad  quem  factus  est,  venire  non  pos- 

30  set.  Et  quia  oportet  quod  illud  idem  numero  ad  finem 
perveniat  quod  propter  finem  est  factum,  ne  in  vanum 
factum  esse  videatur;  oportet  quod  idem  homo  numero 
resurgat.  Et  hoc  quidem  fit  dum  eadem  anima  eidem  nu- 
mero  corpori  coniungitur  *.  Alias  enim  non  esset   resur- 

3S  rectio,  proprie  loquendo,  nisi  idem  homo  repararetur.  Unde 
ponere  quod  idem  numero  non  sit  qui  resurget,  est  haere- 
ticum,  derogans  veritati  Scripturae,  quae  resurrectionem 
praedicat  *. 

Ad  primum  eroo   dicendum  quod    Philosophus  loquitur 

40  de  iteratione  quae  fit  per  motum  vel  mutationem  natu- 
ralem.  Ostendit  enim  differentiam  circulationis  quae  est  in 
generatione  et  corruptione,  ad  circulationem  quae  est  in 
motu  caeli.  Quia  caelum  per  motum  localem  redit  idem 
numero  ad  principium  motus  :  quia  habet  substantiam  in- 

4S  corruptibilem  motam.  Sed  generabilia  et  corruptibilia  per 
generationem  redeunt  ad  idem  specie,  non  ad  idem  numero : 
quia  ex  homine  generatur  semen,  ex  quo  sanguis,  et  sic 
deinceps  usquequo  perveniatur  ad  hominem  non  eundem 
numero    sed   specie;  et  ex   igne    generatur   aer,  ex    quo 

so  aqua,  ex  aqua  terra,  ex  terra  ignis  non  idem  numero  sed 
specie.  Unde  patet  quod  ratio  inducta,  secundum  Philo- 
sophi  intentionem,  non  est  ad  propositum. 

Vel  dicendum  quod  ahorum  generabilium  et  corrupti- 
bilium  forma  non  est  per  se  subsistens,  ut  post  compositi 

ss  corruptionem  remanere  valeat:  sicut  est  de  anima  ratio- 
nali,  quae  esse  quod  sibi  in  corpore  acquirit,  etiam  post 
corpus  retinet,  et  in  participationem  illius  esse  corpus  per 
resurrectionem  adducitur ;  cum  non  sit  aliud  esse  corporis 
et  aliud  animae  in  homine,  alias  esset  coniunctio  animae 

60  et  corporis  accidentalis.  Et  sic  interruptio  nulla  facta  est 
in  esse  substantiali  hominis,  ut  non  possit  idem  numero 
redire  homo  propter  interruptionem  essendi :  sicut  accidit 
in  aliis  rebus  corruptis,  quarum  esse  omnino  interrumpi- 
tur,  forma  non  remanente,  materia  autem    sub  alio    esse 

«s  remanente. 

Sed  tamen  nec  etiam  homo  per  generationem  natura- 
lem  reiteratur  idem  numero.  Quia  corpus  generati  hominis 
non  fit  ex  tota  materia  generantis.  Unde  est  corpus  di- 
versum   in   numero:  et   per   consequens  anima,  et  totus 

70  homo. 

Ad  secundum  dicendum  quod  de  humanitate,  et  qua- 
libet  forma  totius,  est  duplex  opinio.  Quidam  *  enim  di- 
cunt  quod  idem  secundum  rem  est  forma  totius  et  forma 
partis:  forma    partis,  secundum   quod  perficit   materiam; 

"s  forma  autem  totius  secundum  quod  ex  ea  tota  ratio  spe- 


"Cap.  11,  n.  4,5; 
s.  Tn.  lect.  iii.  - 
Ct  de  Part.  Ani- 
mal.,  lib.II,  cap. 

VIII. 

"   Cf.    qu.   Lxx, 

an.  1. 


•  Cap.  I,  n.  12, 
13.  -  S.  Th.  lect. 


Text.  VIII. 


Vers.  27. 

Vers.  25,  26. 
Cap.  V. 


■  Cf.  qu.  Lxxv , 
art.  1,  2. 


•  Cf.   art.   prae- 
ced. 


'  loan.  cap.  v, 
vers.  25  ,  28 ;  I 
adCor.,  cap.  xv, 
vers.  51. 


*  B.  Albert.  IV 
Sent.,  dist.  xliv, 
art.  II,  ad  >. 


i8o 


QUAESTIO  LXXIX,  ARTICULUS  III  -  QUAESTIO  LXXX 


*  MetapHys.  lib. 
V,  tract.  V. 


Cap.  1,11.12,13.- 


^!^-.' 


lect.  II. 


•  Cap.  I,  n.  8.  . 
S.  Tfi.  lect.  I. 


ciei  consequitur.  Et  secundum  hanc  opinionem  humanitas 
secundum  rem  non  est  aliud  quam  anima  rationalis.  Et 
sic,  cum  anima  rationalis  eadem  numero  resumatur,  ea- 
dem  numero  erit  humanitas.  Et  etiam  post  mortem  ma- 
net:  quamvis  non  sub  ratione  humanitatis,  quia  ex  ea  s 
compositum  rationem  speciei  non  consequitur. 

Alia  opinio  est  Avicennae  *,  quae  verior  videtur :  quod 
forma  totius  non  est  forma  partis  tantum,  nec  forma  ali- 
qua  aha  praeter  formam  partis ;  sed  est  totum  resultans 
ex  compositione  formae  et  materiae ,  comprehendens  in  10 
se  utrumque ;  et  haec  forma  partis  totius  essentia  vel  quid- 
ditas  dicitur.  Quia  ergo  in  resurrectione  idem  numero 
corpus  erit  et  eadem  numero  anima  rationalis ,  erit  de 
necessitate  eadem  humanitas. 

Ratio  autem  procedebat  ac  si  humanitas  esset  quaedam  15 
alia  forma    superveniens    formae    et   materiae.    Quod   fal- 
sum  est. 

Secunda  autem  ratio  etiam  non  potest  identitatem  hu- 
manitatis  impedire.  Quia  coniunctio  significat  actionem  vel 
passionem.    Quae  quamvis  diversa  sit,  non  potest  identi-  20 
tatem  humanitatis  impedire :  quia  actio  et  passio  ex  quibus 
erat  humanitas,  non  sunt  de  essentia   humanitatis ;    unde 
eorum    diversitas    non    inducit    diversitatem    humanitatis. 
Constat  enim  quod  generatio  et  resurrectio  non  sunt  idem 
motus  numero :    nec   tamen   propter  hoc  identitas   resur-  25 
gentis  impeditur.  —  Similiter  etiam  nec  impeditur  identitas 
humanitatis    si   accipiatur  coniunctio    pro    ipsa    relatione. 
Quia  relatio  illa  non  est  de  essentia  humanitatis,  sed  con- 
comitatur  eam :  eo  quod  humanitas  non  est  de  illis  formis 
quae  sunt  compositio  et  ordo,  ut  dicitur  II  Physic.  *,  sicut  i» 
sunt  formae  artificiatorum ;  unde,  existente  alia   composi- 
tione  numero,  non  est  eadem  numero  forma  domus. 

Au  TERTiuM  DicENDU.M  quod  ratio  illa  optime  concludit 
contra  illos  qui  ponunt  animam  sensibilem  et  rationalem  di- 
versas  in  homine  esse :  quia  secundum  hoc  anima  sensitiva  js 
in  homine  non  esset  incorruptibiHs,  sicut  nec  in  aliis  anima- 
Ubus.  Unde  in  resurrectione  non  erit  eadem  anima  sensi- 
bilis;  et  per  consequens  nec  idem  animal,  nec  idem  homo. 

Si  autem  ponamus  quod  eadem  anima  secundum  sub- 
stantiam  in  homine   sit   rationalis  et  sensibilis ,   nullas  in  4° 
hoc  angustias  patiemur.  Quia  animal  definitur  per  sensum 
qui    est    anima   sensitiva,  sicut   per  formam  essentialem; 
per  sensum  autem  qui  est  potentia  sensitiva,  cognoscitur 
eius  definitio   sicut  per  formam  accidentalem ,  quae  ma- 
ximam  partem  confert  ad  cognoscendum  quod  quid   est,  45 
ut  in  I  de  Anima  *  dicitur.  Post  mortem  ergo  manet  anima 
sensibilis ,  sicut    et   anima   rationalis ,  secundum    substan- 
tiam.    Sed   potentiae  sensitivae   secundum   quosdam  non 
manent.    Quae   quidem   potentiae    cum    sint   accidentales 
proprietates,  earum  varietas  identitatem  animalis  totius  au-  s" 
ferre  non  potest,  nec  etiam  partium  animalis.  Nec  dicuntur 
potentiae  perfectiones  vel  actus  organorum  nisi  sicut  prin- 
cipia  agendi,  ut  calor  in  igne. 

Ad  auARTUM  DicENDUM  quod  statua  dupliciter  potest  con- 
siderari:  vel  secundura  quod  est  substantia  quaedam;  vel  ss 
secundum  quod  est  artificiale  quoddam.  Et  quia  in  ge- 
nere  substantiae  ponitur  ratione  suae  materiae ,  ideo ,  si 
consideretur  secundum  quod  est  substantia  quaedam,  est 
eadem  numero  statua  quae  ex  eadem  materia  reparatur. 
Sed  in  genere  artificialium  ponitur  secundum  quod  est  60 
forma.  Quae  accidens  quoddam  est,  et  transit,  statua  de- 
structa.  Et  sic  non  redit  idem  numero :  nec  statua  eadem 
numero  esse  potest.  Sed  forma  hominis,  scilicet  anima, 
manet  post  dissolutionem  corporis.  Et  ideo  non  est  si- 
milis  ratio.  «s 

ART.  III.    UTRUM    OPORTEAT    PULVERES    HUMANI    CORPORIS 

AD  EAM  PARTKM  CORPORIS  QUAE  IN  EIS  DISSOLUTA  EST, 

PER    RESURRECTIONEM    REDIRE 


•  Cap.  I,  n.  9. 
S.  Th.  lect.  II. 


D  TERTiuM  sic  pROCEDiTirR.  Videtur  quod  oporteat  pul-  70 
Lveres  humani  corporis  ad  eam  partem  corporis  quae 
in  eis  dissoluta  est,  per  resurrectionem  redire.  Quia  se- 
cundum  Philosophum ,  in  II  de  Anima  * ,  sicut  se  habet 
tota  anima  ad  totum  corpus,  ita  pars  animae  ad  partem 
corporis ,  ut  visus   ad   pupillam.    Sed  oportet  quod    post  7S 


resurrectionem  corpus  resumatur  ab  eadem  anima.  Ergo 
oportet  quod  etiam  partes  corporis  resumantur  ad  eadem 
membra  in  quibus  eisdem  partibus  animae  perficiantur. 

2.  Praeterka,  diversitas  materiae  facit  diversitatem  in 
numero.  Sed,  si  pulveres  non  redeant  ad  easdem  partes, 
singulae  partes  non  reficientur  ex  eadem  materia  ex  qua 
prius  constabant.  Ergo  non  erunt  eaedem  numero.  Sed  si 
partes  sunt  diversae,  et  totum  erit  diversum:  quia  partes 
comparantur  ad  totum  sicut  materia  ad  formam,  ut  patet 
in  II  Phjrsic.  *  Ergo  non  erit  idem  numero  homo.  Quod 
est  contra  veritatem  resurrectionis. 

3.  Praeterea,  resurrectio  ad  hoc  ordinatur  quod  homo 
operum  suorum  mercedem  accipiat.  Sed  diversis  operibus 
meritoriis  vel  demeritoriis  diversae  partes  corporis  deser- 
viunt.  Ergo  oportet  quod  in  resurrectione  quaelibet  pars 
ad  suum  statum  redeat,  ut  pro  suo  modo  praemietur. 

Sed  contra,  artificialia  magis  dependent  ex  sua  materia 
quam  naturalia  *.  Sed  in  artificialibus,  ad  hoc  quod  idem 
artificiatum  ex  eadcm  materia  reparetur,  non  oportet  quod 
partes  reducantur  ad  eundem  situm.  Ergo  nec  in  homine 
oportet. 

2.  Praeterea,  variatio  accidentis  non  facit  diversitatem 
in  numero.  Sed  situs  partium  est  accidens  quoddam  *.  Ergo 
diversitas  eius  in  homine  non  facit  diversitatem  in  numero. 

Respondeo  dicendum  quod  in  hac  quaestionc  differt  con- 
siderare  quid  fieri  possit  sine  identitatis  praeiudicio ,  et 
quid  fiet  ut  congruentia  servetur.  Quantum  ergo  ad  pri- 
mum,  sciendum  est  quod  in  homine  possunt  accipi  di- 
versae  partes  dupHciter:  uno  modo,  diversae  partes  totius 
homogenei,  sicut  diversae  partes  carnis,  vel  diversae  partes 
ossis ;  alio  modo ,  diversae  partes  diversarum  specierum 
totius  heterogenei,  sicut  os  et  caro.  Si  ergo  dicatur  quod 
pars  materiae  redibit  ad  aliam  partem  speciei  eiusdem,  hoc 
non  faciet  nisi  varietatem  in  situ  partium,  Situs  autem 
partium  variatus  non  variat  speciem  in  totis  homogeneis. 
Et  sic,  si  materia  unius  partis  redeat  ad  aHam,  nullum 
praeiudicium  generabitur  identitati  totius.  Et  ita  etiam  est 
in  exemplo  quod  ponitur  in  littera  * :  quia  statua  non 
redit  eadem  numero  secundum  formam,  sed  secundum 
materiam ,  secundum  quam  est  substantia  quaedam ;  sic 
autem  statua  est  homogenea,  quamvis  non  secundum  for- 
mam  artificialem. 

Si  autem  dicatur  quod  materia  unius  partis  redit  ad 
aliam  partem  alterius  speciei,  sic  de  necessitate  variatur 
non  solum  situs  partium,  sed  etiam  identitas  earum :  ita 
tamen  si  tota  materia,  aut  aliquid  quod  erat  de  veritate 
humanae  naturae  in  una,  in  aliam  transferatur ;  non  autem 
si  aUquid  quod  erat  in  una  parte  superfluum,  transferatur 
in  aliam.  Ablata  autem  identitate  partium  aufertur  iden- 
titas  totius,  si  loquimur  de  partibus  essentialibus :  non  au- 
tem  si  loquimur  de  partibus  accidentalibus ,  sicut  sunt 
capilli  et  ungues ,  de  quibus  videtur  loqui  Augustinus  *. 

Et  sic  patet  qualiter  translatio  materiae  de  parte  in 
partem  toHit  identitatem  totius,  et  quaHter  non. 

Sed  loquendo  secundum  congruentiam ,  magis  proba- 
bile  est  quod  etiam  situs  partium  idem  servabitur  in  re- 
surrectione ,  praecipue  quantum  ad  partes  essentiales  et 
organicas  :  quamvis  forte  non  quantum  ad  accidentales, 
sicut  sunt  ungues  et  capiHi. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  obiectio  iUa  procedit 
de  partibus  organicis,  et  non  de  partibus  similibus. 

Ad  secundum  dicendum  quod  situs  diversus  partium  ma- 
teriae  non  facit  diversitatem  in  numero :  quamvis  eam 
faciat  diversitas  materiae. 

Ad  tertium  dicendum  quod  operatio,  proprie  loquendo, 
non  est  partis,  sed  totius.  Unde  praemium  non  debetur 
parti,  sed  toti. 

QUAESTIO  OCTOGESIMA 

DE  INTKGRITATE  CORPORUM  RESIJRGENTIUM 

Deinde  considerandum  est  de  integritate  corporum  re- 
surgentium  *. 
Circa  quod  quaeruntur  quinque. 

Primo :  utrum  omnia  membra  corporis  humani  in  ipso 
resurgant. 


"  Cap.  III,  n.5.  - 
S.  Th.  lect.  V. 


*  Cf.  art.    prae- 
ced.,  arg.  4. 


•  Aristot.  Categ. 
cap.  II,  n.  6. 


•  Dist.  XLiv,  cap. 
Ncn  enint  perit. 


'  Enchirid.,  cap. 
Lxxxix ;  cf.  Ue 
Civit.  Dei  j  lib. 
XXII,  cap.  XIX.- 
Vide  litt. ,  cap. 
cit.  supra. 


*  Cf.  qu.  Lxxix, 
Introd. 


QUAESTIO  LXXX,  ARTICULUS  I,  II 


181 


•Matth.cap.xxii, 
vers.  30 :  Marc. 
cap  xn,  vers.  25; 
Luc.  cap.  XX , 
vers.  35. 


*  Cf.  Arist.  Phy- 
sic.  lib.  IV,  cap. 
VI  sqq,  -  S.  Tn. 
lect.  IX  sqq. 

*  II  adCor.,  cap. 
V,  vcrs.  10. 


*  Dist.  xLiv,  cap. 
Non  enim  perit. 

*Deii(.cap.  XXXII, 
vers.  4. 


*  Cap.  IV,  vers.  3 
sqq.  -  S.Th.  lect. 


•  Al .  de  Animal. 
Oenerat.,  lib.  II, 
cap.  IV,  in  fine. 


*  Cap.  I,  n.  9.  - 
S-.Th.  lect.  II. 


Secundo:  utrum  capilli  et  ungues. 

Tertio:  utrum  humores. 

Quarto :  utrum  totum  id  quod   fuit  in  eo  de  veritate 

humanae  naturae. 
Quinto :  utrum  quidquid  in  eo  materialiter  fuerit. 

ART.     I.    UTRUM    OMNIA    MEMBRA    CORPORIS     HUMANI 

RESURRECTURA    SINT 

Quaest.  Dispp.,  qu.  de  Pot.,  qu.  v,  art.  10,  ad  9: 
Compend.  Theoi.,  cap.  clvii;  Quodl.  VII,  qu.  v,  arl.  2. 

AD  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  non  omnia 
membra  corporis  humani  resurgant.  Remoto  enim 
fine,  frustra  reparatur  id  quod  est  ad  finem.  Finis  autem 
cuiuslibet  membri  est  eius  actus.  Cum  ergo  nihil  frustra 
sit  in  operibus  divinis;  et  quorundam  membrorum  usus 
post  resurrectionem  non  competat,  praecipue  genitaHum, 
quia  tunc  neque  nubent  neque  nubentur  * ;  videtur  quod 
non  omnia  membra  resurgent. 

2.  Praeterea,  intestina  quaedam  membra  sunt.  Sed 
non  resurgent.  Plena  enim  resurgere  non  possunt :  quia 
immunditias  continent.  Nec  vacua :  quia  nihil  est  vacuum 
in  natura  *.  Ergo  non  omnia  membra  rusurgent. 

3.  Praeterea,  ad  hoc  corpus  resurget  ut  praemietur 
de  opere  quod  anima  per  ipsum  gessit  *.  Sed  membrum 
propter  furtum  amputatum  furi  qui  postea  poenitentiara 
agit  et  salvatur,  non  potest  in  resurrectione  remunerari : 
neque  de  bono,  quia  ad  hoc  non  cooperatum  est;  ne- 
que  de  malo ,  quia  poena  membri  in  poenam  hominis 
redundaret.  Ergo  non  omnia  membra  resurgent  cum  ho- 
mine. 

Sed  contra,  magis  pertinent  ad  veritatem  humanae  na- 
turae  alia  membra  quam  capilli  et  ungues.  Sed  capilli  et 
ungues  restituentur  homini  in  resurrectione,  ut  in  littera  * 
dicitur.  Ergo  multo  fortius  alia  membra. 

2.  Praeterea,  Dei  perfecta  sunt  opera*.  Sed  resur- 
rectio  opere  divino  fiet.  Ergo  homo  reparabitur  perfectus 
in  omnibus  membris. 

Respondeo  dicendum  quod,  sicut  dicitur  in  II  de  Anima*, 
anima  se  habet  ad  corpus  non  solum  in  habitudine  formae 
et  finis,  sed  etiam  in  habitudine  causae  ef&cientis.  Est 
enim  comparatio  animae  ad  corpus  sicut  comparatio  artis 
ad  artificiatum ,  ut  dicitur  in  XIII  de  Animal."  *  :  quid- 
quid  autem  explicite  in  artificiato  ostenditur,  hoc  totum 
implicite  et  originaliter  in  ipsa  arte  continetur.  Et  simi- 
liter  quidquid  in  partibus  corporis  apparet,  totum  origi- 
naliter  et  quodammodo  impHcite  in  anima  continetur. 
Sicut  ergo  artis  opus  non  esset  perfectum  si  artificiato 
aUquid  ^eesset  eorum  quae  ars  continet,  ita  nec  homo 
posset  esse  perfectus  nisi  totum  quod  in  anima  impHcite 
continetur ,  exterius  in  corpore  expHcaretur :  nec  etiam 
corpus  animae  ad  plenum  proportionaHter  responderet. 
Cum  ergo  oporteat  in  resurrectione  corpus  hominis  esse 
animae  totaHter  correspondens ,  quia  non  resurget  nisi 
secundum  ordinem  quem  habet  ad  animam  rationalem ; 
oporteat  etiam  hominem  perfectum  resurgere,  utpote  qui 
ad  ultimam  perfectionem  consequendam  reparatur :  oportet 
quod  omnia  membra  quae  nunc  sunt  in  corpore,  in  re- 
surrectione  hominis  reparentur. 

Ad  primu.m  ergo  dicendum  quod  membra  possunt  du- 
pliciter  considerari  in  comparatione  ad  animam  :  vel  se- 
cundum  habitudinem  materiae  ad  formam,  vel  secundum 
habitudinem  instrumenti  ad  agentem ;  eadem  enim  est 
comparatio  totius  corporis  ad  totam  animam  et  partium 
ad  partes,  ut  dicitur  in  II  de  Anima  *.  Si  ergo  membrum 
accipiatur  secundum  primam  comparationem ,  finis  eius 
non  est  operatio,  sed  magis  perfectum  esse  speciei :  quod 
etiam  post  resurrectionem  requiretur.  Si  autem  accipiatur 
secundum  secundam  comparationem ,  sic  finis  eius  est 
operatio.  Nec  tamen  sequitur  quod,  quando  deficit  ope- 
ratio ,  frustra  sit  instrumentum :  quia  instrumentum  non 
solum  servit  ad  exequendam  operationem  agentis,  sed  ad 
ostendendam  virtutem  ipsius.  Unde  oportebit  quod  virtus 
potentiarum  animae  in  instrumentis  corporeis  demonstre- 
tur,  etsi  nunquam  in  actum  prodeant,  ut  ex  hoc  commen- 
detur  Dei  sapientia. 


Ad  secundum  dicendum  quod  intestina  resurgent  in  cor- 
pore,  sicut  et  alia  membra.   Et  plena  erunt,  non  quidem 
turpibus  superfluitatibus,  sed  nobilibus  humiditatibus. 
Ad  tertium  dicendum  quod  actus  quibus  meremur  non 

s  sunt,  proprie  loquendo,  manus  vel  pedis,  sed  totius  ho- 
minis  * :  sicut  et  operatio  artis  non  attribuitur  serrae,  sed 
artifici,  ut  principio  *.  Quamvis  ergo  membrum  quod  ante 
poenitentiam  est  mutilatum,  non  sit  cooperatum  homini 
in  statu  illo  quo  gloriam  post  meretur,  tamen  ipse  homo 

10  meretur  ut  totum  praemietur,  qui  ex  toto  quod  habet 
Deo  servit. 

ART.  II.  UTRUM  capilli  et  ungues  resurrecturi  sint 

IN    HOMINE 
Part.  HI,  qu.  Liv,  ari.  3;  In  Matth.,  cap.  x. 

AD   SEcuNDUM  sic  PRocEDiTUR.    Vidctur   quod   capilH  et 
ungues  non  resurgent  in  homine.   Sicut  enim  capiUi 
et  ungues  ex  superfluitatibus  cibi  generantur,  ita  urina  et 
sudor  et  aliae  huiusmodi  faeces.  Sed  haec  non  resurgent 
20  cum  corpore.  Ergo  nec  capilli  et  ungues. 

2.  Praeterea,  inter  alias  superfluitates  quae  ex  cibo 
generantur,  maxime  accedit  ad  naturae  humanae  veritatem 
semen,  quod  est  superfluum  quo  indigetur  *.  Sed  semen 
non  resurget  in  corpore  hominis.  Ergo  multo  minus  ca- 

2!  pilH  et  ungues  resurgent. 

3.  Praeterea,  nihil  est  perfectum  anima  rationali  quod 
non  sit  perfectum  anima  sensibiH.  Sed  capilli  et  ungues 
non  sunt  perfecti  anima  sensibili:  quia  eis  non  sentimus, 
ut  dicitur  in  I  de  Anima  *.  Ergo,  cum  non  resurgat  cor- 

30  pus  humanum  nisi  propter  hoc  quod  est  perfectum  ab 
anima  rationali,  videtur  quod  capilli  et  ungues  non  re- 
surgent. 

Skd  contra  est  quod  dicitur  Luc.  xxi  * :  Capillus  de 
capite  vestro  non  peribit. 

n  2.  Praeterea,  capilli  et  ungues  sunt  dati  in  ornamen- 
tum  homini.  Sed  corpora  hominum,  praecipue  electorum, 
debent  resurgere  cum  omni  omatu.  Ergo  debent  resurgere 
cum  capillis. 

Respondeo  dicendum  quod  anima  se  habet  ad  corpus 

40  animatum  sicut  ars  ad  artificiatum,  et  ad  partes  eius  sicut 
ars  ad  sua  instrumenta :  unde  et  corpus  animatum  orga- 
nicum  dicitur  *.  Ars  autem  utitur  instrumentis  quibusdam 
ad  operis  intenti  executionem,  et  haec  instrumenta  sunt 
de  prima  intentione   artis ;    utitur  etiam  aliis  instrumentis 

45  ad  conservationem  principalium  instrumentorum,  et  haec 
sunt  de  secunda  intentione  artis ;  sicut  ars  militaris  utitur 
gladio  ad  bellum,  et  vagina  ad  gladii  conservationem.  Ita 
et  in  partibus  corporis  animati  quaedam  ordinantur  ad 
operationes  animae  exequendas,  sicut  cor,  hepar,  manus 

50  et  pes ;  quaedam  autem  ad  conservationem  aliarum  par- 
tium ,  sicut  folia  sunt  ad  cooperimentum  fructuum.  Ita 
etiam  capilli  et  ungues  sunt  in  homine  ad  custodiam  alia- 
rum  partium.  Unde  sunt  de  secunda  perfectione  corporis 
humani,  quamvis  non  de  prima.    Et  quia  homo  resurget 

i%  in  omni  perfectione  suae  naturae ,  propter  hoc  oportet 
quod  capilli  et  ungues  resurgant  in  ipso. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  illae  superfluitates  ex- 
pelluntur  a  natura ,  quasi  ad  nihilum  utiles :  unde  non 
pertinent  ad  perfectionem  humani  corporis.   Secus  autem 

60  est  de  illis  superfluitatibus  quas  natura  sibi  retinet  ad  ge- 
nerationem  capLllorum  et  unguium,  quibus  indiget  ad 
membrorum  conservationem. 

Ad  secundum  dicendum  quod  semine  non  indigetur  ad 
perfectionem  individui,  sicut  capillis :    sed  solum  ad  per- 

«i  fectionem  speciei. 

Ad  tertium  dickndum  quod  capilH  et  ungues  nutriuntur 
et  augentur:  et  sic  patet  quod  aliqua  operatione  partici- 
pent.  Quod  non  posset  esse  nisi  essent  partes  aliquo  modo 
ab  anima  perfectae.  Et  quia  in  homine  non  est  nisi  una 

70  anima,  scilicet  rationalis  *,  constat  quod  ab  anima  rationali 
perfecta  sunt :  quamvis  non  usque  ad  hoc  quod  operatio- 
nem  sensus  participent;  sicut  nec  ossa,  de  quibus  constat 
quod  resurgent  *,  et  sunt  de  integritate  individui. 


*  Cf.  qu.  Lxxix, 
art.  3,  ad  3. 

•  Anst.  de  Gen. 
et  Corr.  iib.  II, 
cap.  IX,  n.  10.  - 
Continuat.  Com- 
ment.s.Th.  lect. 


•  Aristot.  de  Ani- 
mal.  Generat. , 
lib.  I,  cap.  XVIII ; 
I  Part.  qu.  cxix, 
art.^^I^II^^qu. 
cLiii,  art.  3,  ad  t. 


*  Cap.  V,  n.  9; 
s.  Th.  lect.  XII.  - 
Cf.  lib.  III,  cap. 
XIII,  n.  1;  s.  Th. 
lect.  XVIII. 


Vers.  18. 


'  KnaXox.de  Ani- 
ma,  lib.  II,  cap. 
I,  n.  5,6. -S.  Tli. 
lect.  I. 


"  Qu.  Lxxix,  art. 
2,  ad  3;  Part.  I, 
qu  Lxxvi,  art.  3. 
*Ioan.  cap. XXIV. 
vers.  39:  -  Cf. 
Part.  Ill,  qu.  iv, 
art.  3. 


l82 


QUAESTIO  LXXX,  ARTICULUS  III,  IV 


Vers.  50. 


*  Cf.  Aristot.  de 
Partib.  Animal., 
lib.  III,  cap.  V. 


Cf.  art.  1. 


*  De  Spirit.  et 
Anim.,  cap.  xv.  - 
Inter  Opp.  Aug. 


*  Qu.  Lxxvi,  art. 


*  Art.  1,  2. 


•  Cf.  Part.  III , 
qu.  Liv ,  art.  3  , 
ad  I. 

•Epist.  CCV,al. 
CXLVI,  cap.  11.  - 
Cl.  Enchtrid. , 
cap.  xci. 

*  Loc  cit.  in  arg, 


ART.    III.    UTRUM    HUMORES   IN    CORPORE    RESURRECTURI    SINT 
Part.  III,  qu.  liv,  art.  3,  ad  2. 

AD  TKRTiuM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod  humores  in 
corpore  non  resurgent.  Quia  I  Cor.  xv  *  dicitur :  Caro 
et  sanguis  regnum  Dei  non  possidebunt.  Sed  sanguis  est 
principalior  humor.  Ergo  non  resurget  in  beatis,  qui  re- 
gnum  Dei  possidebunt.  Et  multo  minus  in  ahis. 

2.  Praeterea,  humores  sunt  ad  restaurationem  deper- 
diti.  Sed  post  restaurationem  nulla  deperditio  fiet.  Ergo 
corpus  non  resurget  cum  humoribus. 

3.  Praeterea,  illud  quod  est  via  generationis  in  corpore 
humano,  nondum  est  ab  anima  rationali  perfectum.  Sed 
humores  adhuc  sunt  in  via  generationis :  quia  sunt  in 
potentia  caro  et  os  *.  Ergo  nondum  sunt  perfecti  anima 
rationali.  Sed  corpus  humanum  non  habet  ordinem  ad 
resurrectionem  nisi  secundum  quod  est  anima  rationali 
perfectum  *.  Ergo  humores  in  eo  non  resurgent. 

Sed  contra,  quod  est  de  constitutione  corporis  humani, 
resurget  in  eo.  Sed  humores  sunt  huiusmodi :  ut  patet  per 
Augustinum,  qui  dicit  *  quod  corpus  constat  ex  membris 
officialibus,  officialia  ex  consimilibus ,  consimilia  ex  hu- 
moribus.  Ergo  humores  resurgent  in  corpore. 

2.  Praeterea,  resurrectio  nostra  erit  conformis  resur- 
rectioni  Christi  *.  Sed  in  Christo  resurrexit  sanguis :  alias 
nunc  vinum  non  transubstantiaretur  in  sanguinem  eius  in 
sacramento  Altaris.  Ergo  et  in  nobis  resurget  sanguis.  Et 
eadem  ratione  alii  humores. 

Respondeo  dicendum  quod  quidquid  pertinet  ad  inte- 
gritatem  humanae  naturae,  in  resurgente  hoc  totum  re- 
surget,  ratione  praedicta  *.  Unde  oportet  quod  illa  humi- 
ditas  corporis  resurgat  in  homine  quae  ad  integritatem 
eius  pertineat. 

Est  autem  in  homine  triplex  humiditas.  Quaedam  enim 
humiditas  est  in  recedendo  a  perfectione  huius  individui : 
vel  quia  est  in  via  corruptionis,  et  a  natura  abiicitur,  sicut 
urina ,  sudor  et  sanies  et  huiusmodi ;  vel  quia  a  natura 
ordinatur  ad  conservationem  speciei  in  alio  individuo,  sive 
per  actum  generativae,  sicut  semen,  sive  per  actum  nutri- 
tivae,  sicut  lac.  Et  nuUa  talium  humiditatum  resurget :  eo 
quod  non  est  de  perfectione  individui  resurgentis. 

Secunda  humiditas  est  quae  nondum  pervenit  ad  ulti- 
mam  perfectionem  quam  natura  operatur  in  individuo,  sed 
est  ad  illam  ordinata  a  oatura.  Et  haec  est  duplex.  Quia 
quaedam  est  quae  habet  aliquam  formam  determinatam, 
secundum  quam  continetur  inter  partes  corporis :  sicut 
sanguis  et  alii  tres  humores ,  quos  natura  ordinavit  ad 
membra  quae  ex  eis  generantur,  sed  tamen  habent  aliquas 
formas  determinatas,  sicut  et  aliae  partes  corporis.  Et  ideo 
resurgent  cum  aliis  partibus  corporis. 

Quaedam  vero  humiditas  est  in  via  transeundi  de  forma 
in  formam,  scilicet  de  forma  humoris  in  formam  membri. 
Et  talis  humiditas  non  resurget.  Quia  post  resurrectionem 
partes  corporis  singulae  in  suis  formis  stabilientur,  ut  una 
in  aliam  non  transeat.  Et  ideo  non  resurget  illa  humiditas 
quae  est  in  ipso  actu  transeundi  de  forma  in  formam.  - 
Haec  autem  humiditas  potest  in  duplici  statu  accipi.  Vel 
secundum  quod  est  in  principio  transmutationis :  et  sic 
vocatur  ros,  illa  scilicet  humiditas  quae  est  in  foraminibus 
parvarum  venarum.  Vel  secundum  quod  est  in  progressu 
transmutationis  et .  incipit  iam  dealbari :  et  sic  vocatur 
cambium.  In  neutro  autem  statu  resurget. 

Tertium  genus  humiditatis  est  quod  iam  pervenit  ad 
ultimam  perfectionem  quam  natura  intendit  in  corpore 
individui :  quae  iam  est  dealbata  et  incorporata  membris. 
Et  haec  vocatur  gluten.  Et,  cum  sit  de  substantia  mem- 
brorum,  resurget,  sicut  alia  membra  resurgunt. , 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  caro  et  sanguis  in 
verbis  illis  Apostoli  non  accipiuntur  pro  substantia  carnis 
et  sanguinis,  sed  pro  operibus  camis  et  sanguinis,  quae 
sunt  opera  peccati  *,  vel  opera  animalis  vitae.  -  Vel,  se- 
cundum  quod  dicit  Augustinus,  in  Epistola  ad  Consen- 
tium  *,  caro  et  sanguis  accipitur  ibi  pro  corruptione  quae 
nunc  dominatur  in  carne  et  sanguine.  Unde  et  subditur 
in  verbis  Apostoli  * :  neque  corruptio  incorruptionem. 


'  Gen.  cap.  11 , 
vers.  22. 


Ad  secundum  dicendum  quod,  sicut  membra  servientia 
generationi  erunt  post  resurrectionem  ad  integritatem  hu- 
manae  naturae,  non  ad  operationem  quae  nunc  exercetur 
per  membra  illa ;    ita  et  humores   erunt  in  corpore ,  non 

s  ad  restaurationcm  deperditi,  sed  ad  integritatem  humanae 

naturae  reparandam,  et  ad  virtutis  naturalis  ostensionem. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  sicut  elementa  sunt  in  via 

generationis  respectu  corporum  mixtorum,  quia  sunt  eorum 

materia,  non   autem  ita  quod   semper  sint  in  transeundo 

10  in  corpore  mixto,  ita  etiam  se  habent  humores  ad  membra. 
Et  propter  hoc,  sicut  elementa  in  partibus  universi  habent 
formas  determinatas,  ratione  quarum  sunt  de  perfectione 
universi,  sicut  et  corpora  mixta;  ita  etiam  humores  sunt 
de  perfectione  corporis  humani  sicut  et  aliae  partes,  quam- 

■  5  vis  non  perveniant  ad  totam  perfectionem,  sicut  aliae  par- 
tes ;  nec  elementa  habent  ita  perfectas  formas  sicut  mixta. 
Sicut  autem  partes  omnes  universi  a  Deo  perfectionem 
consequuntur  non  aequaliter,  sed  secundum  suum  modum 
unumquodque ;    ita    etiam    humores    aliquo    modo   perfi- 

20  ciuntur  ab  anima  rationali,  non  tamen  eodem  modo  sicut 
partes  perfectiores. 

ART.  IV.  utrum  totum  quod  fuit  in  corpore 
DE  veritate  humanae  naturae,  resurrecturum  sit  in  ipso 

25  Parl.  I,  qu.  cxix,  art.  1 ;  II  Sent.,  dist.  xxx,  qu    11,  art.  1 ; 

Quodl.  V,  qu.  III,  art.  t;  VIII,  qu.  iii ;   In  Matth. ,  cap.  x. 

AD   auARTUM  sic   PROCEDiTUR.    Vidctur  quod  non  totum 
quod  fuit  in  corpore  de  veritate  humanae  naturae,  re- 
surget  in  ipso.  Quia  cibus  convertitur  in  veritatem  huma- 
10  nae  naturae.  Sed  aliquando  carnes  bovis  sumuntur  in  ci- 
bum.  Si  ergo  resurget  quidquid  fuit  de  veritate  humanae 
naturae,  resurget  etiam  caro  bovis.  Quod  est  inconveniens. 

2.  Praeterea,  costa  Adae  fuit  de  veritate  humanae  na- 
turae  in  ipso ,  sicut  et  costa    nostra  in  nobis.    Sed    costa 

?!  Adae  non  resurget  in  eo,  sed  in  Heva :  alias  Heva  non 
resurgeret,  quae  de  costa  illa  formata  est  *.  Ergo  non  re- 
surget  in  homine  quidquid  fuit  in  eo  de  veritate  humanae 
naturae. 

3.  Praeterea,  non  potest   esse  quod  idem  in  diversis 
40  hominibus  resurgat.  Sed  potest  esse  quod  aliquid  fuit  de 

veritate  humanae  naturae  in  diversis  hominibus:  sicut  si 
aliquis  carnibus  humanis  vescatur,  quae  in  substantiam 
eius  transeant.  Ergo  non  resurget  in  aliquo  quidquid  fuit 
de  veritate  humanae  naturae  in  ipso. 

45  4.  Si  dicatur  quod  non  quidquid  est  in  carnibus 
comestis  est  de  veritate  humanae  naturae,  et  ita  aliquid 
eorum  potest  resurgere  in  primo  et  aliquid  in  secundo: 
contra.  De  veritate  humanae  naturae  maxime  videtur  esse 
illud  quod  a  parentibus   trahitur.  Sed,  si  aliquis    non  co- 

io  medens  nisi  carnes  humanas  filium  generet,  oportet  quod 
illud  quod  filius  a  parente  trahit,  fuerit  de  carnibus  alio- 
rum  hominum,  quas  pater  suus  comedit:  quia  semen  est 
de  superfluo  alimenti,  ut  Philosophus  probat,  in  libro  de 
Animalibus  *.    Ergo   illud   quod  est  de  veritate   humanae 

;s  naturae  in  puero  isto,  fuit  etiam  de  veritate  humanae  na- 
turae  in  aliis  hominibus,  quorum  cames  pater  comedit. 

5.  Si  dicatur  quod  illud  quod  erat  de  veritate  humanae 
naturae  in  carnibus  hominum  comestorum  non  transit  in 
semen,  sed   illud   quod   erat  ibi  de  veritate  humanae  na- 

60  turae  non  existens :  contra.  Ponatur  quod  aliquis  cibetur 
solum  embryis,  in  quibus  nihil  videtur  esse  quod  non  sit 
de  veritate  humanae  naturae,  quia  totum  quod  est  in  eis 
a  parentibus  trahitur.  Si  ergo  superfluitas  cibi  convertitur 
in  semen,  oportet   quod   illud   quod   fuit   de  veritate  hu- 

6s  manae  naturae  in  embryis,  quae  etiam  ad  resurrectionem 
pertinent  postquam  animam  rationalem  perceperunt,  sit 
etiam  de  veritate  humanae  naturae  in  puero  qui  ex  tali 
semine  generatur.  Et  sic,  cum  non  possit  idem  resurgere 
in  duobus,  non  poterit  in  quolibet  resurgere  quidquid  fuit 

70  de  veritate  humanae  naturae  in  ipso. 

Sed  contra,  quidquid  fuit  de  veritate  humanae  naturae, 
fuit  perfectum  anima  rationali.  Sed  ex  hoc  habet  corpus 
humanum  ordinem  ad  resurrectionem,  quia  fuit  anima  ra- 
tionali  perfectum  *.  Ergo  quidquid  fuit  de  veritate  humanae   "Cf.art.  1;  art  3, 

7s  naturae,  resurget  in  unoquoque.  "^'  ^' 


'  De  Animal.  Ge~ 
nero/,^  lib.I,cap. 

XVIII. 


QUAESTIO  LXXX,  ARTICULUS  IV 


i83 


■  Vers.  18. 


•S.  Th.  lect.  II.- 
Did.  lib.  la,  cap. 
I,  n.  5. 

*  Metaphys.,  tr. 
VIII.  cap.  VI.  - 
Cf.  Part.  I,  qu. 
XVI,  art.  I. 


'Hug.de  s.Vict., 
Summ.  Sent.,  tr. 
Ill.cap.x;  Mag., 
Iloe«/.,dist.xxx, 
cap.  Quibus  re- 
sponderi,  et  seq. 


*  Alexand.,  apud 
Averr.  I  de  Gen. 
et  Corr.,  text. 
xxxix;  s.  Bonav. 
I15«Br.,dist.xxx, 
art.  3,  qu.  2. 


•Aristot  de^ni- 
ma,  lib.  II,  cap. 
IV.  n.  13;  s.  Tn. 
lect.  IX ;  Averr.  I 
de  Gen.  et  Corr., 
text.  xxxviii. 


•  Qu.  II,  art.  1. 

*  Cf.  art.   seq.  , 
corp.,  post  med. 


2.  Praeterea,  si  a  corpore  hominis  subtrahatur  aliquid 
quod  est  de  veritate  humanae  naturae  in  ipso,  non  erit 
corpus  hominis  perfectum.  Sed  omnis  imperfectio  tolletur 
in  resurrectione :  praecipue  ab  electis,  quibus  promissum 
est,  Luc.  XXI  *,  quod  capillus  de  capite  eorum  tton  peribit. 
Ergo  quidquid  fuit  de  veritate  humanae  naturae,  resurget 
in  homine. 

Respondeo  dicendum  quod  unumquodque,  sicut  se  habet 
ad  esse,  ita  se  habet  ad  veritatem,  ut  dicitur  in  II  Meta- 
phys.  * :  quia  illa  res  vera  est  quae  est  ita  ut  videtur  co- 
gnitori  secundum  actum.  Et  propter  hoc  Avicenna  dicit  * 
quod  veritas  uniuscuiusque  rei  est  proprietas  sui  esse, 
quod  stabilitum  est  ei.  Et  secundum  hoc,  aliquid  dicetur 
esse  de  veritate  humanae  naturae  quia  proprie  pertinet  ad 
esse  humanae  naturae.  Et  hoc  est  quod  participat  formam 
humanae  naturae  :  sicut  verum  aurum  dicitur  quod  habet 
veram  formam  auri,  ex  qua  est  proprium  esse  auri. 

Ut  ergo  videatur  quid  sit  illud  quod  est  de  veritate 
humanae  naturae,  sciendum  est  quod  circa  hoc  est  triplex 
opinio.  Quidam  *  enim  posuerunt  quod  nihil  de  novo  esse 
incipit  de  veritate  humanae  naturae,  sed  quidquid  ad  ve- 
ritatem  humanae  naturae  pertinet,  totum  fuit  in  ipsa  in- 
stitutione  humanae  naturae  de  veritate  eius;  et  hoc  per 
seipsum  multiplicatur,  ut  ex  eo  possit  semen  decidi  a  ge- 
nerante,  ex  quo  filius  generetur;  in  quo  etiam  illa  pars 
decisa  multiplicatur,  et  ad  perfectam  quantitatem  perve- 
nit  per  augmentum,  et  sic  deinceps ;  et  ita  multiplicatum 
est  totum  genus  humanum.  Unde,  secundum  opinionem 
hanc,  quidquid  ex  alimento  generatur,  quamvis  videatur 
speciem  carnis  aut  sanguinis  habere,  non  tamen  pertinet 
ad  veritatem  humanae  naturae. 

Alii  *  vero  dixerunt  quod  aliquid  de  novo  additur  ad 
veritatem  humanae  naturae  per  transmutationem  natura- 
lem  alimenti  in  corpus  humanum ,  considerata  veritate 
humanae  naturae  in  specie,  ad  cuius  conservationem  or- 
dinatur  actus  generativae  virtutis.  Si  autem  veritas  huma- 
nae  naturae  in  individuo  consideretur,  ad  cuius  conserva- 
tionem  et  perfectionem  actus  nutritivae  virtutis  ordinatur, 
non  additur  aliquid  per  alimentum  quod  sit  primo  de  ve- 
ritate  humanae  naturae  huius  individui,  sed  solum  secun- 
dario.  Ponunt  enim  quod  veritas  humanae  naturae  primo 
€t  principaliter  consistit  in  humido  radicali ,  ejc  quo  est 
prima  constitutio  humani  generis :  quod  autem  convertitur 
de  alimento  in  veram  carnem  et  sanguinem,  non  est  prin- 
cipaliter  de  necessitate  humanae  naturae  illius  individui, 
sed  secundario ;  sed  potest  esse  principaliter  de  veritate 
humanae  naturae  alterius  individui,  quod  ex  semine  illius 
generatur.  Semen  enim  ponunt  esse  superfluum  alimenti: 
vel  cunr  admixtione  alicuius  quod  est  primo  de  veritate 
humanae  naturae  in  generante,  ut  quidam  dicunt;  vel  sine 
admixtione  eius,  ut  dicunt  alii.  Et  sic  quod  est  humidum 
nutrimentale  in  uno,  fit  humidum  radicale  in  alio. 

Tertia  opinio  *  est  quod  aliquid  de  novo  incipit  esse 
principaliter  de  veritate  humanae  naturae  etiam  in  isto 
individuo.  Quia  non  est  distinctio  talis  in  corpore  hu- 
mano  ut  aliqua  pars  materialis  signata  de  necessitate  per 
totam  vitam  remaneat:  sed  ad  hoc  indifferenter  se  habet 
quaelibet  pars  signata  accepta,  quod  manet  semper  quan- 
tum  ad  id  quod  est  speciei  in  ea,  sed  potest  fluere  et  re- 
fluere  quantum  ad  id  quod  est  materiae  in  ipsa.  Et  sic 
humidum  nutrimentale  non  distinguitur  a  radicali  ex  parte 
principii,  ut  dicatur  radicale  quod  est  ex  semine  genera- 
tum,  nutrimentale  quod  generatur  ex  cibo :  sed  magis  di- 
stinguitur  ex  termino,  quod  radicale  dicitur  quod  ad  ter- 
minum  generationis  pervenit  per  actum  generativae  vel 
etiam  nutritivae  virtutis;  sed  nutrimentale,  quod  nondum 
pervenit  ad  hunc  terminum,  sed  est  adhuc  in  via  nutriendi. 

Et  hae  tres  opiniones  in  II  libro  Sententiarum,  dist.  xxx  *, 
plenius  percunctatae  et  investigatae  sunt  *.  Et  ideo  non  de- 
bent  hic  repeti,  nisi  quantum  ad  propositum  pertinet. 

Sciendum  est  ergo  quod  secundum  has  opiniones  di- 
versimode  ad  hanc  quaestionem  oportet  respondere.  Prima 
opinio,  per  viam  multiplicationis  quam  ponit,  potest  po- 
nere  perfectionem  humanae  naturae,  et  quantum  ad  nu- 
merum  indi^Tduorum  et  quantum  ad  debitam  quantitatem 


uniuscuiusque  individui,  absque  eo  quod  ex  alimento 
generatum  est;  quod  quidem  non  additur  nisi  ad  resi- 
stendum  consumptioni  quae  posset  induci  per  actionem 
caloris  naturalis,  sicut  argento  apponitur  plumbum  ne  ex 
!  liquefactione  consumatur.  Unde ,  cum  in  resurrectione 
oporteat  naturam  humanam  in  sua  perfectione  reparari, 
nec  calor  naturalis  tunc  agat  ad  consumptionem  humidi 
naturalis,  nulla  necessitas  erit  quod  resurgat  aliquid  in 
homine    quod    ex   alimento    sit    generatum:    sed  resurget 

10  tantum  illud  quod  fuit  de  veritate  humanae  naturae  indi- 
vidui,  et  per  decisionem  et  multiplicationem  ad  praedi- 
ctam  perfectionem  pervenit  in  numero  et  quantitate. 

Secunda  autem  opinio,  quia  ponit  quod  eo  quod  adge- 
neratur  ex  nutrimento,  indigetur  ad  perfectionem  quanti- 

is  tatis  individui  et  ad  multiplicationem  quae  fit  per  gene- 
rationem,  necesse  habet  ponere  aliquid  de  hoc  in  quod 
conversum  est  alimentum,  resurgere:  non  tamen  totum, 
sed  solum  quantum  indigetur  ad  perfectam  reintegratio- 
nem  humanae  naturae  in  omnibus  suis  individuis.    Unde 

'o  ponit  haec  opinio  quod  totum  illud  quod  fuit  in  sub- 
stantia  seminis,  resurget  in  illo  homine  qui  ex  illo  semine 
generatus  est:  quia  hoc  est  principahter  de  veritate  hu- 
manae  naturae  in  ipso.  De  eo  autem  quod  postea  advenit 
per  nutrimentum,  tantum  resurget  in  eo  quantum  est  ne- 

35  cessarium  ad  perfectionem  quantitatis :  et  non  totum,  quia 
hoc  non  pertinet  aliter  ad  veritatem  humanae  naturae  nisi 
quatenus  natura  indiget  eo  ad  perfectionem  quantitatis. 
Sed  quia  hoc  humidum  nutrimentale  fluit  et  refluit,  hoc 
ordine  reparabitur  quod  illud   quod    primo    fuit    de    sub- 

;o  stantia  corporis  hominis,  totum  reparabitur ;  et  de  eo  quod 
secundo  et  tertio  et  deinceps  advenit,  quantum  necessa- 
rium  est  ad  quantitatem  reintegrandam ,  dupHci  ratione. 
Primo,  quia  super  hoc  quod  advenit  inductum  fuit  ut 
illud  quod  primo  erat  deperditum  repararetur :  et  ita  non 

15  ita  principaliter  pertinet  ad  veritatem  humanae  naturae 
sicut  praecedens.  Secundo,  quia  adiunctio  humidi  extranei 
ad  primum  humidum  radicale  facit  quod  totum  permixtum 
non  ita  perfecte  participet  veritatem  speciei  sicut  primum 
participabat.  Et  ponit  exemplum  Philosophus,  in  I  de  Ge- 

40  nerat.  *,  de  aqua  permixta  vino,  quae  semper  virtutem 
vini  debilitat,  ita  quod  in  fine  ipsum  aquosum  reddit. 
Unde,  sicut  secunda  aqua,  quamvis  assumatur  in  speciem 
vini,  non  tamen  ita  perfecte  speciem  vini  participat  sicut 
prima  quae  in  vinum  assumebatur,  ita  illud  quod  de  ali- 

4!  mento  secundo  in  carnem  convertitur,  non  ita  perfecte 
attingit  ad  speciem  carnis  sicut  quod  primo  converteba- 
tur.  Et  ideo  non  ita  pertinet  ad  veritatem  humanae  na- 
turae,  nec  ad  resurrectionem.  Sic  ergo  patet  quod  haec 
opinio  ponit  resurgere  totum  id  quod  est  de  veritate  hu- 

s"  manae  naturae  principaliter,  non  autem  totum  quod  est 
de  veritate  humanae  naturae  secundario. 

Tertia  autem  opinio  quantum  ad  aliquid  differt  a  se- 
cunda,  et  quantum  ad  aliquid  convenit  cum  ea.  Differt 
quidem  quantum  ad  hoc,  quod  ponit  totum  quod  est  sub 

ss  forma  camis  et  ossis  eadem  ratione  ad  veritatem  humanae 
naturae  pertinere.  Quia  non  distinguit  aliquid  materiale 
signatum  permanens  in  homine  toto  tempore  vitae  eius, 
quod  per  se  pertinet  ad  veritatem  humanae  naturae  et 
primo ;  et  aliquid  fluens  et  refluens,  quod  pertinet  ad  ve- 

60  ritatem  humanae  naturae  solum  propter  quantitatis  per- 
fectionem,  non  propter  primum  esse  speciei ;  sicut  secunda 
opinio  dicebat.  Sed  ponit  omnes  partes  quae  non  sunt 
praeter  intentionem  naturae  adgeneratae,  pertinere  ad  ve- 
ritatem  humanae  naturae  quantum  ad  id  quod  habent  de 

«s  specie,  quia  sic  manent;  non  autem  quantum  ad  id  quod 
habent  de  materia,  quia  sic  fluunt  et  refluunt  indifferenter ; 
ut  ita  etiam  intelligamus  contingere  in  partibus  unius  ho- 
minis  sicut  contingit  in  tota  multitudine  civitatis,  quia 
singuli  subtrahuntur  a  multitudine   per   mortem ,  aliis   in 

70  loco  eorum  succedentibus ;  unde  partes  multitudinis  fluunt 
et  refluunt  materialiter ,  sed  formaliter  manent ,  quia  ad 
eadem  officia  et  ordines  substituuntur  alii  a  quibus  priores 
subtrahebantur,  unde  respublica  una  numero  remanere  di- 
citur.  Et  similiter  etiam  dum,  quibusdam  partibus  fluen- 

7S  tibus   alia   reparantur  in  eadem  figura  et  in   eodem  situ, 


*  Cap.  IV,  n.  18.- 
S.Tli.  lect.  XVII. 


i84 


QUAESTIO  LXXX,  ARTICULUS  V 


cap.   1] , 


*  Gen. 
Aers.  7. 

*  In   corp. ,   Ut 
ergo. 


Ibid. 


•  Iii  corp. ,  Alii 
vero,  et  Tertia 
opinio. 


*   In   corp. ,    Ui 
ergo. 


'  In  corp^  Alii 
vero,  et  Tertia 
opinio. 


'  Corp.,  Sed  con- 
venit  et  in  resp. 
ad  3. 


omnes  partes  fluunt  et  refluunt  secundum  materiam  sed 
manent  secundum  speciem,  manet  nihilominus  homo  idem 
numero. 

Sed  convenit  tertia  cum  secunda  opinione  quia  ponit 
quod  partes  secundo  advenientes  non  ita  perfecte  attin- 
gunt  ad  veritatem  speciei  sicut  quae  primo  advenerunt. 
Et  ideo  idem  quod  ponit  resurgere  in  homine  secunda 
opinio,  ponit  tertia :  sed  non  penitus  eadem  ratione.  Po- 
nit  enim  totum  illud  quod  ex  semine  generatum  est  resur- 
gere,  non  quia  alia  ratione  pertineat  ad  veritatem  humanae 
naturae  quam  hoc  quod  postea  advenit:  sed  quia  perfe- 
ctius  veritatem  speciei  participat.  Quem  ordinem  ponebat 
secunda  opinio  in  his  quae  postea  adveniunt  ex  alimento. 
In  quo   etiam  haec  opinio    concordat  cum  illa. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  res  naturalis  non  est 
id  quod  est  ex  sua  materia ,  sed  ex  sua  forma.  Unde, 
quamvis  illud  materiae  quod  quandoque  fuit  sub  forma 
carnis  bovinae,  resurgat  in  homine  sub  forma  carnis  hu- 
manae,  non  sequitur  quod  resurgat  caro  bovis,  sed  caro 
hominis.  Ita  enim  etiam  posset  concludi  quod  resurgeret 
limus  de  quo  formatum  est  corpus  Adae  *.  -  Tamen  prima 
opinio  *  concedit  hanc  rationem, 

Ad  secundum  dicendum  quod  costa  illa  non  fuit  in 
Adam  de  perfectione  individui,  sed  ordinata  ad  multipli- 
cationem  speciei.  Unde  non  resurget  in  Adam ,  sed  in 
Heva:  sicut  et  semen  non  resurget  in  generante,  sed  in 
generato. 

Ad  tertium  dicendum  quod  secundum  primam  opinio- 
nem  *  facile  est  ad  hoc  respondere.  Quia  carnes  comestae 
nunquam  sunt  de  veritate  humanae  naturae  in  comedente  ; 
fuerunt  autem  de  veritate  humanae  naturae  in  eo  cuius 
carnes  comeduntur.  Et  ita  resurgent  in  primo,  et  non  in 
secundo. 

Sed  secundum  secundam  opinionem  et  tertiam  *,  unus- 
quisque  in  illo  resurget  in  quo  magis  accessit  ad  perfe- 
ctam  participationem  virtutis  speciei.  Et  si  aequaliter  in 
utroque  accesserit ,  resurget  in  illo  in  quo  primo  fuit : 
quia  in  eo  primo  habuit  ordinem  ad  resurrectionem  ex 
coniunctione  ad  animam  rationalem  illius  hominis.  Et 
ideo,  si  in  carnibus  comestis  fuit  aliqua  superfluitas  quae 
non  pertineret  ad  veritatem  humanae  naturae  in  primo, 
resurgere  poterit  in  secundo.  Alias,  illud  quod  pertinebat 
ad  resurrectionem  in  primo,  resurget  in  eo  et  non  in  se- 
cundo :  sed  in  loco  eius  sumeretur  vel  aliquid  de  eo  quod 
ex  aliis  cibis  in  carnem  secundi  conversum  est;  vel,  si 
nullo  cibo  unquam  pastus  fuisset  nisi  carnibus  humanis, 
divina  virtute  aliunde  suppleretur  quantum  indigeretur  ad 
perfectionem  quantitatis;  sicut  etiam  supplet  in  illis  qui 
ante  perfectam  aetatem  decedunt.  Nec  per  hoc  aliquid 
praeiudicatur  identitati  in  numero  :  sicut  nec  praeiudicatur 
per  hoc  quod  partes  secundum  materiam  fluunt  et  re- 
fluunt. 

Ad  quartum  dicendum  quod  secundum  primam  opi- 
nionem  *  facile  est  solvere.  Quia  ponit  quod  semen  non 
est  ex  superfluo  alimenti.  Unde  carnes  comestae  non  trans- 
eunt  in  semen,  ex  quo  puer  generatur. 

Sed  secundum  alias  duas  opiniones  *,  dicendum  est 
quod  non  est  possibile  quod  totum  quod  fuit  in  carnibus 
comestis  in  semen  convertatur:  quia  post  multam  depu- 
rationem  cibi  pervenitur  ad  decoctionem  seminis ,  quod 
est  superfluitas  ultimi  cibi.  Illud  autem  quod  de  carnibus 
comestis  in  semen  convertitur,  pertinet  magis  ad  veritatem 
humanae  naturae  in  eo  quod  ex  semine  nascitur,  quam 
in  illo  ex  cuius  camibus  semen  est  generatum.  Et  ideo, 
secundum  regulam  prius  *  datam ,  hoc  quod  in  semen 
conversum  est,  resurget  in  ♦©  qui  ex  semine  nascitur; 
residuum  autem  materiae  resurget  in  illo  ex  cuius  car- 
nibus  comestis  semen  est  generatum. 

Ad  auiNTUM  dicendum  quod  embrya  non  pertinent  ad 
resurrectionem  ante  animationem  per  animam  rationalem. 
In  quo  statu  iam  multum  advenit  supra  substantiam  se- 
minis  de  substantia  nutrimenti,  qua  puer  in  utero  matris 
nutritur.  Et  ideo,  si  aliquis  embryis  vescatur,  et  ex  su- 
perfluo  illius  cibi  generetur  aliquis,  illud  quod  erit  in 
substantia  seminis,  resurget  quidem  in  eo  qui  ex  semine 


generatur :  nisi  in  illo  contineretur  aliquid  quod  fuisset 
de  substantia  seminum  in  illis  ex  quorum  carnibus  co- 
mestis  semen  generatum  est ;  quia  hoc  resurgeret  in  pri- 
mo,  et  non  in  secundo.  Residuum  autem  carnium  come- 

!  starum,  quod  non  est  conversum  in  semen,  constat  quod 
resurgeret  in  primo ,  utrique  divina  potentia  supplente 
quod  deest. 

Prima  autem  opinio  *  hac  obiectione  non  arctatur : 
cum  non  ponat   semen   esse   ex   superfluo  alimenti.    Sed 

">  aliae  multae  rationes  sunt  contra  eam :  ut  in  II  libro, 
dist.  xxx  *,  patuit. 

ART.  V.  utrum  quidquid  fuit  materialiter 
IN  membris  hominis,  totum  resurrecturum  sit 

j-  In  Matth.,  cap.  x. 

Ad  quintum  sic  proceditur.  Videtur  quod  quidquid  fuit 
materialiter  in  membris  hominis,  totum  resurget.  Mi- 
nus  enim  videntur  pertinere  ad  resurrectionem  capilli  quam 
alia  membra.  Sed  quidquid  fuit  in  capillis,  totum  resurget, 
20  etsi  non  in  capillis ,  saltem  in  aliis  partibus  corporis :  ut 
Augustinus  dicit,  in  littera  *.  Ergo  multo  fortius  quidquid 
in  aliis  membris  materialiter  fuit,  totum  resurget. 

2.  Praeterea,  sicut  partes  carnis  secundum  speciem 
perficiuntur  ab  anima  rationali,  ita  partes  secundum  ma- 

2s  teriam.  Sed  corpus  humanum  habet  ordinem  ad  resurre- 
ctionem  ex  hoc  quod  fuit  anima  rationaU  perfectum  *. 
Ergo  non  solum  partes  secundum  speciem,  sed  omnes 
partes  secundum  materiam  resurgent. 

3.  Praeterea,  ex  parte  illa  accidit  corpori  totalitas  ex 
!0  qua  parte  accidit  ei  divisio  in  partes.  Sed  divisio  in  partes 

accidit  corpori  secundum  materiam,  cuius  dispositio  est 
quantitas,  secundum  quam  dividitur.  Ergo  et  totalitas  cor- 
poris  attenditur  secundum  partes  materiae.  Si  ergo  non 
omnes  partes  materiae  resurgent ,  non  totum    corpus   re- 

3!  surget.  Quod  est  inconveniens. 

Sed  contra,  partes  secundum  materiam  non  manent 
in  corpore,  sed  fluunt  et  refluunt :  ut  patet  per  illud  quod 
dicitur  in  I  de  Generat.  *  Si  ergo  omnes  partes  secun- 
dum  materiam  resurgent,  vel  erit  corpus  resurgentis  den- 

40  sissimum ;  vel  erit  immoderatae  quantitatis. 

2.  Praeterea,  quidquid  est  de  veritate  humanae  naturae 
in  uno  homine,  totum  potest  esse  pars  materiae  in  alio 
homine  qui  eius  camibus  vescitur.  Si  ergo  omnes  partes 
secundum  materiam    resurgant  in  aliquo,  sequetur   quod 

4!  resurget  in  uno  id  quod  est  de  veritate  humanae  naturae 
in  alio.  Quod  est  inconveniens. 

Respondeo  dicendum  quod  illud  quod  est  in  homine 
materialiter ,  non  habet  ordinem  ad  resurrectionem  nisi 
secundum  quod  pertinet  ad  veritatem  humanae  naturae: 

s»  quia  secundum  hoc  habet  ordinem  ad  animam  rationalem  *. 
Illud  autem  totum  quod  est  in  homine  materialiter,  per- 
tinet  quidem  ad  veritatem  humanae  naturae  quantum  ad 
id  quod  habet  de  specie,  sed  non  totum  considerata  ma- 
teriae  totalitate,  quia  tota  materia  quae  fuit  in  homine  a 

ss  principio  vitae  usque  ad  finem,  excederet  quantitatem  de- 
bitam  speciei:  ut  tertia  opinio  *  dicit,  quae  probabilior 
inter  ceteras  mihi  videtur.  Et  ideo  totum  quod  est  in 
homine  resurget  considerata  totalitate  speciei,  quae  atten- 
ditur  secundum  quantitatem ,  figuram ,  situm  et    ordinem 

60  partium :  non  autem  resurget  totum  considerata  totalitate 
materiae. 

Secunda  autem  opinio  et  prima  *  non  utuntur  hac 
distinctione,  sed  distinguunt  inter  partes  quarum  utraque 
habet  speciem  et  materiam.  Conveniunt  autem  hae  duae 

«s  opiniones  in  hoc  quod  utraque  dicit  quod  illud  quod  est 
ex  semine  generatum,  totum  resurget,  etiam  totalitate  ma- 
teriae  considerata.  Diff^erunt  autem  in  hoc  quod  de  eo 
quod  ex  alimento  generatur,  nihil  resurgere  ponit  prima 
opinio ;  secunda  vero  aliquid  eius  resurgere  ponit,  et  non 

70  totum,  ut  ex  dictis  *  patet. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  sicut  quidquid  est  in 
aliis  partibus  corporis  resurget  considerata  totalitate  spe- 
ciei,  non  autem  considerata  totalitate  materiae,  ita  etiam 
est  de  capillis.  In  aliis  autem  partibus  advenit  aliquid  ex 

7s  nutrimento  quod  facit  augmentum:  et  hoc  computatur  ut 


■  In    corp. ,    Ut 

ergo. 

'  Qu.  11 ,  art.  i ; 

cf.  corp.,  Elhae 

tres.  -  Cf.  Part. 

I,  qu.  cxix.art.  I. 


"  Dist  xLiv,  cap. 
Non  enim  perit.  - 
Aug.  Enchirid., 
cap.  Lxxxix;  cf. 
de  Civit.  Dei.  , 
lib.   XXII,   cap 

XIX. 

•  Cf.  art.  1 ;  art. 
3,  arg.  3;  art.  4, 
arg.  Sed  cont.  1 . 


■  Cap.  V,  n.  14, 
15.  -  S.  Th.  lect. 

XV. 


•  Cf.  loca  cit.  in 
arg.  2. 


"  Cf.  art.  praec, 
Tertia  opinio. 


'  Cf.  ibid.,  Ut  er- 
go,  et  Alii  vero. 


'  Ibid. ,  Scien- 
dum  est,  et  Se- 
cunda  autem. 


QUAESTIO  LXXXI,  ARTICULUS  I,  II 


i85 


'  Loc.  cit.  in  arg. 
Sed  contra  i. 


•  Cf.  art.  praeced. 


alia  pars,  considerata  totalitate  speciei,  quia  obtinet  alium 
locum  et  situm  in  corpore ,  et  substat  aliis  partibus  di- 
mensionis.  Aliquid  autem  advenit  quod  non  facit  augmen- 
tum,  sed  cedit  in  restaurationem  deperditi  nutriendo:  et 
non  computatur  ut  alia  pars  totius  considerati  secundum 
speciem ,  cum  non  obtineat  alium  locum  vel  situm  in 
corpore  quam  pars  quae  defluxit  tenebat ;  quamvis  possit 
alia  pars  computari  considerata  totalitate  materiae.  Et  si- 
militer  est  de  capillis.  Augustinus  ergo  loquitur  de  inci- 
sionibus  capillorum  quae  erant  partes  facientes  augmen- 
tum.  Et  ideo  oportet  quod  resurgant :  non  tamen  in  quan- 
titate  capillorum,  ne  sit  quantitas  immoderata ;  sed  in  aliis 
partibus,  ut  necessarium  iudicabit  divina  providentia.  - 
Vel  loquitur  in  casu  illo  quando  aliis  partibus  deficiet. 
Tunc  enim  eorum  defectus  poterit  ex  superfluitatibus  ca- 
pillorum  reparari. 

Ad  secundum  dicendum  quod  secundum  tertiam  opi- 
*  Cf.  art.  praeced.  nionem  *  eaedem  sunt  partes  secundum  speciem,  et  se- 
cundum  materiam.  Non  enim  illa  distinctione  utitur  Phi- 
losophus ,  in  l  de  Generat.  * ,  ad  distinguendum  diversas 
partes :  sed  ad  ostendendum  quod  eaedem  partes  possunt 
considerari  et  secundum  speciem,  quantum  ad  illud  quod 
est  formae  et  speciei  in  ipsis,  et  secundum  materiam, 
quantum  ad  illud  quod  subest  formae  et  speciei.  Constat 
autem  quod  materia  camis  non  habet  ordinem  ad  animam 
rationalem  nisi  inquantum  est  sub  tali  forma.  Et  ideo  ra- 
tione  eius  habet  ordinem  ad  resurrectionem. 

Sed  prima  et  secunda  opinio  *,  quae  ponunt  alias  esse 
partes  quae  sunt  secundum  speciem  et  alias  quae  sunt 
secundum  materiam,  dicunt  quod  anima,  quamvis  utras- 
que  partes  perficiat,  tamen  perficit  partes  secundum  ma- 
teriam  mediantibus  partibus  secundum  specicm.  Et  ideo 
non  habent  aequaliter  ordinem  ad  resurrectionem. 

Ad  tertium  dicendum  quod  in  materia  generabilium  et 
corruptibijium  dimensiones  interminatas  oportet  intelHgere 
ante  receptionem  formae  substantiaHs.  Et  ideo  divisio  quae 
est  secundum  huiusmodi  dimensiones,  proprie  pertinet  ad 
materiam.  Sed  quantitas  completa  et  terminata  advenit 
materiae  post  formam  substantialem.  Unde  divisio  quae 
fit  secundum  dimensiones  terminatas ,  respicit  speciem : 
praecipue  quando  ad  rationem  speciei  pertinet  determi- 
natus  situs  partium,  sicut  est  in  corpore  humanp. 

QUAESTIO  OCTOGESIMAPRIMA 

DE  QUALITATE  RESURGENTIUM 

EiNDE  considerandum   est  de  quaHtate  resurgentium  *. 

Circa  quod  quaeruntur  quatuor. 

Primo :  utrum  resurgent  omnes  in  aetate  iuveniH. 

Secundo :  utrum  in  aequaH  statura. 

Tertio:  utrum  omnes  in  eodem  sexu. 

Quarto :  utrum  in  vita  animaH. 


ART.  I.    UTRUM    OMNES    RESURRBCTURI  SINT    IN    EADEM    AETATE, 

SCILICET    lUVENILI 

Part.  III,  qu.  xlvi,  art.  9,  ad  4;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  uixxviii ; 
Ad  Ephes.,  cap.  iv,  lect.  iv. 

AD  PRiMUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod  non  omnes  re- 
surgent  in  eadem  aetate,  sciHcet  iuveniH.  Quia  Deus 
resurgentibus ,  praecipue  beatis,  nihil  subtrahet  quod  ad 
perfectionem  hominis  pertineat.  Sed  aetas  pertinet  ad  per- 
fectionem  hominis :  cum  senectus  sit  venerabilis  aetas  *. 
Ergo  senes  non  resurgent  in  aetate  iuveniH. 

2.  Praeterea,  aetas  computatur  secundum  mensuram 
temporis  praeteriti.  Sed  impossibile  est  tempus  quod  fuit 
praeteritum,  non  praeteriisse.  Ergo  impossibile  est  eos  qui 
maioris  aetatis  fuerunt,  ad  aetatera  iuvenilem  reduci. 

3.  Praeterea,  iUud  quod  magis  fuit  de  veritate  huma- 
nae  naturae  in  unoquoque ,  maxime  resurget  in  eo.  Sed 
quanto  aUquid  primo  fuit  in  homine,  tanto  videtur  magis 
ad  veritatem  humanae  naturae  pertinuisse  * :  quia  in  fine, 
propter  veritatem  speciei  debiUtatam,  comparatur  vino 
aquoso  corpus  humanum,  ut  patct  per  Philosophum,  in 
I  de  Generat.  *  Ergo,  si  omnes  debent  in  eadem  aetate 
resurgere ,  magis  decet  quod  resurgant  in  aetate  pueriH 
quam  iuvenili. 

SuMMAE  Thkoi..  D.  Thomak  T.  IX. 


*  Cf.  qu.  Lxxix, 
Introd. 


D 


•  Sap.  cap.   iv, 
vers.  8,  9. 


•  Cf.  qu.  ucxx , 
art.  4,corp.,  5eii 
convenit. 


*  Cap.  X,  n.  9.  - 
Continuat.  Com- 
ment.  s.Th.  lect. 


Sbd  contra  est  quod  dicitur  Ephes.  iv  * :  Donec  occur- 
ramus  omnes  in  virum  perfectum,  in  mensuram  aetatis 
plenitudinis  Christi.  Sed  Christus  resurrexit  in  aetate  iu- 
veniH,  quae  circa    triginta    annos   incipit,  ut   Augustinus 

s  dicit  *.  Ergo  et  alii  in  aetate  iuvenili  resurgent. 

2.  Praeterea,  homo   in   maxima    perfectione    naturae 
resurget.  Sed  natura  humana  perfectissimum  statum  habet 
in  aetate  iuvenili.  Ergo  in  illa  aetate  resurgent  omnes. 
Respondeo  dicendum  quod  homo  resurget  absque  omni 

'°  defectu  humanae  naturae :  quia,  sicut  Deus  humanam  na- 
turam  absque  defectu  instituit,  ita  sine  defectu  reparabit. 
Deficit  autem  humana  natura  dupliciter:  uno  modo,  quia 
nondum  perfectionem  ultimam  est  consecuta ;  alio  modo, 
quia  iam  ab  ultima  perfectione  recessit.  Et  primo  modo  de- 

»s  ficit  in  pueris ;  secundo  modo  deficit  in  senibus.  Et  ideo  in 
utrisque  reducetur  humana  natura  per  resurrectionem  ad 
statum  ultimae  perfecrionis,  qui  est  in  iuvenili  aetate,  ad 
quem  terminatur  motus  crementi,  et  a  quo  incipit  motus 
decrementi. 

ao  Ad  primum  ergo  dicendum  quod  aetas  senectutis  habet 
reverentiam,  non  propter  conditionem  corporis,  quod  in 
defectu  est,  sed  propter  sapientiam  animae,  quae  ibi  esse 
praesumitur  ex  temporis  antiquitate.  Unde  in  electis  ma- 
nebit  reverentia  senectutis,  propter  plenitudinem   divinae 

=s  sapientiae  quae  in  eis  erit :  sed  non  manebit  senectutis 
defectus. 

Ad  secundum  dicbndum  quod  non  loquimur  de  aetate 
quantum  ad  numerum  annorum,  sed  quantum  ad  statum 
qui  in  corpore  humano  ex  annis  relinquitur.  Unde  Adam 

3°  dicitur  in  aetate  iuvenili  formatus  propter  talem  corporis 
conditionem,  quam  primo  die  formationis  suae  habuit. 
Et  ideo  ratio  non  est  ad  propositum. 

Ad  tertium  dicendum  quod  virtus  speciei  dicitur  esse 
perfectior  in  puero  quam   in   iuvene  quantum   ad  ef&ca- 

->i  ciam  agendi  conversionem  alimenti  aliquo  modo  :  sicut 
etiam  est  perfectior  in  semine  quam  in  homine  completo. 
Sed  in  iuvenibus  est  perfectior  quantum  ad  terminum  com- 
plementi.  Unde  illud  quod  maxime  ad  veritatem  naturae 
pertinuit,  ad  iHam  perfectionem  reducetur  quam  habet  in 

40  aetate  iuvenili :  non  ad  illam  quam  habet  in  aetate  pue- 
riH,  in  qua  humores  adhuc  non  pervenerunt  ad  ultimam 
digestionem. 

ART.  II.    UTRUM    OMNES    RESURRKCTURI    SINT 
45  EIUSDEM    STATURAE 

IV  Sent.,  dist.  xliv,  Expos.  litt. 

AD  SKCUNDUM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod  omnes  re- 
surgent  eiusdem  staturae.  Sicut  enim  homo  mensura- 
tur  quantitate  dimensiva,  ita  quantitate  durationis.  Sed 
so  quantitas  durationis  in  omnibus  reducetur  ad  eandem  men- 
suram:  quia  omnes  in  eadem  aetate  resurgent  *.  Ergo 
quantitas  dimensionis  in  omnibus  reducetur  ad  eandem 
mensuram,  ut  in  eadem  statura  omnes  resurgant. 

2.  Praeterea,  Philosophus,  in  II  de  Anima  *,  dicit  quod 
5;  omnium  natura  constantium  terminus  est  et  ratio  magni- 

tudinis  et  augmenti.  Sed  iste  terminus  non  est  nisi  ex 
virtute  formae,  cui  debet  congruere  quantitas,  sicut  et 
omnia  alia  accidentia.  Ergo,  cum  omnes  homines  habeant 
eandem  formam  specificam,  in  omnibus  debet  esse  se- 
60  cundum  materiam  eadem  quantitatis  mensura ,  nisi  sit 
error.  Sed  error  naturae  corrigetur  in  resurrectione.  Ergo 
omnes  resurgent  in  eadem  statura. 

3.  Praeterba  ,  quantitas  resurgentis  non  poterit  esse 
proportionata  virtuti  naturali  quae  primo  corpus  formavit : 

^s  alias,  qui  non  potuerunt  ad  maiorem  quantitatem  perduci 
virtute  naturae,  nunquam  in  maiori  quantitate  resurgerent; 
quod  falsum  est.  Ergo  oportet  quod  quantitas  illa  pro- 
portionetur  virtuti  reparanti  corpus  humanum  per  resur- 
rectionem,  et  materiae  de  qua  reparatur.    Sed  virtus   re- 

70  parans  omnia  corpora  est  eadem  numero,  scilicet  divina 
virtus :  cineres  autem  omnes ,  ex  quibus  reparantur  hu- 
mana  corpora,  se  habent  aequaliter  ad  suscipiendam  actio- 
nem  praedictae  virtutis.  Ergo  ad  eandem  quantitatem  ter- 
minabitur  resurrectio    omnium    hominum.    Et    sic    idem 

7S  quod  prius. 

»4* 


Vers.  i^. 


*  De  Civit.  Dei, 
lib.   XXII,  cap. 


Art.  praeced. 


■  Ca 

S, 


Jap.  IV,  n.  8.  - 
Th.  lect.  viii. 


i86 


QUAESTIO  LXXXI,  ARTICULUS  III,  IV 


•  Cf.  1»°°  11»«, 
qu.  Lxxiii,  art-  2  ; 
m  Cont.  Gent. . 
cap.  Lviii. 


'  Qu.  Lxxix,  art. 

I,   3. 


•  Art.  praeced. , 
ad  2. 


•  Vers.  13. 


*  Ord.  et  Lomb. 
•*  Vers.  24. 


•  Al.  Z)e  Animal. 
Generat.,  lib.  II, 
cap.  111. 


•  Cap.  XVII. 


Vers.  32. 


Sed  contra,  quantitas  naturalis  consequitur  naturam 
uniuscuiusque  individui.  Sed  in  resurrectione  non  varia- 
bitur  natura  individui.  Ergo  nec  quantitas  naturalis  eius. 
Sed  non  est  eadem  quantitas  naturalis  omnium  hominum. 
Ergo  non  omnes  resurgent  in  eadem  statura. 

2.  Praeterba,  natura  humana  reparabitur  per  resurre- 
ctionem  ad  gloriam  vel  ad  poenam.  Sed  non  erit  eadem 
quantitas  gloriae  vel  poenae  in  omnibus  resurgentibus  *. 
Ergo  nec  eadem  quantitas  naturae. 

Respondeo  dicbndum  quod  in  resurrectione  non  repa- 
rabitur  humana  natura  solum  quantum  ad  idem  specie, 
sed  quantum  ad  idem  numero  *.  Et  ideo  in  resurrectione 
non  solum  attendendum  est  quid  competat  naturae  spe- 
ciei,  sed  quid  competat  naturae  individui.  Natura  autem 
speciei  habet  aliquam  quantitatem  quam  nec  excedit  nec 
ab  ea  deficit  absque  errore:  quae  tamen  quantitas  habet 
aliquos  gradus  latitudinis,  et  non  est  accipienda  secundum 
unam  mensuram  determinatam.  Unumquodque  autem  in- 
dividuum  in  specie  humana  assequitur,  infra  terminos  illius 
latitudinis,  aliquem  gradum  quantitatis,  quae  competit  na- 
turae  individui;  et  ad  hanc  perducitur  in  termino  aug- 
menti,  si  non  fuit  aliquis  error  in  opere  naturae  per  quem 
sit  aliquid  additum  vel  subtractum  praedictae  quantitati. 
Cuius  quidem  mensura  accipitur  secundum  proportionem 
caloris  extendentis  et  humidi  extensibilis.  Quod  non  est 
eiusdem  virtutis  in  omnibus.  Et  ideo  non  omnes  resur- 
gent  in  eadem  quantitate :  sed  quilibet  resurget  in  illa 
quantitate  in  qua  fuisset  in  termino  augmenti,  si  natura 
non  errasset  vel  defecisset.  Quod  autem  superest  vel  de- 
ficit  in  homine,  resecabit  vel  supplebit  divina  potentia. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  iam  patet  ex  dictis  * 
quod  non  dicuntur  omnes  in  eadem  aetate  resurgere  quasi 
omnibus  competat  eadem  quantitas  durationis:  sed  quia 
idem  status  perfectionis  erit  in  omnibus.  Qui  quidem 
status  salvari  potest  in  magna  et  in  parva  quantitate. 

Ad  secundum  dicendum  quod  quantitas  huius  individui 
non  solum  respondet  formae  speciei,  sed  etiam  naturae 
individui.  Et  ideo  ratio  non  sequitur. 

Ad  tertium  dicendum  quod  quantitas  resurgentis  non 
proportionatur  virtuti  reparanti,  quia  illa  non  est  de  na- 
tura  corporis ;  neque  omnibus  secundum  illum  statum  in 
quo  sunt  ante  resurrectionem ;  sed  naturae  quam  primo 
individuum  habebat.  Tamen,  si  virtus  formativa  propter 
aliquem  defectum  non  poterat  perducere  ad  debitam  quan- 
titatem  quae  competit  speciei,  divina  virtus  supplebit  in 
resurrectione  defectum:  sicut  patet  de  nanis.  Et  eadem 
ratio  est  de  illis  qui  immoderatae  magnitudinis  fuerunt, 
ultra  debitum  naturae. 

ART.   III.    UTRUM  OMNES  RESURRECTURI  SINT  IN  SEXU  VIRILI 
IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxxxviii:  In  Matth.,  cap.  xxii ;  Ad  Ephes,,  cap.  iv,  lect.  iv. 

AD  TBRTiuM  sic  PROCEDiTUR.  Vidctur  quod  omnes  resur- 
gent  in  sexu  virili.  Quia  dicitur  £]pAes.  iv*  quod  occur- 
remus  omnes  in  virum  perfectum.  Ergo  non  erit  nisi  sexus 
virilis  ibi. 

2.  Praeterea,  in  futuro  omnis  praelatio  cessabit,  ut 
dicit  Glossa  *,  I  Cor.  xv  **.  Sed  mulier  ordine  naturali  sub- 
dita  est  viro.  Ergo  mulieres  non  resurgent  in  sexu  mu- 
liebri,  sed  virili. 

3.  Praeterea,  illud  quod  est  occasionaliter  et  praeter 
intentionem  naturae  inductum,  non  resurget:  quia  in  re- 
surrectione  omnis  error  tolletur.  Sed  sexus  muliebris  est 
praeter  intentionem  naturae  inductus  ex  defectu  virtutis 
formativae  in  semine,  quae  non  potest  perducere  mate- 
riam  conceptus  ad  perfectionem  virilem:  unde  dicit  Phi- 
losophus ,  XVI  de  Animal.  *,  quod  femina  est  mas  occa- 
sionatus.  Ergo  sexus  muHebris  non  resurget. 

Sed  contra  est  quod  dicit  Augustinus,  XXII  de  Civ. 
Dei  * :  Melius  sapere  videntur  qui  utrumque  sexum  resur- 
recturum  esse  non  dubitant. 

2.  Praeterea,  Deus  reparabit  in  resurrectione  quod  in 
homine  fecit  in  prima  conditione.  Sed  ipse  fecit  mulierem 
de  costa  viri,  ut  patet  Genes.  n  *.  Ergo  ipse  sexum  femi- 
neum  in  resurrectione  reparabit. 

Respondeo  dicbndum  quod  sicut,  considerata  natura  in- 


dividui,  debetur  diversa  quantitas  diversis  hominibus,  ita, 
considerata  natura  individui ,  debetur  diversus  sexus  di- 
versis  hominibus.  Et  haec  etiam  diversitas  competit  per- 
fectioni  speciei,  cuius  diversi  gradus  implentur  per  dictam 

s  diversitatem  sexus  vel  quantitatis.  Et  ideo,  sicut  resurgent 
homines  in  diversis  staturis  *,  ita  in  diversis  sexibus.  Et 
quamvis  sit  diflferentia  sexuum,  deerit  tamen  confusio  mu- 
tuae  visionis:  quia  aberit  libido  incitans  ad  turpes  actus, 
ex  quibus  confusio  causatur. 

■o  Ad  primum  ergo  dicendum  quod  dicuntur  omnes  Christo 
occurrere  in  virum  perfectum,  non  propter  sexum  virilem, 
sed  propter  virtutem  animi,  quae  erit  in  omnibus  et  viris 
et  mulieribus. 

Ad  secundum  dicendum  quod  mulier  subditur  viro  pro- 

is  pter  imbecillitatem  naturae  et  quantum  ad  vigorem  animi, 
et  quantum  ad  robur  corporis.  Sed  post  resurrectionem 
non  erit  differentia  in  his  secundum  diversitatem  sexuum, 
sed  magis  secundum  diversitatem  meritorum.  Et  ideo  ratio 
non  procedit. 

20  Ad  tertium  dicendum  quod,  quamvis  feminae  generatio 
sit  praeter  intentionem  naturae  particularis,  est  tamen  de 
intentione  naturae  universalis,  quae  ad  perfectionem  hu- 
manae  speciei  utrumque  sexum  requirit.  Nec  ex  sexu  erit 
ibi  aliquis  defectus,  ut  ex  dictis  *  patet. 


ART.  IV.  utrum  resurrecturi  sint  in 

UT     SCILICET     UTANTUR     ACTU     NUTRITrVAE     ET 


vita  animali, 

GENERATrVAE 


30 


*  Art.  praeced. 


*  Resp.  ad  2. 


Part.  I,  qu.  xcvii,  art.  3;  IV  Cont.  Gent. ,  cap.  lxxxiii  ; 

Compend.    Theol.,   cap.    clvi  ;   In   lob ,    cap.    xix,  lect.    11; 

In  Matth.,  cap.  xxii;  I  ad  Cor.,  cap.  vi,  lect.  11;  cap.  xv,  lect.  v. 

AD  QUARTUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  resurgent  in 
vita  animali,  ut  scilicet  utantur  actu  nutritivae  et  ge- 
nerativae.  Quia  resurrectio  nostra  erit  conformis  resurre- 
ctioni  Christi  *.  Sed  Christus  post  resurrectionem  legitur 
comedisse :  ut  patet  loan.  ult.  *  et  Luc.  ult.  **  Ergo  et 
'5  homines  post  resurrectionem  comedent.  Et  eadem  ratione 
generabunt. 

2.  Praetbrba,  distinctio  sexuum  ad  generationem  or- 
dinatur:  et  similiter  instrumenta  quae  deserviunt  virtuti 
nutritivae ,  ordinantur  ad  comestionem.    Sed  homo    cum 

■*°  omnibus  huiusmodi  resurget  *.  Ergo  utetur  actibus  vir- 
tutis  generativae  et  nutritivae. 

3.  Praeterea,  totus  homo  beatificatur  et  secundum  ani- 
mam  et  secundum  corpus  *.  Sed  beatitudo  sive  felicitas, 
secundum  Philosophum  *,  in  perfecta  operatione  consistit. 

+!  Ergo  oportet  quod  omnes  potentiae  animae  et  omnia 
membra  sint  in  suis  actibus  in  beatis  post  resurrectionem. 
Et  sic  idem  quod  prius. 

4.  Praeterba,  in  beatis  post  resurrectionem  erit  per- 
fecta  et  beata  iucunditas.  Sed  talis  iucunditas  omnes  de- 

so  lectationes  includit :  quia  beatitudo  est  status  omnium  bo- 
norum  aggregatione  perfectus  *;  et  perfectum  est  cui 
nihil  deest  *.  Cum  ergo  in  actu  virtutis  generativae  et 
nutritivae  sit  magna  delectatio  ,  videtur  quod  tales  actus 
ad  vitam  animalem  pertinentes  in  beatis  erunt.  Et  multo 

s$  fortius  in  aliis,  qui  minus  spiritualia  corpora  habebunt. 
Sed  contra  est  quod  dicitur  Matth.  xxii  * :  In    resur- 
rectione  neque  nubent  neque  nubentur. 

2.  Praeterea  ,  generatio  ordinatur  ad  subveniendum 
defectui  qui  per  mortem  accidit,  ad  multiplicationem  hu- 

60  mani  generis ;  et  comestio  ad  restaurationem  deperditi  et 
ad  augmentum  quantitatis.  Sed  in  statu  resurrectionis  iam 
humanum  genus  habebit  totam  multitudinem  individuorum 
a  Deo  praefinitam :  quia  usque  ad  hoc  generatio  defere- 
tur  *.    Similiter    etiam    quilibet   homo    resurget    in   debita 

•ss  quantitate.  Nec  erit  ultra  mors  *,  aut  aliqua  deperditio  fiet 
a  partibus  hominis.  Ergo  frustra  esset  actus  generativae 
et  nutritivae  virtutis. 

Respondeo  dicendum  quod  resurrectio  non  erit  neces- 
saria  homini  propter  primam   perfectionem   ipsius ,  quae 

70  consistit  in  integritate  eorum  quae  ad  naturam  spectant : 
quia  ad  hoc  homo  pervenire  potest  in  statu  praesentis 
vitae  per  actionem  causarum  naturalium.  Sed  necessitas 
resurrectionis  est  ad  consequendam  ultimam  perfectionem, 
quae  consistit  in  perventione  ad  ultimum  finem.  Et  ideo 

S7  illae  operationes  naturales  quae  ordinantur  ad  primam  per- 


*  Cf.  qu.  Lxxvi , 
art.  1. 

•  Ver».    12  sqq. 
"  Vers.  43. 


*  Cf.  art.  prae- 
ced. ;  qu.  lxxx, 
art.  1. 


*  Cf.  qu.  lxxvii. 
art.  I ,  arg.  Sed 
contra  2. 

•  Ethic.  lib.  I, 
cap.  VII ,  n  15  ; 
cab.  XIII .  n.  1  ; 
s.Th.lect.  x.xix; 
lib.  X,  cap.  VII  , 
n.  1 ;  s.  Tn.  lect. 


*  Boet.  de  Con- 
solat.  Philos. , 
lib.  III,  pros.  II. 
•Aristot.PA/jJC. 
lib.  III,  cap,  VI, 
n.  8,  9.  -  S.  Th. 
lect.  XI. 

•  Vers.  30. 


*  Cf.  dist.  XLviii, 
qu.  II,  art.  2,  arg. 
Sed  contra  3. 
'  Apoc.  cap.  XXI, 
vers.  4. 


QUAESTIO  LXXXII,  ARTICULUS  I 


187 


•  S.  Rayra.  Sum. 
lib.  III,  tit.  XXIX, 
8  »• 


•  EtHic.   lib.  X , 
cap.  VII,  n.  8.  - 
S.  Th.  lect.  XI. 
■  Q.  1""'    11»«, 
qu.  III,  art.  3. 


*  Cap.  XIV,  n.  4, 
6.  -  S.Tb.  lect. 

XIV. 

•*  Cap.  V,  n.  5.  - 
S.Th.  lect.  VII. 
•Cf.ibid.lib.VIl, 
cap.  V,  n.  3 ;  cap. 
VI,  n.  6.  -  S.Tn. 
lect.  V,  VI. 


•  Cf.  Aug.  de  Ci- 
vit.  Dei.m.XTL, 
cap.  vii. 

•£M!C.,lib.  VII, 
cap.  XIV,  n.  7,  8; 
s.  Th.  lect.  XIV ; 
lib.  X,  cap.  V,  n. 

fl  sqq. ;  s.  Th. 
ect.  VIII. 


•  Cf.  qu.  Lxxix, 
Introd. 

}u.  Lxxxm. 

LXXXIV. 

*  Qu.   LXXXV. 


•■  Qii 


•  Cap.vii,  n.  4.- 
Continuat.  Com- 
ment.  s.  Th.lect. 

XIX. 


fectionem  humanae  naturae  vel  causandam  vel  conser- 
vandam,  non  erunt  in  resurrectione.  Et  huiusmodi  sunt 
actiones  animalis  vitae  in  homine,  et  actiones  mutuae  in 
elementis,  et  motus  caeli.  Et  ideo  haec  cessabunt  in  re- 
surrectione.  Et  quia  comedere,  bibere  et  dormire  et  ge- 
nerare  ad  animalem  vitam  pertinent,  cum  sint  ad  primam 
perfectionem  naturae  ordinata,  in  resurrectione  talia  non 
erunt. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  illa  comestio  qua  Chri- 
stus  comedit ,  non  fuit  necessitatis ,  quasi  cibis  indigeret 
humana  natura  post  resurrectionem :  sed  fuit  potestatis,  ut 
ostenderet  se  veram  naturam  humanam  resumpsisse,  quam 
prius  habuerat  in  statu  illo  quando  cum  discipulis  come- 
derat  et  biberat.  Haec  autem  ostensio  non  erit  in  resur- 
rectione  communi:  quia  omnibus  notum  erit.  Et  ideo 
dicitur  dispensative  Christus  manducasse,  eo  modo  lo- 
quendi  quo  iuristae  dicunt,  Dispensatio  est  communis  iuris 
relaxatio  *:  quia  Christus  intermisit  hoc  quod  est  com- 
muniter  resurgentium,  scilicet  non  uti  cibis,  propter  cau- 
sam  praedictam.  Et  propter  hoc  ratio  non  sequitur. 

Ad  secundum  dicendum  quod  differentia  sexuum  et 
uaembrorum  varietas  erit  ad  naturae  humanae  perfectio- 
nem  reintegrandam  et  in  specie ,  et  in  individuo.  Unde 
non  sequitur  quod  sint  frustra,  quamvis  animales  opera- 
tiones  desint. 

Ad  tertium  dicendum  quod  praedictae  operationes  non 
sunt  hominis  inquantum  est  homo,  ut  etiam  Philosophus 
dicit  *.  Et  ideo  in  eis  non  consistit  beatitudo  humani  cor- 
poris:  sed  corpus  humanum  beatificabitur  ex  redundantia 
a  ratione  * ,  a  qua  homo  est  homo ,  inquantum  erit  ei 
subditum. 

Ad  auARTUM  DicENDUM  quod  delectationes  corporales, 
sicut  dicit  Philosophus,  in  VII  *  et  X  **  Ethic,  sunt  me- 
dicinales,  quia  adhibentur  homini  ad  tollendum  fastidium; 
vel  etiam  aegritudines  *,  inquantum  eis  homo  inordinate 
delectatur,  ac  si  essent  verae  delectationes ,  sicut  homo 
habens  iniirmum  gustum  delectatur  in  quibusdam  quae 
sanis  non  sunt  delectabilia.  Et  ideo  non  oportet  quod 
tales  delectationes  sint  de  perfectione  beatitudinis,  ut  lu- 
daei  et  Saraceni  ponunt,  et  quidam  haeretici  posuerunt, 
qui  vocantur  Chiliastae  *.  Qui  etiam  secundum  doctrinam 
Philosophi  non  videntur  sanum  habere  affectum :  solae  enim 
delectationes  spirituales,  secundum  ipsum  *,  sunt  simpli- 
citer  delectationes,  et  propter  se  quaerendae.  Et  ideo  ipsae 
solae  ad  beatitudinem  requiruntur. 

QUAESTIO  OCTOGESIMASECUNDA 

DE    CONDITIONIBUS    BEATORUM    RESURGENTIUM 

DEiNDE  •  considerandum  est  de   conditionibus  beatorum 
resurgentium  *.    Et  primo ,  de   eorum  corporum  im- 
passibilitate ;  secundo,  de  subtilitate  *;  tertio,  de  agilitate  **; 
quarto,  de  claritate  *. 
Circa  primum  quaeruntur  quatuor. 

Primo:  utrum  sancti  resurgentes  resurgant  quoad  cor- 

pora  impassibiles. 
Secundo :  utrum  aequalis  impassibilitas  omnibus  inerit. 
Tertio :  utrum  illa  impassibilitas  sensum  in  actu  a  cor- 

poribus  gloriosis  excludat. 
Quarto :  utrum  sint  in  eis  omnes  sensus  in  actu. 

ART.    I.     UTRUM    CORPORA    SANCTORUM    POST     RESURRECTIONEM 

FUTURA    SINT    IMPASSIBILIA 

Part.  I,  qu.  xcvii,  art.  3;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxxxvi; 
Compend.   Theol.,  cap.     lxviii;  I  ad  Cor.,  cap.  xv,  lect.  vi. 

AD  PRiMUM  sic  PRocEDiTUR.  Videtur  quod  corpora  san- 
ctorum  post  resurrectionem  non  sint  impassibilia. 
Omne  enim  mortale  est  passibile.  Sed  homo  post  resur- 
rectionem  erit  animal  rationale  mortale:  haec  enim  est 
definitio  hominis,  quae  nunquam  ab  eo  separabitur.  Ergo 
corpus  erit  passibile. 

2.  Praeterea,  omne  quod  est  in  potentia  ad  formam 
alterius,  passibile  est  ab  illo :  quia  secundum  hoc  aliquid 
est  passivum  ab  alio,  ut  dicitur  in  I  de  Generat.  *  Sed 
corpora  sanctorum  post  resurrectionem  erunt  in  potentia 
ad  aliam  formam.  Ergo  erunt  passibilia.  -  Probatio  mediae. 


Quaecumque  communicant  in  materia,  unum  eorum  est 
in  potentia  ad  formam  alterius:  materia  enim,  secundum 
quod  est  sub  una  forma,  non  amittit  potentiam  ad  aliam 
formam.  Sed  corpora  sanctorum  post  resurrectionem  com- 
s  municabunt  cum  elementis  in  materia :  quia  ex  eadem 
materia  reparabuntur  ex  qua  nunc  sunt.  Ergo  erunt  in 
potentia  ad  aliam  formam.  Et  sic  erunt  passibilia. 

3.  Praeterea,  contraria  nata  sunt  agere  et  pati  ad 
invicem :  ut  in  I  de  Generat.  *  dicit  Philosophus.  Sed  cor- 

10  pora  sanctorum  post  resurrectionem  erunt  ex  contrariis 
composita,  sicut  et  nunc  sunt.  Ergo  erunt  passibilia. 

4.  Praeterea,  in  corpore  humano  resurget  sanguis  et 
alii  humores,  ut  dictum  est  *.  Sed  ex  pugna  humorum 
ad  invicem  generantur  aegritudines  et  huiusmodi   passio- 

is  nes  in  corpore.  Ergo  erunt  corpora  sanctorum  post  re- 
surrectionem  passibilia. 

5.  Praeterea,  magis  repugnat  perfectioni  defectus  in 
actu  quam  defectus  in  potentia.  Sed  passibilitas  importat 
solum    defectum   in    potentia.    Cum    ergo   in    corporibus 

30  beatorum  sint  futuri  aliqui  defectus  in  actu ,  sicut  cica- 
trices  vulnerum  in  martyribus ,  ut  in  Christo  fuerunt  * ; 
videtur  quod  nihil  deperibit  perfectioni  eorum  si  ponantur 
habere  corpora  passibilia. 

Sed  contra,  omne  passibile  est  corruptibile :  quia  passio 

2s  magis  facta  abiicit  a  substantia  *.  Sed  corpora  sancto- 
rum  post  resurrectionem  erunt  incorruptibilia ,  ut  dicitur 
I  Cor.  XV  * :  Seminatur  in  corruptione,  resurget  in  incor- 
ruptione.  Ergo  erunt  impassibilia. 

2.  Praeterea,  fortius  non  patitur  a  debiliori.  Sed  nul- 

30  lum  corpus  erit  fortius  corporibus  sanctorum,  de  quibus 
dicitur,  I  Cor.  xv  * :  Seminatur  in  injirmitate,  resurget  in 
virtute.  Ergo  erunt  impassibilia. 

Respondeo  dicendum  quod  passio  dupliciter  dicitur. 
Uno   modo,  communiter.    Et  sic   omnis  receptio   passio 

!S  dicitur:  sive  illud  quod  recipitur  sit  conveniens  recipienti 
et  perfectivum  ipsius;  sive  contrarium  et  corruptivum.  Ab 
huiusmodi  passionis  remotione  corpora  gloriosa  impassi- 
bilia  non  dicuntur :  cum  nihil  quod  est  perfectionis  eis 
sit  auferendum. 

40  Alio  modo  passio  dicitur  proprie,  quam  sic  definit  Da- 
mascenus,  in  II  libro  * :  Passio  est  motus  praeter  natu- 
ram.  Unde  immoderatus  motus  cordis  passio  eius  dicitur : 
sed  moderatus  dicitur  eius  operatio.  Cuius  ratio  est  quia 
omne    quod   patitur,  trahitur    ad    terminos    agentis ,  quia 

4S  agens  assimilat  sibi  patiens :  et  ideo  patiens ,  inquantum 
huiusmodi ,  trahitur  extra  terminos  proprios  *  in  quibus 
erat.  Sic  ergo  proprie  accipiendo  passionem,  non  erit  in 
corporibus  resurgentium  sanctorum  potentialitas  ad  pas- 
sionem.  Et  ideo  impassibilia  dicuntur. 

so  Huius  autem  impassibilitatis  ratio  a  diversis  diversi- 
mode  assignatur.  Quidam  enim  eam  attribuunt  conditioni 
elementorum,  quae  aliter  se  habebunt  tunc  in  corpore 
quam  modo  se  habent.  Dicunt  enim  quod  elementa  rema- 
nebunt  ibi  secundum   substantiam,  sed  qualitates    activae 

ss  et  passivae  ab  elementis  auferentur. 

Sed  hoc  non  videtur  verum.  Quia  qualitates  activae  et 
passivae  sunt  de  perfectione  elementorum.  Unde,  si  sine 
eis  repararentur  elementa  in  corpore  resurgentis ,  essent 
minoris  perfectionis  quam  modo  sint.  -  Et  praeterea,  cum 

60  qualitates  illae  sint  propria  accidentia  elementorum  ex 
forma  et  materia  ipsorum  causata,  videtur  valde  absurdum 
quod  causa  maneat  et  effectus  tollatur. 

Et  ideo  alii  dicunt  quod  manebunt  qualitates,  sed  non 
habebunt  proprias  actiones,   divina  virtute  id   faciente  ad 

«s  conservationem  humani  corporis. 

Sed  hoc  etiam  non  videtur  posse  stare.  Quia  ad  mi- 
xtionem  requiritur  actio  activarum  et  passivarum  qualita- 
tum :  et  secundum  praedominium  unius  vel  alterius  mixta 
ef&ciuntur   diversae  complexionis.    Quod   oportet   ponere 

70  in  corpore  resurgentis :  quia  erunt  ibi  carnes  et  ossa  et 
huiusmodi  partes,  quibus  omnibus  non  competit  una  com- 
plexio.  -  Et  praeterea,  secundum  hoc  impassibilitas  non 
posset  poni  dos  *  in  eis.  Quia  non  poneret  aliquam  dis- 
positionem  in  substantia  impassibili,  sed  solum  prohibitio- 

7S  nem  passionis   ab  exteriori ,  scilicet   divina  virtute ,  quae 


Loc.  cit..n.  5,6. 


'  Qu.  Lxxx,  art.3. 


•  Luc.  cap.  XXIV, 
vers.  39 ;  loan. 
cap.  XX,  vers.  20, 
27.-Cf.Part.III, 
qu.  Liv,  art.  4. 

•  Aristot.  Topic. 
lib.  VI,  cap.  VI, 
n.  21. 

•  Vers.  42. 


Vers.  43. 


•  De  Fide  Orth., 
lib.  II,  cap.  XXII. 


*  Cf.  qu.  XLVii , 
art.  1 ,  arg.  4. 


•  Cf.  dist.  XLix, 
qu.  IV  ,  art.  5  , 
qu»3. 


x88 


QUAESTIO  LXXXII,  ARTICULUS  II 


•Cf.Halen8.5am. 
Theot.  part.  III, 
qu.  XXIII,  memb. 
a. 


*Dist.xvii,qu.iii, 
art.  1.  -  Cf.  Part. 
1,  qu.  xci,  art.  i, 
ad  3. 


Vers.  48. 
Vers.  21. 


*  Cur  Deus  Ho- 
mo,  lib.  II,  cap. 

XI. 


•S.Th.lect.xii.- 
Did.lib.VI.cap. 
xii,  n.  5. 


•  Cap.  IV,  n.  5.  ■ 
S.  Th.  lect.  VII. 


etiam  posset  idem  facere  de  corpore  hominis  in  statu 
huius  vitae. 

Et  ideo  alii  *  dicunt  quod  in  ipso  corpore  erit  aliquid 
prohibens  passionem  corporum  gloriosorum,  scilicet  mate- 
ria  quinti  corporis,  quam  ponunt  venire  in  compositionem 
humani  corporis  ad  conciliandum  elementa  in  harmoniam 
quandam,  per  quam  possunt  esse  debita  materia  animae  ra- 
tionalis ;  sed  tamen  in  statu  huius  vitae,  propter  dominium 
elementaris  naturae,  corpus  humanum  patitur  ad  simihtu- 
dinem  aHorum  elementorum;  sed  in  resurrectione  domi- 
nabitur  natura  quinti  corporis.  Et  ideo  corpus  humanum 
reddetur  impassibile,  ad  similitudinem    corporis    caelestis. 

Sed  hoc  non  potest  stare.  Quia  corpus  quintum  non 
venit  materialiter  ad  compositionem  corporis  humani,  ut 
in  II  libro  *  ostensum  est.  -  Et  praeterea  impossibile  est 
dicere  quod  aliqua  virtus  naturalis,  qualis  est  virtus  cor- 
poris  caelestis,  transferat  corpus  humanum  ad  proprietatem 
gloriae,  qualis  est  impassibilitas  corporis  gloriosi:  cum 
immutationem  corporis  humani  Apostolus  attribuat  virtuti 
Christi ;  quia  qualis  caelestis,  tales  et  caelestes,  I  Cor.  xv  * ; 
et  Philipp.  III  *,  Reformabit  corpus  humilitatis  nostrae,  etc- 
Et  praeterea,  non  potest  natura  caelestis  ita  dominari  in 
corpore  humano  quin  natura  elementaris  remaneat,  cui  ex 
essentialibus  suis  principiis  passibilitas  inest. 

Et  ideo  aliter  dicendum  est,  quod  omnis  passio  fit  per 
victoriam  agentis  super  patiens :  alias  non  traheret  ipsum 
ad  terminos  suos.  Impossibile  est  autem  quod  aliquid 
dominetur  supra  patiens  nisi  inquantum  debilitatur  domi- 
nium  formae  propriae  supra  materiam  parientis,  loquendo 
de  passione  quae  est  contra  naturam,  de  qua  nunc  loqui- 
mur:  non  enim  potest  materia  subiici  uni  contrariorum 
sine  hoc  quod  toUatur  dominium  alterius  super  ipsam, 
vel  saltem  diminuatur.  Corpus  autem  humanum,  et  quid- 
quid  in  eo  est,  perfecte  erit  subiectum  animae  rationali, 
sicut  etiam  ipsa  perfecte  subiecta  erit  Deo.  Et  ideo  in 
corpore  glorioso  non  poterit  esse  aHqua  mutatio  contra 
dispositionem  illam  qua  perficitur  ab  anima.  Et  ita  cor- 
pora  illa  erunt  impassibilia. 

Ad  primom  ergo  dicendum  quod,  secundum  Anselmum  *, 
«  mortale  »  ponitur  in  definitione  hominis  a  philosophis, 
qui  non  crediderunt  hominem  totum  aliquando  posse  esse 
immortalem,  quia  non  viderunt  homines  nisi  secundum 
huius  mortalitatis  statum. 

Vel  potest  dici  quod,  secundum  Philosophum,  in  VII  Me- 
taphys.  *,  quia  differentiae  essentiales  sunt  nobis  incogni- 
tae,  utimur  quandoque  differentiis  accidentalibus  ad  signi- 
ficandum  differentias  essentiales,  quae  sunt  accidentalium 
causae.  Unde  mortale  in  definitione  hominis  non  ponitur 
quasi  ipsa  mortalitas  ad  essentiam  hominis  pertineat :  sed 
quia  illud  quod  nunc  est  causa  passibiHtatis  et  mortalitatis 
secundum  praesentem  statum ,  scilicet  compositio  ex  con- 
trariis ,  est  de  essentia  hominis.  Sed  tunc  non  erit  causa 
eius  propter  victoriam  animae  super  corpus. 

Ad  secundum  dicendum  quod  duplex  est  potentia: 
ligata,  et  libera.  Et  hoc  non  solum  est  verum  de  potentia 
activa ,  sed  etiam  passiva :  forma  enim  ligat  potentiam 
materiae,  determinando  ipsam  ad  unum,  secundum  quod 
dominatur  super  eam.  Et  quia  in  rebus  corruptibilibus 
non  perfecte  dominatur  forma  supra  materiam,  non  per- 
fecte  potest  ligare  ipsam,  quin  recipiat  interdum  per  ali- 
quam  passionem  dispositionem  contrariam  formae.  Sed 
in  sanctis  post  resurrectionem  omnino  anima  dominabi- 
tur  supra  corpus:  nec  illud  dominium  aHquo  modo  pot- 
erit  auferri,  quia  ipsa  erit  immutabiHter  Deo  subiecta,  quod 
non  fuit  in  statu  innocentiae.  Et  ideo  in  corporibus  ilHs 
manet  eadem  potentia  ad  formam  aliam  quae  nunc  inest, 
quantum  ad  substantiam  potentiae:  sed  erit  ligata  per 
victoriam  animae  supra  corpus ,  ut  nunquam  in  actum 
passionis  exire  possit. 

Ad  tertium  dicendum  quod  qualitates  elementares  sunt 
instrumenta  animae :  ut  patet,  in  II  de  Anima  *,  quod  calor 
ignis  in  corpore  humano  regulatur  in  actu  nutriendi  per 
virtutem  animae.  Quando  autem  agens  principale  est  per- 
fectum,  et  non  est  aliquis  defectus  in  instrumento,  nuUa 
actio  procedit  ab  instrumento  nisi  secundum  dispositionem 


principalis  agentis.  Et  ideo  in  corporibus  sanctorum  post 
resurrectionem  nuUa  actio  vel  passio  poterit  provenire  a 
qualitatibus  elementaribus  quae  sit  contra  dispositionem 
animae,  quae  intendit  conservare  corpus. 

s  Ad  quartum  dicendum,  secundum  Augustinum,  in  Epi- 
stola  ad  Consentium  *,  quod  divina  potentia  valet  de  ista 
visibili  atque  tractabili  natura  corporum,  quibusdam  ma- 
nentibus,  auferre  quas  voluerit  qualitates.  Unde,  sicut  ab 
igne  fornacis  Chaldaeorum   abstulit  virtutem  comburendi 

10  quantum  ad  aliquid,  quia  corpora  puerorum  illaesa  servata 

sunt,  sed  mansit  quantum  ad  aliquid,  quia  ignis  ille  Hgna 

comburebat  * ;  ita  auferet  ab  humoribus  passibilitatem,  et 

dimittet  naturam.   Modus  autem  quo  hoc  fiet,  dictus  est  *. 

Ad  auiNTUM   dickndum    quod    cicatrices    vulnerum   non 

■  s  erunt  in  sanctis,  nec  in  Christo  fuerunt,  inquantum  impor- 
tant  aliquem  defectum:  sed  inquantum  sunt  signa  con- 
stantissimae  virtutis,  qua  passi  sunt  pro  iustitia  et  fide, 
ut  ex  hoc  et  ipsis  et  alus  gaudium  crescat.  Unde  dicit 
Augustinus,  XXII  de  Civ.  Dei  * :  Nescio  quomodo  sic  ajfi- 

20  cimur  amore  iruirtyrum  beatorum  ut  velimus  in  illo  regno 
in  eorum  corporibus  videre  vulnerum  cicatrices  quae  pro 
Christi  nomine  pertulerunt.  Et  fortasse  videbimus.  Non 
enim  deformitas  in  eis,  sed  dignitas  erit;  et  quaedam,  quam- 
vis  in  corpore,  non  corporis,  sed  virtutis  pulcritudo  ful- 

»5  gebit.  Nec  tamen,  si  aliqua  martjrribus  amputata  et  ablata 
sunt  membra,  sine  ipsis  membris  erunt  in  resurrectione 
mortuorum,  quibus  dictum  est:  «  Capillus  de  capite  vestro 
non  peribit  ». 


30 


ART.  II.  UTRUM  impassibilitas  in  omnibus 

FUTURA     SIT    AKQUALIS 


•Epist.  CCV,  al. 
CXLVI,  cap.  I, 
n.  4. 


*  Dan.  cap.  iii 
vers.  46,  94. 

*  In  corpore. 


*  Cap.  XIX,  n.  3, 
al.  cap.  XX. 


Ad  shcundum  sic  proceditur.   Videtur  quod  impassibili- 
tas    in    omnibus    erit    aequalis.    Quia  I   Cor.   xv   dicit 
Glossa  *  quod    aequaliter   omnes    habent    quod    pati  non 
is  possunt.    Sed  ex  hoc  erit  in  eis  quod  non  possunt  pati, 
quod  habent  dotem  impassibilitatis.  Ergo  impassibilitas  est 
aequalis  in  omnibus. 

2.  Praeterea,  negationes  non  recipiunt  magis  et  minus. 
Sed  impassibilitas  est  quaedam  negatio  vel  privatio  passi- 

40  bilitatis.  Ergo  non  potest  esse  maior  in  uno  quam  in  alio. 

3.  Praeterka,  magis  album  dicitur  quod  est  nigro  im- 
permixtius.  Sed  nulli  corporum  sanctorum  admiscebitur 
aliquid  de  passibilitate.  Ergo  omnia  erunt  aequaliter  im- 
passibiHa. 

4i       Sed  contra,  merito  debet  respondere   praemium  pro- 

portionaliter.  Sed  sanctorum  quidam  fuerunt  aliis  maioris 

meriti.    Ergo,  cum  impassibilitas  sit  quoddam  praemium, 

videtur  quod  in  quibusdam  sit  maior  quam  in  aliis. 

2.  Prakterea,  impassibilitas  dividitur  contra  dotem  cla- 

50  ritatis.  Sed  illa  non  erit  aequalis  in  omnibus ,  ut  patet  I 
Cor.  XT  *.  Ergo  nec  impassibilitas. 

Respondeo  dicendum  quod  impassibilitas  potest  dupli- 
citer  considerari :  vel  secundum  se ;  vel  secundum  causam 
suam.  Si  secundum  se  consideretur,  quia  solam  negatio- 

ss  nem  vel  privationem  importat,  non  suscipit  magis  et  minus, 
sed  erit  aequalis  in  omnibus  beatis.  Si  autem  consideretur 
secundum  suam  causam,  sic  erit  in  uno  maior  quam  in 
alio.  Causa  autem  eius  est  dominium  animae  super  cor- 
pus  *.  Quod  quidem  dominium  causatur  ex  hoc  quod  frui- 

60  tur  Deo  immobiliter.  Unde  in  illo  qui  perfectius  fruitur, 
est  maior  impassibilitatis  causa. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  Glossa  illa  loquitur 
de  impassibilitate  secundum  se ,  et  non  secundum  cau- 
sam  suam. 

<s  Ad  skcundum  dicendum  quod,  quamvis  negationes  et 
privationes  secundum  se  non  intendantur  nec  remittantur, 
tamen  intenduntur  et  remittuntur  ex  causis  suis :  sicut 
dicitur  esse  locus  magis  tenebrosus  qui  habet  plura  et 
maiora  obstacula  lucis. 

70  Ad  tkrtium  dickndum  quod  aliqua  non  solum  inten- 
duntur  per  recessum  a  contrario ,  sed  per  accessum  ad 
terminum :  sicut  lux  intenditur.  Et  propterea  etiam  impas- 
sibilitas  est  maior  in  uno  quod  in  alio,  quamvis  in  nullo 
aliquid  passibUitatis  remaneat. 


•  Cf.  Interlin. 
et  Lomb.  super 
vers.  43. 


Vers.  41 ,  43. 


"  Cf.  art.  prae- 

ced. 


QUAESTIO  LXXXII,  ARTICULUS  III,  IV 


189 


*  Cap.  XI.  n.  11 ; 
s.Th.lect.  XXIII.- 
Cf.  cap.  V,  n.  1 ; 
s.  Th.  lect.  X. 

*  Art.  1. 


•  Aue.  de  Trin. 
lib.  XV,  cap.  XVI, 
n.  26. 


•  Vers.  7. 


•  Cap.  II,  n.  2.  ■ 
S.  Th.  lect.  III. 


Vers.  7. 


'Cap.xiii.  n.  12.- 
S.  Th.  lect.  XX. 


*  Cf.  qu.  Lxxiv, 
art.  4,  arg.  Sea 
contra  1. 


*  Cap.  V,  n.  1; 
s.  Th.  lect.  X.  - 
Cf.  cap.  XI,  n.  11  ; 
s.  Th.  lect.  XXIII. 


ART.   III.    UTRUM    IMPASSIBILITAS 

SENSUM  IN    ACTU    A    CORPORIBUS    GLORIOSIS    EXCLUUAT 

I»  n»',  qu.  III,  art.  3;  IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxxxvi. 

AD  TERTiuM  sic  pRocEDiTUR.  Vidctur   quod  impassibilitas  s 
sensum  in  actu  a  corporibus  gloriosis  excludat.  Quia, 
sicut  dicit  Philosophus,  in  II  de  Anima  *,  sentire  est  quod- 
dam  pati.    Corpora   autem   gloriosa    erunt  irapassibilia  *. 
Ergo  non  sentient  in  actu. 

2.  Praeterea,  immutatio  naturalis  praecedit  immutatio-  1° 
nem  animalem,  sicut  esse  naturale  praecedit  esse  intentio- 
nale.  Sed  corpora  gloriosa  ratione  impassibilitatis  non  im- 
mutabuntur  immutatione  naturali.  Ergo  nec  immutatione 
animali,  quae  requiritur  ad  sentiendum. 

3.  Praeterea,  quandocumque  fit  sensus  in  actu,  cum  's 
nova   receptione   fit   novum   iudicium.    Sed  ibi   non  erit 
novum  iudicium :  quia  non  erunt  ibi  cogitationes  volubi- 
les  *.  Ergo  non  fiet  sensus  in  actu. 

4.  Praeterea,  quando  anima  est  in  actu  unius  poten- 
tiae,  remittitur  actus  alterius  potentiae.  Sed  anima  summe  » 
erit  intenta  ad  actum  virtutis  intellectivae,  qua  Deum  con- 
templabitur.  Ergo  non  erit  aliquo  modo   in  actu  virtutis 
sensitivae. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  Apoc.  i  * :  Videbit  eum 
omnis  oculus.  Ergo  erit  ibi  sensus  in  actu.  ^s 

2.  Praeterea,  secundum  Philosophum,  in  I  de  Anima  *, 
animatum  ab  inanimato  distinguitur  sensu  et  motu.  Sed 
ibi  erit  motus  in  actu:  quia  tanquam  scintillae  in  arun- 
dineto  discurrent,  Sap.  iii  *.  Ergo  et  sensus,  in  actu. 

Respondeo  dicendum  quod  aliquem  sensum  esse  in  '" 
corporibus  beatorum  omnes  ponunt.  Alias  corporalis  vita 
sanctorum  post  resurrectionem  assimilaretur  magis  somno 
quam  vigiliae.  Quod  non  competit  illi  perfectioni:  eo 
quod  in  somno  corpus  sensibile  non  est  in  ultimo  actu 
vitae;  propter  quod  somnus  dicitur  vitae  dimidium  in  's 
I  Ethic.  *  Sed  in  modo  sentiendi  diversi  diversa  opinantur. 

Quidam  enim  dicunt  quod,  quia  corpora  gloriosa  sunt 
impassibUia,  et  propter  hoc    non  receptibilia  peregrinae 
impressionis  * ,  et    multo  minus  quam    corpora  caelestia, 
quod  non  erit  ibi  sensus  in  actu  per  receptionem  alicuius  +° 
speciei  a  sensibilibus,  sed  magis  extra-mittendo. 

Sed  hoc  non  potest  esse.  Quia  in  resurrectione  natura 
speciei  manebit  eadem  in  homine  et  omnibus  partibus 
eius.  Huiusmodi  autem  est  natura  sensus  ut  sit  potentia 
passiva :  ut  in  II  de  Anima  *  probat  Philosophus.  Unde ,  4S 
si  in  resurrectione  sancti  sentient  e.xtra-mittendo  et  non 
recipiendo,  non  esset  sensus  in  eis  virtus  passiva,  sed  activa. 
Et  sic  non  esset  eiusdem  speciei  cum  sensu  qui  nunc  est, 
sed  esset  aliqua  aha  virtus  eis  data :  sicut  enim  materia 
nunquam  fit  forma,  ita  potentia  passiva  nunquam  fit  activa.  s» 

Et  ideo  alii  dicunt  quod  sensus  in  actu  fiet  per  susce- 
ptionem,  non  quidem  ab  exterioribus  sensibilibus,  sed  per 
effluxum  a  superioribus  viribus :  ut  sicut  nunc  superiores 
vires  accipiunt  ab  inferioribus,  ita  e  converso  tunc  infe- 
riores  accipient  a  superioribus.  ss 

Sed  iste  modus  receptionis  non  facit  vere  sentire.  Quia 
omnis  potentia  passiva  secundum  suae  speciei  rationem 
determinatur  ad  aliquid  activum  speciale:  quia  potentia, 
inquantum  huiusmodi,  habet  ordinera  ad  illud  respectu 
cuius  dicitur.  Unde,  cum  propriura  activum  in  sensu  ex-  60 
teriori  sit  res  existens  extra  aniraam,  et  non  intentio  eius 
existens  in  imaginatione  vel  ratione ;  si  organum  sentiendi 
non  raoveatur  a  rebus  extra,  sed  ex  imaginatione  vel  aliis 
superioribus  viribus,  non  erit  vere  sentire.  Unde  non  dici- 
mus  quod  phrenetici  et  alii  mente  capti,  in  quibus  pro- «s 
pter  victoriam  iraaginativae  virtutis  fit  huiusmodi  defluxus 
specierum  ad  organa  sentiendi,  vere  sentiant,  sed  quia  vide- 
tur  eis  quod  sentiant. 

Et  ideo  dicendum  est,  cum  aliis,  quod  sensus  corporum 
gloriosorura  erit  per  susceptionem  a  rebus  quae  sunt  extra  70 
animam.  Sed  seiendum  est  quod  organa  sentiendi  immu- 
tantur  a  rebus  quae  sunt  extra  animam,  dupliciter.  Uno 
modo,  imrautatione  naturali :  quando  scilicet  organum  dis- 
ponitur  eadem  qualitate  naturali  qua  disponitur  res  extra 
animam  quae  agit  in  ipsum ,  sicut  cum  manus  fit  calida  7S 


•  Cap 
S.Th 


XII,  n.  1.- 
lect.  XXIV. 


In  corpore. 


et  adusta  ex  tactu  rei  calidae,  vel  odorifera  ex  tactu  rei 
odoriferae.  Alio  modo ,  iramutatione  spirituali:  quando 
recipitur  qualitas  sensibilis  in  instruraento  secundum  esse 
spirituale,  idest  species  sive  intentio  qualitatis,  et  non  ipsa 
qualitas ;  sicut  pupilla  recipit  speciem  albedinis  et  tamen 
ipsa  non  efiicitur  alba.  Priraa  ergo  receptio  non  causat 
sensum,  per  se  loquendo  :  quia  sensus  est  susceptivus  spe- 
cierum  in  materia  praeter  materiam,  idest  praeter  esse 
materiale  quod  habebant  extra  animam,  ut  dicitur  in  II  de 
Anima  *.  Et  haec  receptio  immutat  naturam  recipientis : 
quia  recipitur  hoc  modo  qualitas  secundum  esse  suum 
raateriale.  Unde  ista  receptio  non  erit  in  corporibus  glo- 
riosis :  sed  secunda,  quae  per  se  facit  sensum  in  actu,  et 
non  imrautat  naturam  recipientis. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  iam  patet  ex  dictis  * 
quod  per  hanc  passionera  quae  est  in  actu  sentiendi,  quae 
non  est  aliud  quam  receptio  praedicta,  non  trahitur  corpus 
extra  naturalem  suam  qualitatem,  sed  spiritualiter  perfici- 
tur.  Unde  impassibilitas  gloriosorum  corporum  hanc  pas- 
sionem  non  excludit. 

Ad  sbcundum  dicendum  quod  omne  passivum  recipit 
actionem  agentis  secundum  suum  modum.  Si  ergo  aliquid 
sit  quod  natum  sit  iramutari  ab  activo  naturali  et  spiri- 
tuali  iramutatione,  imrautatio  naturalis  praecedit  immuta- 
tionem  spiritualera,  sicut  esse  naturale  praecedit  esse  inten- 
tionale.  Si  autera  natum  sit  iramutari  spiritualiter  tantum, 
non  oportet  quod  immutetur  naturaliter :  sicut  de  aere , 
qui  non  est  receptivus  coloris  secundum  esse  naturale, 
sed  solum  secundum  esse  spirituale,  et  ideo  hoc  solum 
modo  immutatur;  sicut  e  converso  corpora  inanimata 
immutantur  per  qualitates  sensibiles  solura  naturaliter,  et 
non  spiritualiter.  In  corporibus  autem  gloriosis  non  pot- 
erit  esse  aliqua  immutatio  naturalis.  Et  ideo  ibi  erit  spi- 
ritualis  imrautatio  tantura. 

Ad  tertium  dicendum  quod ,  sicut  erit  nova  receptio 
speciei  in  organo  sentiendi,  ita  erit  novura  iudicium  sen- 
sus  communis ,  non  autem  novum  iudicium  intellectus 
de  hoc :  sicut  fit  in  eo  qui  videt  aliquid  quod  prius  scivit. 
Quod  autem  Augustinus  dicit,  quod  non  erunt  ibi  cogi- 
tationes  volubiles,  intelligitur  de  cogitationibus  intellectivae 
partis.  Unde  non  est  ad  propositum. 

Ad  quartum  dicendum  quod,  quando  unum  duorum  est 
ratio  alterius,  occupatio  animae  circa  unum  non  impedit 
nec  reraittit  occupationem  eius  circa  aliud :  sicut  medicus, 
dum  videt  urinam,  non  minus  potest  considerare  regulas 
artis  de  coloribus  urinarura,  sed  magis.  Et  quia  Deus  ap- 
prehenditur  a  sanctis  ut  ratio  oranium  quae  ab  eis  agen- 
tur  vel  cognoscentur,  ideo  occupatio  eorum  circa  sensibi- 
lia  sentienda,  vel  quaecumque  alia  contemplanda  aut 
agenda,  in  nuUo  impediet  divinara  contemplationem,  nec 
e  converso. 

Vel  dicendura  quod  ideo  una  potentia  impeditur  in 
actu  suo  quando  alia  veheraenter  operatur,  quia  una  po- 
tentia  de  se  non  sufficit  ad  tam  intensam  operationem 
nisi  ei  subveniatur  pcr  id  quod  erat  aliis  potentiis  vel 
membris  influendum  a  principio  vitae.  Et  quia  in  sanctis 
erunt  omnes  potentiae  perfectissimae,  una  poterit  intense 
operari  ita  quod  ex  hoc  nullum  impedimentum  praesta- 
bitur  actioni  alterius   potentiae :   sicut  et  in  Christo   fuit. 

ART.    IV.    UTRUM    FUTURI    SINT    IBI    OMNES     SENSUS    IN    ACTU 

AD  QUARTUM  sic  pROCEDiTUR.  Videtur  quod  non  sint  ibi 
omnes  sensus  in  actu.  Tactus   enim  est  priraus  inter 
omnes  alios  sensus :  ut  dicitur  in  libro  de  Anima  *.  Sed  '  Ub.  ILcap- ". 
corpora  gloriosa  carebunt  actu  sensus  tactus :  quia  sensus  ",",.^1  cV.  d'e  Par- 
tactus  fit  in  actu  per  imrautationera  corporis  animalis  ab   ii'''™.'"^';.  '"''■ 
aliquo  exteriori   corpore   praedominante  in  aliqua   quali- 
tatum  activarum  vel  passivarum,  quarum  est  tactus  discre- 
tivus ;  qualis  tunc  iramutatio  esse  non  poterit  *.  Ergo  non 
erit  ibi  oranis  sensus  in  actu. 

2.  Praeterea,  sensus  gustus  deservit  actui  virtutis  nu- 
tritivae.  Sed  post  resurrectionem  huiusmodi  actus  non 
erit  *.  Ergo  frustra  esset  ibi  gustus. 

3.  Praeterea,  post  resurrectionem  nihil  corrumpetur: 
quia  tota  creatura  vestietur  quadam  virtute  incorruptionis. 


'  Cf.  art.  prae- 
ced. 


'Qu.Lxxxi,art.4. 


•Cap  I. -S.Th. 
lect.  II. 


*  Cf.  qu.  Lxxv , 
art.  1,  ad  3. 


*  S.  Bonav.  IV 
Sent.,  dist.  xlix, 
part.  II ,  sect,  i, 
art.  3,  qu.  i. 


•  Cap.  VII,  n.  p; 
cap.  IX,  n.  5.  -  S. 
Tn.  lect.  XV,  xx. 

•  Cap.  IX,  n.  2; 
s.  Th.  lect.  XIX.  - 
Cf.  de  Sensu  et 
Sensat.,  cap.  iv; 
8.  Th.  lect.  IX. 
"Gloss.Ord.Aug. 
et  Lomb. 

*Ps.  cxLix,  vers. 
6. 

•  Ord. 

"Ver8.27(lib.II). 


*  Qu.  Lxxxi,  art. 

4- 


190 

Sed  sensus  odoratus  in  actu  suo  esse  non  potest  nisi  aliqua 
corruptione  facta :  quia  odor  non  sentitur  sine  aliqua  fu- 
mali  evaporatione,  quae  in  quadam  resolutione  consistit. 
Ergo  sensus  odoratus  non  erit  ibi  in  suo  actu. 

4.  Praeterea,  auditus  deservit  disciplinae :  ut  dicitur 
in  libro  de  Sensu  et  Sensato  *.  Sed  non  erit  post  resur- 
rectionem  beatis  necessaria  aliqua  disciplina  per  sensibilia: 
quia  divina  sapientia  replebuntur  ex  ipsius  Dei  visione. 
Ergo  non  erit  ibi  auditus. 

5.  Praeterea,  visio  fit  secundum  quod  in  pupilla  reci- 
pitur  species  rei  visae.  Sed  hoc  non  poterit  esse  post  re- 
surrectionem  in  beatis.  Ergo  non  erit  ibi  visus  in  actu. 
Qui  tamen  est  omnium  sensuum  nobilior.  -  Probatio  me- 
diae.  Illud  quod  est  lucidum  in  actu,  non  est  receptivum 
speciei  visibilis  :  unde  speculum  directe  positum  sub  radio 
solis  non  repraesentat  speciem  corporis  oppositi.  Sed  pu- 
pilla,  sicut  et  totum  corpus,  erit  claritate  dotata.  Ergo  non 
recipietur  in  ea  aliqua  species  colorati  corporis. 

6.  Praeterea,  secundum  perspectivos,  omne  quod  vide- 
tur,  sub  angulo  videtur.  Sed  hoc  non  competit  corporibus 
gloriosis.  Ergo  non  habebunt  sensum  visus  in  actu.  -  Pro- 
batio  mediae.  Quandocumque  aliquid  videtur  sub  angulo, 
oportet  esse  aliquam  proportionem  angulo  ad  distantiam 
rei  visae :  quia  quod  a  remotiori  videtur,  minus  videtur 
et  sub  minori  angulo.  Unde  posset  esse  ita  parvus  angulus 
quod  nihil  de  re  videretur.  Si  ergo  oculus  gloriosus  vi- 
debit  sub  angulo,  oportet  quod  videat  sub  determinata 
distantia :  et  ita  quod  non  videat  ahquid  a  remotiori  quam 
modo  videmus.  Quod  videtur  valde  absurdum.  Et  sic  vide- 
tur  quod  sensus  visus  actu  non  erit  in  corporibus  gloriosis. 

Sed  contra,  potentia  coniuncta  actui  est  perfectior 
quam  non  coniuncta.  Sed  natura  humana  erit  in  beatis 
in  maxima  perfectione.  Ergo  erunt  ibi  omnes  sensus  in 
suo  actu. 

2.  Praeterea,  vicinius  se  habent  ad  animam  potentiae 
sensitivae  quam  corpus.  Sed  corpus  praemiabitur  vel  pu- 
nietur  propter  merita  vel  demerita  animae  *.  Ergo  et  omnes 
sensus  praemiabuntur  in  beatis  et  punientur  in  malis  se- 
cundum  delectationem  et  dolorem  vel  tristitiam  quae  in 
operatione  sensus  consistunt. 

Respondeo  dicendum  quod  circa  hoc  est  duplex  opinio. 
Quidam  *  enim  dicunt  quod  in  corporibus  gloriosis  erunt 
omnes  potentiae  sensuum,  non  tamen  erunt  in  actu  nisi 
duo  sensus,  scilicet  tactus  et  visus.  Nec  hoc  erit  ex  defectu 
sensuum,  sed  ex  defectu  medii  et  obiecti.  Nec  tamen  erunt 
frustra :  quia  erunt  ad  integritatem  humanae  naturae,  et 
ad  commendandam  sapientiam  Creatoris. 

Sed  hoc  non  videtur  verum.  Quia  hoc  quod  est  me- 
dium  in  istis  sensibus,  est  etiam  in  aliis  medium.  In  visu 
enim  est  medium  aer,  qui  etiam  est  medium  in  auditu 
et  odoratu :  sicut  patet  in  II  de  Anima  *.  Similiter  etiam 
gustus  habet  medium  coniunctum,  sicut  et  tactus :  cum 
gustus  sit  tactus  quidatn,  ut  in  eodem  libro  *  dicitur.  Odor 
etiam  erit  ibi,  qui  est  obiectum  odoratus :  cum  Ecclesia 
cantet  quod  odor  suavissimus  erunt  corpora  sanctorum. 
Laus  etiam  vocalis  erit  in  patria  :  unde  Augustinus  *  dicit, 
super  illud  Psalmi  *,  Exultationes  Dei  in  gutture  eorum, 
quod  corda  et  linguae  non  desinent  laudare  Deum.  Et 
idem  etiam  habetur  per  Glossam  *  super  illud  Esdrae  xii  **, 
In  cantico  et  cymbalis,  etc. 

Et  ideo,  secundum  aHos,  dicendum  quod  etiam  odo- 
ratus  et  auditus  erunt  ibi  in  actu.  Sed  gustus  non  erit  in 
actu  ita  quod  immutetur  ab  aHquo  cibo  vel  potu  sumpto, 
ut  patet  ex  dictis  * :  nisi  forte  dicatur  quod  erit  gustus 
in  actu  per  immutationem  linguae  ab  aliqua  humiditate 
adiuncta. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  qualitates  quas  tactus 
percipit,  sunt  illae  ex  quibus  constituitur  animalis  corpus. 
Unde  per  qualitates  tangibiles  corpus  animalis,  secundum 
statum  praesentem,  natum  est  immutari  immutatione  na- 
turali  et  spirituali  ab  obiecto  tactus.  Et  ideo  tactus  dicitur 
maxime  materialis  inter  aHos  sensus :  quia  habet  plus  de 
materiali  immutatione  adiunctum.  Non  tamen  immutatio 
materialis  se  habet  ad  actum  sentiendi,  qui  perficitur  spi- 
rituaH  immutatione,  nisi  per  accidens.  Et  ideo  in  corpo- 


QUAESTIO  LXXXIII,  ARTICULUS   I 


ribus  gloriosis,  a  quibus  impassibilitas  excludit  naturalem 
immutationem,  erit  immutatio  a  qualitatibus  tangibiHbus 
spirituaHs  tantum :  sicut  etiam  in  corpore  Adae  fuit,  quod 
nec  ignis  urere  nec  gladius   scindere    potuisset,   et  tamen 

s  horum  sensum  habuisset. 

Ad  secundum  dicendum  quod  gustus,  secundum  quod 
est  sensus  alimenti,  non  erit  in  actu.  Si  tamen  erit  secun- 
dum  quod-  est  iudicium  saporum,  hoc  esse  poterit  forte 
per  modum  praedictum  *. 

'0  Ad  tertium  dicendum  quod  quidam  *  posuerunt  quod 
odor  nihil  aliud  est  quam  quaedam  fumalis  evaporatio. 
Sed  haec  positio  non  potest  esse  vera :  quod  patet  ex 
hoc  quod  vultures  currunt  ex  odore  percepto  ad  cadaver 
ex  locis  remotissimis,  nec  esset  possibile  quod  evaporatio 

's  aHqua  pertingeret  a  cadavere  ad  tam  remota  loca,  etiam 
si  totum  resolveretur  in  vaporem ;  et  praecipue  cum  sen- 
sibilia  in  aequali  distantia  ad  quamlibet  partem  immutent. 
Unde  odor  immutat  medium  quandoque,  et  instrumentum 
sentiendi,  spirituali  immutatione,  sine  aliqua  evaporatione 

^o  pertingente  ad  organum.  Sed  quod  aliqua  evaporatio  re- 
quiratur,  hoc  est  quia  odor  in  corporibus  est  humiditate 
aspersus :  unde  oportet  resolutionem  fieri,  ad  hoc  quod 
percipiatur. 

Sed  in  corporibus   gloriosis   erit   odor   in   sua   ultima 

25  perfectione,  nuUo  modo  per  humidum  suppressus.  Unde 
immutabit  spirituali  immutatione,  sicut  odor  fumalis  eva- 
porationis  facit.  Et  sensus  odoratus  in  sanctis,  quia  nulla 
humiditate  impedietur,  cognoscet  non  solum  excellentias 
odorum,  sicut  nunc  in  nobis  contingit,  propter  nimiam  ce- 

'°  rebri  humiditatem  :  sed  etiam  minimas  odorum  differentias. 
•  Ad  quartum  dicendum  quod  in  patria  erit  laus  vocalis : 
quamvis  quidam  aliter  dicant,  quod  sola  immutatione  spi- 
rituali  organum  auditus  immutabitur  in  beatis.  Nec  erit 
propter  discliplinam  qua  scientiam  acquirat :   sed  propter 

35  perfectionem  sensus  et  delectationem.  Quomodo  autem 
vox  ibi  formari  poterit,  dictum  est  in  II  Hbro  *. 

Ad  auiNTUM  dicendum  quod  intensio  luminis  non  impe- 
dit  receptionem  spiritualem  speciei  coloris,  dummodo  ma- 
neat  in  natura  diaphani :  sicut  patet  quod,  quantumcumque 

40  illuminetur  aer,  potest  esse  medium  in  visu ;  et  quanto 
est  magis  illuminatus ,  tanto  per  ipsum  aliquid  clarius 
videtur,  nisi  sit  defectus  ex  debilitate  visus.  Quod  autem 
in  speculo  directe  opposito  radio  solis  non  appareat  spe- 
cies  corporis   oppositi,  non  est  propter  hoc  quod  impe- 

+s  diatur  receptio :  sed  propter  hoc  quod  impeditur  rever- 
beratio.  Oportet  enim  ad  hoc  quod  forma  in  speculo 
appareat,  quod  fiat  quaedam  reverberatio  ad  aliquod  cor- 
pus  obscurum :  et  ideo  plumbum  vitro  adiungitur  in  spe- 
culo.  Hanc  autem  obscuritatem  radius  solis  repellit:  unde 

50  non  potest  apparere  species  in  aUquo  speculo.  Claritas 
autem  corporis  gloriosi  non  aufert  diaphanitatem  a  pupilla : 
quia  gloria  non  tollet  naturam.  Unde  magnitudo  claritatis 
in  pupilla  magis  facit  ad  acumen  visus  quam  ad  eius 
defectum. 

ss  Ad  sextum  dicendum  quod,  quanto  sensus  est  perfectior, 
tanto  ex  minori  immutatione  facta  potest  obiectum  suum 
percipere.  Quanto  autem  sub  minori  angulo  visus  a  visi- 
bili  immutatur,  tanto  minor  immutatio  est :  et  inde  est 
quod  visus  perfectior  magis  a  remotis  aliquid  videre  potest 

60  quam  visus  debilior,  quia  quanto  a  remotiori  videtur,  sub 
minori  angulo  videtur.  Et  quia  visus  corporis  gloriosi  erit 
perfectissimus,  ex  parvissima  immutatione  poterit  videre. 
Unde  sub  angulo  multo  minori  videre  poterit  quam  modo 
dossit :  et  per  consequens  multo  magis  a  remoto. 

*'  QUAESTIO  OCTOGESIMATERTIA 

DE  SUBTILITATE  CORPORUM  BEATORUM 

DEiNDE  considcrandum  est  de  subtilitate  corporum  bea- 
torum  *. 
70  Circa  quod  quaeruntur  sex. 

Primo :  utrum  subtilitas  sit  proprietas  corporis  gloriosi. 
Secundo:   utrum  ratione  huius  subtilitatis  possit  esse 

in  eodem  loco  cum  alio  non  glorioso. 
Tertio:    utrum    per   miraculum    duo    corpora   possint 
7s  simul  esse  in  eodem  loco. 


"  Resp.  ad  i. 

•  Cf.  Problemat. 
sect.  XIII ,  n.  5 
led.  Didot). -In- 
ter  Opp.  Aristot. 


*  Dist.  II,  qu.  II, 
art.  2,  ad  5. 


"  Cf.  qu.  Lxxxii, 
Introd. 


xTls 


QUAESTIO  LXXXIII,  ARTICULUS  I,  II  191 

Quarto :  utrum  corpus  gloriosum  possit  esse  cum  alio  Naturis  *.  -  Secundo  quia,  si  hoc  esset  possibile,  corpore   •  cap.  vi. 

glorioso  in  eodem  loco.  in  spiritum  converso,  non  resurgeret  homo,  qui  ex  anima 

Quinto :  utrum   corpus   gloriosum   necessario   requirat  et  corpore  naturaliter  constat.  -  Tertio  quia,  si  Apostolus 

aequalem  sibi  locum.  sic   inteUigeret,    sicut    nominat   corpora   spiritualia ,  pari 

Sexto :  utrum  corpus  gloriosum  sit  palpabile.  s  ratione  nominaret  corpora  anitnalia  quae  in  animam  sunt 

conversa.  Quod  patet  esse  falsum. 

ART.  I.  UTRUM  suBTiLiTAS  siT  PROPRiETAS  Undc    quidam    haeretici    dixerunt    quod    corpus  in  re- 

coRPORis  GLORiosi  surrectione  remanebit,  sed  habebit  subtilitatem  secundum 

infra  qu.  lxxx,v  art.  i;  IV  Sent.,  dist.  xLix,  qu.  iv,  art.  5,  qu»  3:  modum    rarcfactionis ,    ita    quod    corpora   humana   in   re- 

Compend.  Theol.,  cap.  CLxvm;  l  ad  Cor.,  cap.  xv,  le«.  vi.  .  '.  ^  .^    ...  ^ 

'"  surrectione    erunt    aen    vel    vento    similia ,    ut    Gregonus 


D  PRiMUM  sic  PROCEDITUR.   Vidctur  quod  subtilitas  non      narrat ,  XIV  libro  Moralium  *.  •  cf.  arg.  i. 

Lsit   proprietas   corporis  gloriosi.   Proprietas   enim   glo-  Sed  hoc  etiam  non  potest   stare.    Quia  Dominus  post 

riae    excedit    proprietatem    naturae    sicut    claritas    gloriae      resurrectionem  corpus  palpabile  habuit,  ut  patet  Luc.  ult.*:   *  Vers.  39. 
claritatem  solis,  quae  est  maxima  in  natura.  Si  ergo  subti-      quod   praecipue   subtile    credendum    est.    -  Et  praeterea, 
litas  est  proprietas  corporis  gloriosi,  videtur  quod  corpus  'S  corpus  humanum  cum  carnibus  et  ossibus  resurget,  sicut 
sit  subtilius  futurum  omni  quod  est  subtile  in  natura.  Et      corpus  Domini,  ut  dicitur  Luc.  ult.  *,  Spiritus  carnem  et  '  ibi^- 
ita  erit  ventis  aereque  subtilius :  quod  est  haeresis  a  Gre-      ossa   non   habet,   sicut  me   videtis  habere.    Et  lob  xrx  *  •  Vers.  26. 
gorio  in  Constantinopolitana  urbe  damnata,  ut  ipse  narrat,      dicitur ;  In   carne  mea  videbo  Deum ,  Salvatorem  meum. 

xSi^J^invet^cap'  ^"  ^^^  ^*^^°  MoraHum  *.  Natura  autem  carnis   et  ossis    praedictam    raritatem  non 

XXXI.' -  cf  "Part!         2.  Praeterea,  sicut  caliditas  ct  frigiditas  sunt  quaedam  20  patitur. 

iii,qu.uv,art.3.   qualitates  simplicium  corporum,  sciHcet  elementorum,  ita  Et  ideo  est  assignandus  corporibus  gloriosis  alius  modus 

et  subtilitas.  Sed  calor  et  aliae  qualitates  elementorum  non      subtilitatis,  ut   dicantur   subtilia    propter   completissimam 
intendentur  in   gloriosis    corporibus    magis    quam   nunc :      corporis  perfectionem.  Sed  hanc  completionem  quidam  *  xato/"' a'^"7n ' 
immo  magis  ad  medium  reducentur.  Ergo  neque  subtilitas      eis  attribuunt   ratione    quintae    essentiae,    quae    eis    tunc  qu.  xiiH.^m'.  2.' 
in  eis  erit  maior  quam  nunc  sit.  25  maxime  dominabitur. 

3.  Praeterea,  subtilitas  invenitur  in  corporibus  propter  Quod   esse   non   potest.    Primo,   quia   nihil   de   quinta 

paucitatem  materiae :  unde  corpora  quae  habent  minus  de      essentia   potest  venire   in   compositionem   corporis,  ut  in 
materia  sub  aequalibus  dimensionibus,  dicimus  magis  sub-      II  libro  *  ostensum  est.  -  Secundo  quia,  dato  quod  veniret   *  O'"-  ""'  <!"• 
tUia,  ut  ignem  aere,  et  aerem  aqua,  et  aquam  terra.  Sed      in  compositionem  corporis  humani,  non  posset  intelligi  '"' 
tantum  de  materia  erit  in  corporibus  gloriosis   quantum  jo  quod  dominaretur  magis  tunc  quam  nunc  supra  naturam 

*Qu.Lxxi,art^.,  nunc  est ,  nec  dimensiones  erunt  maiores,  ut  ex  supra  *      elementarem,  nisi   ita   quod   esset  in  corporibus   humanis 

5;  qu.  Lxxxi,  art.      ...  t--  •  ,     -i.  i  i  ,  , 

2.  dictis  patet.    Ergo  non  erunt  magis   subtilia  quam  modo      plus  secundum  quantitatem  de  natura  caelesti ;  et  sic  cor- 

sunt.  pora  humana  non  essent  eiusdem  staturae;  nisi  forte  mi- 

•  Vers.  44.  Sed  contra  est  quod  dicitur  I  Cor.  xv  * :    Seminatur      nueretur   natura    elementaris   in   homine,    quod    repugnat 

corpus  animale,  resurget  corpus  spirituale,  idest  spiritui  35  integritati  resurgentium.  Vel  ita  quod  natura  elementaris 
simile.  Sed  subtilitas  spiritus  excedit  omnem  subtilitatem  indueret  proprietates  naturae  caelestis  ex  eius  dominio  in 
corporis.  Ergo  corpora  gloriosa  erunt  subtiUssima.  corpore.    Et   sic   naturalis   virtus    esset    causa   proprietatis 

2.  Praeterea,    corpora    quanto    sunt    subtiliora,    tanto      gloriosae.  Quod  absurdum  est. 
nobiliora.    Sed    corpora    gloriosa   sunt   nobilissima.    Ergo  Et  ideo  alii  dicunt  quod  dicta  completio,  ex  qua  cor- 

erunt  subtilissima.  40  pora  humana  subtilia  dicuntur,   erit  ex  dominio  animae 

Respondeo  dicendum  quod  nomen  subtilitatis  a  virtute  glorificatae,  quae  est  forma  corporis,  super  ipsum,  ratione 
Commuat  Co^' -  P^netrandi  est  assumptum :  unde  dicitur  in  II  rfe^Gewera^*,  cuius  corpus  gloriosum  spirituale  dicitur,  quasi  omnino 
ment.  «.Th.  lect.  quod  subtile  est  quod  est  repletivum  partibus  et  partium  spiritui  subiectum.  Prima  autem  subiectio  qua  corpus 
"■  partibus.    Quod   autem   aliquod   corpus  sit  penetrativum,      animae  subiicitur,  est  ad  participandum   esse  specificum, 

contingit  ex  duobus.  Primo,  ex  parvitate  quantitatis  :  prae-  4S  prout  subiicitur  sibi  ut  materia  forma  :  et  deinde  subiicitur 
cipue  secundum  profunditatem  et  latitudinem;  non  autem     ei  ad  alia  opera  animae,  prout  anima  est  motor.    Et  ita 
secundum  longitudinem,  quia  penetratio  fit  in  profundum,      prima  ratio  spiritualitatis  in  corpore  est  ex  subtilitate ;  et 
unde  longitudo  penetrationi  non  obstat.  Secundo,  ex  pau-      deinde  ex  agilitate,  et  aliis  proprietatibus  corporis  gloriosi*.   *  ^-  "^i'*-  *'•"• 
citate   iriateriae :    unde  rara    subtilia   dicimus.    Et  quia   in      Et  propter  hoc  Apostolus   in  spiritualitate   tetigit   dotem   qu»  >  '  " '  * ' 
corporibus  raris  forma  praedominatur  materiae  magis,  ideo  so  subtilitatis,  ut  Magistri  exponunt  *.  Unde  Gregorius    dicit,   *  Cf.  b.  Aibert. 
translatum    est   nomen    subtilitatis    ad  illa    corpora    quae      XIV  Moral.  *,  quod  corpus  gloriosum  dicitur  subtile  per  xuv,  ^.''23.  "" 
optime   substant   formae,    et   perficiuntur  ab    ea   comple-      effectum  spiritualis  potentiae.  '  ^"^'  "'■ 

tissimo  modo :    sicut  dicimus  subtilitatem  esse  in  sole  et  Et  per  hoc  patet  solutio  ad  obiecta,    quae   procedunt 

luna  et  aliis  huiusmodi ;    sicut   etiam   aurum   vel   aliquid      de  subtilitate  quae  est  per  rarefactionem. 
huiusmodi  potest  dici  subtile  quando  perfectissime  com-  si 
pletur  in  esse  et  virtute  suae  speciei.  ART.  II.  utrum  ratione  huius  subtilitatis  competat 

Et  quia  res  incorporeae   quantitate   carent  et  materia,  corpori  quod  sit  simul  in  eodem  loco 

nomen  subtilitatis  ad  eas  transfertur:    non  solum  ratione  cum  alio  corpore  non  glorioso 

SUae    Substantiae  ;     Sed     etiam     ratione    SUae    virtUtis.     Sicut        Part.  III,  qu.  liv,  art.  i,ad  1;  Q«od/.  I,  qu.  x,  art.  t;  /n/oan.,  cap.  xx,  lect.  iv; 
,  ..,       j.    ..  .,     ^.  ...  ,  l  ad  Cor.  ,  cap.  xv,  lect.  vi. 

enim  subtile  dicitur  penetrativum  quia  pertingit  usque  ad  60 

intima  rei,  ita  etiam  dicitur  aliquis  intellectus  subtilis  quia        k  d  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  ratione  huius 
pertingit  ad  inspicienda  intrinseca  principia  et  proprietates      .rVsubtilitatis  competat  corpori  quod  sit  simul  in  eodem 
naturales  rei  latentes.    Et  similiter   dicitur   aliquis   habere      loco    cum    alio    corpore   non    glorioso.    Quia,    ut    dicitur 
visum  subtilem   quia   aliquod   minimum    potest  visu  per-      Philipp.  iii  * :  Reformabit  corpus  humilitatis  nostrae,  confi-  '  Vers.  21. 
tingere.  Et  similiter  est  de  aliis  sensibus.  65  guratum  corpori  claritatis  suae.  Sed  corpus  Christi  potuit 

Et  secundum  hoc  etiam  diversi  diversimode  subtilitatem      simul  esse  cum  alio  corpore  in  eodem  loco :  ut  patet  per 
corporibus  gloriosis  attribuerunt.   Quidam  enim  haeretici,      hoc  quod  post  resurrectionem  intravit  ad  discipulos  ianuis 
rb^xm""''  ^"'   ^^  Augustinus  narrat  *,  attribuerunt  eis  subtilitatem  secun-      clausis,   ut   dicitur  loan.  xx  *.    Ergo   et   corpora    gloriosa   '  Vers.  19,  j6. 
dum  modum  quo  spirituales  substantiae  subtiles  dicuntur,      ratione  subtilitatis  poterunt  esse  cum  aliis  corporibus  non 
dicentes  quod  in  resurrectione  corpus  vertetur  in  spiritum ,  70  gloriosis  in  eodem  loco. 
et  ratione   huius    corpora    resurgentium   Apostolus   spiri-  2.  Praeterea,  corpora  gloriosa  erunt  nobiliora  omnibus 

*  Vers.  44,  46.    tualia  nominat,  I  Cor.  xv  *.  ahis  corporibus.  Sed  quaedam  corpora  nunc  ratione  suae 

Sed  hoc  non  potest  stare.  Primo,  quia  corpus  in  spi-  nobilitatis  possunt  esse  simul  cum  aliis  corporibus,  scilicet 
ritum  transire  non  potest :  cum  non  communicent  in  radii  solares.  Ergo  multo  fortius  hoc  conveniet  corporibus 
materia.  Quod  etiam  Boetius  ostendit,  in  libro  de  Duabus  vs  gloriosis. 


QUAESTIO  LXXXIII,  ARTICULUS  II 


•  Vers.  18. 


*  Cap.  VI,  n.  1 ; 
s.  Th.  lect.  I.  - 
Cf.lib.V.cap.iii, 
n.  2;  8.  Th.  lect. 


*  Cap.  I.  -S.Th. 
lect.  I. 


•  Cf.  II  Sent., 
dist.  II ,  qa  i , 
art.  3. 


*  B.  Innocen.  V, 
IV  Sent.,  dist. 
XLix,  qu.  IV,  art. 
3 ;  s.  Bonavent. 
ibid.,  dist.  xLix, 
part.  II ,  sect.  11, 
art.  3,  qu.  I. 


*  Cf.  qu.  Lxxx, 

art.  4,  5. 


■  Cap.  VI,  n.  2; 
cap.  VII ,  n.  2.  - 
S.Tb.lect.  IX,  X. 


*  Vers.  39. 


*  Cap.  I,  n.  8; 
cap.  VIII,  n.  13.  - 
S.  Th.   lect.   II, 

XIII. 

"S.Th.lect.vii. 
-  Did.  lib.  U,  cap. 
11,  n.  22. 


192 

3.  Praeterba,  corpus  caeleste  non  potest  dividi,  ad 
minus  quantum  ad  substantiam  sphaerarum :  unde  dicitur 
lob  XXXVII  *,  quod  caeli  velut  aere  solidissimi  firmati  sunt. 
Si  ergo  corpus  gloriosum  non  potest  simul  esse  cum  alio 
corpore  in  eodem  loco  ratione  subtilitatis,  nunquam  ad  s 
caelum  empyreum  ascendere  poterit.  Quod  est  erroneum. 

4.  Praeterea,  corpus  quod  non  potest  simul  esse  cum 
alio  corpore,  potest  ex  alterius  obstaculo  impediri  in  motu 
suo,  vel  etiam  includi.  Sed  haec  non  possunt  contingere 
corporibus  gloriosis.    Ergo   possunt  simul  esse  in  eodem  'o 
loco  cum  aliis  corporibus. 

5.  Praeterea,  sicut  se  habet  punctus  ad  punctum,  ita 
linea  ad  lineam,  et  superficies  ad  superficiem,  et  corpus 
ad  corpus.  Sed  duo  puncta  possunt  esse  simul,  ut  patet 
quando  lineae  se  tangunt;  et  similiter  duae  lineae  in  con-  ■? 
tactu  duarum  superficierum ;  et  duae  superficies  in  con- 
tactu  duorum  corporum :  quia  contigua  sunt  quorum  ulti- 
ma  sunt  simul,  ut  patet  VI  Physic.  *  Ergo  non  est  contra 
naturam  corporis  quin  possit  esse  simul  cum  alio  corpore 
in  eodem  loco.  Sed  quidquid  nobilitatis  natura  corporis  10 
patitur,  totum  corpori  glorioso  praestabitur.  Ergo  corpus 
gloriosum  ex  suae  subtilitatis  proprietate  habebit  quod 
possit  esse  simul  cum  alio  corpore  in  eodem  loco. 

Sed  contra  est  quod  Boetius  dicit,  in  libro  de  Trin.  *: 
In  numero  differentiam  varietas  accidentium  facit.  Nam  2; 
tres  homines  neque  genere,  neque  specie,  sed  suis  acci- 
dentibus  distant.  Nam,  si  vel  animo  cuncta  ab  his  acci- 
dentia  separamus,  tamen  locus  est  cunctis  diversus,  quem 
unum  fingere  nullo  modo  possumus.  Ergo,  si  ponantur 
duo  corpora  esse  in  uno  loco,  erunt  unum  corpus  numero.  3° 

2.  Prakterea,  corpora  gloriosa  maiorem  convenientiam 
habebunt  cum  loco  quam  spiritus  angelici.  Sed  spiritus 
angelici,  ut  quidam  dicunt,  non  possent  distingui  numero 
nisi  essent  in  diversis  locis :  et  propter  hoc  ponunt  quod 
necesse  est  esse  eos  in  loco,  et  quod  ante  mundum  creari  5S 
non  potuerunt  *.  Ergo  multo  magis  debent  dicere  quod 
duo  corpora  qualiacumque  non  possunt  esse  in  eodem  loco. 

Respondeo  dicendum  quod  non  potest  dici  quod  corpus 
gloriosum  ratione  suae  subtilitatis  habeat  quod  possit  esse 
cum  alio  corpore  in  eodem  loco,  nisi  per  subtilitatem  40 
auferatur  ab  eo  id  per  quod  prohibetur  nunc  esse  simul 
cum  alio  corpore  in  eodem  loco.  Dicunt  autem  quidam  * 
quod  prohibetur  ab  hoc  in  isto  statu  ratione  corpulentiae, 
per  quam  habet  quod  replet  locum.  Quae  quidem  corpu- 
lentia  ab  eo  per  subtiHtatis  dotem  tolletur.  4S 

Sed  hoc  non  potest  stare  propter  duo.  Primo,  quia 
corpulentia  quam  dos  subtilitatis  aufert,  est  ad  defectum 
pertinens :  puta  aliqua  inordinatio  materiae  non  perfecte 
substantis  suae  formae.  Totum  enim  quod  ad  integritatem 
corporis  pertinet,  in  corpore  resurget,  tam  ex  parte  formae  so 
quam  ex  parte  materiae  *.  Quod  autem  aUquod  corpus  sit 
repletivum  loci,  hoc  habet  per  illud  quod  est  de  integri- 
tate  naturae  eius,  et  non  ex  aliquo  defectu  naturae.  Cum 
enim  plenum  opponatur  vacuo,  illud  solum  non  replet  lo- 
cum,  quo  posito  in  loco,  nihilominus  manet  vacuus  locus.  ^s 
Vacuum  autem  definitur,  in  IV  Physic.  *,  quod  est  locus 
non  plenus  sensibili  corpore.  Dicitur  autem  aliquod  corpus 
esse  sensibile  ex  materia  et  forma  et  naturalibus  acciden- 
tibus,  quae  omnia  ad  integritatem  naturae  pertinent.  Con- 
stat  etiam  quod  corpus  gloriosum  erit  sensibile,  etiam  6» 
secundum  tactum,  ut  patet  in  corpore  Domini,  Luc.  ult.  *: 
nec  enim  deerit  materia  aut  forma,  aut  naturalia  acci- 
dentia,  sciHcet  calidum  et  frigidum  et  huiusmodi.  Unde 
patet  quod  corpus  gloriosum,  non  obstante  subtilitatis 
dote,  replebit  locum.  Insania  enim  videtur  dicere  quod  «s 
locus  ubi  esset  corpus  gloriosum,  esset  vacuus. 

Secundo  ratio  eorum  praedicta  non  valet,  quia  coexi- 
stentiam  corporis  impedire  in  eodem  loco  est  in  plus  quam 
replere  locum.  Si  enim  ponamus  dimcnsiones  esse  sepa- 
ratas  sine  materia,  illae  dimensiones  non  replent  locum.  70 
Unde  quidam  ponentes  vacuum  dixerunt  vacuum  esse 
locum  in  quo  sunt  huiusmodi  dimensiones  sine  aliquo 
sensibih  corpore.  Et  tamen  istae  dimensiones  prohibentur 
ne  sint  simul  cum  alio  corpore  in  eodem  loco :  ut  patet 
per  Philosophum,  in  IV  Physic.  *  et  in  III  Metaphys.  **,  7; 


ubi  habet  pro  inconvenienti  quod  corpus  mathematicum, 
quod  nihil  est  aliud  quam  dimensiones  separatae,  sit  simul 
cum  alio  corpore  naturali  sensibili.  Unde,  dato  quod  sub- 
tilitas  gloriosi  corporis  auferret  ab  eo  hoc  quod  est  replere 
locum,  non  tamen  sequitur  quod  propter  hoc  posset  esse 
cum  alio  corpore  in  eodem  loco  :  quia,  remoto  eo  quod 
in  minus  est,  non  propter  hoc  removetur  quod  in  plus  est. 

Ergo  videtur  quod  illud  quod  impedit  corpus  nostrum 
nunc  ne  simul  cum  alio  corpore  sit  in  eodem  loco,  nullo 
modo  poterit  ab  eo  removeri  per  dotem  subtilitatis.  Nihil 
enim  potest  prohibere  corpus  aliquod  ne  sit  simul  situatum 
cum  alio  corpore  in  eodem  loco ,  nisi  hoc  quod  in  eo 
requirit  diversum  situm :  nihil  enim  est  impedimentum 
identitati  nisi  quod  est  causa  diversitatis.  Hanc  autem 
distinctionem  situs  non  requirit  aliqua  corporis  qualitas: 
quia  corpori  non  debetur  aliquis  situs  ratione  suae  qua- 
litatis.  Unde,  remoto  a  corpore  sensibili  quod  sit  calidum 
aut  frigidum,  aut  grave  aut  leve,  nihilominus  in  eo  re- 
manet  necessitas  praedictae  distinctionis :  ut  patet  per 
Philosophum ,  in  IV  Phj-sic.  * ;  et  etiam  per  se  planum 
est.  Similiter  etiam  materia  non  potest  inducere  necessi- 
tatem  praedictae  distinctionis :  quia  materiae  non  advenit 
situs  nisi  mediante  quantitate  dimensiva.  Similiter  etiam 
neque  forma  situm  habet  nisi  ex  materia  situm  habente. 
Restat  ergo  quod  necessitas  distinctionis  duorum  corporum 
in  situ  causatur  a  natura  quantitatis  dimensivae,  cui  per 
se  convenit  situs :  cadit  enim  in  definitione  eius,  quia 
quantitas  dimensiva  est  quantitas  habens  situm  *.  Et  inde 
est  quod,  remotis  omnibus  aliis  quae  sunt  in  re,  distin- 
ctionis  necessitas  invenitur  in  sola  quantitate  dimensiva. 
Si  enim  accipiatur  linea  separata,  oportet  quod,  si  sint 
duae  lineae  vel  duae  partes  unius  lineae,  quod  sint  dis- 
tinctae  in  situ :  alias  linea  addita  lineae  non  ef&ceret 
maius,  quod  est  contra  communem  animi  conceptionem. 
Et  similiter  est  de  superficiebus  et  corporibus  mathema- 
ticis.  Et  quia  materiae  debetur  situs  inquantum  substat 
dimensionibus ,  exinde  praedicta  necessitas  ad  materiam 
situatam  derivatur :  ut,  sicut  non  est  possibile  esse  duas 
lineas  vel  duas  partes  lineae  nisi  sint  distinctae  secundum 
situm,  ita  impossibile  est  esse  duas  materias  vel  duas  partes 
materiae  nisi  sit  distinctio  situs.  Et  quia  distinctio  materiae 
est  principium  distinctionis  individuorum ,  inde  est  quod 
Boetius  dicit,  in  libro  de  Trin.  *,  quod  duobus  corporibus 
unum  locum  fingere  nullo  modo  possumus,  ut  hanc  saltem 
accidentium  varietatem  distinctio  individuorum  requirat. 

Subtilitas  autem  a  corpore  glorioso  dimensionem  non 
aufert.  Unde  nullo  modo  aufert  sibi  praedictam  necessi- 
tatem  distinctionis  situs  ab  alio  corpore.  Et  ideo  corpus 
gloriosum  non  habebit  ratione  suae  subtilitatis  quod  possit 
esse  cum  alio  corpore.  Sed  poterit  simul  cum  alio  corpore 
esse  ex  operatione  virtutis  divinae.  Sicut  etiam  corpus 
Petri  non  habuit  ex  aliqua  proprietate  indita  quod  ad 
adventionem  eius  sanarentur  infirmi  * :  sed  hoc  fiebat 
virtute  divina  ad  aedificationem  fidei.  Ita  faciet  virtus  di- 
vina  ut  corpus  gloriosum  possit  simul  cum  alio  corpore 
esse  ad  perfectionem  gloriae. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  corpus  Christi  non 
habuit  ex  subtilitatis  dote  quod  possit  esse  simul  cum  alio 
corpore  in  eodem  loco :  sed  hoc  factum  est  virtute  divina 
post  resurrectionem,  sicut  in  nativitate.  Unde  Gregorius, 
in  Homilia  *,  dicit :  Illud  corpus  Domini  intravit  ad  di- 
scipulos  ianuis  clausis  quod  ad  humanos  oculos  per  na- 
tivitatem  suam  clauso  exiit  utero  Virginis.  Unde  non 
oportet  quod  ratione  subtilitatis  hoc  conveniat  corporibus 
gloriosis  *. 

Ad  skcundum  dickndum  quod  lumen  non  est  corpus  : 
ut  in  Prima  Parte  *  dictum  est.  Unde  obiectio  procedit  ex 
falsis. 

Ad  tkrtium  dicbndum  quod  corpus  gloriosum  transibit 
sphaeras  caelorum  sine  eorum  divisione,  non  ex  vi  subti- 
litatis,  sed  ex  divina  virtute,  quae  eis  ad  nutum  in  omnibus 
subveniet. 

Ad  quartum  dickndum  quod  ex  hoc  quod  Deus  eis  ad 
nutum  aderit  in  omnibus  quae  volunt,  sequitur  quod  non 
possint  includi  vel  carcerari. 


'  Locis  prox.  cit. 


•  Cf.  Aristot.  Ca- 
teg.  cap.  IV,  n.  8. 


*  Cf.  arg.  Sed 
contra  i. 


•  Act.  cap.  V, 
vers.  15. 


•  Homil.  XXVI 
in  Evang. 


•  Cf.  Part.  m, 
qu.  uv ,  art.  1 , 
ad  I. 


:^^ 


u.  Lxvii.  art.2. 
;f.   II   Sent., 
dist.  XIII,  wt.  3. 


QUAESTIO  LXXXIII,  ARTICULUS  III 


193 


*  Cap.  V,  n.  4.  - 
S.Th.  lect.  VIII. 


*  Arist.  Sophist. 
Etench.,  cap  vi, 
n.  8. 


•Cf.Boet.deHe*- 
doma(i.,i\.  Quo- 
modo  substan- 
tiae  in  eo  quod 
sinteXc.Prooem. 


'    Euclid.    Ele- 
men/.  lib.  I,prop. 

XXXII. 


•  Ibid.  lib.  ni 
prop   XIII. 


•  Ibid.  lib.  I,  de- 
finit.  4. 


•  Aristot.  Phy- 
sic.  lib.  IV,  cap. 
IV,  n.  10,  12.  ■ 
S.  Th,  lect.  VI. 


■  Part.  III ,  qu. 
Lxxv,  art.  2. 


Ad  quintum  DicENDUM  quod,  sicut  dicitur  in  IV  Physic.*, 
puncti  non  convenit  esse  locum.  Unde,  si  dicatur  esse  in 
loco,  hoc  non  est  nisi  per  accidens,  quia  corpus  cuius 
est  terminus  est  in  loco.  Sicut  autem  totus  locus  respondet 
toti  corpori,  ita  terminus  loci  respondet  termino  corporis. 
Contingit  autem  duorum  locorum  esse  unum  terminum : 
sicut  et  duas  lineas  terminari  ad  unum  punctum.  Et  ideo, 
quamvis  duo  corpora  non  possunt  esse  nisi  in  diversis 
locis,  tamen  duobus  terminis  duorum  corporum  respondet 
idem  terminus  duorum  locorum.  Et  secundum  hoc  di- 
cuntur  ultima  corporum  se  contingentium  esse  simul. 

ART.    III.    UTRUM    PER    MIRACULUM    FIERI    POSSIT 

auOD    DUO    CORPORA    SINT    IN    EODEM    LOCO 

Part.  III,  qu.  liv,  art.  1,  ad  1;  qu.  lvii,  art.  4,  ad  2: 

IV  Cont.  Gent. ,cip.  lxxxvii;  Quodl.  I,  qu.  x,  art.  2;  /«  loan.,  cap.  xx,  lect.  iv; 

I  ad  Cor.,  cap.  xv,  lect.  vi. 

AD  TERTiuM  sic  PRocEDiTUR.  Videtur  quod  nec  etiam  per 
miraculum  fieri  possit  quod  duo  corpora  sint  in  eodem 
loco.  Non  enim  potest  fieri  per  miraculum  quod  duo  cor- 
pora  sint  simul  duo  et  unum :  quia  hoc  esset  facere  con- 
tradictoria  esse  simul.  Sed,  si  ponantur  duo  corpora  esse 
simul,  sequeretur  illa  duo  corpora  esse  unum.  Ergo  non 
est  possibile  hoc  per  miraculum  fieri. 

Probatio  mediae.  Sint  duo  corpora  in  eodem  loco, 
quorum  unum  dicatur  A  et  aliud  B.  Aut  ergo  dimen- 
siones  A  erunt  eaedem  cum  dimensionibus  loci,  aut  aliae. 
Si  aliae,  ergo  erunt  aliquae  dimensiones  separatae.  Quod 
non  potest  poni :  quia  dimensiones  quae  sunt  inter  ter- 
minos  loci,  non  sunt  in  aliquo  subiecto  nisi  sint  in  cor- 
pore  locato.  Si  autem  sunt  eaedem,  ergo  eadem  ratione 
dimensiones  B  erunt  eaedem  cum  dimensionibus  loci.  Sed 
quaecumque  uni  et  eidem  sunt  eadem,  sibi  invicem  sunt 
eadem  *.  Ergo  dimensiones  A  et  B  sunt  eaedem.  Sed 
duorum  corporum  non  possunt  esse  eaedem  dimensiones : 
sicut  nec  eadem  albedo.  Ergo  A  et  B  sunt  unum  corpus. 
Et  erant  duo.  Ergo  sunt  simul  unum  et  duo. 

2.  Praeterea,  contra  communes  animi  conceptiones  * 
non  potest  aliquid  miraculose  fieri,  ut  scilicet  pars  non 
sit  minor  toto  :  quia  contraria  communibus  conceptionibus 
directe  contradictionem  includunt.  Similiter  nec  conclu- 
siones  geometricae ,  quae  a  communibus  conceptionibus 
infallibiliter  deducuntur  :  sicut  quod  triangulus  non  habeat 
tres  angulos  aequales  duobus  rectis  *.  Similiter  nec  aliquid 
potest  fieri  in  linea  contra  definitionem  lineae:  quia  sepa- 
rare  definitionem  a  definito  est  ponere  duo  contradictoria 
esse  simul.  Sed  duo  corpora  esse  in  eodem  loco  est  contra 
conclusiones  geometriae,  et  contra  definitionem  lineae. 
Ergo  non  potest  fieri  per  miraculum. 

Probatlo  mediae.  Conclusio  est  geometriae  quod  duo 
circuli  non  se  tangunt  nisi  in  puncto  *.  Si  autem  duo 
corpora  circularia  essent  in  eodem,  duo  circuli  designati 
in  eis  se  tangerent  secundum  totum.  -  Similiter  etiam  est 
contra  definitionem  lineae  *  quod  infra  duo  puncta  sit  plus 
quam  una  linea  recta.  Quod  contingeret  si  duo  corpora 
essent  in  eodem  loco :  quia  infra  duo  puncta  signata  in 
diversis  superficiebus  loci  essent  duae  lineae  rectae  duorum 
corporum  locatorum. 

3.  Praeterea,  hoc  non  videtur  posse  fieri  per  mira- 
culum,  quod  corpus  inclusum  in  alio  corpore  non  sit  in 
loco:  quia  sic  haberet  locum  communem  et  non  proprium, 
quod  non  potest  esse.  Sed  hoc  sequeretur  si  duo  corpora 
essent  in  eodem  loco.  Ergo  non  potest  fieri  per  miraculum. 

Probatio  mediae.  Sint  duo  corpora  in  eodem  loco  quo- 
rum  unum  secundum  quamlibet  dimensionem  sit  maius 
alio.  Corpus  minus  erit  inclusum  in  corpore  maiore ,  et 
locus  corporis  maioris  erit  locus  eius  communis:  locum 
autem  proprium  non  habebit.  Quia  non  erit  aliqua  super- 
ficies  corporis  actu  signata  quae  contineat  ipsum :  quod 
est  de  ratione  loci  *.  Ergo  non  habebit  locum  proprium. 

4.  Praeterea,  Iocus  proportionaliter  respondet  locato. 
Sed  nunquam  potest  fieri  per  miraculum  quod  idem  cor- 
pus  sit  simul  in  diversis  locis,  nisi  per  aliquam  conver- 
sionem,  sicut  accidit  in  sacramento  Altaris  *.  Ergo  nullo 
modo  potest  fieri  per  miraculum  quod  duo  corpora  sint 
simul  in  eodem  loco. 

SuMMAE  Theol.  D.  Thomae  T.  IX. 


hoc  quod 
loan.  XX  *. 
patet,  pro- 
locis  esse, 
situ.  Et 
corpora  in 


m 


Sed  contra  est  quod  Beata  Virgo  filium  suum  mira- 
culose  peperit  *.  Sed  in  illo  partu  oportuit  duo  corpora 
esse  simul  in  eodem  loco:  quia  corpus  pueri  exiens  claustra 
pudoris  non  fregit  *.    Ergo    potest   miraculose   fieri  quod 

5  duo  corpora  sint  in  eodem  loco. 

2.  Praeterea,  hoc  idem  potest  ostendi  per 
Dominus  ad  discipulos  intravit  clausis  ianuis, 
Respondeo  dicendum  quod,  sicut  ex  dictis  * 
pter  hoc   necesse   est  duo   corpora  in  duobus 

10  quia  diversitas  materiae  requirit  distinctionem 
ideo  videmus    quod,  quando    conveniunt   duo 
unum,  destruitur  esse  distinctum   utriusque,  et  acquiritur 
utrique  simul  unum  esse  distinctum :  ut  patet  in  mixtio- 
nibus.  Non  potest  ergo  esse  quod  duo  corpora  remaneant 

i;  duo  et  tamen  sint  simul,  nisi  utrique  conservetur  esse 
distinctum  quod  prius  habebat,  secundum  quod  utrumque 
erat  ens  indivisum  in  se  et  divisum  ab  aliis.  Hoc  autem 
esse  distinctum  dependet  a  principiis  essentialibus  rei  sicut 
a   causis   proximis,  sed  a  Deo   sicut  a  causa   prima.    Et 

20  quia  causa  prima  potest  conservare  rem  in  esse  cessan- 
tibus  causis  secundis,  ut  patet  per  primam  propositionem 
Libri  de  Causis  * ,  ergo  divina  virtute ,  et  ea  sola ,  fieri 
potest  ut  accidens  sit  sine  subiecto,  ut  patet  in  sacramento 
Altaris  *.  Et  similiter  virtute  divina  fieri  potest,  et  ea  sola, 

25  quod  corpori  remaneat  esse  distinctum  ab  alio  corpore, 
quamvis  eius  materia  non  sit  distincta  in  situ  ab  alterius 
corporis  materia.  Et  sic  miraculose  fieri  potest  quod  duo 
corpora  sint  in  eodem  loco. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  ratio  illa  est  sophistica : 

io  quia  procedit  ex  suppositione  falsi;  vel  petit  principium. 
Procedit  enim  ratio  illa  ac  si  inter  superficies  oppositas 
loci  alicuius  esset  aliqua  dimensio  propria  loco,  cui  opor- 
teret  quod  uniretur  dimensio  corporis  locati  advenientis. 
Sic  enim  sequeretur  quod  dimensiones  duorum  corporum 

3S  locatorum  fierent  una  dimensio,  si  utraque  unum  fieret 
cum  dimensione  loci.  Haec  autem  positio  falsa  est :  quia 
secundum  hoc,  quandocumque  corpus  acquireret  novum 
locum,  oporteret  aliquam  immutationem  fieri  in  dimen- 
sionibus  loci  vel  locati;  non  enim  potest  esse  quod  aliqua 

40  duo  fiant  de  novo  unum  nisi  altero  eorum  immutato.  Si 
autem,  ut  se  rei  veritas  habet,  loco  non  debentur  aliae 
dimensiones  quam  dimensiones  locati,  patet  quod  ratio 
nihil  probat. 

Sed  petit  principium,  quia  secundum  hoc  nihil  est  aliud 

45  dictum  quod  dimensiones  locati  sunt  eaedem  cum  dimen- 
sionibus  loci,  nisi  quod  dimensiones  locati  continentur  infra 
terminos  loci,  et  secundum  eorum  mensuram  distant  ter- 
mini  sicut  distarent  propriis  dimensionibus  si  eas  haberent. 
Et  sic    dimensiones   duorum   corporum  esse    dimensiones 

so  unius  loci,  nihil  est  aliud  quam  duo  corpora  esse  in  eo- 
dem  loco.  Quod  est  principale  propositum. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  posito  quod  duo  corpora 
sint  simul  in  eodem  loco  per  miraculum,  non  sequitur 
aliquid  neque  contra  communes  animi  conceptiones,  neque 

ss  contra  definitionem  lineae,  neque  contra  conclusiones  ali- 
quas  geometriae.  Sicut  enim  supra  *  dictum  est,  quantitas 
dimensiva  in  hoc  differt  ab  omnibus  aliis  accidentibus 
quod  habet  specialem  rationem  individuationis  et  distin- 
ctionis,  scilicet  ex  situ  partium,  praeter  rationem  indivi- 

60  duationis  et  distinctionis  quae  est  sibi  et  omnibus  acci- 
dentibus  communis,  scilicet  ex  materia  subiecta.  Sic  ergo 
una  linea  potest  intelligi  diversa  ab  alia  vel  quia  est  in 
alio  subiecto,  quae  consideratio  non  est  nisi  de  linea  ma- 
teriali;  vel  quia   distat  in  situ  ab  alia,  quae    consideratio 

«s  est  etiam  de  linea  mathematica,  quae  intelligitur  prae- 
ter  materiam.  Si  ergo  removeatur  materia,  non  potest 
esse  distinctio  linearum  nisi  secundum  situm  diversum; 
et  similiter  nec  punctorum  nec  superficierum,  aut  qua- 
rumcumque   dimensionum.   Et  sic   geometria  non  potest 

70  ponere  quod  una  linea  addatur  alii  tanquam  distincta  ab 
ea,  nisi  sit  diversa  in  situ  ab  ea.  Sed,  supposita  distinctione 
subiecti  sine  distinctione  situs  ex  divino  miraculo,  intelli- 
gentur  diversae  lineae  quae  non  distant  situ,  propter  di- 
versitatem  subiecti ;  et  similiter  puncta  diversa.  Et  sic  duae 

7S  lineae  designatae  in  duobus  corporibus  quae  sunt  in  eodem 

a5* 


•  Cf.  dist.  xxxj 
qu.  II,  art.  3,  ad 
5;  Part.  III,  qu. 
xxviii,  art.  2.  ad^. 

•  Cf.  Hymn.  Ve- 
ni Redemplor ,  m 
lestoNativit.  Ho- 
inini. 

■  Vers.  19,  36. 

•  Art.  praeced. 


"InterOpp.  Ari- 
stot. 

■  Part.  III,  qu. 
Lxxvii,  art.  I. 


"  Art.  praeced. 


194 


QUAESTIO  LXXXIIJ,  ARTICULUS  IV,  V 


•  Part.  III,    qu 
LzxTi.art.  5. 


•Lib.V.lect.  VII, 
VIII.  -  Did.  lib. 
IV,  cap.  VI,  n.  9. 


loco,  trahuntur  a  diversis  punctis  ad  diversa  puncta :  ut 
non  accipiamus  punctum  in  loco,  sed  in  ipso  corpore 
locato ;  quia  linea  non  dicitur  trahi  nisi  a  puncto  quod 
est  terminus  eius.  Et  similiter  etiam  duo  circuli  designati 
in  duobus  corporibus  sphaericis  existentibus  in  eodem  loco,  5 
quae  sunt  duo  non  propter  diversitatem  situs,  alias  non 
possent  se  tangere  secundum  totum,  sed  sunt  duo  ex  di- 
versitate  subiectorum,  et  propter  hoc  se  totaliter  tangentes, 
adhuc  manent  duo.  Sicut  etiam  circulus  signatus  in  cor- 
pore  locato  sphaerico,  tangit  secundum  totum  aUum  cir-  10 
culum  signatum  in  corpore  locante. 

Ad  tertium  dicendum  quod  Deus  posset  facere  ahquod 
corpus  non  esse  in  loco.  Et  tamen,  illa  positione  facta, 
non  sequitur  quod  aliud  corpus  non  sit  in  loco :  quia 
corpus  maius  est  locus  corporis  minoris  ratione  illius  su-  's 
perficiei  quae  designaretur  ex  contactu  terminorum  cor- 
poris  minoris. 

Ad  quartum  dicendum   quod   unum   corpus  esse  simul 
localiter  in  duobus  locis  non  potest  fieri  per  miraculum, 
corpus  enim  Christi  non  est  in  altari  localiter  * :  quamvis  ao 
miraculose   possit   fieri   quod   duo  corpora  sint  in  eodem 
loco.  Quia  esse  in  pluribus  locis  simul  repugnat  individuo 
ratione   eius   quod   est   esse   indivisum   in   se :   sequeretur 
enim  quod  esset  distinctum  in  situ.    Sed  esse   cum  alio 
corpore  in  eodem  loco  repugnat  ei  quantum  ad  hoc  quod  js 
est  esse  divisum  ab  alio.  Ratio  autem  unius  perficitur  in 
indivisione,  ut  patet  in  IV  Metaphys.  * :  sed  divisio  ab  aliis 
est    de   consequentibus   ad    rationem    unius.    Unde    quod 
idem  corpus  sit  localiter  simul  in  diversis  locis,  includit 
contradictionem,  sicut  quod  homo  careat  ratione.  Sed  duo  '» 
corpora  esse  in  eodem  loco  non  includit  contradictionem, 
incorp.etada.  ut  ex  dictis  *  patet.  Et  ideo  non  est  simile. 

art.  iv.  utrum  corpus  qloriosum  possit  esse 
cum  alio  qlorioso  in  eodem  loco 

35 

AD  QUARTUM  sic  pRocEDiTUR.  Vidctur  quod  corpus  glo- 
riosum  possit  esse  cum  alio  glorioso  in  eodem  loco. 
Quia  ubi  est  maior  subtilitas,  ibi  est  minor  resistentia.  Si 
ergo  corpus  gloriosum  est  subtilius  quam  non  gloriosum, 
minus  resistet  corpori  glorioso.  Et  ita,  si  corpus  gloriosum  40 
poterit  esse  cum  corpore  non  glorioso  in  eodem  loco, 
multo  fortius  cum  corpore  glorioso. 

2.  Praeterea,  sicut  corpus  gloriosum  est  subtilius  non 
glorioso,  ita  unum   gloriosum  erit  subtilius  alio.    Si  ergo 
corpus  gloriosum   poterit   esse   simul    cum   non   glorioso,  4; 
et  corpus  gloriosum  magis  subtile  poterit  esse  cum  glo- 
rioso  minus  subtili. 

3.  Praeterea,  corpus  caeU  est  subtile,  et  erit  tunc  glo- 
rificatum  *.    Sed  corpus  alicuius  sancti  poterit  simul  esse 
cum  corpore  caeli :    quia   poterunt  ad  terram   descendere  5° 
et  ascendere  pro  suae  libito  voluntatis.  Ergo  duo  corpora 
subtilia  vel  gloriosa  poterunt  esse  simul. 

Sed  contra,  corpdra  gloriosa  erunt  spiritualia  *,  idest, 
spiritibus  quantum  ad  aliquid  similia.  Sed  duo  spiritus  non 
possunt  esse  simul  in  eodem  loco ,  quamvis  spiritus  et  ss 
corpus  possint  esse  in  eodem  loco :  ut  in  I  libro  *  dictum 
est.  Ergo  nec  duo  corpora  gloriosa  poterunt  esse  in  eodem 
loco. 

2.  Praeterea,    duorum    corporum    simul    existentium 
unum  ab  aHo   penetratur.    Sed   penetrari  ab  alio   corpore  «o 
est  ignobilitatis,  quae  omnino  a  corporibus  gloriosis  aberit. 
Ergo  non  poterunt  esse  duo  corpora  gloriosa  simul. 

Respondeo  dicendum  quod  corpus  gloriosum  ratione 
suae  proprietatis  non  habet  quod  possit  esse  cum  alio 
corpore  glorioso  in  eodem  loco,  sicut  nec  ut  sit  simul  «s 
cum  corpore  non  glorioso  *.  Divina  autem  virtute  fieri 
posset  ut  duo  corpora  gloriosa  essent  simul,  vel  duo  non 
gloriosa,  sicut  gloriosum  et  non  gloriosum  *. 

Sed  tamen  non  est  conveniens  quod  corpus  gloriosum 
sit  simul    cum    alio    corpore    glorioso.    Tum    quia    in  eis  7° 
servabitur  debitus  ordo,  qui  distinctionem  requirit.    Tum 
quia   unum   corpus   gloriosum   non  se  apponet  alteri.  Et 
sic  nunquam  duo  corpora  gloriosa  erunt  simul. 

Ad  primum  erqo   dicendum   quod  ratio  illa  procedit  ac 
si  corpori  glorioso   inesset   ratione  suae  subtilitatis  quod  7s 


*  Cf.  qu.  Lxxiv, 
art.  1,4;  qu.  xci, 
art.  3. 


'  l  ad  Cor.,  cap. 
XV,  vers.  44. 


*  Oist.  xxxvii , 
qu.  iii,  arl.  3.  - 
Cf.Part.I,qu..Lii, 
art.  3. 


•  Cf.  art.  2. 
*Cf.ibid.etart.3. 


posset  esse  simul  in  eodem  loco  cum  alio  corpore.  Quod 
falsum  est. 

Et  similiter  dicendum  ad  secundum. 

Ad  tertium  dicendum  quod  corpus  caeli  et  alia  corpora 
aequivoce  dicentur  gloriosa,  inquantum  participabunt  ali- 
quid  gloriae :  et  non  quod  eis  conveniant  dotes  corporum 
humanorum  glorificatorum. 

ART.   V.   UTRUM  ex   sua  subtilitate  removeatur 
a  corpore  qlorioso  necessitas  existendi  in  aequali  loco 

AD  quintum  sic  proceditur.  Videtur  quod  ex  sua  sub- 
tilitate  removeatur  a  corpore  glorificato  necessitas  exi- 
stendi  in  aequali  loco.  Corpora  enim  gloriosa  erunt  con- 
formia  corpori  Christi :  ut  patet  Philip.  iii  *.  Sed  corpus 
Christi  non  coarctatur  hac  necessitate  ut  sit  in  loco  ae- 
quali:  immo  continetur  totum  sub  parvis  vel  magnis  di- 
mensionibus  hostiae  consecratae  *.  Ergo  et  hoc  idem  erit 
in  corporibus  gloriosis. 

2.  Praeterea  ,  Philosophus  probat ,  in  IV  Physic.  * , 
quod,  si  duo  corpora  sunt  in  eodem  loco,  sequetur  quod 
maximum  corpus  obtineat  minimum  locum  :  quia  diversae 
partes  eius  poterunt  esse  in  eadem  parte  loci;  non  enim 
differt  utrum  duo  corpora  vel  quotcumque  sint  in  eodem 
loco.  Sed  corpus  gloriosum  erit  simul  in  eodem  loco  cum 
alio  corpore,  ut  dicitur  communiter.  Ergo  poterit  esse  in 
quovis  parvo  loco. 

3.  Praeterea,  sicut  corpus  ratione  sui  coloris  videtur, 
ita  commensuratur  loco  ratione  suae  quantitatis.  Sed  cor- 
pus  gloriosum  ita  subiectum  erit  spiritui  quod  poterit  vi- 
deri  et  non  videri,  et  praecipue  ab  oculo  non  glorioso, 
pro  suae  libito  voluntatis  * :  ut  in  Christo  patuit  **.  Ergo 
ita  quantitas  subiicietur  nutui  spiritus  quod  poterit  esse 
in  parvo  vel  in  magno  loco,  et  habere  parvam  vel  magnam 
quantitatem,  ad  libitum. 

Sed  contra  est  quod  Philosophus  dicit,  in  IV  Physic.  *, 
quod  omne  quod  est  in  loco,  est  in  loco  aequali  sibi. 
Sed  corpus  gloriosum  erit  in  loco.  Ergo  erit  in  loco 
aequali  sibi. 

2.  Praeterea,  eaedem  sunt  dimensiones  loci  et  locati,  ut 
probatur  in  IV  Physic.  *  Ergo,  si  locus  esset  maior  locato, 
esset  idem  maius  et  minus  seipso.  Quod  est  inconveniens. 

Respondeo  dicendum  quod  corpus  non  comparatur  ad 
locum  nisi  mediantibus  dimensionibus  propriis,  secundum 
quas  corpus  locatum  circumscribitur  ex  contactu  corporis 
locantis.  Unde  quod  corpus  aliquod  sit  in  minori  loco 
quam  sit  sua  quantitas,  hoc  non  potest  esse  nisi  per  hoc 
quod  quantitas  corporis  propria  efficitur  aliquo  modo 
minor  seipsa. 

Quod  quidem  non  potest  intelligi  nisi  dupliciter.  Uno 
modo ,  ex  variatione  quantitatis  circa  eandem  materiam : 
ut  scilicet  materia  quae  primo  subest  magnae  quantitati, 
postea  subsit  parvae.  Et  hoc  quidam  posuerunt  in  corpo- 
ribus  gloriosis,  dicentes  quod  quantitas  eorum  subest  eis 
ad  nutum,  ita  quod  cum  voluerint  possunt  habere  ma- 
gnam  quantitatem,  et  cum  voluerint  parvam. 

Sed  hoc  non  potest  esse.  Quia  nullus  motus  qui  fit  se- 
cundum  aliquid  intrinsecum  rei,  potest  esse  sine  passione 
abiiciente  a  substantia  *.  Et  ideo  in  corporibus  incorrupti- 
bilibus,  scihcet  caelestibus,  est  solus  motus  localis,  qui 
non  est  secundum  aliquid  intrinsecum.  Unde  patet  quod 
mutatio  quantitatis  circa  materiam  repugnaret  impassibi- 
litati  corporis  gloriosi  et  incorruptibilitati.  -  Et  praeterea 
sequeretur  quod  corpus  gloriosum  quandoque  esset  rarius 
et  quandoque  spissius:  quia,  cum  nihil  dividi  possit  ab 
eo  de  materia  sua,  quandoque  eadem  materia  esset  sub 
parvis  dimensionibus  et  quandoque  sub  magnis,  et  ita  ra- 
refieret  et  densaretur.  Quod  non  potest  esse. 

Alio  modo  potest  intelligi  quod  quantitas  corporis  glo- 
riosi  efficiatur  minor  seipsa  per  variationem  situs :  ita  sci- 
licet  quod  partes  corporis  gloriosi  subintrent  se  invicem, 
et  sic  redeat  ad  quantumcumque  parvam  quantitatem.  Et 
hoc  quidam  posuerunt,  dicentes  quod  ratione  suae  subti- 
litatis  corpus  gloriosum  habebit  quod  possit  esse  simul 
cum  alio  corpore  non  glorioso  in  eodem  loco  *;  et  simi- 
liter  potest  una  pars  esse  intra  aliam,  in  tantum  quod  to- 


Vers.  21. 


•  Part.  Ill,  qu. 
Lxxvi,  art.  3. 

*  Cap.  VI,  n.  4.  - 
S.  Tn.  lect.  ix. 


'Infi-a.qu.Lxxxv. 
art.  3.  -  Cf.  Part. 
III,qu.Liv,  art.i, 
ad  2. 

"Luc.cap.  XXIV, 
ver».  31. 

*  Cap.  IV,  n.  1.  - 
S.  Th.  lect.  v. 


•Cap.viii.n.  n  - 
S.  Th.  lect.  xiii. 


■Cf.Aristot.  To- 
pic.  lib,  VI,  cap. 
VI,  n.  21. 


Cf.  trt.  J. 


QUAESTIO  LXXXIII,  ARTICULUS  VI  -  QUAESTIO  LXXXIV,  ARTICULUS  I  igS 


'  loan.  cap.  xx  , 
vers.  10,20.  -  Cf. 
Part.  III,  qu.  Liv, 
art.  (,  ad  i. 

"  Art.  2,  4. 


"  Cf.  art.  4. 


*  Art.  3,  ad  4.  - 
Cf.  dist.  X,  art.  i, 
ad  5;  Part.  III, 
qu.  Lxxvi,  art.  5. 


"  In  corpore. 


•  Aristot.  de  A- 
Tiima,  lib.II,cap. 
VII,  n.  5,  b.  -  S. 
Th.  lect.  XV. 


"Al.Homil.XXVI 
«B  Evang. 


•  Cf.  art.  3. 


"  Luc.  cap.  XXIV, 
vers.  39.  -  Cf, 
loan.  cap.  xx, 
vers,  27. 

•  Cap.  Lvi,  aliter 
XXIX ;  in  vet.  cap. 

XXXI. 


"Loc,  cit.  inarg. 


tum  corpus  gloriosum  poterit  intrare  per  minimum  porum 
unius  corporis.  Et  sic  ponunt  quod  corpus  Christi  exivit 
de  utero  virginali,  et  intravit  ianuis  clausis  ad  discipulos  *. 

Sed  hoc  non  potest  esse.  Tum  quia  corpus  gloriosum 
non  habebit  quod  sit  cum  alio  corpore  simul  ratione  sub- 
tilitatis  *.  -  Tum  quia,  etiam  si  haberet  ut  esset  cum  alio 
corpore,  non  tamen  cum  corpore  glorioso,  ut  multi  di- 
cunt.  -  Tum  quia  repugnaret  rectae  dispositioni  corporis 
humani,  quae  requirit  determinatum  situm  et  distantiam 
partium.  Unde  nec  per  miraculum  hoc  unquam  fiet  *. 

Et  ideo  dicendum,  quod  corpus  semper  erit  in  loco 
sibi  aequali. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  corpus  Christi  in  Altaris 
sacramento  non  est  locahter,  ut  dictum  est  *. 

Ad  sbcundum  dicendum  quod  probatio  Philosophi  pro- 
cedit  ex  hoc  quod  una  pars  eadem  ratione  subintraret 
aliam.  Sed  talis  subintratio  partium  corporis  gloriosi  in 
invicem  non  potest  esse,  ut  dictum  est  *.  Et  ideo  ratio 
non  sequitur. 

Ad  tertium  dicendum  quod  corpus  videtur  ex  hoc  quod 
agit  in  visum  *.  Quod  autem  agat  in  visum  vel  non  agat, 
nihil  variat  in  ipso  corpore.  Et  ideo  non  est  inconveniens 
si  possit  quando  vult  videri,  et  quando  vult  non  videri. 
Sed  esse  in  loco  non  est  actio  aliqua  procedens  ab  eo 
ratione  suae  quantitatis,  sicut  videri  ratione  sui  coloris. 
Ideo  non  est  simUe. 

ART.  VI.  utrum  corpus  gloriosum  ratione  subtilitatis 
SIT  impalpabile. 

Part.  III,  qu.  liv,  irt.  2,  ad  2;  III  Sent.,  disl.  xxi,  qu.  11,  art.  4,  qu^  2; 
IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxxxiv;  In  loan.,  cap.  xx,  lect.  vi. 

AD  SEXTUM  sic  proceditur.  Vidctur  quod  corpus  glorio- 
sum  ratione  subtilitatis  sit  impalpabile.  Gregorius  enim 
dicit,  in  Homilia  in  octava  Paschae  *:  Corrumpi  necesse 
est  quod  palpatur.  Sed  corpus  gloriosum  erit  incorrupti- 
bile.  Ergo  erit  impalpabile. 

2.  Praeterea,  omne  quod  palpatur,  resistit  palpanti. 
Sed  quod  potest  simul  esse  cum  aliquo,  non  resistit  ei. 
Cum  ergo  corpus  gloriosum  possit  esse  simul  cum  alio 
corpore  *,  non  erit  palpabile. 

3.  Praeterea,  omne  corpus  palpabile  est  tangibile.  Sed 
omne  tangibile  corpus  habet  qualitates  tangfbiles  exce- 
dentes  qualitates  tangentis.  Cum  ergo  qualitates  tangi- 
biles  non  sint  in  excessu,  sed  reductae  in  maximam  aequa- 
htatem  in  corporibus  gloriosis,  videtur  quod  non  sint  pal- 
pabilia. 

Sed  contra  est  quod  Dominus  cum  corpore  glorioso 
resurrexit,  et  tamen  corpus  palpabile  habuit:  ut  patet 
loan.  XX  ^,  Palpate  et  videte,  quia  spiritus  carnem  et  ossa 
non  habet.  Ergo  et  corpora  gloriosa  erunt  palpabilia. 

2.  Praeterea,  haec  est  haeresis  Eutychii  Constantino- 
politani  episcopi,  ut  Gregorius  dicit,  in  XIV  Moral.  *,  qui 
dixit  quod  corpus  nostrum  in  resurrectionis  gloria  erit 
impalpabile. 

Respondeo  dicendum  quod  omne  corpus  palpabile  est 
tangibile,  sed  non  convertitur.  Omne  enim  corpus  est  tan- 
gibile  quod  habet  qualitates  quibus  natus  est  immutari 
sensus  tactus :  unde  aer,  ignis  et  huiusmodi  sunt  corpora 
tangibilia.  Sed  palpabile  ulterius  addit  quod  resistat  tan- 
genti :  unde  aer ,  qui  nequaquam  resistit  transeunti  per 
eum  sed  est  facillimae  divisionis,  tangibilis  quidem  est,  sed 
non  palpabilis.  Sic  ergo  patet  quod  palpabile  dicitur  ali- 
quod  corpus  ex  duobus :  scilicet  ex  qualitatibus  tangibili- 
bus ;  et  ex  hoc  quod  resistit  tangenti,  ut  non  pertranseatur. 
Et  quia  qualitates  tangibiles  sunt  calidum  et  frigidum  et 
huiusmodi,  quae  non  inveniuntur  nisi  in  corporibus  gra- 
vibus  et  levibus,  quae  habent  contrarietatem  ad  invicem, 
ac  per  hoc  sunt  corruptibilia ;  ideo  corpora  caelestia,  quae 
sunt  secundum  naturam  incorruptibilia,  sunt  sensibilia  qui- 
dem  visu,  sed  non  tangibilia,  et  sic  etiam  nec  palpabilia. 
Et  hoc  est  quod  Gregorius  dicit  *,  quod  corrumpi  necesse 
est  omne  quod  palpatur. 

Corpus  ergo  gloriosum  habet  a  natura  sua  qualitates 
quae  sunt  natae  immutare  tactum :  sed  tamen,  quia  corpus 
est    omnino   subiectum  spiritui,  in  potestate   eius   est  ut 


*  Loc.  cit.  in  arg. 
1. 


secundum  eas  immutet  tactum  vel  non  immutet.  Similiter 
etiam  secundum  naturam  sibi  competit  ut  resistat  cuilibet 
alteri  corpori  transeunti,  ita  quod  non  possit  esse  cum  eo 
simul  in  eodem  loco :  sed  miraculose  hoc  potest  divina 
virtute  contingere ,  ad  nutum  ipsius ,  quod  sit  cum  alio 
corpore  in  eodem  loco  * ;  et  sic  non  resistet  ei  transeunti.  '  cf.  art.  3 
Unde  secundum  naturam  suam  palpabile  est  corpus  glo- 
riosum :  sed  ex  virtute  supematurali  hoc  ei  competit  ut, 
cum  vult,  non  palpetur  a  corpore  non  glorioso.   Et  ideo 

10  Gregorius  dicit  *  quod  Dominus  palpandam  carnem  prae- 
buit,  quam  ianuis  clausis  introduxit,  ut  profecto  ostende- 
ret  post  resurrectionem  corpus  suum  esse  et  eiusdem  na- 
turae  et  alterius  gloriae. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  incorruptibilitas  gloriosi 

15  corporis  non  est  ex  natura  componentium,  secundum  quam 
omne  quod  palpatur  necesse  est  corrumpi,  ut  ex  dictis  * 
patet.  Et  ideo  ratio  non  sequitur. 

Ad    secundum    dicendum  quod ,  quamvis    aliquo    modo 
possit  fieri  quod  corpus  gloriosum  sit  cum    alio  corpore 

20  in  eodem  loco ,  tamen  corpus  gloriosum  habet  in  pote- 
state  sua  resistere  cuilibet  tangenti  cum  voluerit.  Et  sic 
palpari  potest. 

Ad  tertium  dicendum  quod  qualitates  tangibiles  in  cor- 
poribus  gloriosis  non  erunt  reductae  ad  medium  rei  secun- 

25  dum  aequidistantiam  ab  extremis  acceptum :  sed  ad  me- 
dium  proportionis,  secundum  quod  optime  competit  com- 
plexioni  humanae  in  singulis  partibus.  Et  ideo  tactus  illo- 
rum  corporum  est  delectabilissimus :  quia  potentia  semper 
delectatur  in  convenienti,  et  tristatur  in  excessu  *. 

'°  QUAESTIO  OCTOGESIMAQUARTA 


"  In  corpore.  - 
Cf.  qu,  lxxxii  , 
art.  1. 


•  Aristot.  de  A- 
nima,  lib.  III, 
cap.  II ,  n.  9.  - 
S.  Th.  lect.  11. 


'  Cf.  qu.  Lxxxil, 
Introd. 


•    Interlin.    et 

Lomb. 

"  Vera.  16. 


DE  AGILITATE  BEATORUM   CORPORUM  RESURGENTIUM 

Deinde  considerandum  est  de  agilitate  beatorum  corpo- 
rum  resurgentium  *. 
15  Circa  quod  quaeruntur  tria. 

Primo :  utrum  corpora  gloriosa  sint  futura  agilia. 

Secundo :  utrum  movebuntur. 

Tertio:  utrum  movebuntur  in  instanti. 

40         ART.   I.    UTRUM    CORPORA    GLORIOSA    SINT   FUTURA    AGILIA 

Part.  III,  qu.  lvii,  art.  3;  IV  Sent.,  dist.  XLix,  qu.  iv,  art.  5,  qu''  3; 
Compend.  TheoL,  cap.  CLXviii;  I  ad  Cor.,  cap.  xv,  lect.  vi. 

AD   PRiMUM  sic   PROcEDiTUR.    Vidctur   quod  corpora  glo- 
riosa   non  sint  futura    agilia.    Illud  enim    quod   de   se 

45  est  agile  ad  motum ,  non  indiget  aliquo  deferente.  Sed 
corpora  glorificata  deferentur  post  resurrectionem  in  nu- 
bibus  obviam  Christo  in  aera,  «  ab  angelis  »,  ut  dicit 
Glossa  *,  I  ad  Thessal.  iv  **.  Ergo  corpora  gloriosa  non 
erunt  agilia. 

$0  2.  Praeterea,  nullum  corpus  quod  movetur  cum  la- 
bore  et  poena,  potest  dici  agile.  Sed  corpora  gloriosa  hoc 
modo  movebuntur :  cum  motor  eorum ,  scilicet  anima, 
moveat  in  contrarium  naturae  eorum ;  alias  moverentur 
semper  in  unam  partem.  Ergo  non  erunt  agilia. 

ss  3.  Praeterea,  inter  omnes  operationes  animalis,  sensus 
est  nobilior  et  proprior  quam  motus.  Sed  non  assignatur 
corporibus  gloriosis  aliqua  proprietas  quae  perficiat  ea  ad 
sentiendum.  Ergo  nec  debet  eis  attribui  agilitas,  per  quam 
perficiantur  ad  motum. 

60  4.  Praeterea,  natura  dat  diversis  instrumenta  disposi- 
tionis  diversae  secundum  diversas  virtutes  ipsorum :  unde 
non  eiusdem  dispositionis  dat  instrumenta  animali  tardo 
et  veloci.  Sed  Deus  multo  ordinatius  operatur  quam  na- 
tura.  Cum  ergo  corpus  gloriosum  habeat  membra  eiusdem 

«s  dispositionis  in  figura  et  quantitate  sicut  modo,  videtur 
quod  non  habeat  aliam  agilitatem  quam  modo  habeat. 

Sed  contra  est  quod    dicitur  I   Cor.  xv  * :  Seminatur  *  Vers.  43. 
in  infirmitate,  surget  in  virtute :  Glossa  *,  idest,  mobile  et 
vivum.  Sed  mobilitas  non  potest  dicere  nisi  agilitatem  ad 

70  motum.  Ergo  corpora  gloriosa  erunt  agilia. 

2.  Praeterea,  tarditas  maxime  videtur  spiritualitati  re- 
pugnare.  Sed  corpora  gloriosa  erunt  spiritualia,  ut  dicitur 
I  Cor.  XV  *.  Ergo  erunt  agilia. 

Respondeo  dicendum  quod  corpus  gloriosum  erit  omnino 

75  subiectum  animae  glorificatae :  non  solum  ut  nihil  in  eo 


Interlin. 
Lomb. 


•  Vers.  44. 


ig6 


QUAESTIO  LXXXIV,  ARTICULUS  II 


•  Cf.  Part.  I,  qu. 
xcix,  art.  I. 


*  Halens.  Summ. 
Theol.  part.  111, 
qu.  xxiii,  m.  2. 

*  Qu.  Lxxxii,  art. 
1 ;  qu.  Lxxxiii , 
art.  1 ;  II  Sent., 
dist.  XVII,  qu.  iii, 
art.  t.  -  Cf  Part. 
III,  qu.  Lvii,  art. 
3- 


•PA/Jic.  lib.III, 
cap.  II,  n.  4.  - 
S.Th.  lect.  III. 


•  De  Spiritu  et 
i4«<'ma(interOp. 
Aug.).  cap.  Lxiv. 
-  Cf.de  TriM.lib. 
XIII,cap.vii;M<7- 
naa/.  (InterOp). 
cap.  XXXIII. 

*  Cap.  XII,  n.  5.  - 
S.  Th.  lect.  xviii. 


*  Cf.  qu.  Lxxxi, 
art.  4;  infra  qu. 
xci,  art.  2. 
•DeVeraRelig., 
cap.  XII. 


•  Vers   26. 
"Interl.etLomb. 
&\ipcT  Ephes.cap. 
IV,  vers.  8. 


sit  quod  resistat  voluntati  spiritus,  quia  hoc  fuit  etiam  in 
corpore  Adae  *;  sed  etiam  ut  sit  in  eo  aliqua  perfectio 
efQuens  ab  anima  glorificata  in  corpus,  per  quam  habile 
redditur  ad  praedictam  subiectionem,  quae  quidem  per- 
fectio  dos  glorificati  corporis  dicitur.  Anima  autem  con- 
iungitur  corpori  non  solum  ut  forma,  sed  etiam  ut  motor. 
Utroque  autem  modo  oportet  quod  corpus  gloriosum  ani- 
mae  glorificatae  sit  summe  subiectum.  Unde,  sicut  per  do- 
tem  subtiUtatis  subiicitur  ei  totaliter  inquantum  est  forma 
corporis  dans  esse  specificum,  ita  per  dotera  agilitatis 
subiicitur  ei  inquantum  est  motor:  ut  scilicet  sit  expe- 
ditum  et  habile  ad  obediendum  spiritui  in  omnibus  mo- 
tibus  et  actionibus  animae. 

Quidam  tamen  causam  istius  agilitatis  attribuunt  quintae 
essentiae,  quae  tunc  in  corporibus  gloriosis  dominabitur  *.- 
Sed  de  hoc  frequenter  dictum  est  *  quod  non  videtur 
conveniens.  Unde  meUus  est  ut  attribuatur  animae,  a  qua 
gloria  in  corpus  emanat. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  corpora  gloriosa  di- 
cuntur  ferri  baiuHs  angehs,  et  etiam  in  nubibus,  non  quasi 
eis  indigeant:  sed  ad  reverentiam  designandam  quae  cor- 
poribus  gloriosis  et  ab  angelis  et  ab  omnibus  creaturis 
deferetur. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  quanto  virtus  animae 
moventis  dominatur  magis  supra  corpus,  tanto  minor  est 
labor  in  motu  qui  etiam  fit  contra  naturam  corporis.  Unde 
ilH  in  quibus  virtus  motiva  est  fortior,  vel  qui  habent  ex 
exercitio  corpus  magis  habilitatum  ad  obediendum  spiritui 
moventi,  minus  laborant  in  motu.  Et  quia  post  resurrectio- 
nem  anima  perfecte  dominabitur  corpori,  tum  propter 
perfectionem  propriae  virtutis,  tum  propter  habilitatem 
corporis  gloriosi  ex  redundantia  gloriae  ab  anima  in  ipsum ; 
non  erit  aliquis  labor  in  motu  sanctorum.  Et  sic  dici  po- 
terunt  corpora  sanctorum  agilia. 

Ad  tertium  dicendum  quod  per  dotem  agilitatis  corpus 
gloriosum  redditur  habile  non  solum  ad  motum  localem, 
sed  ad  sensum  et  ad  omnes  alias  animae  operationes  exe- 
quendas. 

Ad  quartum  dicendum  quod,  sicut  natura  dat  velocio- 
ribus  animalibus  instrumenta  diversae  dispositionis  in  fi- 
gura  et  quantitate,  ita  Deus  dabit  corporibus  sanctorum 
aliam  dispositionem  quam  nunc  habeant,  non  quidem  in 
figura  et  quantitate,  sed  in  proprietate  gloriae  quae  dicitur 
agilitas. 

ART.    II.    UTRUM    AGILITATE    SUA    ALiaUANDO    USURA    SINT 

ITA   aUOD   moveantur 
IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxxxvi. 

AD  SEcuNDUM  sic  proceditur.  Videtur  quod  agilitate  sua 
nunquam  utentur  ita  quod  moveantur.  Quia  secundum 
Philosophum  *,  motus  est  actus  imperfecti.  Sed  in  illis 
corporibus  nulla  erit  imperfectio.  Ergo  nec  aliquis  motus. 

2.  Praeterea,  omnis  motus  est  propter  indigentiam : 
quia  omne  quod  movetur,  movetur  propter  adeptionem 
alicuius  finis.  Sed  corpora  gloriosa  non  habebunt  aliquam 
indigentiam :  quia,  ut  Augustinus  dicit  *,  ibi  erit  quidquid 
voles,  non  erit  quidquid  noles.  Ergo  non  movebuntur. 

3.  Praeterea,  secundum  Philosophum,  in  II  Caeli  et 
Mundi  *,  quod  participat  divinam  bonitatem  sine  motu, 
nobilius  participat  illam  quam  quod  participat  illam  cum 
motu.  Sed  corpus  gloriosum  nobilius  participat  divinam 
bonitatem  quam  aliud  corpus.  Cum  ergo  quaedam  alia 
corpora  omnino  sine  motu  remaneant,  sicut  corpora  cae- 
lestia  *,  videtur  quod  multo  fortius  corpora  humana. 

4.  Praeterea,  Augustinus  dicit  *  quod  anima  stabilita 
in  Deo,  stabiliet  et  corpus  suum  consequenter.  Sed  anima 
ita  erit  in  Deo  stabilita  quod  nullo  modo  ab  eo  move- 
bitur.  Ergo  nec  in  corpore  erit  aliquis  motus  ab  anima. 

5.  Praeterea,  quanto  corpus  est  nobilius,  tanto  debetur 
ei  locus  nobilior :  unde  corpus  Christi,  quod  est  nobilissi- 
mum,  habet  locum  eminentiorem  inter  cetera  loca,  ut  patet 
Heb.  vii,  *,  Excelsior  caelis  factus;  Glossa  **,  loco  et  di- 
gnitate.  Et  similiter  unumquodque  corpus  gloriosum  ha- 
bebit,  eadem  ratione,  locum  sibi  convenientem  secundum 
mensuram  suae  dignitatis.    Sed  locus  conveniens   est  de 


pertinentibus  ad  gloriam.  Cum  ergo  post  resurrectionem 
gloria  sanctorum  nunquam  varietur  neque  in  plus  neque 
in  minus ,  quia  tunc  erunt  omnino  in  termino ;  videtur 
quod  corpora  eorum  nunquam  de  loco  sibi  determinato 

s  recedent.  Et  ita  non  movebuntur. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  Isaiae  xl  * :  Current  et 
non  laborabunt,  volabunt  et  non  deficient ;  et  Sap.  in*: 
Tanquam  scintillae  in  arundineto  discurrent.  Ergo  erit 
aliquis  motus  corporum  gloriosorum. 

'o  Respondeo  dicendum  quod  corpora  gloriosa  aliquando 
moveri  necessarium  est  ponere :  quia  et  ipsum  corpus 
Christi  motum  est  in  ascensione ;  et  similiter  corpora 
sanctorum,  quae  de  terra  resurgent,  ad  caelum  empyreum 
ascendent.  Sed  etiam  postquam  caelos  conscenderint,  ve- 

'S  risimile  est  quod  aliquando  moveantur  pro  suae  libito  vo- 
luntatis :  ut,  illud  quod  habent  in  virtute  actu  exercentes, 
divinam  sapientiam  commendabilem  ostendant ;  et  ut  visus 

.  eorum  reficiatur  pulcritudine  creaturarum  diversarum,  in 
quibus  Dei  sapientia  eminenter  relucebit ;  sensus  enim  non 

^°  potest  esse  nisi  praesentium,  quamvis  magis  a  longinquo 
possint  sentire  corpora  gloriosa  quam  non  gloriosa.  Nec 
tamen  per  motum  aliquid  deperiet  eorum  beatitudini,  quae 
consistit  in  visione  Dei,  quem  ubique  praesentem  habe- 
bunt :    sicut   et   de  angelis    dicit    Gregorius  *  quod   intra 

2!  Deum  currunt  quocumque  mittantur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  motus  localis  non  va- 
riat  aliquid  eorum  quae  sunt  intranea  rei,  sed  est  secun- 
dum  id  quod  est  extra  rem,  scilicet  locum.  Unde  illud 
quod  movetur  motu  locali,  est  perfectum  quantum  ad  ea 

30  quae  sunt  intra  rem,  ut  dicitur  in  VIII  Physic.  * :  quamvis 
habeat  imperfectionem  respectu  loci,  quia,  dum  est  in 
uno  loco  est  in  potentia  ad  alium  locum,  quia  non  potest 
esse  actu  in  pluribus  locis  simul;  hoc  enim  solius  Dei  est. 
Hic  autem  defectus  non  repugnat  perfectioni  gloriae:  sicut 

35  nec  defectus  quod  creatura  est  ex  nihilo.  Et  ideo  manebunt 
defectus  huiusmodi  in  corporibus  gloriosis. 

Ad  secundum  dicendum  quod  aliquis  dicitur  indigere 
aliquo  simpliciter,  et  secundum  quid.  Simpliciter  quidem 
indiget  aliquis  eo  sine  quo  non  potest  conservari  in  esse 

40  vel  in  sua  perfectione.  Et  sic  motus  in  corporibus  glo- 
riosis  non  erit  propter  aliquam  indigentiam  :  quia  ad  haec 
omnia  sufficiet  eis  sua  beatitudo.  Sed  secundum  quid  in- 
diget  quis  illo  sine  quo  non  potest  aliquem  finem  inten- 
tum  habere,  vel  non  ita  bene,  vel  tali  modo.  Et  sic  motus 

45  erit  in  beatis  propter  indigentiam :  non  enim  poterunt 
manifestare  virtutem  motivam  in  seipsis  experimento  nisi 
moveantur.  Huiusmodi  enim  indigentias  nihil  prohibet  in 
corporibus  gloriosis  esse. 

Ad  tertium  dicendum  quod  ratio  illa  procederet  si  cor- 

50  pus  gloriosum  non  posset  etiam  sine  motu  participare 
divinam  bonitatem  multo  altius  quam  corpora  caelestia : 
quod  falsum  est.  Unde  corpora  gloriosa  non  movebuntur 
ad  consequendam  perfectam  divinae  bonitatis  participa- 
tionem,  hanc   enim   habent   per  gloriam:   sed  ad  demon- 

55  strandam  virtutem  animae.  Per  motum  autem  corporum 
caelestium  non  posset  demonstrari  virtus  eorum  nisi  quam 
habent  in  movendo  corpora  inferiora  ad  generationem  et 
corruptionem :  quod  non  competit  illi  statui.  Et  ideo  ratio 
non  procedit. 

60  Ad  quartum  dicendum  quod  motus  localis  nihil  dimi- 
nuit  de  stabilitate  ab  anima  stabilita  in  Deo :  cum  non  sit 
secundum  aliquid  intrinsecum  rei,  ut  dictum  est  *. 

Ad  quintum  dicendum  quod  locus  congruus  unicuique 
glorioso  corpori  deputatus  secundum  gradum  suae  digni- 

«5  tatis,  pertinet  ad  praemium  accidentale.  Non  tamen  oportet 
quod  diminuatur  aliquid  de  praemio  quandocumque  est 
extra  locum  suum :  quia  locus  ille  non  pertinet  ad  prae- 
mium  secundum  quod  actu  continet  corpus  locatum,  cum 
nihil  influat  in  corpus  gloriosum,  sed  magis  recipiat  splen- 

70  dorem  ab  eo ;  sed  secundum  quod  est  debitus  pro  meritis. 
Unde  gaudium  de  tali  loco  manet  etiam  ei  qui  est  extra 
locum  illum. 


75 


Vers.  31. 
Vers.  7. 


•Homil.XXXIV, 
in  Evatig. 


'Cai 


^^ 


VII,  n.  6.  - 
lect.  XIV. 


Resp.  ad  1. 


QUAESTIO  LXXXIV,  ARTICULUS  III 


197 


'De  Civit.  Dei , 
lib.    XXII,   cap. 

XXX. 


"Cap.vm,  n,8. 
S.  Th.  lect.  XII. 


*  Cf.  qu.  Lxxxiii, 
art.  2,  3,  4. 


Epi 

XLtX,qu.i.-Cf. 
Halens.  Summ. 
Theol.  p.  III,  qu. 
xxiii,  m.  3. 


Vers,  5. 


■  Cap.   IV  ,  n.  6 
sqq,  -  S.Th.  lect. 


•     Qu.       LXXXIII , 

art.  3,  ad  4. 

"  Cap.  VI,  n.  i.  - 
S.  Th.  lect.  V. 


•  Vide  Halens. 
Summ.  Theol.  p. 
III ,  qu.  XXIII , 
memb.  3. 


ART.    III.    UTRUM    MOVEANTUR    IN    INSTANTI 

AD  TERTiuM  sic  PRocEDiTUR.  Vidctur  quod  moveantur  in 
instanti.  Augustinus  enim  dicit  *  quod,  ubicumque 
voluerit  spiritus,  ibi  erit  et  corpus.  Sed  motus  voluntatis, 
secundum  quem  spiritus  vult  alicubi  esse,  est  in  instanti. 
Ergo  et  motus  corporis  erit  in  instanti. 

2.  Praeterea,  Philosophus,  in  IV  Pkysic.  *,  probat  quod, 
si  fieret  motus  per  vacuum,  quod  oporteret  aliquid  mo- 
veri  in  instanti,  quia  vacuum  non  resistit  aliquo  modo 
mobili,  resistit  autem  plenum ,  et  sic  nulla  proportio  esset 
motus  qui  fit  in  vacuo  ad  motum  qui  fit  in  pleno,  in 
velocitate,  cum  proportio  motuum  in  velocitate  sit  secun- 
dum  proportionem  resistentiae  quae  est  in  medio ;  omnium 
autem  duorum  motuum  qui  fiunt  in  tempore,  oportet  esse 
proportionales  velocitates,  quia  omne  tempus  omni  tem- 
pori  proportionale  est.  Sed  similiter  nullum  spatium  ple- 
num  potest  resistere  corpori  glorioso ,  quod  potest  esse 
cum  alio  corpore  in  eodem  loco,  quocumque  modo  fiat  *: 
sicut  nec  vacuum  alteri  corpori.  Ergo,  si  movetur,  in 
instanti  movebitur. 

3.  Praeterea,  virtus  animae  glorificatae  quasi  impro- 
portionaliter  excedit  virtutem  animae  non  glorificatae.  Sed 
anima  non  glorificata  movet  corpus  in  tempore.  Ergo 
anima  glorificata  movet  corpus  in  instanti. 

4.  Praeterea,  omne  quod  movetur  aequaliter  cito  ad 
propinquum  et  distans,  movetur  in  instanti.  Sed  motus 
corporis  gloriosi  est  talis  :  quia  ad  quantumcumque  distans 
spatium  movetur  in  tempore  imperceptibili ;  unde  Augu- 
stinus  dicit ,  in  Quaestionibus  de  Resurrectione  * ,  quod 
corpus  gloriosum  utraque  intervalla  pari  celeritate  per- 
tingit,  ut  radius  solis.  Ergo  corpus  gloriosum  movetur 
in  instanti. 

5.  Praeterea,  omne  quod  movetur,  vel  movetur  in 
tempore  vel  in  instanti.  Sed  corpus  gloriosum  post  re- 
surrectionem  non  movebitur  in  tempore :  quia  tempus  iam 
non  erit,  ut  dicitur  Apoc.  x  *.  Ergo  motus  ille  erit  in 
instanti. 

Sed  contra,  in  motu  locali  spatium  et  motus  et  tempus 
simul  dividuntur,  ut  demonstrative  probatur  in  VI  Physic.  * 
Sed  spatium  quod  transit  corpus  gloriosum  per  suum 
motum,  est  divisibile.  Ergo  et  motus  divisibilis,  et  tempus 
divisibile.  Instans  autem  non  dividitur.  Ergo  et  motus  ille 
non  erit  in  instanti. 

2.  Praeterea,  non  potest  esse  aliquid  simul  totum  in 
uno  loco,  et  partim  in  illo  ct  partem  in  alio  :  quia  seque- 
retur  quod  altera  pars  esset  in  duobus  locis  simul,  quod 
esse  nop  potest  *.  Sed  omne  quod  movetur,  partim  est 
in  termino  a  quo  et  partim  in  termino  ad  quem :  ut  de- 
monstratum  est  in  VI  Pkysic.  *  Omne  autem  quod  mo- 
tum  est,  totum  est  in  termino  ad  quem  est  motus.  Ergo 
non  potest  esse  quod  simul  moveatur  et  motum  sit.  Sed 
omne  quod  movetur  in  instanti,  simul  movetur  et  motum 
est,  Ergo  motus  localis  corporis  gloriosi  non  poterit  esse 
in  instanti. 

Respondeo  dicendum  quod  circa  hoc  est  multiplex  opi- 
nio.  Quidam  dicunt  quod  corpus  gloriosum  transit  de 
uno  loco  in  alium  sine  hoc  quod  pertranseat  medium , 
sicut  et  voluntas  de  uno  loco  transfertur  ad  alium  sine 
hoc  quod  pertranseat  medium.  Et  propter  hoc  potest  cor- 
poris  gloriosi   motus   esse  in  instanti ,  sicut  et  voluntatis. 

Sed  hoc  non  potest  stare.  Quia  corpus  gloriosum  nun- 
quam  perveniet  ad  nobilitatem  naturae  spiritualis :  sicut 
nunquam  desinit  esse  corpus.  -  Et  praeterea,  voluntas, 
cum  dicitur  moveri  de  uno  loco  in  alium,  non  transfertur 
essentialiter  de  loco  in  locum,  quia  neutro  locorum  illo- 
rum  essentialiter  continetur :  sed  dirigitur  in  unum  locum 
postquam  fuerat  directa  per  intentionem  ad  alium,  et  pro 
tanto  dicitur  moveri  de  loco  ad  locum. 

Et  ideo  alii  *  dicunt  quod  corpus  gloriosum  habet  de 
proprietate  naturae  suae,  qua  corpus  est,  quod  pertranseat 
medium,  et  ita  quod  moveatur  in  tempore :  sed  virtute 
gloriae,  qua  habet  infinitatem  quandam  supra  naturam, 
habet  quod  possit  non  pertransire  medium,  et  sic  in  in- 
stanti  moveri. 


Sed  hoc  non  potest  esse :  quia  implicat  in  se  contra- 
dictionem.  Quod  patet  sic.  Sit  aliquod  corpus  quod  mo- 
veatur  de  A  in  B,  ct  corpus  motum  sit  Z.  Constat  quod 
Z,  quandiu  est  totum  in  A,  non  movetur.    Similiter   nec 

s  quando  est  totum  in  B :  quia  tunc  motum  est,  Ergo,  si 
aliquando  movetur,  oportet  quod  neque  sit  totum  in  A 
neque  totum  in  B.  Ergo,  quando  movetur,  vel  nusquam 
est;  vel  est  partim  in  A  et  partim  in  B;  vel  totum  in 
alio  loco  medio,  puta  in  C;  aut  partim  in  C  et  partim 

«o  in  A  seu  in  B.  Sed  non  potest  poni  quod  nusquam  sit: 
quia  sic  esset  aliqua  quantitas  dimensiva  non  habens  situm, 
quod  est  impossibile.  Neque  potest  poni  quod  sit  partim 
in  A  et  partim  in  B  et  non  sit  in  medio  aliquo  modo: 
quia,  cum  B  sit  locus  distans  ab  A,  sequeretur  in  medio 

«s  interiacente  quod  pars  Z  quae  est  in  B,  non  esset  con- 
tinua  parti  quae  est  in  A.  Ergo  restat  quod  vel  sit  totum 
in  G ;  vel  partim  in  eo  et  partim  in  alio  loco,  quod  po- 
netur  medium  inter  C  et  A,  puta  D ;  et  sic  de  aHis.  Ergo 
oportet  quod  Z  non  perveniat  de  A  in  B  nisi  prius  sit  in 

^°  omnibus  mediis :  nisi  dicatur  quod  pervenit  de  A  in  B  et 
nunquam  movetur;  quod  implicat  contradictionem,  quia 
ipsa  successio  locorum  est  motus  localis.  Et  eadem  ratio 
est  de  qualibet  mutatione  quae  habet  duos  contrarios  ter- 
minos  quorum  utrumque  est  aliquid  positive.  Secus  autem 

>s  est  de  illis  mutationibus  quae  habent  unum  terminum  tan- 
tum  positivum  et  alteram  puram  privationem :  quia  inter 
affirmationem  et  negationem  seu  privationem  non  est  ali- 
qua  determinata  distantia;  unde  quod  est  in  negatione 
potest  esse  propinquius  vel  remotius  ab  affirmatione,  vel 

30  e  converso,  ratione  alicuius  quod  causat  aherum  eorum 
vel  disponit  ad  ea ;  et  sic,  dum  id  quod  movetur  est  totum 
sub  negatione,  mutatur  in  affirmationem,  et  e  converso. 
Unde  etiam  in  eis  mutans  praecedit  mutatum  esse,  ut  pro- 
batur  in  VI  Physic.  *  Nec  est  simile  de  motu  angeli :  quia 

3S  esse  in  loco  aequivoce  dicitur  de  corpore  et  angelo  *. 
Et  sic  patet  quod  nullo  modo  potest  esse  quod  aliquod 
corpus  perveniat  de  uno  loco  ad  alium  nisi  transeat  omnia 
media. 

Et  ideo  alii  hoc   concedunt,  sed   tamen   dicunt   quod 

40  corpus  gloriosum  movetur  in  istanti.  -  Sed  ex  hoc  sc- 
quitur  quod  corpus  gloriosum  in  eodem  instanti  sit  in 
duobus  locis  simul,  vel  pluribus :  scilicet  in  termino  ultimo 
et  in  omnibus  mediis  locis.  Quod  non  potest  esse. 

Sed   ad   hoc    dicunt    quod,    quamvis    sit   idem  instans 

4!  secundum  rem ,  tamen  differt  ratione :  sicut  punctus  ad 
quem  terminantur  diversae  lineae.  -  Sed  hoc  non  suffi- 
cit.  Quia  instans  mensurat  hoc  quod  est  in  instanti  se- 
cundum  rem,  non  secundum  hoc  quod  consideratur.  Unde 
diversa  consideratio  instantis  non  facit  quod  instans  pos- 

so  sit  mensurare  illa  quae  non  sunt  simul  tempore :  sicut 
nec  diversa  consideratio  puncti  potest  facere  quod  sub 
uno  puncto  loci  contineantur  quae  sunt  distantia  situ. 

Et  ideo  alii  *  probabilius  dicunt  quod  corpus  gloriosum 
movetur  in  tempore,  sed  imperceptibili  propter  brevitatem. 

ii  Et  quod  tamen  unum  corpus  gloriosum  potest  in  minori 
tempore  idem  spatium  pertransire  quam  aliud :  quia  tem- 
pus,  quantumcumque  parvum  accipiatur,  est  in  infinitum 
divisibile  *. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  illud  quod  parum  de- 

60  est,  quasi  nihil  deesse  videtur,  ut  dicitur  in  II  Physic.  * 
Et  ideo  dicimus,  Statim  facio,  quod  post  modicum  tem- 
pus  fiet.  Et  per  hunc  modum  loquitur  Augustinus,  quod 
ubicumque  erit  voluntas,  ibi  erit  statim  corpus. 

Vel  dicendum  quod  voluntas  nunquam  erit  inordinata 

^s  in  beatis.  Unde  nunquam  volent  corpus  suum  esse  alicubi 
in  aliquo  instanti  in  quo  non  possit  ibi  esse.  Et  sic,  quod- 
cumque  instans  voluntas  determinabit,  in  illo  corpus  erit 
in  illo  loco  quem  voluntas  determinat. 

Ad  secundum  dicendum  quod  quidam  contradixenmt  ilii 

70  propositioni  quam  Philosophus  inducit  in  parte  illa,  ut 
Commentator  ibidem  *  dicit :  dicentes  quod  non  oportet 
esse  proportionem  totius  motus  ad  totum  motum  secundum 
proportionem  resistentis  medii  ad  aliud  medium  resistens ; 
sed  oportet  quod  secundum  proportionem  mediorum  per 

7s  quae  transitur,  attendatur   proportio   retardationum   quae 


"  Cap.  V.  -  S.  Th. 
lect.  VII. 
•  Cf.  Part.  I,  qu. 
Lii,  art.  I. 


•  B.  Albert.  IV 
Sent.,  dist.  xliv, 
art.  32;  b.Innoc. 
V  ,  ibid. ,  dist. 
xLix,  qu.  IV,  art. 
4,  ad  2'"  quaest. 


•  Cf.  b.  Albert. 
loc.  cit.,  art.  20, 
ad  1. 

•  Cap.  V,  n.  9.  - 
S.  Th.  lect.  IX. 


Text.  Lxxi. 


igS  QUAESTIO  LXXXV,  ARTICULUS  I 

accidit  in  motibus  ex  resistentia  medii.  Quilibet  enim  aequale,  in  tam  parvo  tempore  movebitur  per  illud  ple- 
motus  tiabet  determinatum  tempus  velocitatis  et  tarditatis  num  sicut  primo  per  vacuum :  quia,  quantum  additur  ad 
ex  victoria  moventis  supra  mobile,  etiam  si  nihil  resistat  subtilitatem  medii,  tantum  subtrahitur  de  quantitate  tem- 
ex  parte  medii :  sicut  patet  in  corporibus  caelestibus ,  in  poris ;  et  quanto  est  magis  subtile ,  minus  resistit.  -  Sed 
quibus  non  invenitur  aliquid  quod  obstet  motui  ipso-  s  in  aliis  motibus,  in  quibus  est  resistentia  ex  ipso  mobili 
rum,  et  tamen  non  moventur  in  instanti,  sed  in  tempore  et  ex  medio,  quantitas  temporis  est  accipienda  secundum 
determinato  secundum  proportionem  potentiae  moventis  proportionem  moventis  potentiae  ad  resistentiam  mobilis 
ad  mobile.  Et  ita  patet  quod,  si  ponatur  aliquid  moveri  et  medii  simul.  Unde,  dato  quod  totaliter  medium  sub- 
in  vacuo,  non  oportebit  quod  moveatur  in  instanti :  sed  trahatur  vel  non  impediat,  non  sequitur  quod  motus  sit 
quod  nihil  addatur  tempori  quod  debetur  motui  ex  propor-  >o  in  instanti :  sed  quod  tempus  motus  mensuratur  tantum 
tione  praedicta  moventis  ad  mobile,  quia  motus  non  retar-  ex  resistentia  mobilis.  Neque  erit  inconveniens  si  per  idem 
datur.  tempus  moveatur  per  vacuum  et  per  plenum,  aliquo  sub- 

Sed  haec  responsio,  ut  Commentator  dicit  ibidem,  pro-  tilissimo  corpore  imaginato :  quia  determinata  subtilitas 
cedit  ex  falsa  imaginatione  qua  quis  imaginatur  quod  tar-  medii,  quanto  est  maior,  nata  est  facere  tarditatem  mi- 
ditas  quae  causatur  ex  resistentia  medii,  sit  aliqua  pars 'S  norem  in  motu;  unde  potest  imaginari  tanta  subtilitas 
motus  addita  motui  naturali,  qui  habet  quantitatem  secun-  quod  erit  nata  facere  minorem  tarditatem  quam  sit  illa 
dum  proportionem  moventis  ad  mobile ,  sicut  una  linea  tarditas  quam  facit  resistentia  mobilis ;  et  sic  resistentia 
additur  lineae,  ratione  cuius  accidit  in  lineis  quod  non  medii  nullam  tarditatem  adiiciet  ad  motum. 
remanet    eadem    proportio   totius  ad  totam   lineam,  quae  Patet    ergo    quod,  quamvis    medium   non  resistat  cor- 

erat  linearum  additarum  ad  invicem :  ut  sic  etiam  non  sit  ^"  poribus  gloriosis,  secundum  hoc  quod  possint  esse  cum 
eadem  proportio  totius  motus  ad  totum  motum  sensibilem  alio  corpore  in  eodem  loco  ,  nihilominus  motus  eorum 
quae  est  retardationum  contingentium  ex  resistentia  medii.  non  erit  in  instanti :  quia  ipsum  corpus  mobile  resistet 
Quae  quidem  imaginatio  falsa  est.  Quia  quaelibet  pars  virtuti  moventi  ex  hoc  ipso  quod  habet  determinatum 
motus  habet  tantum  de  velocitate  quantum  totus  motus:  situm,  sicut  de  corporibus  caelestibus  dictum  est. 
non  autem  quaelibet  pars  lineae  habet  tantum  de  quan-  ^s  Ad  tertium  dicekdum  quod,  quamvis  virtus  animae  glo- 
titate  dimensiva  quantum  habet  tota  linea.  Unde  tarditas  rificatae  excedit  inaestimabiliter  virtutem  animae  non  glo- 
vel  velocitas  addita  motui  redundat  in  quamlibet  partem  rificatae ,  non  tamen  excedit  in  infinitum :  quia  utraque 
eius :  quod  de  lineis  non  contingit.  Et  sic  tarditas  addita  virtus  est  finita.  Unde  non  sequitur  quod  moveatur  in 
motui  non  facit  aliam  partem  motus,  sicut  in  lineis  acci-  instanti. 
debat  quod  additum  est  pars  totius  lineae.  i»       Si  tamen  esset  simpliciter  infinitae  virtutis,  non  seque- 

Et  ideo  ad  intelligendam  probationem  Philosophi ,  ut  retur  quod  moveretur  in  instanti,  nisi  superaretur  totaliter 
Commentator  ibidem  exponit,  sciendum  est  quod  oportet  resistentia  quae  est  ex  parte  mobilis.  Quamvis  autem  re- 
accipere  totum  pro  uno,  scilicet  resistentiam  mobilis  ad  sistentia  qua  mobile  resistit  moventi  per  contrarietatem 
virtutem  moventem ,  et  resistentiam  medii  per  quod  est  quam  habet  ad  talem  motum  ratione  inclinationis  ad  con- 
motus,  et  cuiuscumque  alterius  resistentis:  ita  quod  acci-  u  trarium  motum,  possit  a  movente  infinitae  virtutis  totaliter 
piatur  quantitas  tarditatis  totius  motus  secundum  propor-  superari ;  tamen  resistentia  quam  facit  ex  contrarietate 
tionem  virtutis  moventis  ad  mobile  resistens  quocumque  quam  habet  ad  locum  quem  intendit  motor  per  motum, 
modo,  vel  ex  se  vel  ex  alio  extrinseco.  Oportet  enim  non  potest  totaliter  superari,  nisi  auferatur  ab  ea  esse  in 
semper  quod  mobile  resistat  aliquo  modo  moventi:  cum  tali  loco  vel  in  tali  situ.  Sicut  enim  album  resistit  nigro 
movens  et  motum,  agens  et  patiens,  inquantum  huiusmodi,  4°  ratione  albedinis,  et  tanto  magis  quanto  albedo  magis  distat 
sint  contraria.  Quandoque  autem  invenitur  resistere  mobile  a  nigredine ;  ita  corpus  resistit  alicui  loco  per  hoc  quod 
moventi  ex  seipso :  vel  quia  habet  virtutem  inclinantem  habet  locum  oppositum ,  et  tanto  est  maior  resistentia 
ad  contrarium  motum ,  sicut  patet  in  motibus  violentis ;  quanto  est  distantia  maior.  Non  autem  potest  a  corpore 
vel  saltem  quia  habet  locum  contrarium  loco  qui  est  in  removeri  quod  sit  in  aliquo  loco  vel  situ  nisi  auferatur 
intentione  moventis,  cuiusmodi  resistentia  invenitur  etiam  4S  ei  sua  corporeitas ,  per  quam  debetur  ei  locus  vel  situs. 
corporum  caelestium  ad  suos  motores.  -  Quandoque  autem  Unde ,  quandiu  manet  in  natura  corporis ,  nullo  modo 
mobile  resistit  virtuti  moventis  ex  alio  tantum  et  non  ex  potest  moveri  in  instanti,  quantacumque  sit  virtus  movens. 
seipso  :  sicut  patet  in  motu  naturali  gravium  et  levium.  Corpus  autem  gloriosum  nunquam  suam  corporeitatem 
Quia  per  ipsam  formam  eorum  inclinantur  ad  motum  ta-  amittet.  Unde  nunquam  in  instanti  moveri  poterit. 
lem :  est  enim  forma  impressio  generantis,  quod  est  motor  so  Ad  quartum  dicendum  quod  par  celeritas  in  verbis 
ex  parte  gravium  et  levium.  Ex  parte  autem  materiae  Augustini  est  intelligenda  quantum  ad  hoc  quod  est  imper- 
non  invenitur  aliqua  resistentia  neque  virtutis  inclinantis  ceptibilis  excessus  unius  respectu  alterius :  sicut  et  tempus 
ad  contrarium  motum ,  neque   contrarii  loci :    quia  locus      totius  motus  est  impercejjtibile. 

non  debetur  materiae  nisi  secundum   quod ,  sub   dimen-  Ad  quintum  dicbndum  quod,  quamvis  post  resurrectionem 

sionibus  consistens,  perficitur  forma  naturali.    Unde  non  ss  non  erit  tempus  quod  est  numerus  motus  caeli,  tamen  erit 
potest  esse  resistentia  nisi  ex  parte  medii :    quae  quidem      tempus   consurgens   ex   numero   prioris   et   posterioris  in 
resistentia   est   motui   eorum   connaturalis.  -  Quandoque      quolibet  motu. 
animdium'^^"^''*  ^'^  ^''  utroque:    sicut  patet  in   motibus  QUAESTIO    OCTOGESIMAQUINTA 

^ r\        a'  ■  »  »•..»•••  ..  DE  CLARITATE  CORPORUM  BEATORUM 

Quando  ergo  in  motu  non  est  resistentia  nisi  ex  parte  60 

mobilis,  sicut  accidit  in  corporibus  caelestibus,  tunc  tem-  -pvEiNDE  considerandum  est  de  claritate   corporum  bea- 

pus  motus  mensuratur  secundum   proportionem   motoris  L/torum  resurgentium  *.                                                          !n»-o^"' """' 

ad  mobile.   Et  in  talibus  non   procedit   ratio   Philosophi :  Circa  quod  quaeruntur  tria. 

quia,  remoto  omni  medio,  adhuc  manet  motus  eorum  in  Primo  :  utrum  claritas  inerit  corporibus  gloriosis. 

tempore.  -   Sed  in  illis  motibus  in  quibus  est  resistentia  «s  Secundo :  utrum   claritas   illa   videri   poterit   ab   oculo 

ex  parte  medii  tantum,  accipitur  mensura  temporis  secun-  non  glorioso. 

dum  impedimentum  quod  est  ex  medio  solum.  Unde,  si  Tertio :  utrum  corpus  gloriosum  necessario  videatur  a 

subtrahatur  omnino  medium,  nullum  impedimentum  re-  corpore  non  glorioso. 

manebit.    Et   sic   vel   movebitur   in   instanti ;    vel    aeauali  .  r^rr^    t 

.  ,  .^  ,  .   '  "t^ucui  ART.   I.   UTRUM  CORPORIBUS  GLORIOSIS   CLARITAS   CONVKNIAT 


tempore  movebitur  secundum  vacuum  spatium  et  plenum.  70 

r\    ■         1    .  ]  ■  ^       .,,      ,  Part.  111,  qu.  xlv,  art.  a;  qu.  nv,  art.  2,  aa 

Quia,  dato  quod  moveatur  in  tempore  per  vacuum,  illud  iv  Sfnl.,  dist.  xlix,  au.  iv,  art,  5,  qu»  3 


Part.  iri,  qu.  xlv,  art.  a;  qu.  nv,  art.  2,  ad  i; 


,  qu.  IV, 
■,ladCc 


IV  Cottt.  Gent.,  cap.  Lxxxvi ;  1  ad  Cor.,  cap.  xv,  lect.  vi 


tempus  in  aliqua  proportione  se  halaebit  ad  tempus  in  quo 

movetur  per  plenum.    Possibile   est  autem  imaginari   ali-        a  d    primum    sic    proceditur.    Videtur    quod    corporibus 

quod  corpus  in  eadem  proportione  subtilius  corpore  quo      x\gIoriosis  claritas  non  conveniet.   Quia,  sicut  dicit  Avi- 

spatium   plenum    erat;    quo   si   aliud   spatium   impleatur  vs  cenna,  in  VI  Naturalium  *,  otnne  corpus  luminosum  con-  'Part.m^cap  ii. 


QUAESTIO  LXXXV,  ARTICULUS  II 


•Wor.lib. XVIII, 
cap.  XLviii,  ali- 
ter  XXVII ;  in  vel. 

XXXI. 

*•  Cap.  xxviii , 
vers.  17. 


•  Cap.  III :  5.  Th. 
kct.  VI.  -  Cf.  A- 
verr.  II  de  Ani- 
ma.  j    comnient. 

LXTII. 

•  Cap.  XIX. 


•  Vers. 

43- 

•  Vers. 

7- 

•  Vers. 

43. 

•  Vers. 

41, 

42, 

•  Cf.  arg.  Sed 
contra  1,  2. 

•  Halens.  Summ. 
Theol.  part.  III, 
qu.  xxi,memb..i 
-Cf  b.Albert.lV 
Sent.,  dist.  xliv, 
art.  30. 

•  Cf.  qu  Lxxxii, 
art.t;  qu.LXxxiii, 
art.i;qu.LXXiiv, 
art.  1. 

•  Cf.  Aug.  Epist 
CXVIII .  aliter 
LVI,  ad  Diosc, 
cap.  III. 

'  DeCausis,prop. 

X,  XII,  XX,  XXIV.  - 

Inter  Opp.Arist. 

•  Vers.  41 ,  42. 
•Loc.  cit.  in  arg. 
2. 

••  Cap.  XXVIII , 
vers.  17. 


In  corpore. 


stat  ex  partibus  perviis.  Sed  partes  corporis  gloriosi  non 
erunt  perviae :  cum  in  aliquibus  dominetur  terra ,  sicut 
in  carnibus  et  ossibus.  Ergo  corpora  gloriosa  non  erunt 
lucida. 

2.  Praeterea,  omne  corpus  lucidum  occultat  illud  quod 
est  post  se :  unde  unum  luminare  post  aliud  eclipsatur ; 
flamma  etiam  ignis  prohibet  videri  quod  est  post  se.  Sed 
corpora  gloriosa  non  occultabunt  illud  quod  intra  ea  con- 
tinetur  :  quia,  ut  dicit  Gregorius  *,  super  illud  lob  **,  Non 
adaequabitur  ei  aurum  et  vitrum :  Ibi,  scilicet  in  caelesti 
patria,  uniuscuiusque  mentem  ab  alterius  oculis  membro- 
rum  corpulentia  non  abscondet,  patebitque  corporalibus 
oculis  ipsa  etiam  corporalis  harmonia.  Ergo  corpora  illa 
non  erunt  lucida. 

3.  Praeterea,  lux  et  color  contrariam  dispositionem 
requirunt  in  subiecto :  quia  lux  est  extremitas  perspicui 
in  corpore  non  terminato,  sed  color  in  corpore  terminato, 
ut  patet  in  libro  de  Sensu  et  Sensato  *.  Sed  corpora  glo- 
riosa  erunt  colorata :  quia,  ut  dicit  Augustinus ,  XXII  de 
Civ.  Dei  *,  pulcritudo  corporis  est  partium  convenientia 
cum  quadam  coloris  suavitate ;  pulcritudo  autem  corpo- 
ribus  glorificatis  deesse  non  poterit.  Ergo  corpora  gloriosa 
non  erunt  lucida. 

4.  Praeterea,  si  claritas  erit  in  corporibus  gloriosis, 
oportet  quod  sit  aequalis  in  omnibus  partibus  corporis : 
sicut  omnes  partes  erunt  eiusdem  impassibilitatis,  subtili- 
tatis  et  agilitatis.  Sed  hoc  non  est  conveniens:  quia  una 
pars  habet  maiorem  dispositionem  ad  claritatem  quam  alia, 
sicut  oculi  quam  manus,  et  spiritus  quam  ossa,  et  humores 
quam  caro  vel  nervus.  Ergo  videtur  quod  non  debeant 
illa  corpora  esse  lucida. 

Skd  contra  est  quod  dicitur  Matth.  xni  * :  Fulgebunt 
iusti  sicut  sol  in  regno  Patris  eorum;  et  Sap.  m*:  Fulge- 
bunt  iusti  et  tanquam  scintillae  etc. 

2.  Praeterea,  I  Cor.  xv*:  Seminatur  in  ignobilitate, 
surget  in  gloria :  quod  ad  claritatem  pertinet ,  ut  patet 
per  praecedentia  * ,  ubi  corporum  resurgentium  gloriam 
comparat  claritati  stellarum.  Ergo  corpora  sanctorum 
resurgent  lucida. 

Rhspondeo  dicendum  quod  corpora  sanctorum  fore  lu- 
cida  post  resurrectionem  ponere  oportet  propter  auctori- 
tatem  Scripturae,  quae  hoc  promittit  *.  Sed  claritatis  huius 
causam  quidam  *  attribuunt  quintae  essentiae,  quae  tunc 
dominabitur  in  corpore  humano.  Sed  quia  hoc  est  absur- 
dum ,  ut  saepe  dictum  est  * ,  ideo  melius  est  ut  dicatur 
quod  claritas  illa  causabitur  ex  redundantia  gloriae  animae 
in  corpus  *.  Quod  enim  recipitur  in  aliquo,  non  recipitur 
per  modum  influentis,  sed  per  modum  recipientis  *.  Et  ita 
claritas,*quae  est  in  anima  spiritualis,  recipitur  in  corpore 
ut  corporalis.  Et  ideo,  secundum  quod  anima  erit  maioris 
claritatis  secundum  maius  meritum,  ita  etiam  erit  differentia 
claritatis  in  corpore :  ut  patet  per  Apostolum,  I  Cor.  xv  *. 
Et  ita  in  corpore  glorioso  cognoscetur  gloria  animae,  sicut 
in  vitro  cognoscitur  color  corporis  quod  continetur  in  vase 
vitreo  :  ut  Gregorius  dicit  *,  super  illud  lob  **,  J<lon  adae- 
quabitur  ei  aurum  vel  vitrum. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  Avicenna  loquitur  de 
illo  corpore  quod  habet  ex  natura  componentium  clari- 
tatem.  Sic  autem  non  habebit  corpus  gloriosum,  sed  magis 
ex  merito  virtutis. 

Ad  secundum  dicendum  quod  Gregorius  comparat  cor- 
pora  gloriosa  auro  et  vitro :  auro,  propter  claritatem ;  vitro, 
propter  hoc  quod  translucebunt.  Unde  videfur  dicendum 
quod  erunt  simul  pervia  et  clara.  Quod  enim  aliquod  cla- 
rum  non  sit  pervium,  contingit  ex  hoc  quod  claritas  corpo- 
ris  causatur  ex  densitate  partium  lucidarum :  densitas  enim 
repugnat  pervietati.  Sed  tunc  causabitur  claritas  ex  alia 
causa,  ut  dictum  est  *.  Densitas  autem  corporis  gloriosi 
pervietatem  non  tollit  ab  eis  :  sicut  nec  densitas  vitri  a  vitro. 

Quidam  tamen  dicunt  quod  comparantur  vitro,  non  quia 
sint  pervia,  sed  propter  hanc  similitudinem  quod,  sicut 
aliquid  quod  in  vitro  clauditur  apparet,  ita  animae  gloria, 
quae  in  corpore  glorioso  claudetur,  non  latebit.  -  Sed 
primum  melius  est :  quia  magis  salvatur  dignitas  corporis 
gloriosi;  et  magis  consonat  dictis  Gregorii. 


Ad  tertium  dicendum  quod  corporis  gloria  naturam 
non  tollet,  sed  perficiet.  Unde  color  qui  debetur  corpori 
ex  natura  suarum  partium ,  remanebit  in  eo :  sed  super- 
addetur    claritas   ex  gloria   animae ;    sicut    etiam    videmus 

5  corpora  colorata  ex  sui  natura  solis  splendore  relucere, 
vel  ex  aliqua  alia  causa  extrinseca  vel  intrinseca. 

Ad  quartum  dicendum  quod,  sicut  gloriae  claritas  re- 
dundat  ab  anima  in  corpus  secundum  suum  modum  et 
ibi   est   alio   modo    quam   sit   in   anima,  ita  in  quamlibet 

■0  partem  corporis  redundabit  secundum  suum  modum.  Unde 
non  est  inconveniens  quod  diversae  partes  habeant  diver- 
simode  claritatem,  secundum  quod  sunt  diversimode  dispo- 
sitae  ex  sui  natura  ad  ipsam.  Nec  est  simile  de  aliis  dotibus 
corporis,  respectu  quarum  partes  corporis  non  inveniuntur 

>s  habere  diversam  dispositionem. 

ART.   II.    UTRUM  claritas  corporis  gloriosi  possit  vxderi 

AB    OCULO    NON    GLORIOSO 
III  Sent.,  dist.  xxi,  qu.  11,  art.  .4,  qu"  1,  ad  2. 

20  »  d  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  claritas  cor- 
xvporis  gloriosi  non  possit  videri  ab  oculo  non  glorioso. 
Oportet  enLm  esse  proportionem  visibilis  ad  visum.  Sed 
oculus  non  glorificatus  non  est  proportionatus  ad  viden- 
dam   claritatem   gloriae :    cum    sit    alterius    generis    quam 

2s  claritas  naturae.  Ergo  corporis  gloriosi  claritas  non  vide- 
bitur  ab  oculo  non  glorioso. 

2.  Praeterea,  claritas  corporis  gloriosi  erit  maior  quam 
claritas  solis  nunc  sit :  quia  etiam  claritas  solis  erit  tunc 
maior  quam   modo   sit ,  ut  dicitur  * ;    et  multo    maior  ea 

?o  erit  claritas  corporis  gloriosi ,  propter  quod  sol  et  totus 
mundus  claritatem  maiorem  accipiet.  Sed  oculus  non  glo- 
riosus  non  potest  inspicere  solem  in  rota  propter  magni- 
tudinem  claritatis.  Ergo  multo  minus  poterit  inspicere 
claritatem  corporis  gloriosi. 

!s  3.  Praeterea,  visibile  oppositum  oculis  videntis  necesse 
est  videri,  nisi  sit  laesio  aliqua  in  oculo.  Sed  claritas  cor- 
poris  gloriosi  opposita  oculis  non  gloriosis  non  necessario 
videtur  ab  eis :  quod  patet  de  discipulis,  qui  corpus  Do- 
mini   post    resurrectionem   viderunt   claritatem    eius    non 

40  intuentes  *.  Ergo  claritas  illa  non  est  visibilis  ab  oculo 
non  glorioso. 

Sed  contra  est  quod  dicit  Glossa  *,  Philip.  iii,  super 
illud  *,  Configuratum  corpori  claritatis  suae :  Assimila- 
bimur  claritati  quam  habuit  in  transfiguratione.  Sed  cla- 

4>  ritas  illa  visa  fuit  ab  oculis  discipulorum  non  glorificatis  *. 
Ergo  et  claritas  corporis  glorificati  ab  oculis  non  gloriosis 
visibilis  erit. 

2.  Praeterea,  impii  videntes  gloriam  iustorum,  ex  hoc 
torquebuntur  in   iudicio :   ut  patet   per  hoc   quod   dicitur 

50  Sap.  V  *.  Sed  non  plene  viderent  gloriam  ipsorum  nisi 
claritatem  corporum  eorum  inspicerent.  Ergo,  etc. 

Respondeo  dicendum  quod  quidam  dixerunt  quod  cla- 
ritas  corporis  gloriosi  non  potest  videri  ab  oculo  non  glo- 
rioso,  nisi  forte  per  miraculum.  Sed  hoc  non  potest  esse, 

ss  nisi  claritas  illa  aequivoce  diceretur.  Quia  lux,  secundum 
id  quod  est,  nata  est  movere  visum ;  et  visus,  secundum 
id  quod  est ,  natus  est  percipere  lucem ;  sicut  verum  se 
habet  ad  intellectum,  et  bonum  ad  aifectum.  Unde,  si  esset 
aliquis    visus   qui    non    posset    percipere    aliquam    lucem 

60  omnino ,  vel  ille  visus  diceretur  aequivoce ,  vel  lux  illa. 
Quod  non  potest  in  proposito  dici :  quia  sic  per  hoc  quod 
dicitur  gloriosa  corpora  futura  esse  lucida,  nihil  nobis 
notificaretur ;  sicut  qui  dicit  canem  esse  in  caelo ,  nihil 
notificat  ei  qui  non  no^it  nisi  canem  qui  est  animal.  Ideo 

«s  dicendum  est  quod  claritas  corporis  gloriosi  naturaliter  ab 
oculo  non  glorioso  videri  potest. 

Ad  primum  eroo  dicendum  quod  gloriae  claritas  erit 
alterius  generis  quam  claritas  naturae  quantum  ad  causam, 
sed  non  quantum  ad  speciem.  Unde,  sicut  claritas  naturae 

70  ratione  speciei  suae  est  proportionata  visui ,  ita  claritas 
gloriosa. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  sicut  corpus  gloriosum 
non  potest  pati  aliquid  passione  naturae,  sed  solum  pas- 
sione  animae,  ita   ex   proprietate   gloriae    non    aget    nisi 

7s  actione  animae.  Claritas  autem  intensa  non  ofFendit  visum 


•  Isai.  cap.  xxx, 
vers.  26:  Isidor, 
deOrd.Creatur,, 
cap.  v ;  Mag.  IV 
Sent.,  diit.  xlviii, 
cap.  Veniente. 


•  Cf.   Luc.  cap. 
XXIV,  vers.  16. 

■  Interl.etLomb. 

•  Vers.  21. 


•Matth.  cap.xvn, 
vers.  t,  2;  Marc. 
cap.ix,vers.i,2; 
Luc.  cap,  IX , 
vers.  23  ,  29;  I 
Pet.,  cap.  1,  vers. 
i5,  17. 

•  Vers.  1,  2. 


200         QUAESTIO  LXXXV,  ARTICULUS  III  -  QUAESTIO  LXXXVI,  ARTICULUS  I 


*  Vers.  II. 

*  Q.  Autissiod. 
Summ.  Aur.  lib. 
IV,  cap.  de  Re- 
surrect.  Christi ; 
beat.  Albert.  IV 
Sent.,  dist.  xliv, 
art.  28. 


'  Art.  I ,  ad  3. 


•  Philipp.  cap.  III, 
vers.  21. 


•  Vers.  31. 


*  Arist.  de  Ani- 
ma,  lib.  II,  cap. 
VII,  n.5,6.-S.Tn. 
lect.  XV. 


Primo :  utrum  corpora  damnatorum  cum  suis  deformi- 

tatibus  resurgant. 
Secundo  :  utrum  eorum  corpora  erunt  corruptibilia. 
Tertio  :  utrum  erunt  impassibilia. 


ART.     I.    UTRUM    CORPORA    DAMNATORUM 

CUM    SUIS    DEFORMITATIBUS    RESURRBCTURA    SINT 

IV  Cont.  Gent.,  cap.  lxxxix  ;  Compend.  Thco!.,  cap.  (Xxxvi ; 
Quodl.  VII,  qu.  V,  art.  2. 


suam  vel  occultare.  Et  haec  fuit  opinio  Praepositini 

ART.    III.    UTRUM   CORPUS    GLORIOSUM    NECESSARIO    VIDEATUR 

A    CORPORE    NON    GLORIOSO 

III  Senl.,  dist.  xxi,  qu.  11,  art.  4,  qu'  i,  ad  2; 
IV,  dist.  xLiv,  qu.  11,  art.  4,  qu"  2,  ad  3;  Part.  III,  qu.  Liv,  art.  i,ad  2;  art.  2,  ad  t. 

AD  TERTiuM  sic  PROCEDiTUR.    Videtur  quod  corpus  glo- 
riosum   necessario  videatur   a   corpore    non  glorioso. 


inquantum  agit  actione  animae,  sed  secundum  hoc  magis 

delectat :    offendit  autem  inquantum  agit  actione  naturae, 

calefaciendo  et  dissolvendo  organum  visus,  et  disgregando 

spiritus.  Et  ideo  claritas  corporis  gloriosi,  quamvis  excedat 

claritatem  solis,  tamen  de  sui  natura  non  offendit  visum,  s 

sed  demulcet.    Propter  quod   claritas  illa  comparatur  cla- 

ritati  iaspidis,  Apoc.  xxi  *. 

Ad  tertium    dicendum    quod    claritas    corporis    gloriosi 

provenit  ex  merito  voluntatis.  Et  ideo  voluntati  subdetur, 

ut  secundum    eius    imperium    videatur   vel  non  videatur;  lo    a  d  primum  sic  proceditur.  Videtur  quod  corpora  damna- 

et  in  potestate  corporis  gloriosi  erit  ostendere   claritatem      /vtorum  cum  suis  deformitatibus  resurgent.   Illud   enim 
^  "■         ■•-  .....  quod  in  poenam  peccati  inductum  est,  desinere  non  debet 

nisi  peccato  remisso.  Sed  membrorum  defectus  qui  acci- 
dunt  per  mutilationem ,  in  poenam  peccati  inducti  sunt; 
15  et  similiter  etiam  omnes  deformitates  corporales.  Ergo  a 
damnatis,  qui  peccatorum  remissionem  non  sunt  conse- 
cuti,  in  resurrectione  non  removebuntur. 

2.  Praeterea,  sicut  resurrectio  sanctorum  erit  ad  ulti- 
mam    felicitatem,    sic    resurrectio    impiorum    ad    ultimam 

Quia  corpora  gloriosa  erunt  lucida.    Sed  corpus  lucidum  20  miseriam.  Sed  sanctis  resurgentibus  non  auferetur  aJiquid 

manifestat   se   et   alia.    Ergo    corpora  gloriosa  necessario      quod  ad  eorum  perfectionem  pertinere   possit.   Ergo  nec 

videbuntur.  impiis    resurgentibus    aliquid    auferetur    quod    ad   eorum 

2.  Praeterea,  omne  corpus  quod  occultat  alia  corpora  miseriam  pertineat.  Huiusmodi  autem  sunt  deformitates. 
post  se  existentia,  de  necessitate  visu  percipitur,  ex  hoc  ipso      Ergo,  etc. 

quod  alia  quae  sunt  post  occultantur.  Sed  corpus  gloriosum  ^s  3.  Praeterba,  sicut  ad  defectum  passibilis  corporis  per- 
occultabit  a  visu  alia  corpora  post  se  existentia :  quia  erit  tinet  deformitas,  ita  et  tarditas.  Sed  a  corporibus  damna- 
corpus  coloratum  *.    Ergo  et  de  necessitate  videbitur.  torum  resurgentium  tarditas  non  removebitur :  quia  eorum 

3.  Praeterea,  sicut  quantitas  est  de  his  quae  insunt  corpora  non  erunt  agilia.  Ergo  eadem  ratione  nec  defor- 
corpori,  ita  qualitas,  per  quam  videtur.  Sed  quantitas  non      mitas  removebitur. 

suberit  voluntati,  ut  corpus  gloriosum  possit  esse  maioris  i»  Sed  contra,  I  a^  Cor.  xv  * :  Mortui  resurgent  incorrupti, 
quantitatis  vel  minoris.  Ergo  nec  qualitas,  per  quam  visi-  Glossa  * :  mortui,  idest  peccatores,  vel  generaliter  omnes 
bile  est,  ut  possit  non  videri.  mortui,   resurgent  incorrupti,  idest  sine   aliqua    diminu- 

Sed  contra  est  quod  corpus  nostrum  glorificabitur  in  tione  membrorum.  Ergo  mali  resurgent  sine  deformitatibus. 
conformitate  corporis  Christi  post  resurrectionem  *.    Sed  2.  Praeterea,  in  damnatis  non  erit  aliquid  quod  sensum 

corpus  Christi  post  resurrectionem  non  necessario  vide-  is  doloris  in  eis  impediat.  Sed  aegritudo  impedit  sensum 
batur :  immo  disparuit  ab  oculis  discipulorum  in  Emmaus,  doloris,  inquantum  per  eam  debilitantur  organa  sentiendi. 
ut  dicitur  Luc.  ult.  *  Ergo  et  corpus  glorificatum  non  Et  similiter  defectus  membri  impediret  ne  esset  universalis 
necessario  videbitur.  dolor  in  corpore.    Ergo  sine  istis  defectibus  damnati  re- 

2.  Praeterea,  ibi   erit   summa   obedientia    corporis  ad      surgent. 
animam.  Ergo  corpus  poterit  videri  vel  non  videri  secun-  40       Respondeo  dicendum  quod  in  corpore  humano  potest 
dum  voluntatem  animae.  esse  deformitas  dupliciter.  Uno  modo,  ex  defectu  alicuius 

Respondeo  dicendum  quod  visibile  videtur  secundum  membri ,  sicut  mutilatos  turpes  dicimus :  deest  enim  eis 
quod  agit  in  visum  *.  Ex  hoc  autem  quod  aliquid  agit  vel  debita  proportio  partium  ad  totum.  Et  de  tali  deformitate 
non  agit  in  aliquod  extrinsecum,  non  est  aliqua  mutatio  nulli  dubium  est  quod  in  corporibus  damnatorum  non 
in  ipso.  Unde  sine  mutatione  alicuius  proprietatis  quae  +5  erit :  quia  omnia  corpora,  tam  bonorum  quam  malorum, 
sit  de  perfectione   corporis   glorificati,  potest   contingere      integra  resurgent 


quod  videatur  et  non  videatur.  Unde  in  potestate  animae 
glorificatae  erit  quod  corpus  suum  videatur  vel  non  vi- 
deatur,  sicut  et  quaelibet  alia  actio  corporalis  in  animae 


Alio  modo  deformitas  contingit  ex  indebita  partium 
dispositione,  vel  indebita  quantitate  vel  qualitate  vel  situ, 
quae  etiam  proportionem  debitam  partium  ad  totum  non 


mentum  summe  obediens  principali  agenti. 

Ad  primum   erqo   dicendum   quod   claritas  illa   obediet 
corpori   glorioso,  ut  possit  eam  ostendere  vel  occultare. 

Ad  secundum  dicendum  quod  color  corporis  non  impedit 


*  Vers.  52. 
•Interl.etLomb. 


"   Cf.  qu.  Lxxx, 
art.  1. 


potestate  erit :    alias   non   esset   corpus   gloriosum   instru-  >»  patitur.  Et  de  talibus  deformitatibus,  et  similibus  defectibus. 


pervietatem   ipsius   nisi   inquantum   immutat  visum,  quia  ss  opinio 


sicut  sunt  febres  et  huiusmodi  aegritudines,  quae  interdum 
sunt  deformitatis  causa,  Augustinus  indeterminatum  et  sub 
dubio  relinquit  in  Enchiridio  *,  ut  in  littera  **  Magister 
dicit.  Sed  apud  doctores  modemos  est  duplex  super  hoc 


visus  non  potest  immutari  simul  a  duobus  coloribus  ut 
utrumque  perfecte  inspiciat.  Color  autem  corporis  gloriosi 
erit  in  potestate  animae,  ut  per  ipsum  immutet  visum  vel 
non  immutet.  Et  ideo  erit  in  potestate  eius  ut  occultet 
corpus  quod  est  post  se,  vel  non  occultet.  1 

Ad  tertium  dicendum  quod  quantitas  est  inhaerens  ipsi 
corpori  glorioso :  neque  posset  quantitas  immutari  ad 
imperium  animae  sine  mutatione  intrinseca  corporis  glo- 
riosi,  quae  impassibilitati  eius  repugnaret.  Et  ideo  non  est 


Quidam  *  enim  dicunt  quod  huiusmodi  deformitates 
et  defectus  in  corporibus  damnatorum  remanebunt :  con- 
siderantes  eorum  damnationem,  qua  ad  summam  miseriam 
deputantur,  cui  nihil  incommoditatis  subtrahi  debet. 

Sed  hoc  non  videtur  rationabiliter  dici.  In  reparatione 
enim  corporis  resurgentis  magis  attenditur  naturae  per- 
fectio  quam  conditio  quae  prius  fuit :  unde  et  qui  infra 
perfectam  aetatem  decedunt,  in  statura  invenilis  aetatis 
resurgent  *.  Unde  et  illi  qui  aliquos  defectus  naturales  in 


*  Cap.  xcii. 
"Dist.  XLiv,  cap. 
De  reprobit  au- 
tem. 

•  S.  Bonav.  IV 
Sent.,  dist.  xliv, 
p.  1,  art.  3,  qu.  3. 


*  Cf.  qu.  Lxxiz, 
Introd. 


simile  de  quantitate  et  visibilitate.  Quia  etiam  qualitas  illa  «s  corpore  habuerunt ,  vel  deformitates  ex  eis  provenientes , 
per  quam  est  visibile,  non  potest  subtrahi  ad  imperium  in  resurrectione  sine  illis  defectibus  vel  deformitatibus 
animae :  sed  actio  illius  qualitatis  suspendetur ;  et  sic  repararentur  nisi  peccati  meritum  impediret :  et  ita ,  si 
occultabitur  corpus  ad  imperium  animae.  aliquis   cum   defectibus   vel   deformitatibus   resurget,  hoc 

OTTAF<5TTn  nrTnrTTCTTWA cir-vr a  ^"^  ^^  *"  poenam.    Modus  autem  poenae  est  secundum 

VUAitonu  Ul.,lULrli;slMAS»li,Xl  A  ,„  mensuram  culpae  *.  Contingit  autem  quod  aliquis  peccator 

DE  ^ONDITIONIB^US^CORPORUM  DAMNATORUM  damnandus  minoribus  peccatis  subiectus  aliquas  deformi- 

tates  vel  defectus  habeat  quas  non  habuit  aliquis  damnan- 

CONSEauENTBR  considerandum   est  de  conditionibus  da-      dus  peccatis  gravioribus  irretitus.  Unde,  si  ille  qui  in  hac 

mnatorum  resurgentium  *.  vita  deformitates   habuit   cum   eis  resurgat,   sine    quibus 

Circa  quod  quaeruntur  tria.  7i  constat  quod  resurget  alius  gravius  puniendus  qui  eas  in 


Cf.  qu.  lxxxi. 


*  Cf.  Deut.  cap. 
XXV,  vers.  i. 


QUAESTIO  LXXXVI,  ARTICULUS  II,  III 


201 


•  B.  Albert.  IV 
Sent.,  dist.  xliv, 
art.  33. 


*  Cap.  V,  n.  7.  - 
S.  Th.  lect.  XIII. 


*  Cf.  corp.  art. 
fin. 


'  Aristot.  de  Lon- 

fitud.  et  Brevit, 
itae,  cap,  111. 


•  Cap.  VI,  n.  6.  ■ 
S.  Th.  lect.  XIV. 

•  Vers.  6. 


*  Ver».  46. 


hac  vita  non  habuit,  modus  poenae  non  responderet  quan- 
titati  culpae,  sed  magis  videretur  aUquis  puniri  pro  poenis 
quas  in  hoc  mundo  passus  fuit:  quod  est  absurdum. 

Et  ideo  aHi  *  rationabiUus  dicunt  quod  Auctor  qui  na- 
turam  condidit,  in  resurrectione  naturam  corporis  integre 
reparabit.  Unde  quidquid  defectus  vel  turpitudinis  ex  cor- 
ruptione  vel  debilitate  naturae  sive  principiorum  natura- 
Hum  in  corpore  fuit,  totum  in  resurrectione  removebitur, 
sicut  febris ,  Hppitudo  et  similia :  defectus  autem  qui  ex 
naturaHbus  principiis  in  humano  corpore  naturaHter  con- 
sequuntur,  sicut  ponderositas,  passibilitas  et  simiHa,  in  cor- 
poribus  damnatorum  erunt,  quos  defectus  ab  electorum 
corporibus  gloria  resurrectionis  excludet. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  cum  poena  in  quoHbet 
foro  infligatur  secundum  conditionem  ilHus  fori,  poenae 
quae  in  hac  vita  temporaH  infliguntur  pro  aHquo  peccato 
temporales  sunt,  et  ultra  vitae  terminum  non  se  extendunt. 
Et  ideo ,  quamvis  peccatum  non  sit  remissum  damnatis , 
non  tamen  oportet  quod  easdem  poenas  ibi  sustineant 
quas  in  hoc  mundo  sunt  passi :  sed  divina  iustitia  requirit 
ut  ibi  poenis  gravioribus  in  aeternum  crucientur. 

Ad  secundum  dicendum  quod  non  est  simiHs  ratio  de 
bonis  et  malis :  eo  quod  aUquid  potest  esse  pure  bonum, 
non  autem  pure  malum.  Unde  sanctorum  ultima  feUcitas 
hoc  requirit  ut  ab  omni  malo  penitus  sint  immunes :  sed 
ultima  malorum  miseria  non  excludit  omne  bonum;  quia 
malum,  si  integrum  sit,  corrumpit  seipsum,  ut  Philoso- 
phus  dicit,  in  IV  Ethic.  *  Unde  oportet  quod  miseriae 
damnatorum  substernatur  bonum  naturae  in  ipsis :  quod 
est  opus  Conditoris  perfecti,  qui  ipsam  naturam  in  per- 
fectione  suae  speciei  reparabit. 

Ad  tertium  dicendum  quod  tarditas  est  de  iUis  defectibus 
qui  naturaliter  consequuntur  principia  humani  corporis : 
non  autem  deformitas.  Et  ideo  non  est  similis  ratio  *. 

ART.  II.  utrum  corpora  damnatorum 

FUTURA    SINT    INCORRUPTIBILIA 

IV  Cont.  Gent,,  cap.  lxxxix  ;  Compend.  Theol. ,  cap.  CLXxvii; 
Resp.  de  XLIl  arttc,  art.  25 ;  Resp.  de  XXXVl  artic,  art.  20 ; 
Quodl.  VU,  qu.  v,  art.  1. 

AD  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  corpora  da- 
mnatorum  erunt  corruptibilia.  Omne  enim  composi- 
tum  ex  contrariis  necesse  est  corrumpi  *.  Std  corpora 
damnatorum  erunt  ex  contrariis  composita,  ex  quibus  etiam 
nunc  componuntur:  alias  non  essent  eiusdem  speciei,  et  per 
consequens  nec  eadem  numero.  Ergo  erunt  corruptibilia. 

2.  Praeterea,  corpora  damnatorum  si  incorruptibilia 
sunt  futura,  hoc  non  erit  per  naturam:  cum  sint  futura 
eiusdem  naturae  cuius  et  nunc  sunt.  Nec  etiam  per  gra- 
tiam  vel  gloriam:  quia  talibus  omnino  carebunt.  Ergo 
nullo  modo  erunt  incorruptibUia. 

3.  Praeterea,  illis  qui  sunt  in  summa  miseria  subtra- 
here  maximam  poenarum  videtur  inconveniens.  Sed  ma- 
xima  poenarum  est  mors :  ut  patet  per  Philosophum,  III 
Ethic.  *  Ergo  a  damnatis ,  qui  sunt  in  miseria ,  mors  re- 
moveri  non  debet.  Ergo  eorum  corpora  corruptibilia  erunt. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  Apoc.  ix  * :  In  diebus  illis 
quaerent  homines  mortem  et  non  invenient  eam;  deside- 
rabunt  mori,  et  fugiet  mors  ab  eis. 

2.  Praeterea,  damnati  punientur  in  anima  et  corpore 
poena  perpetua :  Matth.  xxv  * ,  Ibunt  hi  in  supplicium  ae- 
ternum.  Sed  hoc  esse  non  posset  si  eorum  corpora  corru- 
ptibilia  essent.  Ergo  eorum  corpora  erunt  incorruptibilia. 

Respondeo  dicendum  quod,  cum  in  omni  motu  oporteat 
esse  aliquod  principium  motus,  dupHciter  motus  aUquis 
vel  mutatio  a  mobiU  removetur:  uno  modo,  per  hoc  quod 
deest  principium  motus ;  alio  modo,  per  hoc  quod  impe- 
ditur  principium  motus.  Corruptio  autem  mutatio  quae- 
dam  est.  Unde  dupliciter  potest  contingere  ut  corpus  quod 
ex  conditione  suorum  principiorum  corruptibUitatem  ha- 
bet,  incorruptibile  reddatur.  Uno  modo,  ex  hoc  quod  prin- 
cipium  ad  corruptionem  movens  totaliter  toIUtur.  Et  hoc 
modo  corpora  damnatorum  incorruptibilia  erunt.  Cum 
enim  caelum  sit  primum  alterans  per  motum  suum  loca- 
lem ;  et  alia  omnia  agentia  secunda  in  virtute  ipsius  agant, 
et  quasi  ab  ipso  mota ;  oportet  quod,  cessante  motu  caeli, 

SuMMAE  Theol.  D.  Thomak  T.  IX. 


•  An.  seq. ;  qn. 
xcix,  art.  1. 


*  Part.  I,  qn.xcvii, 
art.  1. 


•  In  corpore. 


nihil  sit  agens  quod  possit  corpus  per  alterationem  aliquam 
transmutare  a  sua  naturali  proprietate.  Et  ideo  post  re- 
surrectionem,  cessante  motu  caeli,  nuUa  qualitas  erit  suffi- 
ciens  ut  corpus    humanum    alterare    possit  a  sua  naturali 

s  qualitate.  Corruptio  autem  est  terminus  alterationis,  sicut 
et  generatio.  Unde  corpora  damnatorum  corrumpi  non 
poterunt.  Et  hoc  deservit  divinae  iustitiae,  ut  perpetuo 
viventes  perpetuo  puniantur,  quod  divina  iustitia  requirit, 
ut  infra  *  dicetur :  sicut  et  nunc  corruptibilitas  corporum 

10  deservit  divinae  providentiae,  per  quam  ex  aliquibus  cor- 
ruptis  alia  generantur. 

Alio  modo  contingit  ex  hoc  quod  principium  corru- 
ptionis  impeditur.  Et  hoc  modo  corpus  Adae  incorrupti- 
bUe  fuit  *  :  quia  contrariae  qualitates  in  hominis  corpore 

is  existentes  continebantur  per  gratiam  innocentiae  ne  ad 
dissolutionem  corporis  agere  possent.  Et  multo  plus  con- 
tinebuntur  in  corporibus  gloriosis,  quae  erunt  omnino 
subiecta  spiritui.  Et  sic  in  corporibus  beatorum  post  re- 
surrectionem  communem  coniungentur  duo  praedicti  modi 

20  incorruptibilitatis. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  contraria  ex  quibus 
corpora  componuntur,  sunt  secunda  principia  ad  corru- 
ptionem  agentia :  primum  enim  agens  est  motus  caelestis. 
Unde,  supposito  motu  caeli,  necesse  est  ut  corpus  ex  con- 

»s  trariis  compositum  corrumpatur,  nisi  sit  aUqua  causa  po- 
tior  impediens.  Sed  motu  caeli  remoto,  contraria  ex  quibus 
corpus  componitur,  non  sufficiunt  ad  corruptionem  facien- 
dam,  etiam  secundum  naturam,  ut  patet  ex  dictis  *.  Cessa- 
tionem  autem   motus   caeli  non  cognoverunt  philosophi. 

30  Unde  pro  infallibili  habebant  quod  corpus  compositum 
ex  contrariis  corrumpatur  secundum  naturam. 

Ad  secundum  dicendum  quod  incorruptibilitas  illa  erit 
per  naturam :  non  quod  sit  aliquod  incorruptionis  princi- 
pium  in  corporibus  damnatorum,  sed  per  defectum  primi 

is  moventis  ad  corruptionem  *. 

Ad  tertium  dicendum  quod,  quamvis  mors  sit  simpli- 
citer  maxima  poenarum,  secundum  quid  tamen  nihil  pro- 
hibet  mortem  esse  in  poenarum  remedium,  et  per  conse- 
quens  ablationem  mortis  in  poenarum  augmentum.  Vivere 

40  enim,  ut  dicit  Philosophus,  in  IX  Ethic.  *,  videtur  omnibus 
delectabile  esse,  eo  quod  omnia  esse  appetunt:  non  oportet 
autem,  ut  ibidem  *  dicitur,  accipere  malam  vitam,  neque 
corruptam,  neque  quae  est  in  tristitiis.  Sicut  ergo  vivere 
simpHciter  est  delectabile,  non  autem  vita  quae  est  in  tri- 

4S  stitiis ;  ita  et  mors,  quae  est  privatio  vitae,  simpliciter  est 
poenosa  et  maxima  poenarum,  inquantum  subtrahit  pri- 
mum  bonum,  scilicet  esse,  cum  quo  omnia  alia  subtra- 
huntur ;  sed  inquantum  privat  malam  vitam  et  quae  est 
in  tristitiis,  est  in  remedium  poenarum,  quas  terminat.  Et 

S"  per  consequens  mortis  subtractio  est  in  augmentum  poe- 
narum,  quas  perpetuas  facit. 

Si  autem  dicatur  mors  esse  poenalis  propter  corporalem 
dolorem  quem  sentiunt  morientes,  non  est  dubium  quod 
multo   maiorem    dolorem   damnati   continue   sustinebunt. 

ss  Unde  in  perpetua  morte  esse  dicuntur:  sicut  scriptum  est 
in  Psalmo  * :  Mors  depascet  eos. 

ART.   III.   UTRUM  futura  sint  impassibilia 

II  Sent.,  dist.  xxxiii.  qu.  11.  art.  1,  ad  3,  5;  IV,  dist.  l,  qu.  11,  art.  3,  qu»  i.ad^; 
IV  Cont.  Gent.,  cap.  Lxxxix;  Compend.  Theoi.,  cap.  CLxxvii; 
60  Resp.  de  XLII  artic,  art.  26 ;  Resp.  de  XXXVI  artic,  art.  21 ; 

Quodl.  Vtl,  qu.  V,  art.  1 ;  VIII,  qu.  viii. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod  futura  sint 
impassibUia.  Quia  secundum  PhUosophum,  in  VI  To- 
pic.  *,  omnis  passio,  magis  facta,  abiicit  a  substantia.  Sed  *  Cap.  vi,  n.  21 

^s  afinito  si  semper  aliquid  abiiciatur,  necesse  est  illud  tan- 
dem  consumi :  ut  dicitur  in  I  Phjysic.  *  Ergo,  si  corpora 
damnatorum  erunt  passibUia  et  semper  patientur,  quan- 
doque  deficient  et  corrumpentur :  quod  falsum  esse  osten- 
sum  est  *.  Ergo  erunt  impassibilia. 

70  2.  Praeterea,  omne  agens  assimUat  sibi  patiens.  Si 
ergo  corpora  damnatorum  patientur  ab  igne,  ignis  ea  sibi 
assimilabit.  Sed  non  consumit  aliter  ignis  corpora  nisi 
inquantum  ea  sibi  assimilans  resolvit.  Ergo,  si  corpora 
damnatorum  erunt  passibilia,  ab  igne  quandoque  consu- 

75  mentur.  Et  sic  idem  quod  prius. 


•  Cf.  corp.  art. 


•  Cap.  IX,  n.  7, 
9.  -  S.  Th.  lect. 

XI. 

*  Num.  8. 


*  Ps.  XLviii,  vers. 
15- 


'  Cap.  IV  ,  n.  5 ; 
s.  Th.  lect.  IX.  - 
Cf.  lib.  m,  cap. 
VI,  n.  4;  s.  Th. 
lect.  X. 
•  Art.  praeced. 


a6* 


202 


QUAESTIO  LXXXVII,  ARTICULUS  I 


•  Arist.  Oe  Ani 
mal.  Histor.,  lib 
V,  cap. XIX,  n.i2 
'3- 


'  Vers.  5S. 
'Interl.etLomb. 


3.  Praeterea,  animalia  quae  in  igne  sine  corruptione 
dicuntur  vivere,  ut  de  salamandra  dicitur  *,  ab  igne  non 
affliguntur :  animal  enim  dolore  corporis  non  affligitur  nisi 
corpus  aliquo  modo  laedatur.  Si  ergo  corpora  damnatorum 
in  igne  sine  consumptione  remanere  possunt,  sicut  et  ani- 

Lib.  XXI,  cap.  malia^praedicta,  ut  Augustinus,  in  libro  de  Civ.  Dei  *,  dicit, 
videtur  quod  nullam  afflictionem  ibi  sustinebunt.  Quod 
non  esset  nisi  eorum  corpora  impassibilia  essent.  Ergo,  etc. 

4.  Praetbrea,  si  corpora  damnatorum  sunt  passibilia, 
dolor  qui  ex  eorum  passione  proveniet,  ut  videtur,  supe- 
rare  debet  omnem  praesentem  corporum  dolorem :  sicut  et 
sanctorum  iucunditas  superabit  omnem  praesentem  iucun- 
ditatem.  Sed  propter  immensitatem  doloris  quandoque  con- 
tingit  in  praesenti  statu  quod  anima  a  corpore  separatur. 
Ergo  multo  fortius,  si  corpora  illa  futura  sunt  passibilia, 
ex  immensitate  doloris  anima  a  corpore  separabitur :  et  sic 
corpora  corrumpentur.  Quod  falsum  est.  Ergo  corpora  illa 
erunt  impassibilia. 

Skd  contra  est  quod  dicitur  I  Cor.  xv  * :  Et  nos  immu- 
tabimur :  Glossa  *,  Nos  boni  tantummodo  immutabimur  in 
gloriam  immutabilitatis  et  impassibilitatis.  Ergo  non  erunt 
corpora  damnatorum  impassibilia. 

2.  Praeterea,  sicut  corpus  cooperatur  animae  ad  me- 
ritum,  ita  cooperatur  ei  ad  peccatum.  Sed  propter  coope- 
rationem  praedictam  non  solum  anima,  sed  et  corpus  post 
resurrectionem  praemiabitur.  Ergo  simili  ratione  damna- 
torum  corpora  punientur.  Quod  non  esset  si  impassibilia 
forent.  Ergo  erunt  passibilia. 

Respondeo  dicendum  quod  principalis  causa  quare  cor- 
pora  damnatorum  ab  igne  non  consumentur,  erit  divina 
iustitia,  qua  eorum  corpora  ad  poenam  perpetuam  sunt 
addicta.  Sed  divinae  iustitiae  servit  etiam  naturalis  dispo- 
sitio  ex  parte  corporis  patientis,  et  ex  parte  agentium.  Quia, 
cum  pati  sit  recipere  quoddam,  duplex  est  modus  pas- 
sionis ,  secundum  quod  aliquid  in  aliquo  recipi  potest 
dupliciter.  Potest  enim  aliqua  forma  recipi  in  altero  aliquo 
secundum  esse  naturale  materialiter,  sicut  calor  ab  igne 
recipitur  in  aere.  Et  secundum  hunc  modum  receptionis 
est  unus  modus  passionis,  qui  dicitur  passio  naturae.  -  Alio 
modo  aliquid  recipitur  in  altero  spiritualiter  per  modum 
intentionis  cuiusdam,  sicut  similitudo  albedinis  recipitur 
in  aere  et  in  pupilla :  et  haec  receptio  similatur  illi  re- 
ceptioni  qua  anima  recipit  simiHtudines  rerum.  Unde  se- 
cundum  hunc  modum  receptionis  est  alius  modus  pas- 
sionis,  qui  vocatur  passio  animae. 

Quia  ergo  post  resurrectionem ,  motu  caeli  cessante, 
non  poterit  aliquod  corpus  alterari  a  sua  naturali  aequa- 
litate,  ut  dictum  est  *,  nuUum  corpus  pati  poterit  passione 
naturae.  Unde  quantum  ad  hunc  modum  passionis  corpora 
damnatorum  impassibiha  erunt,  sicut  et  incorruptibilia.  - 
Sed,  cessante  motu  caeli,  adhuc  remanebit  passio  quae 
est  per  modum  animae  :  quia  et  aer  a  sole  illuminabitur, 
et  colorum  difTerentias  ad  visum  deferet.  Unde  et  secun- 
dum  hunc  modum  passionis  corpora  damnatorum  passi- 
biHa  erunt.  Et  quia  in  taH  passione  sensus  perficitur,  ideo 
in  corporibus  damnatorum  sensus  poenae  erunt,  sine  mu- 
tatione  naturalis  dispositionis. 

Corpora  vero  gloriosa,  etsi  recipiant  aHquid  et  quodam- 
modo  patiantur  in  sentiendo,  non  tamen  passibiHa  erunt : 
quia  nihil  recipient  per  modum  afflictivi  vel  laesivi,  sicut 
corpora  damnatorum,  quae  ob  hoc  passibiHa  dicuntur. 

Ad  primum  erqo  dicendum  quod  Philosophus  loquitur 
de  iHa  passione  per  quam  transmutatur  patiens  a  sua  na- 
luraH  dispositione.  TaHs  autem  passio  non  erit  in  corpo- 
ribus  damnatorum,  ut  dictum  est  *. 

Ad  secundum  dicendum  quod  simiHtudo  agentis  est  du- 
pHciter  in  patiente.  Uno  modo,  per  modum  eundem  quo 
est  in  agente,  sicut  est  in  omnibus  agentibus  univocis :  ut 
caHdum  facit  caHdum,  et  ignis  generat  ignem.  -  AHo  modo, 
per  modum  diversum  a  modo  quo  est  in  agente :  sicut  est 
in  omnibus  agentibus  aequivocis.  In  quibus  quandoque 
contingit  quod  in  agente  est  forma  spirituaHter  quae  in 
patiente  materialiter  recipitur:  sicut  forma  quae  est  in 
domo  facta  per  artificem,  est  materialiter  in  ipsa,  et  in 
mente  artificis  est  spirituaHter.  Quandoque  vero  e  converso 


•  AI.  de  Causis 
Proprietat.  Ele- 
men^- InterOpp, 
Aristot. 


Art.  praeced. 


In  corpore. 


est  materialiter  in  agente,  et  recipitur  spiritualiter  in  pa- 
tiente :  sicut  albedo  materiaHter  est  in  pariete  a  quo  reci- 
pitur,  spirituaHter  in  pupilla  et  in  medio  deferente.  Et 
similiter  est  in  proposito.    Quia  species  quae  materiaHter 

5  est  in  igne,  recipitur  spirituaHter  in  corporibus  damnato- 
rum.  Et  sic  ignis  sibi  assimilabit  damnatorum  corpora,  nec 
tamen  ea  consumet. 

Ad  tertium  dicendum   quod,  secundum   Philosophum, 
in  libro  de  Proprietatibus  Elementorum  *,  nullum  animal 

10  in  igne  vivere  potest.  Galienus  etiam,  in  Hbro  de  Simpli- 
cibus  Medicinis,  dicit  quod  nuHum  corpus  est  quod  tan- 
dem  ab  igne  non  consumatur,  quamvis  quaedam  corpora 
sint  quae  ad  horam  in  igne  sine  laesione  permaneant,  ut 
patet  de  ebeno.  Unde  quod  inducitur  de  salamandra,  non 

is  potest  omnino  esse  simile :  quia  non  posset  perseverare 
finaHter  in  igne  sine  corruptione,  sicut  corpora  damnato- 
rum  in  inferno. 

Nec  tamen  oportet  quod,  quia  corpora  damnatorum  ab 
igne   inferni   per   corruptionem    aHquam   non   laeduntur, 

20  quod  propter  hoc  ab  igne  non  affligantur.  Quia  sensibile 
non  solum  natum  est  delectare  vel  affligere  sensum  secun- 
dum  quod  agit  actione  naturae,  confortando  vel  corrum- 
pendo  organum;  sed  etiam  secundum  quod  agit  actione 
spirituaH.  Quia  quando  sensibile  est  in  debita  proportione 

=5  ad  sentiendum ,  delectat :  e  converso  autem  quando  se 
habet  in  superabundantia  vel  defectu.  Unde  et  colores 
medu  et  voces  consonantes  sunt  delectabiles :  inconso- 
nantes  autem  offendunt  auditum. 

Ad  quartum  dicendum  quod  dolor  non  separat  animam 

30  a  corpore  secundum  quod  manet  tantum  in  potentia  ani- 
mae  cuius  est  dolere :  sed  secundum  quod  ad  passionem 
animae  mutatur  corpus  a  sua  naturaH  dispositione  ;  secun- 
dum  modum  quo  videmus  quod  ex  ira  corpus  calescit  et 
ex  timore  frigescit.    Sed  post  resurrectionem   corpus  non 

1!  poterit  transmutari  a  sua  naturaH  dispositione,  ut  ex  dictis  *  '  Art.  praeced 
patet.  Unde,  quantuscumque  sit  dolor,  animam  a  corpore 
non  separabit. 


40 


QUAESTIO  OCTOGESIMASEPTIMA 

DE    COGNITIONE    QUAM    HABEBUNT    RESUSCITATI 
IN  lUDICIO  RESPECTU  MERITORUM  ET  DEMERITORUM 


PosT  hoc  agendum  est  de  his  quae  sequuntur  resur- 
rectionem  *.  Quorum  prima  consideratio  est  de  co- 
gnitione  quam  habebunt  resuscitati  in  iudicio  respectu 
45  meritorum  et  demeritorum ;  secundo,  de  ipso  iudicio  in 
generali ,  tempore  et  loco  in  quo  erit  * ;  tertio ,  de  iudi- 
cantibus  et  iudicatis  * ;  quarto ,  de  forma  in  qua  iudex 
veniet  ad  iudicandum  * ;  quinto,  de  statu  mundi  et  resur- 
gentium  post  iudicium  *. 
s"  Circa  primum  quaeruntur  tria. 

Primo :  utrum  cognoscat  quiHbet  homo  in  iudicio  omnia 

peccata  sua. 
Secundo :    utrum    possit    quilibet    legere    conscientiam 
alterius. 
^^       Tertio :  utrum   omnia  merita  et  demerita   uno  intuitu 
quis  videre  possit. 

ART.   I.   UTRUM  POST  resurrectionem  cogniturus  sit 
aUILIBET  omnia  peccata   quae  fecit 

60  A  d  primum  sic  proceditur.  Videtur  quod  post  resurrectio- 
-TVnem  non  cognoscet  quilibet  omnia  peccata  quae  fecit. 
Omne  enim  quod  cognoscimus,  vel  de  novo  per  sensum 
accipimus,  vel  de  thesauro  memoriae  educitur.  Sed  ho- 
mines  post  resurrectionem  sua  peccata  non  poterunt  sensu 

6!  percipere  :  quia  iam  transierunt ;  sensus  autem  est  tantum 
praesentium  *.  Multa  etiam  peccata  a  memoria  exciderunt 
peccantis,  quae  non  poterunt  de  thesauro  memoriae  educi. 
Ergo  non  omnium  peccatorum  quae  fecit  resurgens  co- 
gnitionem  habebit. 

70  2.  Praeterea,  sicut  in  littera  *  dicitur,  libri  conscientiae 
quidam  sunt,  in  quibus  merita  singulorum  leguntur.  Sed 
in  libris  non  potest  aliquid  legi  nisi  eius  nota  contineatur 
in  libro.  Notae  autem  quaedam  peccatorum  remanent  in 
conscientia,  ut  patet  Rom.  11*,  in  Glossa  ** :    quae    non 

7j  videntur  aliud   esse  quam  reatus  vel  macula.    Cum  ergo 


*  Cf.   qu.   mx, 
Introd. 


*  Qu.   LXXXVIII, 

*  Qu.   LXXXIX. 

•  Qu.  xc. 

•  Qu.  xci. 


*  Dist.  XLix,  qu. 
iii,  art.  1,  qu"  4. 


*  Dist.  XLUi,  cap. 
Media  autem  no- 
cle. 


'  Vers.  15. 
"Lomb.ex  Orig. 


QUAESTIO  LXXXVII,  ARTICULUS  II 


203 


*  Isai.  cap.  xxxv, 
vers.  10.  -  Cf. 
Apoc.  cap.  XXI, 
vers.  4. 


Cap.  xiv. 


Vers.  7. 


"  Vers.  10.  -  Cf. 
ad  Rom.  cap.xiv. 
vers.  10. 


*  Vers.  15,  16. 


Vers.  ij. 


"  Gap.  XIV. 


"    De    ludiciar. 
Potest.,  in  med. 


•  Cf.   Aug.    loc. 
cit. 


Loc.  cit. 


In   resp.  ad  1 


multorum  peccatorum  macula  et  reatus  a  multis  sit  deletus 
per  gratiam,  videtur  quod  non  omnia  peccata  quae  fecit 
possit  aliquis  in  sua  conscientia  legere.  Et  sic  idem  quod 
prius. 

3.  Prakterea,  crescente  causa,  crescit  effectus.  Sed 
causa  quae  facit  nos  dolere  de  peccatis  quae  ad  memo- 
riam  revocamus ,  est  caritas.  Cum  ergo  in  sanctis  resur- 
gentibus  sit  perfecta  caritas,  maxime  de  peccatis  dolebunt 
si  ea  ad  memoriam  revocabunt.  Quod  non  potest  esse : 
quia  fugiet  ab  eis  dolor  et  gemitus ,  Apoc.  xxi  *.  Ergo 
propria  peccata  ad  memoriam  non  revocabunt. 

4.  Praetbrea,  sicut  se  habebunt  resurgentes  damnati 
ad  bona  quae  aliquando  fecerunt,  ita  se  habebunt  resur- 
gentes  beati  ad  peccata  quae  aliquando  commiserunt.  Sed 
resurgentes  damnati,  ut  videtur,  cognitionem  de  bonis 
quae  aliquando  fecerunt  non  habebunt :  quia  per  hoc 
eorum  poena  multum  alleviaretur.  Ergo  nec  benti  habe- 
bunt  cognitionem  peccatorum  quae  commiserunt. 

Sed  contra  est  quod  Augustinus  dicit,  XX  de  Civ.  Dei  *, 
quod  quaedam  divina  vis  aderit  qua  fiet  ut  cuncta  peccata 
ad  memoriam  revocentur. 

2.  Praeterea,  sicut  se  habet  humanum  iudicium  ad 
testimonium  exterius ,  ita  se  habet  divinum  iudicium  ad 
testimonium  conscientiae  :  ut  patet  I  Reg.  xvi  *,  Homines 
vident  ea  quae  parent,  Deus  autem  intuetur  cor.  Sed  non 
posset  perfecte  iudicium  humanum  esse  de  aUquo  nisi 
testes  de  omnibus  de  quibus  iudicandum  est,  testimonium 
deponerent.  Ergo  oportet,  cum  divinum  iudicium  sit  per- 
fectissimum,  quod  conscientia  teneat  omnia  de  quibus 
iudicandum  est.  Sed  iudicandum  erit  de  omnibus  operibus 
bonis  et  malis :  II  Cor.  v  *,  Omnes  adstabimus  ante  tri- 
bunal  Christi,  etc.  Ergo  oportet  quod  conscientia  unius- 
cuiusque  retineat  omnia  opera  quae  fecit,  sive  bona  sive 
mala. 

Respondeo  dicendum  quod ,  sicut  dicitur  Rom.  ii  *,  in 
illa  die  cum  iudicabit  Dominus ,  testimonium  unicuique 
sua  conscientia  reddet ,  et  cogitationes  erunt  accusantes 
et  defendentes.  Et  quia  oportet  quod  testis  et  accusator 
et  defensor  in  quoHbet  iudicio  habeant  eorum  notitiam 
quae  in  iudicio  versantur ;  in  illo  autem  communi  iudicio 
omnia  opera  hominum  in  iudicium  venient :  oportet  quod 
omnium  operum  suorum  quisque  tunc  notitkim  habeat. 
Unde  conscientiae  singulorum  erunt  quasi  quidam  hbri 
continentes  res  gestas,  ex  quibus  iudicium  procedet :  sicut 
etiam  in  iudicio  humano  registris  utuntur.  Et  isti  sunt 
libri  de  quibus,  Apoc.  xx  *,  dicitur :  Libri  aperti  sunt,  et 
alius  liber  apertus  est  qui  est  vitae ;  et  iudicati  sunt 
mortui  ex  his  quae  scripta  erant  in  libris,  secundum 
opera  ipiorum  :  ut  per  libros  qui  dicuntur  sic  aperti,  ut 
Augustinus  exponit,  XX  de  Civ.  Dei  *,  significentur  sancti 
novi  et  veteris  Testamenti,  in  quibus  Deus  ostendit  quae 
mandata  fieri  iussisset  (unde,  ut  Richardus  de  Sancto 
Victore  dicit  *,  erunt  corda  eorum  quasi  quaedam  cano- 
num  statuta) ;  sed  per  librum  vitae,  de  quo  subiungitur, 
inteUiguntur  conscientiae  singulorum,  quae  dicuntur  sin- 
gulariter  liber  unus,  quia  una  virtute  divina  fiet  ut  cunctis 
ad  memoriam  sua  facta  revocentur ;  et  haec  vis,  inquantum 
ad  memoriam  homini  reducet  sua  facta,  liber  vitae  dicitur*.- 
Vel  per  primos  libros  conscientiae  inteUigantur;  per  secun- 
dum  sententia  ludicis  in  eius  providentia  descripta. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod,  quamvis  multa  merita 
et  demerita  a  memoria  excidant,  tamen  nuUum  eorum  erit 
quod  non  aliquo  modo  maneat  in  suo  effectu.  Quia  merita 
quae  non  sunt  mortificata,  manebunt  in  praemio  quod  eis 
redditur :  quae  autem  mortificata  sunt ,  manent  in  reatu 
ingratitudinis,  quae  augetur  ex  hoc  quod  homo  post  gra- 
tiam  susceptam  peccavit.  Similiter  etiam  demerita  quae 
non  sunt  per  poenitentiam  deleta,  manent  in  reatu  poenae 
quae  eis  debetur :  quae  autem  poenitentia  delevit,  manent 
in  ipsa  poenitentiae  memoria,  quam  simul  cum  aliis  me- 
ritis  in  notitia  habebunt.  Unde  in  quoUbet  homine  erit 
aliquid  ex  quo  possit  ad  memoriam  sua  opera  revocare.  - 
Et  tamen,  ut  Augustinus  dicit  *,  principaliter  ad  hoc  divina 
vis  operabitur. 

Ad  secundum  dicendum  quod  iam  patet  ex  dictis  *  quod 


aliquae  notae  manent  in  conscientiis  singulorum  de  ope- 
ribus  a  se  factis.  Nec  oportet  quod  notae  istae  sint  reatus 
tantum,  ut  ex  dictis  *  patet. 

Ad  tertium   dicendum   quod,  quamvis   caritas  sit  nunc 

s  causa  dolendi  de  peccato,  tamen  sancti  in  patria  erunt  ita 
perfusi  gaudio  quod  dolor  in  eis  locum  habere  non  po- 
terit.  Et  ideo  de  peccatis  non  dolebunt :  sed  potius  gaude- 
bunt  de  divina  misericordia,  qua  eis  peccata  sunt  relaxata; 
sicut  etiam  nunc  angeU  gaudent  de  divina  iustitia,  qua  fit 

10  ut,  deserti  a  gratia,  in  peccato  ruant  iUi  quos  custodiunt. 
quorum  tamen  saluti  soUicite  invigilant. 

Ad  quartum  dicendum  quod  maU  cognoscent  omnia 
bona  quae  fecerunt :  et  ex  hoc  non  minuetur  eorum  dolor, 
sed  magis  augebitur ;  quia  maximus  dolor  est  multa  bona 

'S  perdidisse.  Propter  quod  dicit  Boetius,  in  II  de  Consolat.  *, 
quod  summum  infortunii  genus  est  fuisse  felicem. 

ART.  II.  UTRUM  quilibet  potens  futurus   sit  legerb 
omnia  quae  sunt  in  conscientia  alterius 

20  »  D  secundum  sic  proceditur.  Videtur  quod  non  quilibet 
xApossit  legere  omnia  quae  sunt  in  conscientia  alterius. 
Resurgentium  enim  non  erit  limpidior  cognitio  quam  nunc 
sit  angelorum,  quorum  aequalitas  resurgentibus  promittitur, 
Matth.  xxn  *.  Sed  angeli  non  possunt  invicem  in  suis  cor- 

2S  dibus  videre  ea  quae  dependent  a  libero  arbitrio :  unde 
indigent  locutione  ad  ea  invicem  innotescenda  *.  Ergo 
resurgentes  non  poterunt  inspicere  ea  quae  continentur 
in  conscientiis  aliorum. 

2.  Praeterea,  omne  quod  cognoscitur,  vel  cognoscitur 

jo  in  se,  vel  in  sua  causa,  vel  in  suo  effectu.  Sed  merita  vel 
demerita  quae  continentur  in  conscientia  aUcuius,  non 
poterit  alius  cognoscere  in  seipsis :  quia  solus  Deus  cordi 
iUabitur  et  secreta  eius  intuetur.  Similiter  nec  in  causa  sua: 
quia  non  omnes  videbunt  Deum,  qui  solus  potest  impri- 

is  mere  in  affectum,  ex  quo  procedunt  merita  vel  demerita. 
Similiter  etiam  nec  in  effectu :  quia  multa  demerita  erunt 
quorum  nuUus  eftectus  remanebit,  eis  totaliter  per  poeni- 
tentiam  abolitis.  Ergo  non  omnia  quae  sunt  in  conscientia 
alicuius,  poterit  quilibet  alius  cognoscere. 

40  3.  Praeterea,  Chrysostomus  dicit,  in  littera  * :  Nunc 
autem,  si  recorderis  peccatorum  tuorum,  et  frequenter  ea 
in  conspectu  Dei  pronunties  et  pro  eis  depreceris ,  citius 
illa  delebis.  Si  vero  oblivisceris,  tunc  eorum  recordaberis 
nolens   quando  publicabuntur ,    et   in    conspectu    omnium 

4S  amicorum  et  inimicorum,  sanctorumque  angelorum,  pro- 
ferentur.  Ex  hoc  accipitur  quod  iUa  pubUcatio  poena  est 
negligentiae  qua  homo  confessionem  praetermittit.  Ergo 
iUa  peccata  de  quibus  homo  confessus  est,  non  pubUca- 
buntur  aliis. 

s»  4.  Praeterea,  solatium  est  alicui  si  scit  se  habere  multos 
socios  in  peccato,  et  minus  inde  verecundatur.  Si  ergo 
quilibet  peccatum  alterius  cognosceret,  cuiuslibet  pecca- 
toris  erubescentia  multum  minueretur.  Quod  non  competit. 
Ergo  non  omnes  omnium  peccata  cognoscent. 

ss  Sed  contra,  super  illud  I  Cor.  iv  *,  Illuminabit  abs- 
condita  tenebrarum,  dicit  Glossa  * :  Gesta  et  cogitata  bona 
et  tnala  tunc  aperta  et  nota  erunt  omnibus. 

2.  Praeterea,  omnium  bonorum  peccata  praeterita  ae- 
qualiter  erunt  aboUta.  Sed  quorundam  sanctorum  peccata 

60  sciemus :  sicut  Magdalenae  *  et  Petri  **  et  David  ***.  Ergo 
pari  ratione  aliorum  electorum  peccata  scientur.  Et  multo 
magis  damnatorum. 

Respondeo  dicendum  quod  in  ultimo  et  communi  iudicio 
oportet  quod  divina  iustitia   omnibus   evidenter  appareat, 

6s  quae  nunc  in  plerisque  latet.  Sententia  autem  condemnans 
vel  praemians  iusta  esse  non  potest  nisi  secundum  merita 
vel  demerita  proferatur.  Et  ideo,  sicut  oportet  quod  iudex 
et  assessor  iudicis  merita  causae  cognoscant  ad  hoc  quod 
iustam  sententiam  proferant,  ita  oportet,  ad  hoc  quod  iusta 

70  sententia  appareat,  quod  omnibus  sententiam  cognoscen- 
tibus  merita  innotescant.  Unde  quia,  sicut  cuilibet  nota 
erit  sua  praemiatio  et  sua  damnatio,  ita  et  omnibus  aliis 
innotescet ;  oportet  quod ,  sicut  quilibet  sua  merita  vel 
demerita  reducet  ad  memoriam,  ita  etiam  et  aliena  suae 

-s  cognitioni  subiaceant. 


Ibid. 


*  Pros.  IV. 


"  Vers.  30.  -  Cf. 

Luc.cap.xx,vers. 

36. 

•  Cf.  Part  l,  qn. 

cvii,  art.  1. 


•  Dist.  XVII,  cap. 
Cumergo.-C\\ry 
sostom.  Homil. 
XXXI  in  Epist. 
ad  Heb.;  Grat. 
Append.  ad  can. 
Ouis  aliquando, 
aePoenil.,  dist.I. 


*  Vers.  5. 

•  Lomb. 


•  Luc.  cap.  VII, 
vers.  37  sqq. 
**  Matth.  cap. 
XXVI ,  vers.  09 
sqq. ;  Marc.  cap. 
xiv,vers.  668qq.; 
Luc.  cap.  XXII, 
vers.  55  sqq.  ; 
loan,  cap.  xviii, 
vers.  17,  25  sqq. 
"*"  II  Reg.  cap. 
XI,  vers.  2  sqq. ; 
cap.  XXIV ,  vers. 
10  sqq. 


*  Dist.  xLiii,  cap. 
Hic  quaeritur. 


'  Cf.  art.    prae- 
ced.,  ad  i. 


Resp.  ad  i. 


'  Aristot.  Ethic. 
lib.  IV,  cap.  IX, 
n.  t ;  s.  Th.  lect. 
XVII.  -  Cf.  Da- 
masc.  de  Fide 
Or(A.  lib.II,cap. 

XV. 


204       QUAESTIO  LXXXVII,  ARTICULUS  III  -  QUAESTIO  LXXXVIII,  ARTICULUS  I 

Et  haec  est  probabilior  et  communior  opinio,  quamvis 
contrarium  Magister  in  littera  *  dicat,  scilicet  quod  peccata 
quae  sunt  per  poenitentiam  deleta,  in  iudicio  aliis  non 
patefient.  -  Sed  ex  hoc  sequitur  quod  nec  etiam  poeni- 
tentia  de  peccatis  illis  perfecta  cognoscetur.  In  quo  mul- 
tum  detraheretur  sanctorum  gloriae  et  laudi  divinae,  quae 
tam  misericorditer  sanctos  liberavit. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  omnia  merita  praece- 
dentia  vel  demerita  facient  aliquam  quantitatem  in  gloria 
vel  miseria  hominis  resurgentis  *.  Et  ideo ,  exterioribus 
visis,  poterunt  cuncta  in  conscientiis  videri.  Et  praecipue 
divina  virtute  ad  hoc  operante,  ut  sententia  iudicis  iusta 
appareat  omnibus. 

Ad  secundum  dicendum  quod  merita  vel  demerita  pote- 
runt  aliis  ostendi  in  suis  effectibus ,  ut  ex  dictis  *  patet. 
Vel  etiam  in  seipsis  per  divinam  virtutem :  quamvis  ad 
hoc  virtus  intellectus  creati  non  sufficiat. 

Ad  tertium  dicendum  quod  publicatio  peccatorum  ad 
ignominiam  peccantis  est  effectus  negligentiae  quae  com- 
mittitur  in  omissione  confessionis.  Sed  quod  peccata  san- 
ctorum  revelantur  non  poterit  eis  esse  in  erubescentiam 
vel  verecundiam,  sicut  nec  Mariae  Magdalenae  est  in  con- 
fusionem  quod  peccata  sua  publice  in  Ecclesia  recitantur : 
quia  verecundia  est  timor  ingloriationis,  ut  Damascenus  * 
dicit,  qui  in  beatis  esse  non  poterit.  Sed  talis  publicatio 
erit  eis  ad  magnam  gloriam,  propter  poenitentiam  quam 
fecerunt:  sicut  et  confessor  approbat  eum  qui  magna  sce- 
lera  fortiter  confitetur.  Dicuntur  autem  peccata  esse  deleta, 
quia  Deus  non  videt  ea  ad  puniendum. 

Ad  quartum  dicendum  quod  ex  hoc  quod  peccator 
aliorum  peccata  inspiciet,  in  nuUo  sua  confusio  minuetur, 
sed  magis  augebitur,  in  alieno  vituperio  suum  vituperium 
magis  perpendens,  Quod  enim  ex  tali  causa  confusio  mi- 
nuatur,  contingit  ex  hoc  quod  verecundia  respicit  aesti- 
mationem  hominum,  quae  ex  consuetudine  redditur  levior. 
Sed  tunc  confusio  respiciet  aestimationem  Dei,  quae  est 
secundum  veritatem  de  quolibet  peccato,  sive  sit  unius 
tantum  sive  multorum. 


Vers.  8. 


Cap.  X,  n.  I. 


*II5en/.,dist.iii, 
qu.  II,  art.  4. 

*  Vers.  22. 

•  Ord. 


Cap.  XIV. 


videbunt  *,  et  sic  non  est  inconveniens  quod  simul  plura 

videant.  Sed  de  damnatis,  quorum  intellectus  non  est  elc- 

vatus  ut  possint  Deum  videre  et  in  eo  omnia  alia,  est 

magis  difficile. 
5        Et  ideo  alii  dicunt   quod   mali   simul   omnia   videbunt 

in  genere   peccata   sua ,  et  hoc   sufficit   ad  accusationem 

illam   quae  debet   esse   in  iudicio,  vel  ad  absolutionem. 

Non  autem  videbunt   omnia  simul  descendendo  ad  sin- 

gula  *.  -  Sed  hoc  etiam  non  videtur  consonum  dictis  Augu- 
jo  stini ,  XX  de  Civ.  Dei  * ,  qui    dicit   quod    omnia   mentis 

intuitu  enumerabuntur:  quod  autem  in  genere  cognoscitur, 

non  enumeratur. 

Unde  potest  eligi  media  via :   quod  singula  considera- 

bunt,  non  tamen  in  instanti,  sed  in  tempore  brevissimo, 
»5  divina   virtute  ad  hoc   adiuvante.    Et  hoc   est   quod    dicit 

Augustinus,  ibidem,  quod  mira  celeritate  enumerabuntur. 

Nec  est  hoc  impossibile :  quia  in  quolibet  parvo  tempore 

sunt  infinita  instantia  in  potentia. 

Et  per  hoc  patet  responsio  ad  utramque  partem. 

QUAESTIO  OCTOGESIMAOCTAVA 

DE  lUDIClO  GENERALI,  TEMPORE  ET  LOCO  IN  QUO  FIET 

Deinde  considerandum  est  de  iudicio  generali,  tempore 
et  loco  in  quo  fiet  *. 
25  Circa  quod  quaeruntur  quatuor. 

Primo :  utrum  generale  iudicium  sit  futurum. 
Secundo :    utrum   quantum  ad  disceptationem  fiet  per 

vocalem  locutionem. 
Tertio :  utrum  fiet  tempore  ignoto. 
30       Quarto :  utrum  fiet  in  valle  losaphat. 


•  Cf.  Part.  I,  qu. 
XII,  art.  8. 


•  B.  Albert.  IV 
Sent.j  dist.  xliii, 
art.  14. 


ART.  III.  utrum  omnia  merita  vel  demerita 

PROPRIA  ET  ALIENA    AB    ALIftUO    UNO     INTUITU  VIDENDA    SINT 

AD  TERTiuM  sic  PROCEDITUR.  Videtur  quod  non  omnia 
merita  vel  demerita  propria  et  aliena  ab  aliquo  uno 
intuitu  videantur.  Ea  enim  quae  singillatim  considerantur, 
non  videntur  uno  intuitu.  Sed  damnati  singillatim  consi- 
derabunt  sua  peccata  et  ea  plangent:  unde  dicunt,  Sap.  v*: 
Quid  nobis  profuit  superbia,  etc.  Ergo  non  omnia  vide- 
bunt  uno  intuitu. 

2.  Praeterea,  Philosophus  dicit,  in  II  Topic.  *,  quod 
non  contingit  simul  plura  intelUgere.  Sed  merita  et  deme- 
rita  propria  et  aliena  non  videbuntur  nisi  intellectu.  Ergo 
non  poterunt  simul  omnia  videri. 

3.  Praeterea,  intellectus  damnatorum  hominum  non 
erit  post  resurrectionem  elevatior  quam  nunc  sit  bonorum 
angelorum  quantum  ad  cognitionem  naturalem,  qua  co- 
gnoscunt  res  per  species  innatas.  Sed  tali  cognitione  angeli 
non  vident  plura  simul  *.  Ergo  nec  tunc  damnati  poterunt 
omnia  facta  simul  videre. 

Sed  contra,  super  illud  lob  vm  *,  Induetur  confusione, 
dicit  Glossa  * :  Viso  ludice,  mala  omnia  ante  oculos  mentis 
versantur.  Sed  ludicem  subito  videbunt.  Ergo  similiter 
mala  quae  commiserunt.  Et  eadem  ratione  omnia  alia. 

2.  Praeterea,  Augustinus,  XX  de  Civ.  Dei  *,  habet  pro 
inconvenienti  quod  legatur  aliquis  liber  materialis  in  iudi- 
cio  in  quo  facta  singulorum  sunt  scripta,  eo  quod  nullus 
valeat  aestimare  illius  libri  magnitudinem,  vel  quanto 
tempore  legi  posset.  Sed  similiter  etiam  non  posset  aesti- 
mari  tempus  quantum  oporteret  ponere  ad  considerandum 
omnia  merita  et  demerita  sua  et  aliena  ab  aliquo  homine, 
si  successive  diversa  videant.  Ergo  oportet  ponere  quod 
omnia  simul  videat  unusquisque. 

Respondeo  dicendum  quod  circa  hoc  est  duplex  opinio. 
Quidam  *  enim  dicunt  quod  omnia  merita  et  demerita 
simul  aliquis  videbit,  sua  et  ahena,  in  instanti.  -  Quod  qui- 
dem   de   beatis  facile   credi  potest:    quia   omnia   in  uno 


'  Cf.  8.  Bonav. 
IV  Sent.,  dist. 
XLiii.art.^.qu'^^. 
*  Loc.  cit. 


*  Cf.  qu,  Lxxxvii, 
Introa. 


ART.   I.  UTRUM   qenerale  iudicium   sit   futurum 

Part.  II!,  qu.  lix,  art.  5;  IV  Cont.  Gent ,  cap.  xcvi; 
Quodl.  X,  qu.  I,  art.  2;  Compend.  Theol.,  cap.  ccxlii;  In  Matth.,  cap.  xxv. 

3;  *  D  primum  sic  proceditur.  Videtur  quod  generale  iudi- 
/vcium  non  sit  futurum.  Quia,  ut  dicitur  Nahum  i*,  non 
iudicabit  Deus  bis  in  idipsum.  Sed  nunc  Deus  iudicat  de 
singulis  hominum  operibus :  cum  post  mortem  unicuique 
poenas  vel  praemia  pro  meritis  tribuit;  et  dum  etiam  quos- 

40  dam  in  hac  vita  pro  bonis  vel  malis  operibus  praemiat 
vel  punit.  Ergo  videtur  quod  non  sit  aliud  iudicium 
futurum. 

2.  Praeterea,  in  nullo  iudicio  executio  sententiae  prae- 
cedit  iudicium.  Sed  sententia  divini  iudicii  quoad  homines 

4S  est  de  adeptione  Regni  vel  exclusione  a  Regno,  ut  patet 
Matth.  XXV  *.  Ergo,  cum  modo  aliqui  adipiscantur  regnum 
aeternum  et  quidam  excludantur  ab  ipso  perpetuo,  videtur 
quod  aliud  iudicium  non  sit  futurum. 

3.  Praeterea,  propter  hoc  aliqua  in  iudicium    oportet 
50  adduci,  quia  dubium  est  quid  de  eis  definiendum  sit.  Sed 

ante  finem  mundi  determinata  est  unicuique  damnatorum 

sua  damnatio,  et  cuique    sanctorum  sua  beatitudo.    Ergo 

videtur  quod  non  oporteat  aliquod  futurum  iudicium  esse. 

Sed  contra,  Matth.  xii  *  dicitur:    Viri  Ninivitae  surgent 

ss  in  iudicio  cum  generatione  ista,  et  condemnabunt  eam. 
Ergo  post  resurrectionem  aliquod  iudicium  erit. 

2.  Praeterea  ,  loan.  v  *  dicitur :  Procedent  qui  bona 
egerunt  in  resurrectionem  vitae;  qui  vero  mala,  in  resur- 
rectionem  iudicii.  Ergo  videtur  quod  post  resurrectionem 

60  ahquod  iudicium  sit  futurum. 

Respondeo  dicendum  quod ,  sicut  operatio  pertinet  ad 
rerum  principium,  quo  producuntur  in  esse,  ita  iudicium 
pertinet  ad  terminum,  quo  res  ad  suum  finem  perducitur. 
Distinguitur  autem  duplex  Dei  operatio.  Una,  qua  res  pri- 

6s  mitus  in  esse  perduxit,  instituens  naturam  et  distinguens 
ea  quae  ad  completionem  ipsius  pertinent :  a  quo  quidem 
opere  Deus  dicitur  quievisse,  Genes.  ii  *.  Alia  eius  operatio 
est  qua  operatur  in  gubematione  creaturarum:  de  qua 
loan.  V  * :  Pater  meus  usque  modo  operatur,  et  ego  operor. 

70  Ita  etiam  duplex  eius  iudicium  distinguitur,  ordine  tamen 
converso.  Unum  quod  respondet  operationi  gubernationis, 
quae  sine  iudicio  esse  non  potest.  Per  quod  quidem  iudi- 
cium  unusquisque  singulariter  pro  suis  operibus  iudicatur, 
non  solum  secundum  quod  sibi  competit,  sed  secundum 

7s  quod  competit  gubernationi  universi :  unde  differtur  unius 


*  Vers.  9.  -  luxta 
LXX  Interpret. 


Vers.   31  sqq. 


Ver».  41. 


Vers.  29. 


•  Ver».  3. 

•  Ver».  17. 


QUAESTIO  LXXXVIII,  ARTICULUS   II,  III 


2o5 


Vers.  39,  40. 


*  II  ad  Cor.,  cap. 
V,  vers.  10.  -  Cf. 
Aug.  de  Cura 
pro  mort.geren- 
Ja,,cip.  I,  n.  2. 


Cap.  I,  n.  2. 


•Mor.  lib.  XXVI, 
cap.  XXIX,  al.  xx ; 
in  vet.  cap.  xxiv. 
"Dist.XLvii.cap. 
Erunt  autem. 


'     Qu.     LXXXVII  , 

art.  2 


*  Infra,  qu.  xc, 
art.  i. 

"Cf.Aug.  Serm. 
CXXVII,  al.  de 
Verb.  Domin. 
LXIV,  cap.   VII. 

*  Cap.  XIV. 

*  Vers.  12. 


praemiatio  pro  utilitate  aliorum ,  ut  patet  Heb.  xi  * ,  et 
poenae  unius  ad  profectum  alterius  cedunt.  Unde  necesse 
est  ut  sit  aliquod  iudicium  universale  correspondens  ex 
adverso  primae  rerum  productioni  in  esse:  ut  videlicet, 
sicut  tunc  omnia  processerunt  immediate  a  Deo,  ita  tunc 
ultima  completio  mundo  detur,  unoquoque  accipiente  fina- 
liter  quod  ei  debetur  secundum  seipsum. 

Unde  in  illo  iudicio  apparebit  manifeste  divina  iustitia 
quantum  ad  omnia,  quae  nunc  ex  hoc  occultantur  quod 
interdum  de  uno  disponitur,  ad  utilitatem  aliorum,  aliter 
quam  manifesta  opera  exigere  videantur.  Unde  etiam  et 
tunc  erit  universalis  separatio  bonorum  a  malis :  quia  ulte- 
rius  non  erit  locus  ut  mali  per  bonos  vel  boni  per  malos 
proficiant,  propter  quem  profectum  interim  commixti  inve- 
niuntur  boni  malis,  quoadusque  status  huius  vitae  per  divi- 
nam  providentiam  gubernatur. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  quilibet  homo  et  est 
singularis  quaedam  persona,  et  est  pars  totius  generis  hu- 
mani.  Unde  et  duplex  ei  iudicium  debetur.  Unum  singu- 
lare,  quod  de  eo  fiet  post  mortem,  quando  recipiet  iuxta 
ea  quae  in  corpore  gessit  * :  quamvis  non  totaliter,  quia 
non  quoad  corpus,  sed  quoad  animam  tantum.  Aliud  iudi- 
cium  debet  esse  de  eo  secundum  quod  est  pars  totius 
humani  generis :  sicut  aliquis  iudicari  dicitur ,  secundum 
humanam  iustitiam,  quando  etiam  iudicium  datur  de  com- 
munitate  cuius  ipse  est  pars.  Unde  et  tunc,  quando  fiet 
universale  iudicium  totius  humani  generis  per  universalem 
separationem  bonorum  a  malis,  etiam  quilibet  per  conse- 
quens  iudicabitur.  Nec  tamen  Deus  iudicat  bis  in  idipsum : 
quia  non  duas  poenas  pro  uno  peccato  infert ;  sed  poena 
quae  ante  iudicium  complete  inflicta  non  fuerat,  in  ultimo 
iudicio  complebitur,  post  quod  impii  cruciabuntur  quoad 
corpus  et  ad  animam  simul. 

Ad  secundum  dicendum  quod  propria  sententia  illius 
generalis  iudicii  est  univcrsalis  separatio  bonorum  a  malis, 
quae  illud  iudicium  non  praecedet.  Sed  nec  etiam  quoad 
particularem  sententiam  uniuscuiusque  plene  praecessit 
iudicii  effectus:  quia  etiam  boni  ampHus  post  iudicium 
praemiabuntur,  tum  ex  gloria  corporis  adiuncta,  tum  ex 
numero  sanctorum  completo;  et  maH  etiam  plus  torque- 
buntur  ex  adiuncta  poena  corporis,  et  impleto  in  poenis 
numero  damnatorum ;  quia  quanto  cum  pluriBus  ardebunt, 
tanto  plus  ardebunt. 

Ad  tertium  dicendum  quod  universale  iudicium  magis 
directe  respicit  universaUtatem  hominum  quam  singulos 
iudicandorum.  Quamvis  ergo  cuiUbet  homini  ante  iudicium 
sit  certa  notitia  de  sua  damnatione  vel  praemio,  non  tamen 
omnibus  omnium  damnatio  vel  praemium  innotescet.  Unde 
iudicium  necessarium  erit. 

ART.  II.  utrum  iudicium  illud, 

QUANTUM    AD     DISCEPTATIONEM    ET     SENTENTIAM , 

FACIENDUM    SIT    PER    LOCUTIONEM     VOCALEM 

Compend.  Thent.,  cap.  ccxliv;  Resp.  ad  XLIl  artic,  art.  27; 
In  Matf!.,  cap.  xix;  I  ad  Cor.,  cap.  vi,  lect.  1. 

AD  SECUNDUM  sic  PROCEDiTUR.  Videtur  quod  iudicium  illud, 
quantum  ad  disceptationem  et  sententiam,  fiet  per  locu- 
tionem  vocalem.  Quia,  ut  Augustinus  dicit,  XX  de  Civ.  Dei*, 
per  quot  dies  hoc  futurutn  iudicium  tendatur,  hoc  incertum 
est.  Sed  non  esset  incertum  si  illa  quae  in  iudicio  dicun- 
tur  futura,  tantum  mentaliter  complerentur.  Ergo  iudicium 
illud  vocaliter  fiet,  et  non  solum  mentaliter. 

2.  Praeterea,  Gregorius  dicit  *,  et  habetur  in  littera  **: 
Illi  saltem  verba  ludicis  audient  qui  eiusfidem  verbo  tenue- 
runt.  Hoc  autem  non  potest  intelligi  de  verbo  interiori: 
quia  sic  omnes  verba  ludicis  audient,  quia  omnibus,  bonis 
et  malis,  nota  erunt  omnia  facta  aliorum  *.  Ergo  videtur 
quod  iudicium  illud  vocaliter  peragetur. 

3.  Praeterea,  Christus  secundum  formam  hominis  iudi- 
cabit  * ,  in  qua  corporaliter  ab  omnibus  possit  videri  **. 
Ergo  eadem  ratione  videtur  quod  corporali  voce  loquatur, 
ut  ab  omnibus  audiatur. 

Sed  contra  ,  Augustinus  dicit,  XX  de  Civ.  Dei  *,  quod 
liber  vitae,  de  quo  Apoc.  xx  * ,  vis  quaedam  intelligenda 
est  divina,  quafiet  ut  cuique  opera  sua  vel  bona  vel  mala 
ad  memoriam  revocentur,  et  mentis  intuitu  mira  celeritate 


'  Cap.  XIV. 
Vers.  12. 


cernantur ,  ut  accuset  vel  excuset  scientia  conscientiam , 
atque  ita  simul  et  omnes  et  singuli  iudicentur.  Sed,  si  voca- 
liter  discuterentur  merita  singulorum,  non  possent  omnes 
et  singuli  iudicari  simul.  Ergo  videtur  quod  illa  discussio 

5  non  erit  vocalis. 

2.  Praeterba,  sententia  proportionaliter  debet  testimonio 
respondere.    Sed  testimonium    et   accusatio  vel    excusatio 
erit  mentalis :  unde  Rom.  ii  * ,   Testimonium  illis  reddente  '  Vers.  15,  16. 
conscientia  ipsorum,  et  inter  se  invicem  cogitationum  accu- 

10  santium  aut  etiam  defendentium,  in  die  cum  iudicabit  Deus 
occulta  hominum.  Ergo  videtur  quod  illa  sententia  et 
totum  iudicium  mentaliter  compleatur. 

Respondeo  dicendum  quod  quid  circa  hanc  quaestionem 
sit  verum,  pro  certo  definiri  non  potest.  Tamen  probabi- 

is  lius  aestimatur  quod  totum  illud  iudicium,  et  quoad  discus- 
sionem,  et  quoad  accusationem  malorum  et  commendatio- 
nem  bonorum,  et  quoad  sententiam  de  utrisque,  mentaliter 
perficietur.  Si  enim  vocaliter  singulorum  facta  narrarentur, 
inaestimabilis  magnitudo  temporis  ad  hoc  cxigeretur.  Sicut 

20  etiam  Augustinus  dicit,  XX  de  Civ.  Dei  * :  Quod  si  liber,  ex 
cuius  scriptura  omnes  iudicabuntur,  ut  dicitur  Apoc.  xx  *, 
carnaliter  cogitetur,  quis  eius  magnitudinem  aut  longitu- 
dinem  valeat  aestimare?  Aut  quanto  tempore  legi  poterit 
liber  in  quo  scriptae  sunt  universae  vitae   universorum  ? 

25  Non  autem    minus    tempus    requiritur   ad  narrandum  ore 
tenus  singulorum   facta  quam  ad  legendum,   si  essent  in 
libro  materiali  scripta.  Unde  probabile  est  quod  illa  quae 
dicuntur  Matth.  xxv  *,  non  vocaliter,  sed  mentaliter  intel-  *  Vers.  34  sqq. 
ligenda  sunt  esse  perficienda. 

50  Ad  primum  erqo  dicendum  quod  pro  tanto  dicit  Augu- 
stinus  quod  incertum  est  per  quot  dies  hoc  iudicium  ten- 
datur,  quia  non  est  determinatum  utrum  mentaliter  vel 
vocaliter  perficiatur.  Si  enim  vocaliter  perficeretur,  proli- 
xum  tempus  ad  hoc  exigeretur.    Si  autem   mentaliter,  in 

is  momento  fieri  poterit. 

Ad  secundum  dicendum  quod ,  etiam  si  iudicium  fiat 
mentaliter  tantum,  verbum  Gregorii  salvari  potest.  Quia 
etsi  omnibus  innotescent  sua  et  aliorum  facta,  divina  vir- 
tute  hoc  faciente,  quae  in  Evangelio  locutio  dicitur ;  tamen 

+0  illi  qui  fidem  habuerunt,  quam  ex  verbis  Dei  conceperunt, 

ex  ipsis  verbis  iudicabuntur :  quia,  ut  dicitur  Rom.  11  *,  qui   '  Vers.  12. 
in  lege  peccaverunt,  per  legem  iudicabuntur.   Unde  quo- 
dam  speciali  modo  dicetur  aliquid  his  qui  fuerunt  fideles, 
quod  non  dicetur  his  qui  fuerunt  infideles. 

45  Ad  tertium  dicendum  quod  Christus  corporaliter  appa- 
rebit  ut  ab  omnibus  iudex  corporaliter  cognoscatur:  quod 
quidem  subito  fieri  poterit.  Sed  locutio ,  quae  tempore 
mensuratur ,  requireret  immensam  temporis  prolixitatem, 
si  vocali  locutione  iudicium  perageretur. 

ART.  III.    UTRUM    TEMPUS  FUTURI   lUDICII    SIT    IGNOTUM 

Supra,  qu.  lxxii,  art.  2;  Part.  III,  qu.  x,  art.  2,  ad  1 ; 

IV  Sent ,  dist.  XLiii,  art.  3,  qu"  2;  De  Pot.,  qu.  v,  art.  6; 

Compend,  Theol.,  cap.  ccxlii;  In  Matth.,  cap.  xxiv. 

Ad  tertium  sic  proceditur.  Videtur  quod  tempus  futuri 
iudicii  non  sit  ignotum.  Sicut  enim  sancti  Patres  expe- 
ctabant  primum  adventum,  ita  nos  expectamus  secundum. 
Sed  sancti  Patres  sciverunt  tempus  primi  adventus:  sicut 
patet  per  numerum  hebdomadarum  qui  describitur  Dan.  ix  *. 
Unde    et    reprehenduntur   ludaei    quod   tempus    adventus 

60  Christi  non  cognoverunt,  ut  patet  Luc.  xii  * :  Hypocritae, 
faciem  caeli  et  terrae  nostis  probare :  hoc  autem  tempus 
quomodo  non  probatis?  Ergo  videtur  quod  etiam  nobis 
esse  debeat  determinatum  tempus  secundi  adventus,  quo 
Deus  ad  iudicium  veniet  *. 

«s  2.  Praeterea,  per  signa  devenimus  in  cognitionem  signa- 
torum.  Sed  de  futuro  iudicio  multa  signa  nobis  propo- 
nuntur  in  Scriptura :  ut  patet  Matth.  xxrv  *  et  Luc.  xxi  ** 
et  Marc.  xra  *.  Ergo  in  cognitionem  illius  temporis  possu- 
mus  pervenire. 

70  3.  Praeterea,  Apostolus  dicit,  I  Cor.  x  *:  Nos  sumus 
in  quos  fines  saeculorum  devenerunt.  Et  I  loan.  ii  * :  Fi- 
lioli,  novissima  hora  est,  etc.  Cum  ergo  iam  longum  tem- 
pus  transierit  ex  quo  haec  dicta  sunt,  videtur  quod  saltem 
nunc    scire    possumus    quod  ultimum    iudicium    sit   pro- 

7S  pinquum. 


jo 


*  Vers.  24  sqq. 

•  Vers.  56. 


*  Isai.  cap.   iii , 
vers.  14. 


'  Vers.  3  sqq. 
"  Vers.  7  sqq. 
'  Vers.  3  sqq. 


Vers.  11. 
Vers.  18. 


206 


QUAESTIO  LXXXVIII,  ARTICULUS  IV 


•  Cf.  Hilar.  Com- 
ment.  m  Matth., 
cap.    XXVI,  n.  5. 


•  Ep.  CXCIX,  al. 
LXXX,   cap.  I, 


*  Vers.  3J. 


•  Aup.  de  Tri- 
n>7.MD.I,cap.xii. 
'  Vers.  2. 


*  Part.  I,  qu.  xiv, 
art.  8. 


•  Vers.  7. 


"Vers.  15. 


•Ps.xLix.vers.s. 


•Ep.  CXXIX.al. 
LXXX  ,  cap.    IX 

sqq. 


•  Cf.  Part.  I,  qu. 
VIII,   art,  3;  qu. 
XLiii,  art.  3. 
•Cf.  II  adThes- 
sal.,  cap.  IL 


•  Vers.   16  sqq. 
"  Vers.  28  sqq. 


"  Cf.  Epist.  cit., 
cap.  VI. 


•  Euaeb.  lib.  VI, 
cap.  VII. 

*  Cap.  Lii. 


4.  Praeterea  ,  tempus  iudicii  non  oportet  esse  occul- 
tum  nisi  propter  hoc  quod  quilibet  sollicitus  se  ad  iudi- 
cium  praeparet,  dum  determinate  tempus  ignoret  *.  Sed 
eadem  sollicitudo  remaneret  etiam  si  certum  esset:  quia 
cuique  incertum  est  tempus  suae  mortis;  et,  sicut  dicit 
Augustinus,  in  Epistola  ad  Hesychium  *,  in  quo  quemque 
invenerit  suus  novissimus  dies,  in  hoc  eum  comprehendet 
mundi  novissimus  dies.  Ergo  non  est  necessarium  tempus 
iudicii  esse  occultum. 

Sed  contra  est  quod  dicitur  Marci  xiii  * :  De  die  illa  vel 
hora  nemo  scit,  nec  angeli  in  caelo  nec  Filius,  nisi  Pater. 
Dicitur  autem  Filius  nescire,  inquantum  nos  scire  non  facit  *. 

2.  Praeterea,  I  Thessal.  v  *:  Dies  Domini  sicut  fur  in 
nocte,  ita  veniet.  Ergo  videtur,  cum  adventus  furis  in  nocte 
sit  omnino  incertus,  quod  dies  ultimi  iudicii  sit  omnino 
incertus. 

Respondeo  dicendum  quod  Deus  per  scientiam  suam 
est  causa  rerum  *.  Utrumque  autem  creaturis  communicat : 
dum  et  rebus  tribuit  virtutem  agendi  alias  res,  quarum 
sunt  causae;  et  quibusdam  etiam  cognitionem  rerum  prae- 
bet.  Sed  in  utroque  aliqua  sibi  reservat :  operatur  enim 
quaedam  in  quibus  nulla  creatura  ei  cooperatur;  et  simi- 
liter  cognoscit  quaedam  quae  a  nulla  pura  creatura  cogno- 
scuntur.  Haec  autem  nulla  alia  magis  esse  debent  quam 
illa  quae  soli  divinae  subiacent  potestati,  in  quibus  nulla 
creatura  ei  cooperatur.  Et  liuiusmodi  est  finis  mundi,  in 
quo  erit  dies  iudicii :  non  enim  per  aliquam  causam  crea- 
tam  mundus  finietur;  sicut  etiam  mundus  esse  incoepit 
immediate  a  Deo.  Unde  decenter  cognitio  finis  mundi  soli 
Deo  reservatur.  Et  hanc  rationem  videtur  ipse  Dominus 
assignare,  Act.  i  * :  Non  est,  inquit,  vestrum  nosse  tempora 
vel  momenta  quae  Pater  posuit  in  sua  potestate :  quasi 
diceret,  quae  soli  potestati  eius  reservata  sunt. 

Ad  primum  ergo  dicendum  quod  in  primo  adventu  Chri- 
stus  venit  occultus :  secundum  illud  Isaiae  xlv  * :  Vere  tu 
es  Deus  absconditus  Sanctus  Israel,  Salvator.  Et  ideo,  ut 
a  fidelibus  cognosci  posset,  oportuit  determinate  tempus 
praedeterminare.  Sed  in  secundo  adventu  veniet  manifeste: 
ut  dicitur  in  Psalmo  *,  Deus  manifeste  veniet,  etc.  Et  ideo 
circa  cognitionem  adventus  ipsius  error  esse  non  poterit. 
Et  propter  hoc  non  est  simile. 

Ad  secundum  dicendum  quod,  sicut  dicit  Augustinus,  in 
Epistola  de  Die  ludicii  ad  Hesjrchium  *,  signa  quae  in 
Evangeliis  ponuntur,  non  omnia  pertinent  ad  secundum 
adventum,  qui  erit  in  fine:  sed  quaedam  eorum  pertinent 
ad  tempus  destructionis  lerusalem ,  quae  iam  praeteriit ; 
quaedam  vero,  et  plura  eorum,  pertinent  ad  adventum  quo 
quotidie  ad  Ecclesiam  suam  venit,  eam  visitans  spiritua- 
liter,  prout  nos  inhabitat  per  fidem  et  amorem  *. 

Nec  illa  quae  in  Evangeliis  vel  Epistolis  *  ponuntur  ad  ul- 
timum  adventum  spectantia,  ad  hoc  possunt  valere  ut  deter- 
minate  tempus  iudicii  possit  cognosci.  Quia  illa  pericula  qu